Şora Batır Destanı

Şora Batır Destanı yada Çora Batır Destanı Tatar halqları arasında bilingen bir destandır.

 "Kırım'ın Sesi Gazetesi" sitesinde tapılğan destanhttps://kiriminsesigazetesi.com/cora-batir-destani/ 

Kırım'ın Sesi Gazetesi
Dilde , Fikirde , İşte Birlik !

24 Mayıs 2021  Kırım'ın Sesi Gazetesi 

Çora Batır Destanı, şora batır destanı

Enver Mahmut ve Nedret Mahmut’nıñ yazğanı Bozcigit kitabından…

Bir zamanda bar eken,

Şora Batır er eken,

El işinde bir eken,

Cav qaytarır er eken,

Bozqır degen yerinde

At otlatıp cürgende

Duşman kele dalağa

Qazan qalesin almağa

Bonı tuygan Şoraşıq

Qılışın beline quşanğan

Oq sadagın taqınğan

Qazan colına qapınğan.

﻿Bir düldüldiy uşa eken,

Şal atı şapqanda,

Qaya taşnı cara eken,

Atqışından atqanda.

Caviriñe oq tiyse,

Cavın cava, diy eken.

Şekesiñe oq tiyse,

Şıbın tişliy diy eken.

Şekesinden qan şıqsa

Terim şığa diy eken

Celkesinden qan şıqsa

Celler ese diy eken,

Şora Batır er eken,

Mingen atı ter eken,

Elge kelgen cavlarğa

Qarşı şığar er eken.

Mına şonday etip, men sizge Şora Batır’nıñ masalın aytayım.

Aytayım ama, bo bir masal tuvul, kerşekten bolıp keşken bir misal. Zaten, bolmağan bolsa, aytılmaz edi, derler.

Aytacağım bir zamandabir han bar eken. Onıñ otuz doqız kizmetqarı bar eken. Bonların üstünde de qırqıncısı Narik adlı birsi baş kizmetqar eken. Künlerniñ birinde, han öziniñ bir veziri men barabar, saraynın bahşasında kezip cürgende, Narik’niñ onlarıñ qatından başın iyip, selam berip keşkeniñ köre de, vezirine qarap: “Bo Narik bek şalışqır hem bek doğrı bir kişi. Yazıq ki, bo yaşına kelip, taa üylenmiy,bekar bolıp cüre. Onı üylendirmege bek canım istiy.”diy. Sora, han sözine devam etip, vezirine: “Vezir yarın Narik bir alaşanı iyerlesin, sende iyerle bir alaşa; ketiñiz de bir dolaşıñız şo menim memleketimni. Kimnin qızın begense,onı aldırırman” dep, emir ete.

Ertesi küni,vezir erten erte tura da Narik’ni şaqırtıp:

–        İyerlebir alaşa öziñe, birsin de mağa, diy.

Mineler atlarına,keteler. Aqşam bola, baralar bir köyge, onda qalıp qonalar. Saba turalar da kene colğa şığalar. Keteler, keteler, qaş qararmağa başlağanda, başqa bir köyge barıp yetişeler. Bo kece de bo köyde qalıp qonalar. Ertesi küni, kene turıp,atlarına atlanıp colğa şığalar. Ana şonday etip, oy-oydan, kır-kırdan,köy-köyden kün keteler, ay keteler, boşı boşına kezip cüreler. Künlerin birinde heş birşiyden qaberi bolmağan Narik, vezirge qarap:

–        Vezirim,biz özbaşına nişlep cüremiz şo? Dep soray.

–        Hanımız seni üylendirmek istiy. Barıñız, Narik men memleketni bir dolaşıñız da, oğa birqız tabıñız! dep, emir etti, diy.

–        Onday bolsa biz boşı boşına, caba cürmiyik. Hannıñ emiri bolsa, qaleniñ kenarındakı avlak bir üyde cañız ösken, öksiz birqız bar. Onı ayttırıp mağa berse,quvanırman, diy Narik.

Bonı eşitken soñ,vezir Narik men qalege qaytıp keleler. Vezir hannıñ qarşısına şığıp, Narik’niñ niyetin bildire. Han emri balaban: ayttırğan qıznı, qırq kün qırq kece toy yasatıp, bergen Narik’ke.

Şo künkeşi bo qız fıqarelikten sade camavlı entariler kiygeni üşin, kimse oğa aylanıp qaramağan.Partal işinde incidiy güzel bir qıznıñ saqlanğanın Narik’ten başqa birev farqına barmağan. Aqıyqatten de, bo qız onday güzel eken ki, boyı bir selbidiy,yüzi aynıñ ondördüdiy, qara qaşları qaytanday, eki yanağı canı aşqan eki qırmızı güldiy, ela közlerinden de nurlar ağıp tura eken. Qıznıñ toyı bolayatırğanda, onıñ şonday güzel bolğanıñ körgen hannıñ asrav ulı, mırza oğa köz sala.

Kel zaman, ketzaman. Künler keşe, aylar keşe, altı ay tola. Narik’niñ üyinde şıraq sönmiy.Onıñ penciresiniñ qarşısında bir otlaq şayır bar eken. Onda da hannıñ bek pinti bir hergelecisi at bağıp tura eken. Bo hannıñ asrav ulı, mırzanıñ her saba,”Hergeleni dolaşmağa keldim.” Dep, sıltav etip, aslında Narik’niñ apaqayın körmege kelgenin anlay. Künlerniñ birinde, mırza ep şonday dolaşıp cürgende,hergeleci mırzağa yaqın kelip:

–        Mırzam,toqta tiyran, sağa bir sözim bar, diy.

–        Ne o,qayır mı? Dep soray mırza.

–        Qayırı qayır ama, mırzam, mına men bo kece bir tacipke qaldım, diy.

–        Neşinya, ayt baqalım! dey mırza.

–        Mınav sizniñ Narik’niñ altı aydır toyı bolğanı, heş şırağınıñ söñenin körmedim. Bo kece kettim de penciresinden qaradım, diy. Penciresiniñ bir köşesi aşıq qalğan.Apaqayı bir töşekte catır edi. Qolnıñ üstinde, ot cana, alimolla! Mağa köre bo apaqay heş Narik’ke layıq tuvıl, diy.

–        Onday bolsa, qatermiz onı şimdi? diy anav mırza.

–        Narik sizniñ qulıñız tuvıl mı? Bir mektüp yaz da ciber onı uzaq bir yerge. Qısqayaqlı tuvıl mı? Şaşı uzın, aqılı qısqa, derler. Narik ondan qaytıp kelgeşi qandırırsıñ! diy.

Şo yerde mırza birşiy aytmay tura. Qaytıp sarayına kete. Barar barmas, Narik’ni şaqırtıp, oğa:

–        Narik iyerle bir at! Qomşı memleketiniñ hanına bir mektüp aketeceksiñ. Qaytqanda da,Qaf tavına barıp, mağa bir iyer işün qavıy bir ağaş alıp qaytarsın, diy.

Narik damğa bir at iyerlemege kete. Mırza da mektübin yazmağa başlay. Yazıp bitirgen sora,barıp, Narik’ke bere de:

–        Saqbol, şalt qaytaman dep, qaza belağa oğrama. Keyfiñ men ketip, keyfiñ men kel,qaytmağa aşıqma! dep, nasiyat bere.

Narik mektüpni alıp atına atlay da colğa şığa. Ketip barayatırğanda, Narik tüşinmege başlay:

﻿”Men ketip barayatırman, ama apaqayımnıñ birşiyden haberi yoq. Üyge barayım da, oğa qayda ketyatırğanımnı aytayım. Onıñ da haberi bolsıñ. Bir de savlıq man qal alayım”,diy.

Diy de, atın aylandırıp, qaytıp kele kerisi kerisine. Üyine barıp apaqayına:

–        Meni üş-dört küñe qadar qarama! diy de, qayda hem neşin ketyatırğanın añlatıp bere.

Apaqayı biraz tüşinip tura da:

–        Sen ketsen ket, ama kece yarısından soñ saat eki-üşlerde qaytıp illa bir kere kelip üyni dolaş! diy.

Şondan soñ, Narik colğa şığa. Ketyatırğanda onı kene de bir tüşinme ala:

“Ay anasını!Neşin apaqayım mağa şonday degen eken?! Özim de uzaq bir yerge ketip barayatırman. Nasıl bolır da her kece qaytıp kelip üyimni dolaşayım”? diy.

Onıñ şonday tüşinip turğan yeri bir şayırlıq eken. Bara da cata bir şimenlikke. Kece tura.Saat eki-üş mallerinde üyine qaytıp kele de atın damğa baylay. Üyiniñ penciresiniñ qarşısına kelip işkerge qaray. Bir de qarasa ne körsin? İşerde hannın asrav ulı otura. Apaqayına laf qata. O da mırzanıñ lafın qabletmiy, keri qağa. Bir malden, mırza bir canavar, vaşşiy hayvanday apaqayın tartqışlamağa başlap, namısına toqınmaq üşin zor ete. Apaqayı baqırmağa şaqırmağa başlay.Bonı körip, Narik dayanalmay, pencireni şerte. Apaqayı mırzanıñ pançaday qollarından özin qurtarıp, cuvırıp, qapını aşa. Mırza qutırğan ittiy nişlemesin bilmiy, ayatğa şıqa. Narik te ayatqa kirip, qapı artındaqı satırın alıp mırzanıñ başın şo satırman şavıp ala.

–        Şimdi bonı qatmeli? Dep soray Narik apaqayından.

–        Qateceksin onı? Boqtan kelgen boqqa, aket köm onı qoqqa! diy.

Narik mırzanı süyrep alıp, arqadaşınıñ aytqanınday, aketip azbardaki qoqqa köme. Özi de atına atlanıp, mırzanıñ mektübin aketmege colğa şığıp kete.

﻿Bir kün keşe, eki kün keşe, qaraylar, mırza yoq bolğan! Soñ han vezirlerin şaqırıp onlardan:

–        Bizniñ mırzamız qayboldı. Birşiy sezmediñiz mi? dep soray.

–        Yoq,hanım. Senden ızınsız bir yerge ketmez edi, dep cevap bereler.

Han vezirleriniñ işinde birisi bek bilimatlı eken. O:

–        Hanım!Ülkeñde ne qadar kişi barsa, epsini şaqırtıp bir soraştırıp közden keşireyik,diy.

Ülkeniñ er köşesinde tellallar ciberip, herkesni vezirin qarşısına şaqıralar. Vezirvsıramen epsinden:

–        Hannıñvulı mırzanı körmediñiz mi? dep soraştıra. Lakin, “kördik bildik”, degen birkişi de şıqmay. “Taa kim qaldı” dep, tüşinip turğanda, vezir:

–        Senin otız dokız kizmetqarıñ taa bar, onlarnı da şaqırtıp soraştırayıq! diy.

Onlarnı da şaqırtalar. Hepsi keleler. Aralarından da: “kördim, bildim!” degen birev şıqmay.

–        Taa kim qaldı? Dep tüşinip turğanda:

–        Bir Narik qaldı degen cevap alalar.

–        Şaqırıñız Narik’ni de, ondan da sorayıq, diyler!

Ana, şaqıralar Narik’ni de. O qapıdan kiryatırğanda, vezir onıñ öttirgenin tuyıp doğrudan doğru:

–        Narik!Mırzanı qattiñ? dep, suray.

–        Öttirdim,dep cevap bere Narik.

Soñ, ne sebep men öttirdiñ onı? dep, soray vezir.

–        Bir kün erten saray azbarında cüre edim. Mırzam meni şaqırıp odasına aldı da:”Narik iyerle atıñnı, qomşu memleketniñ hanına bir mektüp aketeceksiñ!” dep,ayttı. Men başladım atımnı iyerlemege, mırzam şıqtı mektüpni alıp; aldım mektüpni, mindim atıma, şıqtım colğa. Birde ketip barayatırğanda özbaşıma tüşinmege başladım. “Ay anasını! Men alcığan kişidiy üyüme kaber maber etmeden qayda barayatırman! Qaytayım da, barıp üyime qayda ketiyatırğanımnı kaberetiyim, bir savlıq man qal alayım”, dedim. Coldan kerisi kerisine qaytıp, üyime keldim de apaqayıma: “Men uzaq bir yerge ketiyatırman, meni üş dört kün qarama!” dedim. O da mağa: “Ketseñ ,ket ama, illa kece saat eki üşlerde qaytıp bir üyni dolaş!” dep ayttı. Sora savlıq man qal alıp, atıma atladım da şıqtım kettim. Ketiyatırman ama, meni qayta baştan bir tüşince aldı. “Ay anasını!dedim men öz özime. Aceba , bo menim apaqayım neşin kece saat eki üşlerde qaytıp bir üyni dolaş! dep ayttı. Bo qadar uzaq yerden qatip qaytıp kelirmen,dedim”. O zaman bir şayırda edim. Sekirip tüştim atımdan, ciberdim atımnı otlaqqa, özimde şimenlik işine uzanıp cattım. Men apaqayımnıñ qaytqan sözlerine tüşine tüşine yuqlap ketkenmen. Keceniñ bir malinde yansam, kene öz özime tüşinemen. Sekirip mindim atıma, üyime qaytıp keldim. Atımnı damğa bayladım,özim de, apaqayıma bile tuydırmay, damıñ bir köşesine tayanıp beklep otırdım.Saat eki üş qararları edi. Mırza yavaş üyimniñ qapısına kelip, apaqayıma: “Aş qapını! ” dep zor ete. Men kene bir şiy aytmay pısıp otıraman. O zor ete,apaqayım aşmay! O taa bek zor ete, apaqayım kene de: “aşmayman!” dep, işkerden cevap bere. Taa soñunda qapını köterip alıp, işeri kire. Men turıp, pencireniñ aşıq qalğan bir köşesinden: “baqalım bonıñ niyeti ne eken?” dep qarar turdım.Mırza ayaqta apaqayım catır, oğa laf qata. Apaqayım qabıl etmiy. Sora, bir canavarday saldırıp, apaqayıma toqınmaq istiy. Dayanalmadım. Şerttim pencireni.Apaqayım catqan yerinde uşıp tura kelip qapını aştı. Mırza da ayatqa şıqtı. Mende kirdim. Qapı artından satırım alıp, o man kestim aldım onıñ başın. Dep Narik añlatqan sora, vezir:

–        Qayttıñ onı sora? dep soray.

–        Apaqayımnıñ:”boqtan kelgen boqqa, aket köm qoqqa!” dep, aytqanınday, aqettim, kömdim onı azbardaki qoqqa, diy Narik.

Bo memleketniñ hanı bek doğrı kişi eken. Öziniñ asrav ulınıñ yapqan colsızlıqların, Narik’niñ avızından seslep pitirgen soñ, han tura da:

–        Ayse, qabaat menim balamda eken, diy. Sora, Narik’ke köz yaşıman qarap, sağa da cezam bukinden itibaren közime körinme! Eki at bir araba beriyim. Yükle pala-pırtıñnı, al apaqayıñnı da, şekil de ket, başqa memlekette yaşa. Mında qalsañ, seni körgen saytın balam közim aldına kelecek. Menim bo sözlerime gücenme saqın! Aydı, tez, defol qarşımdan! Dep, hükim ete.

Narik ertesi küni erten men tura,arabasın, özi men alıp ketecek kizmetqarı man yükliy, apaqayın qatına otırta da colğa şıqıp kete.

Anav köy señki, mınav köy meñki,dep kete kete, bir malden, qaş qararıp aqşam bola, qaranlıq şöge. O kece colda qalalar. Apaqayı bir tüş köre: bir suv ağıp kete, ot bolıp canmağa başlay.Sora, bir cavın kelip, bo otnı söndire. Ertesi küni turğanı man, apaqayı Narik’ke:

–        Bizden bir evlad tuvacaq, ateş ot bolıp canacaq, eceli de suvdan bolacaq, diy.

Hakikatten de apaqayı avır ayaqlı eken. Bir kün hep şaytıp colda ketiyatırğanda, Alla’nıñ qula şölliginde apaqayı loqsa bola, bir ul taba. Balanı cuvmağa suvları bolmay. Narik, arabadan tüşip,suv qaramağa başlay. Qaray qaray, bir ayvan tuyağı şuqırında toplanğan biraz suv taba. Balasın quşağına alıp, o yerge akete de, onı şo suv man cuvmağa başlay. Başlay ama, balasınıñ bir ayağınıñ ökşesi birden cerge tiye. Balanıñ ökşesi tiygen yerden birden Haq tarafından, şapdırılıp suv şıqmağa başlay.Balanı tertemiz etip cuvalar. Qatlarında bez bolmağanı üşin, arabanıñ işindeki cünge orap, qundaqlaylar. Narik, bek quvanıp, balasına qarap qarap toyalmay:”Batır balam, batır, cün cabınıp catır!” diy de, ulımnıñ atı Şora Bolsın, Batır bolsın, diy. Ondan soñ, özleri de barıp hep şo suvda cuvınıp, temizleneler. Ceñilleşip arabalarına minelerde collarına devam eteler. Kete kete keceniñ bir malinde balaban bir köyge barıp yatişeler. Baralar da, bir azbar qapını qağıp:

–        Allah misapiri, alasız mı? diyler.

O üyniñ sabısı da bek mert bir aci eken.

–        Qoş-sepa keldiñiz, buyrırıñız! dep, olarğa azbarnın köşesindeki bir odalıq bir üyşikni körsete de:

–        Cüriniz, mina bo üy boş, siznin ki bolsın! diy.

Narik , acınıñ bo üyinde bir eki kün qoñan soñ, üşinşi küni ketecek bolıp, arabasın yüklemege tutına. Aci de camige namaz qılmağa ketken eken. Qaytıp kelse ne körsin! Narik’niñ arabasın yükleyatırğanın köre de:

–        Narik,qardaşım, sen nişliyatırsın? dep soray.

–        Ey,acaqam! Bir kün misapir, eki kün misapir, üşinci küni ket qapir! derler. Bir eki künden beri aşap işip cattıq, Alla binbir bereket bersin, sav bolıñız! Endi ketip bir qısmetim qararman taa! diy.

–        Qayda keteceksin, qardaşım? Bondan da balaban qısmet bolır mı yav. Otır qal mında! Şo otırğan üy sağa anamnıñ sütinden elal bolsın! Caş balañ bar, o man qayda ketersin? diy.

–        Savbolıñız, acaqam, bolmaz. Men mında qalmam! Han menim mında yerleşkenimni eşite qalsa, kişilerin ciberir de seni cezalar, diy.

–        Qaysı han, qardaşım? Bo yer o seniñ qorqqan Qazan Hannın toprağı tuvıl. Onıñ mında höcimi cetmes. Bo Qırım Hanlığına ait bir topraqtır. Şonday ki, sen eş qorqma.Ana, azbar tolı malım bar. Sağa bir sıyır da beriyim. Sav da sütin iş! Sen de mağa ırğatlarımnıñ üstinde baş küz bolırsıñ. Arqadaşıñ da üy işine yardım eter,diy.

Şo man Narik acinniñ üyinde quvana quvana otırır qalır. Bek şalışqır em bek tertipli bolğan Narik’ni aci,öziniñ qan qardaşınday süye eken.

﻿Künler, aylar, seneler suvday ağıp keşe. Şora da bek bir atik hem de bek cesaretli bala bolıp yetişe. O zamanları köyniñ bızavların baqmağa ayırı kişi bolmağanı işün, ballar bağa ekenler. Şora da, özinin birden bir bızavın aciniñ bızavlarına qoşıp, köydeki başqa ballar man barabar bızav baqmağa kete eken. Bir Cuma küni üyle üstünde ballar şölde bızav bağıp, aşıq oynap otırğan vaqıtta, bir taylı biye minip:

–        Alla misapiri alasız mı? dep, qatlarına bir sopaqay kele.

–        Qoş-sepa keldiñ sopaqam, buyırıñız! diy Şora.

Ondan soñ, cuvırıp barıp,ballarnıñ tayaqların toplap ala da, başların bir birlerine baylap, üstine bir şepken serip, bir kölgelik yasay.

–        Buyırınız sopaqam! Yorılıp, terlep pitkensiñiz! Minav kölgelik astında biraz dinlenirsiñiz! diy.

–        Savbol, ulım! Sen bek becerikli bir bala ekensiñ! dep, sopaqay kölgelikke kire.Şora da bütin ballarnı toplay:

–        Bizge Alla misapiri keldi! Nasıl kördim, bek bir uzaq yerden kele. Onı sıylamaq kerek, diy. Ondan, bir balağa:

–        Seniñ on baş bızavıñ bar, onın birsin soyayıq ta sopaqaynı sıylayıq! diy.

–        Men babamdan qorqarman, diy anav bala.

Ondan , başqa bir balağa ayta. O da razı, bolmay. Tuta da, öziniñ mal degen birden bir bızavın soya. Bir qaç arqadaşın da qazan, oyşaq ketirmege köyge cibere. Özi de bızavnıñ terisin sıdırmağa başlay. Mina endi sıdırıp pitirdim degende , ballarda qazan, oyşaq alıp keleler. Bızavnıñ yarı başın parlap, qazanğa asalar, töşinden de kesek kesek et alıp qızartalar. Şorba man qızartılğan et azir bolğan soñ, yorğınlıqtan yuqıga dalıp ketken sopaqay da yuqısından yana. Şora onıñ qatına barıp:

–         Sopaqay, buyırıñız sıprağa, qoş-sepa keldiñiz! dep, sıprağa buyıra. Bütin ballar sopaqay man barabar sıprağa otıralar, qarınların toydırğan soñ, sopaqay bi duva oqıy da:

–         Ey ballar! Meni sıylağanıñız üşin, sav bolıñız! Col colşığa yaraşır, colşı da colğa yaraşır! derler. Men de colıma qarayım endi. Minav yaqta bir köy bolacaq, onda da menim Narik degen bir yaqın arqadaşım bar, men ona barmağa aşığaman, diy.

–         Ayse, sopaqam, avırsınmasañ minav bızavnıñ yarısın salayım atıña al ket onı da babama ber, aqşamğa seni sıylar. O Narik degeniñ menim babam bolar, diy Şora.

–         Bek aruv, ulım. Sal, aketirmen, diy sopaqay.

Ondan soñ, Şora bızav etinin yarısın sopaqaynıñ atına baylay. Endi sopaqay atına minecek bolayatırğanda, ballarğa aylanıp:

–         Ey ballar! Sizge bir oyun üyreteyim mi? diy.

–         Üyret, sopaqam, üyret! dep, baqırışalar ballar.

–         Mina men şo belimdeki qılışımnı minyerge qadayım. Siz oğaşıq epiniz artıñız man aylanıp turıñız. Men “Aylanıñız!” degende, qaysı biriñiz şonın üstüne kelip catsa, şo qılış man şo tay onıñ bolacaqtır, diy.

Ballar artları man aylanıp turalar. Şo vaqıt, sopaqay qılışın qoynına saqlap, onıñ yerine bir tayaq qaday, üstüne de şepkenin caba. “Aylanıñız!” degende, ballar aylanıp , cuvrışıp kelip şepkenniñ üstine catmağa keleler. Keleler ama, hepsi qorqudan, toqtap qalalar. Sade Şora, birşiyden qorqmay, şepkeniñ üstine cuvırıp uzana.

–        Apperim, Şoram! Bolacaq bala boğından belli bolır, derler. Sen batır bolacaqsıñ. Şo qılış man şo tay seniñkidir. Şimdilik sen taa bek caşsın. Vaqtı zamanı kelgende, bonlarnıñ ekisinde men sağa ketirip teslim etermen. Şimdilik savlıq man qalıñız! diy de, sekirip atına minip kete.

Kete kete, aqşam üsti Narik’nin üyine barıp yetişe.

–         Narik, Narik! dep , baqırmağa başlay.

Narik qaray. Qarşısında tanığanday bir kişi tura, ama kim bolğanın bile almasa da:

–         Buyır, kir işeri! Qoş-sepa keldiñ! diy.

–         Qayır mı? Ne boldı? ,diy.

–         Qayır, qayır! diy sopaqay. – Mında mında kelmes burın, bir şöllikte birtaqım ballarnıñ bızav bağıp cürgenlerine ras keldim.

Onlarğa: “Alla misapiri, alasız mı?” dedim.

–         Alla misapirini kim almas yav! diy Narik.

–         Diyeceğim, şo ballarnıñ arasında bir kişkenesi bar edi. Cuvırıp cürip ballarnıñ tayaqların topladı da, bir başlarından baylap, mağa şo yerde bir kölgelik yasadı. Üstüne bir şepken captı, astına da bir şepken töşep: “Sopaqam, buyır, kir işeri” , dedi. Kirdim işeri. Soñ , bala tışarı şığıp, ballarnı topladı da: “Bizge Alla misapiri keldi, bir bızavnı soyıp onı sıylayıq” dedi. Ballarnıñ epsi: “Babamızdan qorqamız!” dediler. Anav tiri balanıñ öziniñ birden bir bızavı bar eken. Soydı onı, ballarnı qazan, oyşaq akelmege ciberdi. Özi de bızavnı sıdırmağa başladı.Oğaşı ballar qazan, oyşaq alıp yetiştiler. Bızavnıñ başın parlap, bir qazanğa astılar. Etin de kesek, kesek etip, otnıñ qorısında qızarttılar. Soñ meni buyırdılar. Hepimiz otırıp aşadıq, qarnımıznı toyırdıq. Sora, Narik’ke qarap:

–         Ay, Narik, o da seniñ ulıñ eken. Ana, bızavnıñ da yarısın atnıñ üstine salıp, sizge ciberdi, diy.

Narik men apaqayı barıp etni alalar. Kesek kesek etip parşalaylar da qazanğa asalar. Sopaqay:

–         Ay, Narik menim üşin qazan asıp tedarik etmeñiz. Men sade sen men bir körişip tanışmağa keldim, diy.

Narik men apaqayı:

–         Qon bizde, sopaqam! dep calbarsalar da:   

–         Bolmas, qaş, men endi ketiyim. Savlıq man qalıñız! diy de sopaqay qonmay, atına minip şığıp kete.

Şo arada, Şora şölden qaytıp kele de:

–         Babay, babay! dep, baqırmağa başlay.

–         Ne bar? diy Narik.

–         Mında bir sopaqay keldi mi? dep soray da: – Men oğa bızavnı soyıp yarısın ondan sizge cibergen edim, diy.

–         Keldi, ulım, keldi. Bek aruv etkensiñ, diy de, barıp Şora’nı quşaqlap alıp süymege başlay.

Kün artından kün quvar, ay artından ay quvar, diyler. Seneler keçe. Narik özin toplap, mal-mülk cıygan sora, köyni taşlap: “Ne bolır ne bolmas, memleketime yaqın bolayım” dep, sınır boyındaki Kökişli Tama degen bir köyniñ kenarına üy yasap barıp yerleşe. Şora da ön dört, ön beş yaşlarına kelgen bola. Künlerniñ birinde sopaqay mingen atına baylap, güzel bir düldülge uşağan tayın iyerletip kele:

–         Narik, Narik! Şora üyde mi? dep baqırmağa başlay.

–         Buyır, sopaqam, üydedir, cür, kir! demekte bolsın Narik, sopaqay oğa:

–         Ayt Şora’ğa, mağa bir tasma ketirsin, diy.

Şora üyden bir tasma ketirip sopaqayğa bere.

–         Mina, ulım! Sen endi vaqtı-kemalıña keldin: al sağa emanetiñi ketirdim, diy. Şora quvana quvana, tasmanı alıp, güzel taynın moynına baylay da: “Bonıñ adı Tasmager bolsın!” diy. Ondan soñ, sopaqay qılışın şığarıp, Şora’nıñ beline quşandıra da:

–         Endi, ulım, eş qorqmadan, qayerge canın istese, şo yerge kete bilirsiñ! dep, arqasından bir kere sıypalay. Şo yerde de sopaqay:

–         Savlıq man qalıñız! dep atı man barabar közden coğala. Onı bir taa eş köre almaylar.

Sopaqay ketken soñ, askerlikke yazıp cürmege başlaylar. Şora babasına kele de:

–         Baba men de askerlikke yazılayım da dep, calbarmağa başlay.

–         Sen taa vaqıtına kelmediñ, ulım. Vaqıtı zamanı kelgende, seni qaldırmazlar, diy babası.

Şora, babasınıñ aytqanlarına razı bolmay:

–         Ketemen de ketemen! dep, zor ete.  

–         Ayse balam, ketseñ ketersiñ taa, qatiyik? Bar ket, colıñ aşıq bolsın! diy babası.

Şora quvanıp , damdan Tasmager adlı tayın şığara, aruv etip iyerliy. Ondan soñ, oq sadağın, atqışın alıp, nenesi azirlegen torba man aşaytlığın moynına ile, sopaqay bergen qılış man quşanıp, atına sekirip mine de:

–         Savlıq man qalıñız! Onlar meni yazmaq istemeseler, men tabarman yerin! dep, şığıp kete.

Kete kete, aqşam üstü bir askeriye qışlasına barıp cete. Qışlanıñ bir köşesinde bir taqım beylerniñ talim alıp cürgen askerlerni denep, qarap otırğanların köre de, qatlarına barıp:

–         Selammaliykim! diy.

Baylarnıñ arasında Şora’nı tanığan birisi:

–         Sen nişlep cüresin, Şoram? Qayda ketesiñ, ulım? dep soray.

–         Askerlikke yazılmağa keldim, bey aqam! dep, cevap bere Şora.

–         Ay-hay, ulım, sen taa bek caşsın da? diy anav bey. 

–         Caş bolsam da, özimdiy etken birqaş tanesin cenermen! diy.

–         Onday bolsa, qani köreyik! Seni denep qarayıq! diy, beylerniñ birisi.

–         Atqışın qolına al da, tart şondan oğıñ man qışlanıñ anav köşesindeki qazıqqa, diy.

Şora atqışından oğın sozıp cibergende, qazıqnı teşip, onıñ artındaqı qaya taşqa bara da, onı ekige carıp taşlay. Bonı körgen beylerniñ arasındaki bir yaramaz Aqtaşlı Ali bey adlı birisiniñ cüregi birden “şuv!” ete, çünki köpten oğa bir palcı: “Qara, saq bol, Şora degen birsi tuvacaq, bek bir batır cigit yetişecek. Sen şo Şora Batır’nıñ qolından öleceksin!” degen eken. “Aceba şo bolmaydı?” diy özine. Diy, ama onıñ işine bek balaban telaş, bir qorqu tüşe. “Qatıp qutılayim eken şondan?” dep, keşe kündiz tüşine, taşına. Şora’den qutılmaq şaresin qaramağa başlay.

Şonday etip, bir qaş sene taa keşe. Şora haqıyqatten bek batır bir cigit bolıp yetişe. Onıñ namı bütin hanlıqlarğa celdiy cayılıp kete. Künlerniñ birinde, Şora Batır ana-babasın, qızqardaşı, Aysıluv’nı em qomşı köydeki balalıqtan oynaşıp-külişip ösken Altın adlı qıznı bek sağına. Beylerniñ qarşısına şığa da:

–         Bey ağalarım! diy. Men anam-babam, köyimizni bek sağındım. İmqan bolsa, sizden izin istemege keldim! dep, beylerden bir aylıq üşin ızın alıp kete.

Şora kete tursın. Aqtaşlı’nıñ Ali beyi, öziniñ cigit-askerlerinden onavın bir kenarga şaqıra da, olarğa:

–         Şora’nıñ aldına şığınız! Sögiñiz, kötekleñiz, sade öttirmiy, onı colından keri qaytarıñız. Bir taa sizniñ qarşıñızda şalım satmasın. Bir aqıl oynatayıq şoğa! diy de Şora’nıñ artından cibere. Aqtaşlı Ali beyniñ askerleri colnı qısqartıp, atların şavıp, Şora Batır’nıñ keşecek colındaki bir şayırğa barıp, pısıp otıralar. Bir malden soñ, Şora Batır:

Ay, tuvğan yer, tuvğan yer,

Anam babam turğan yer,

Sınır boyı eki haña

Qazıq bolıp turğan yer.

Toğayları töşektiy,

Terek dalı beşiktiy,

Oynap külip ösken yerim

Cayrap catqan şeşektiy.

dep, cırlay, cırlay kelyatır eken. Birden Ali beyniñ askerleri aldına şığa da, Şora Batır’ğa “Toqta” diyler, o toqtamay. “Qayt” diyler, o qaytmay. Ondan sora, başlaylar onı yaman yaman laflar man sökmege. Şora Batır kene qulaq asmay, colına devam ete. Atlarına atlanıp, Şora Batır’nıñ artından yetişeler. Onı qamşılacaq bolıp sarıp alalar. Şora Batır kümiştiy qılışın qınından suvırıp şığara da on askerden doqızınıñ başların şavıp ala. Onıncısınıñ da celkesinden tutıp ala da :

–         Sizni kim ciberdi? Şalt ayt! Aytmasañ, seniñ de başıñı uşırırman, diy.

–         Bizni Aqtaşlı Ali bey ciberdi, onıñ kişilerimiz, dep cevap bere, qorqısından qaltırap, af tilep anav asker.

–         Seni affettim, ama bir taa qarşıma şıqqanıñı körmiyim. Bar, ket Aqtaşlı Ali beyine körgenlerñi ayt. Bir de buginden itibaren menim qarşıma sizniñ kibi şapqınların cibermesin! Eger o sizdiy itlerin zapt ete almay eken, men zapt etermen! Diy de, askerni serbes bıraqıp cibere. Şora Batır!nıñ özi de Tasmager’iñe atlanıp, kene cırlay cırlay köyiniñ colın tuta.

Asker, Ali beyge qaytıp bara da körgenin, bolıp keşkenlerni Şora Batır’nıñ selamın birliy, birliy aytıp bere. Bonı eşitken soñ, Ali beyniñ cüregine taa beter qorqı tüşe: “Şora Batır şığacaq, diy ediler. Ayse Şora Batır bo eken. Bonı vaqtına kelmez burın bir sıltav tabıp öttirmeli!” diy. Ertesi küni askeri qatına alıp, Qırım’nıñ hanına bara. Arağa fitne tıqmaq üşin de şonday dep ayta:

–         Sayğılı hanım! Senden soramay soqmay, ızınsız Qazan hannıñ ulın öttirgen soñ,  seniñ hanlığıñ sınırında Kökişli Tama’ğa Qazan hanlığından qaşıp kelip, Narik adlı bir hayın kelmeşik yerleşken. Kelgenine onca sene bolmasına qaramastan, şimdige qadar eş vergi ödemiy, malın-mülkin otlatıp özbaşına ailesi men yaşap otırğanın eşittim. “Hayından hayın tuvar! ” derler. Bo kelmeşikniñ özine uşağan Şora adlı bir ulı bar. Qulağıña şalınğanı bardır. Bek bir şapqın cigit. Birevni seslemiy, biysinmiy. Bo cigit qışlağa kelip, talim almağa başlağandan beri, qışladaki askerler büyikleriniñ sözlerin seslemiy başladılar. Hepisi onıñ artından iyerip, baş kötermege avesler. Mina, tek tinevin menim eñ güvengen askerlerimden doqızın başın kesip ala da, onıncısın serbes bıraqıp mağa qattı qattı selamlar cibergen. İnanmasañ, özin de şo askerden Şora’nın neler aytqanın bir soraştırıp qara, diy.

–         E soñ, neler aytqan o cigit? diy han.

–         Neler aytmağan, sayğılı hanım. “Siz ordularıñıznı zapt ete alamasañız, men zapt etermen”, dep aytqan. Bir de bizniñ en güvengen askerlerimizni “Şapqınlar” dep atağan, diy Ali bey.

Han askerge qarap:

–         Onday dep ayttı mı?

–         Onday, büyik hanım! dep cevap bere asker.

Ondan sora, Ali bey lafın devam etip:

–         Saygılı hanım! diy. Bo Şora, nasıl körine, bizge bir iş şığaracaq. Eger bonıñ aldın almasaq, babası Narik’tiy, bizniñ başımızğa bir bela ketirmese arüvdir. Bir şaresin qaramaq kerek. Söz sırası kelgende, sonı da bildirmek istiymen sizge, hanım. Bo Şora’nıñ Tasmager adlı bek yaman yaqşı bir cüyrik atı bar. O at sizge layıq. Emir etiñiz! Onca seneden vergi bermiy yaşağanı üşin, men yarından tezi yoq, şo Narik men ulı Şora’ğa bir oyın oynatayım: onıñ şo Tasmager adlı cüyrigin alıp keleyim! diy.

Bonlarnı eşitken han, Ali beyge qarap:﻿

–        Onday bolsa bar ket, istegenniñ yap ta mağa şo Tasmager degen atnı alıp kel! dep emir bere.

Ertesi küni Ali bey, qatına qırq asker alıp, toz dumanlatıp, Narik’niñ üyine barıp yetişe. Şora Batır üyde bolmay. O qomşı köydeki qıymasın körmege dep, bir cıyınğa ketken eken. Ali bey qamşısın sallap, aşuv şığartmaq meramı man, Narik qartnıñ başına közine yalla ete: “Qırqımızğa qırq qısraq tabacaqsıñ, em şalt man şalt qırq türli yemek azirleceksiñ!” dep cekire. Narik’ke semiz semiz qoyların sotdıra, Şora’nıñ anası Meñlisıluv’ğa göñilden ketmez yaman yaman laflar qatıp, qazan qazan yemekler astırıp, sıpra saldıra. Qızqardaşı Qanibek’ni qarşısına şaqırıp, qadesine ballı boza süzdirte. Ondan soñ Narik’ke atların ketirtip, aralarından Tasmager’ni saylap ala da, atına atlanıp, qamşı man Narik’niñ başına közine vere ver etip, baqıra şaqıra, şığıp kete.

O kete tursın, Narik qart başı-közi qan işinde, bir atğa atlanıp qomşı köyge bara da ulı Şora’ni qaramağa başlay. Lakin qıdırıp taba almağan soñ, “belki menim sesim eşitir!” dep, sesin köterip şonday aytmağa başlay:

Şora’m Şora bolmanda,

Şompayıp atqa minmende,

Aqtaşlı Ali beyi,

Cavirinde meñli bey,

Cav körgende deli bey,

Şekeleri şiliktiy,

Atqan oqı bilektiy.

At beline miñen bey,

At beline miñeş te

Ilav almağa şıqqan bey.

Ilav almağa şıqqaş ta,

Elniñ şeti Narik dep,

Qart Narik’ke kelgen bey.

Şoram Şora bolmanda

Şompayıp atqa minmende

Aqtaşlı’nıñ Ali beyi

Ilav tilende kelmediñ,

Qonaq tilende kelmediñ.

Bizge aman bermiy turdı

Qamşısın sallap turdu,

Baş-közine qart Narik’niñ

Ver yansın dep urıp turdı.

Azbardakı qoylarımdan,

Semizlerin soydırttı.

Qartayıp ketken ananğa,

Qazan qazan et astırıp,

Qırq türli yemek pişirtip,

Sıralar sıpra qondırttı.

Qızqardeşıñ Qanibek’ke

Bardaqlarnı tontırtıp,

Ballı boza süzdirtti.

Qırq yemekten yemedi,

Ballı bozadan işmedi,

Atınıñ üstinden tüşmedi.

Arğamaqtan altav berdim, almadı,

Gebeden yedev berdim, almadı,

Celcetmez’ni cetip berdim, almadı,

Quşcetmez’ni qoşıp berdim, almadı,

Tuyağı bağar’nı tüyep berdim, almadı.

Dört tuyağı toğalı,

Mañnayı ayday tamğalı,

Quyrığı, calı qınalı,

Torını berdim, almadı.

Erişkende tav buzğan,

Şabışqanda cav ozğan,

Öneri men cılqığa bitkisiz,

Qulağına qamış boylap cetkisiz,

Tuyağına şöyin collar tütkisiz,

Ayaqları qaytanday,

Cuvırğanı şaytanday,

Tasmager seniñ atıñnı,

Tartıp alıp ketti bey.

Qartlığım qarşıma kelgende,

Caşlığım başımdan kelgende,

Qamşısın duv başıma tarttı bey,

Qılışın qıl moynıma örtti, bey.

Elal sütin emgen anaña

Göñilden ketmez sözler ayttı, bey

Qızqardaşıñ Qanibek’ke

Temirden suvıq sözler qattı, bey.

Bo qarlıqnı körgende,

Qaynar qazanday eki közüm qaynadı.

Aqtaşlı’nıñ Ali degen beyleri

Ayağınıñ astında bizni taptap otırdı.

Til men aytılmaycaq laflar qoşıp,

Üşimizniñde mıyımıznı totırdı.

Şoram Şora bolğanda,

Şompayıp atqa miñende,

Sadağınğa bolat qılış salmasañ

Şırıldatıp qan öşimni almasañ,

Arslan ulı Beygazi

Onıñ ulı Er-Tölek

Onıñ ulı Narik’ten

Sen ul tuvmay , qız tuvdıñ.

Bo sözlerni eşitkeni men, Şora şalt man şalt, babasınıñ qatına kelip, aşuvlanıp, şonday dep ayta:

Şorañ Şora bolğanda,

Şompayıp atqa miñende,

Qart babama, Narik’ke,

Kelmes qorlıq ketirdim.

Tez tez üyge ketiyim,

Celcetmezin miniyim,

Aldaşmanım alayım,

Avıma tartıp baylayayım,

Aq qılışım alayım,

Aş belime tağayım,

Aq kürevkem alayım,

Önsen etke kiyiyim.

Aqtaşlı’nıñ Ali beyin

Barıp quvıp cetiyim,

Şortlap ayan kesiyim.

Toram toram etiyim,

Şerik şerik etiyim.

Börtken qoyday qırqayım

Böridiy tutıp cırtayım,

Toralğan ettiy torayım.

Aşuvıñ ondan sorayım.

Bo degenim etmesem,

Mıradıma cetmesem,

Narık ulı, men Şora

Anamdan aram tuvğan bolayım.

Bolarnı ayta ayta Şora Baıt:

Yaman qızdı,  qızardı,

Yaman qattı bozardı,

Buğazlandı, boşandı,

Buzday temir quşandı,

Celcetmez’ni cetip ketti,

Quşcetmez’ni minip ketti,

Şo ketüy men kete ketti

Ögiz Töbe’ge barıp cetti.

Qıbla bayınıñ curtında,

Ali beyge barıp cetti.

Şora Batır’nıñ toz duman bolıp, azbar qapısına kelgenin körip, Ali bey onı qapı aldına şığıp qarşılay. Şora Batır atların toqtatıp, Quşcetmes’niñ üstinden tüşmiy, başta Ai Beyge şonday dep ayta:

Selam aliykim, Ali bey

Cavirini meñli bey

Tasmağer atımnıñ başına

Qalay sıydı noqtañız?

Aqtaşlı’nıñ Ali Beyi

At beline miñen beyi,

Menim atam Narik’niñ,

Azbarına kirmegen,

Bal bozasın işmegen.

Qırq qazan astırıp qırq yemek,

Pişirtken son cemegen.

Ey, bey ulı, Ali bey

Celcetmez’im beriyim,

Quşcetmez’im beriyim,

Qara künde qatıñda,

Can qoruvcıñ bolayım;

Sağa savlıq tiliy tiliy,

Cav aldında öliyim.

Aruvlik men aytayım,

Men öfkemden qaytayım,

Ber Tasmager’im qaytayım

Atımnıñ başın tartayım.

Calbarıp sağa aytaman:

Aytqan sözime kelsene,

Tasmager’im bersene!

Şora Batır’nıñ arüvlik men calbarıp körip, Ali bey öz özine: “qorqıttım şonı” dep, kibarlanıp şonday diy:

Mem mendirmen, mendirmen,

Can qutarmas erdirmen,

Qan taşmalı bo künde,

Qarager’iñ bermem men.

Atıñnıñ başın tartıp ket,

Seniñ üşin tuvıl,unıtma,

Boş boşına qarşımda turıp,

“Tasmager’ni alırman” dep,

Eş te turma, ket, avızıñnı qurıtma.

Bonday sert laflarnı eşitken Şora Batır, Ali beyge qızıp, şolarnı ayta:

Ey, Aqtaşlı Ali bey

Cavirini meñli bey

Qoy körgende taşqan bey,

Cav körgende qaşqan bey,

Qapayıp kökke qoñan bey,

Yüziñ, betiñ toñan bey

Halqnı cılatıp oñğan bey,

Bonı qalay ödersiñ?

Aqtaşlı’ñdan atlanıp,

Bizim atay Narik qartqa

Qonaqlıqqa barğansıñ,

Atam menim Narik qartnıñ

Qamşıñnı sallay sallay

Baş közine şalğansıñ,

Bonı qalay ödersin?

Qazan qazan et astırıp

Anam menim Menlisıluv’ğa

Kökrekten ketmes laflar aytqansıñ,

Onı qalay ödersiñ?

Ballı boza süzdirtip

Qız qardaşım Qanıbek’ke

Temirden suvıq sözler aytqansıñ,

Bonı qalay ödersiñ?

Arğamaqtan altaw bergen, almağansıñ,

Gebeden yedev bergen, almağansıñ,

Celcetmiz’ni cete bergen, almağasıñ,

Quşcetmez’ni qoşa bergen, almağansıñ,

Tuyağı bağar’nı tüyep bergen, almağansıñ.

Sürip barıp cılqı işinde kirgensiñ,

Tasmagerim’ni tutıp alıp,

Üstine sekirip miñensiñ,

Küfir laflar aytıp aytıp,

Anam, babam, qardaşıma

Toz şañğırtıp colıña şığıp ketkensiñ.

Ey, bey ulı, men senden,

Bir tileymen, bermiysiñ,

Eki tiliymen, bermiysiñ,

Köp tiliymen, qoymaysıñ,

Balşıbıñnı öttirmiy,

Balın qalay aşarsıñ?

Atımnıñ başın tartmaycaqman , Ali bey!

Men bo yerden soğışmadan qaytmacaqman, Ali bey!

Sora, Ali bey, Şora Batır’ğa şonday diy:

Köşerli tavğa şıq, Şora,

Körkiñ sen köriyim,

Kök kölegiñni kiy, Şora,

Öneriñni biliyim.

Köşerli tavdan artılma,

Ali beyge qatılma,

Köşerli tavdan artılsañ,

Ali beyge qatılsañ,

Ölgende yaman ölersiñ.

Qara cerniñ tübine,

Bir coqlavsız ketersiñ.

Şora Batır’nıñ Ali beyge cevabı:

Ey , bey ulı, Ali bey

Taşqan suvdan deli bey,

Qaf tavınday köñiliñ,

El işinde saylı bey,

Saqlavım menin sandır, dep,

Köp maqtanma, Ali bey,

Saqlavın senin san bolsın,

San cetmegen köp bolsın,

Sen saqlavdan köşersiñ,

Tasmager’imden tüşersiñ,

Tasmager’imni alırman,

Sendiy şaşma beylerni

Irğağım man tartarman,

Qılışım man torarman.

Şondan soñ, Ali bey men Şora Batır Köşerli tavğa baralar. “Atışayıq mı, tutışayıq mı?” dep sorağan soñ, Ali bey: “atışayıq!” diy. Sora, Şora Batır:

Yaş soraştı Ali beyden

Atışmağa sayğı man,

Yaş üykeni bey boldı.

Beyniñ cayıp atqan oqı,

Şora’nıñ iyer qaşına qadaldı.

Narik ulı Şora attı,

Ali beyniñ omızına qadaldı.

Şalım satqan Ali bey

Bir ögizdiy ökirip,

Şalqasından cıgıldı.

Ondan soñ, Şora Batır ırğağı man Ali beyni atınıñ üstinden tartıp ala da cerge tüşirip, qılışı man gevdevsin qırq torap, başın şavıp ala. Qatındaqı qırq saqlavın da qoyday qırqıp, Tasmager’ine atlanıp, Quşcetmes men Celcetmes’ni cetip, Kökişli Tama köyine qaytıp kete. Uzaqtan, toz dumanlatıp, ulınıñ qaytıp kelyatırğanın körip, Narik şonday dep ayta:

Anav qara köriñen,

Qaraquş qara tuvıl mı?

Han saqlavın öttirgen

Qademsiz Şora tuvıl mı?

Qademsizni qattı qayrap ciberdik,

Bo yazmışnıñ qarşısında,

Qara öttirgen qaralmas,

Töre öttirgen qutılmas,

Endiden soñ, ulım er Şora,

Bo Qırım’nıñ işinde

Qayda qaşsa qutılmas.

dep aytıp, pitirer pitirmes, Şora Batır qaytıp kele de, babasına şonday diy:

Al, al atam, al atam,

Atların başın tut atam,

Ali bey bugin ölgende,

Seniñ yüziñ külgende

Başın şavıp qaqqanda,

Irğağıma taqqanda,

Atlarımnı aydaştırıp,

Quvanıp üyge qaytqanda,

Tav işinden keşkende,

Serin bir cel eskende,

Caşlığım aqlıma ketirdim:

Şölde Şoray cürgenim,

Aşıq oynay cürgenim,

Boz at, bızav baqqnım,

Şimenlikte catqanım,

Aqşam küneş batqanda,

Yıldızlar cayrap catqanda,

Ballar masal aytqanın,

Sızılıp tañlar atqanın,

Quvanıp üyge qaytqanım,

Aqlımdan keşmiycek.

Şimdi kene qaytaman,

Sizni muğaytıp aytaman,

Bo kelişim soñ keliş,

Ketsem, bir taa qaytamam.

Qara öttirgen qaralmay,

Babam sağa aytaman,

Şorañ Qırım’da qalalmay. 

Ana şonday etip, Şora Batır öziniñ Qırım’da rahat yaşayalmaycağın añlap, “qayda ketiyim de, qayda barayım! ?” dep, tüşinip tura, tura, yorgınlıqtan yuqığa dalıp kete. Bir tiş köre. Tişinde Qazan’ğa barğanın köre. Yuqısından yañan soñ, Şora Qırım’dan qaşıp Qazan’ğa ketmekşi bola. Şo oyı man barıp babası Narik’ten ızın istep, şonday dep ayta:

Al, al atam, al atam,

Al savlıq man qal atam,

Aqtaşlı’nıñ Ali beyin öttirdim.

Başıma ketmez qorlıq ketirdim.

Qazan degen el bar dep,

Baş tasalar yer bar dep,

Qaznalı Qırım’nı qaldırıp,

Men Qazan’ğa bararman,

Halqına yardımcı bolaman.

Men Qazan’ğa barğaşıq,

Qan cavmasın, qar cavsın

Men Qazan’ğa barğan soñ,

Qar cavmasın, qan cavsıñ

Men Qazan’ğa bararman,

Qazan’nı qazaq almasın,

Aydap colğa salmasın,

Taqtasın otqa caqmasın.

Taşların suvğa atmasın.

Altmışqa kelgen qartların

Top aldına salmasın.

Kün körmegen arüvşeler,

Qazaq’qa kelin bolmasın.

Men Qazan’ğa baraman,

Qazan batırı bolaman.

Babası Şora’nıñ ketmesine razı bolıp, şonday diy:

Bar, ket ulım, ket ulım,

Barğanda bahtıñ aşılsın,

Qazan eliniñ qapısı

Küneşli yerden aşılsın.

Doqız ay, on kün kötergen

On ay, on kün emizgen

Tartmalı beşikke tayanğan,

Tañ seheri men uyanğan,

Tañ yuqısın dört bölgen

Seni bavırına bastırıp,

Elal sütin emizgen,

Meñlisıluv anañdan,

Razılıq alıp ket, ulım!

Bonı eşitken anası, cuvırıp üyden şığıp kele de şonday dep ayta:

Ketmeşi balam, ketmeşi

Bo terslikni etmeşi,

Qartqayğanda atanıñ

Belin yaman bükmeşi.

Qarıp anañ qarlendirip

Kökreklerin sökmeşi,

Qanibek degen qızqardaşıñ

Köz yaşların tökmeşi

Şora anasına ayta:

Al, al anam , al anam

Al savlıq man qal, anam,

Doqız ay, on kün kötergen,

On ay, on kün emizgen

Tartmalı beşikke tayanğan,

Tañ seheri men uyanğan,

Tañ yuqıñnı dört bölip,

Tartıp sütin emgenmen,

Meni bavırına bastırıp,

Can cüregiñe siñgemen.

Bugünki halimni körsene,

Emgen sütin elal etsene,

Men ketiyim anayşığım

Razılığıñ bersene.

Bonı eşitip anası şonday diy:

Bar, ayse , balam, bar, balam,

Barğanda bahtıñ aşılsın.

Qazan eliniñ qapısı

Küneşli yerden aşılsın.

Kel balam seni süyeyim,

Emgen sütiñ elal etiyim,

Başıñ, közin sıypayım,

Oğırlı collar tilep qalayım.

Ondan soñ, qızqardaşı Qanibek cuvırıp üyden şığa da aqasınıñ moynına sarılıp, şonday dep taqmaqlap cılay:

Tasmager atına miñensin,

Quyrığı man calının

Yüpekler men tüygensiñ,

Aqam, qayda ketesiñ?

Oq cayınñı taqqansıñ

Oq batmağan küveñni

On omızıña asqansıñ,

Aqam, qayda ketesiñ?

Bolat qılış baylanıp,

Qırım’ğa ters aylanıp

Qarabaş süngiñ köterip,

Aqam , qayda ketesiñ?

Oyalı şapqan şepken kiygensiñ,

Oq sadagıñ ilgensiñ,

Sol qolınğa quş tutıp,

Aqam, qayda ketesiñ?

Qartayğanda ana, atamnı

Cılatıp qayda ketesiñ?

Qanibek, süygen qardaşıñ,

Kimge emanet etesiñ?

Şora Batır qızqardaşı Qanibek’ke qarşılıq etip, şonday cevap bere:

Tasmager’ime miñenmen,

Quyrığın , calın tüygenmen,

Toz qonmasın, degenmen.

Oqım cayım taqqanman,

Oq batmağan küvemni

On omızıma asqanman,

Cavlar körip qaşsın dep.

Bolat qılış baylasam,

Qırım’ğa qarşı aylansam,

Qara baş süngim köterip,

Oyalı şepken kiyip

Sol qolıma quş tutıp,

Qaznalı Qırım’nı qaldırıp,

Yetmiş şaqırımlıq Qazan’ğa

Yardım etmege bararman.

Men Qazan’ğa bargaşı,

Qan cavmasın, qar cavsın,

Men Qazan’ğa barğan soñ,

Qar cavmasın, qan cavsın.

Cılama qardaşım, cılama,

Oynap, külip ketiyim.

Men Qazan’ğa cetiyim

Halqıma yardım yetiyim.

Tüşsem şeyit tüşiyim

Ölim şerbetin işiyim.

Şondan soñ, Şora ketecek bolğanda, babası, Narik oğa şonday dep nasiyat bere:

Bay terekniñ şayqalması celdendir,

Qart terekniñ şart sınması beldendir,

Törelerniñ keşinmesi eldendir.

Aq kiyikniñ cuvırması meydandır.

Abdal bolsa, at ta cav,

Qıtımır bolsa, qurtqa cav,

Catağan bolsa, ul da cav,

Gezegen bolsa, kelin cav,

Oynaq bolsa, qız da cav.

Dumanlı kün tülki ozar,

Boranlı kün türlki ozar,

Beş bezeñen toyda ozar,

Belgili arüv künde ozar.

Qodalaq arba col bızar.

Yaman bike üy bızar.

“Küşim bar!” dep maqtanma,

Küşin keter kün bolır;

“Malım bar!” dep maqtanma,

Malın piter kün bolır;

“Tuvğanman!” dep quvanma,

Tuvğan ölgen kün bolır;

Keşken canıñ yerinden,

Qutılmastay kün bolır;

Bir öziñden başqasın,

Köñilge almas kün bolır;

Körgen yerde köz qalır,

Cürgen yerde ız qalır.

Qardaş ölse, qar qalır,

Sırdaş ölse, sır qalır,

Oynaş ölse, tul qalır,

Kimni süyse, şonı alır.

Cigit ölse namı qalır,

Atı ölse, nalı qalır;

Zengin ölse, malı qalır;

Mal artından köz qalır;

Qalğanlarğa qavğağa

Altın, kümiş, tal qalır;

Ecel cetmiy ölim yoq,

Ölim emirin, bilim yoq;

Ecel cetip, ölgen soñ,

Eş birevde qalmaq yoq.

Bo dünyağa kelgen soñ,

Ölmiy qalğan birev yoq,

Ecel cetse, emel yoq,

Qutılmağa temel yoq.

Cılasañ da fayda yoq.

Qadın qalsa, er tabar,

Qızıñ qalsa, yar tabar,

Ulıñ qalsa, mal tabar,

Miñen atıñ boş qalsa,

Minmege er tabılır,

Küygen tonıñ boş qalsa.

Kiymege er tabılır.

Ketgeñe ne tabılır?

Aytqanlarımdan şıqma sen

Aqşam üsti atqa atlanıp,

Carğalıq tavdan keşme sen.

Qazan’daki Giray hanıñ,

Sarayı aldından keşme sen.

Suvsağanda car boyından işme sen.

Qazan’daki qartlarnın

Tilegin keri qaqma, sen

Birevniñ buşığın kördim, dep

Cılanday barıp şaqma sen

Qazan’ğa barıp yetişseñ,

Yer tabalmay şegişseñ

Sali qartnı qara, sen.

“Seniñ ulın bolaman” dep,

Selamımnı ayt oğa, sen!

Sali qart sağa col tabar,

Col tabmasa, yer tabar,

Yerlilerden er tabar,

Dostlaşıp, sen men at şabar.

Ketseñ, ulım, atlan ket!

Aş aşamay, suv işmiy,

Keşe kündiz yuqlamay,

Seni sağınıp beklegen

Altın arüviñe oğray ket!

Şora Batır babasınıñ aytqanların seslep, ana babası, qızqardaşından savlıq man alıp, şonday diy:

Savlıq man qal, babayım

Aytqanlarıñ bek arüv,

Qulağıma küpe etermen!

Sali qartnı tabıp men

Selamiñni iltermen.

Men Qazan’ğa barğan soñ,

Han bolmağa barmayman,

Bey bolmağa barmayman,

Han etseler eş bolmam

Bey etseler eş qalmam.

Savlıq man qal, anayım,

Savlıq man qal, qardaşım,

Men Qazan’ğa barğan soñ,

Yıldızlar bolır yoldaşım.

Şora Batır atına atlanıp, qomşı köydeki nışanlısı bay qızı, Altın’dan da savlıq man qal almağa colğa şığa. Uzaqtan, Şora Batır’nıñ keliyatırğanın körip, Altın quvanıp, Şora’nı şonday taqmaq man qarşılay:

Anav şayır, minav şayır arasından,

Duman, şığa, budaq budaq,

Şoraşığım keliyatır, oğa quvnaq,

Şoraşığım, at beriyim, ton beriyim,

Aq şal atıñ iyerin salıp minsetteyim,

Tülki tonıñ özim tutıp kiysetiyim,

Gül terekniñ salqınında catqarayım,

On parmağım şartaş etip oynatayım,

Şinatiyim saqız etip şaynatayım.

Şora Batır süygilisi Altın’nıñ cırın cüregi carılğanday bolıp seslese de, oğa barıp şonday diy:

Al, aq Altın’ım, arüvim,

Al, savlıq man qal, arüvim,

Aqtaş’lınıñ Ali beyin öttirdim,

Başıma ketmez qorlıq ketirdim,

Minmege berseñ, tülpar ber,

Şapqan saytın yorılmas,

Kiymege berseñ, küve ber,

Tatqalaşsam, cırtılmas,

Süymege bersen, süygin ber,

Şoran seni unıtmas.

Qazan degen el bar, dep

Baş tasalar er bar dep,

Qaznalı Qırım’nı qaldırıp,

Seni arüvim muğaytıp,

Men Qazan’ğa baraman

Qazan’da batır bolaman.

Boğa qarşılıq etip, Altın Şora Batır’ğa şonday ayta:

Ay ne bolar künden soñ?

Kün ne bolar aydan soñ?

O ne bola eken dep sorasañ

Aynıñ anası deñiz bolar,

Tınıp turğan kölden soñ.

Qara qartal o ayvan,

Neler tutıp, ne aşar

Edil’den köp şöplegen

Qaz man quvlar pitken soñ?

Biydayaq quş o ayvan

Qanat qağıp uşalmas,

Şekke pitken eki ölen

Cavın cavıp ketken soñ;

Şaşaqlıqtan biy sarqar,

Bat üyinden toy darqar,

Eki totay qızdan soñ;

Törkinden kelgen bay qızı

Tirkemege tana tapmas,

Ayırı tuyaq maldan soñ;

Maqtanşılık bolmay eken,

Devlet baştan tayğan soñ;

Batırcılıq bolmay eken,

Elesleñen eki arğamaq attan soñ;

Minaresi kökke yetişken kök saray,

Qarap bolıp kete eken,

Töbesinden yıldırım urıp buzğan soñ;

Qavrap ketken şeşekşik,

Qoray bolar solğan soñ;

Cıltırıp turğan qızıl yüpek

Şilter bolar tozğan soñ;

Qartayıp ketken güzeller,

Qurqa bolar, keşken soñ;

Ötmek aşamam nardan soñ,

Qazı aşamam qarden soñ,

Qocağa barmam senden soñ;

Künleşip turğan köp yaman,

Qışlada qoyğa köz atıp

Bek köp qorlıq tiygizer,

Sen arüvim keten soñ.

Ala ket meni Şoram, ala ket,

Atıñ calına sala ket!

Artıñdan sayısız cav quvğanda,

Altın adlı arüviñni

Irğağın man ilip

Qurban etip şala ket.

Şora colğa ketip barayatırğanda, şeleklerin suv man totırğan, omızındaki quyanaşqa asıp, suvdan keliyatırğan bir kelinşekke ras kele. Şora’nıñ kiyinip qulanıp ketyatırğanın körip, kelimşek onıñ kim ekenin biliyim dep, Şora’ğa söz qatıp, şonday dep soray:

Qara qaşlım, ciyren atqa otırıp,

Sadağınğa sayısız oqlar totırıp,

Oq batmağan küveñni,

On omızıña astırıp,

Qara baş süñiñ köterip,

Torbalarıñ ters ilip,

Oyalı şepken kiyinip,

Sol qolıña quş tutıp,

Aş beliñe qılış tağınıp,

Qaznalı Qırım’nı qaldırıp,

Carğalıq’nıñ boyı man atlanıp,

Cav qarşısına aylanıp,

Ekindiden el taşlap,

Törem qayda barasıñ?

Şora Batır kelinşekke şay diy:

Töre tuvıl, qaraman

Egiz tuvıl, daraman

Köyimniñ adın sorasañ

Kökişli Tama derler oğa

Ondan kelip baraman.

Soyımnıñ adın sorasañ,

Arslan ulı Baygazi

Onıñ ulı Er-Tölek

Şora ulı Şoraman.

Barır yerim sorasañ,

Yetmiş şaqırımlıq Qazan’ğa,

Qara künde quşanıp,

Yardım etmege baraman.

Men Qazan’ğa barğanşı,

Qazan’nı qazaq almasa,

Aydap colğa salmasa,

Taqtasın otqa caqmasa,

Taşların suvğa atmasa,

Altmışqa kelgen qartların

Top aldına salmasa.

Kün körmegen güzeller

Cavğa kelin bolmasa,

Sabiy-sübiy balları

Cılap özkis qalmasa,

Qara kiyiñen qazan’nıñ

Qalesiniñ işinde

Qapısınıñ tübinde,

Taşqa soqqan

Temirşigi bolarman.

Şonday etip, Şora Qazan’ğa barıp yetişe. Onı saray qızlarından biri körip, cuvırıp han biykesi Süyimbike’ge barıp, şonday dep ayta:

Qazan’nıñ saf soqağın keşkende,

Sarayıñnıñ qarşısına kelgende,

Astındaki ciyren atı sürindi,

Başındaki sozıq börkin tüşirdi

Qara qaşı, qara aydarı körindi,

Ayday yüzü ela kökke atıldı,

Mina şo kelgen misapir,

Aqtaşlı’nıñ Ali beyin öttirgen,

Özine ketmes qorlıq ketirgen

Han yeleli, hasretli,

Şora Batır’ğa bek uşay.

Şora Qazan’ğa kelip, han sarayında toqtamay, babasınıñ nasiyatı boyınca, Qazan’ıñ bir kenarında yaşağan Sali adlı qartnı taba, oğa barıp, şonday diy:

Ey Sali qart, Sali qart

Selam berdim sizlerge,

Selam berdim Sali atam,

Almaysıñ mı üyiñe?

Canıñ avırıp sen meni,

Alavqoysañ üyiñe,

Atam curtı Qazan’ğa,

Qalabalıq iş tuvsa,

Mıyığımnı burarman,

Men cavlarnı quvarman.

Sali qart Şora’ğa qarap, şonday diy:

Seksen beşke kelgenmen,

Seksen batır körgenmen,

Doqsan beşke kelgenmen,

Doqsan batır körgenmen,

Endigisi bo künde

Doqsan doquzını keşip bararman.

Kim ekeniñ bile almay

Şaşıp qalıp turaman.

Asılıñnı aytsana,

Soy-sopıñnı aytsana

Kim ekeniñ biliyim,

Üyime alıp kiriyim.

Şora , Sali qartqa ayta:

Men arğınman, yorğınman,

Qart qartalday qırğınman,

Asılımnı sorarsañ

Qırım’daki Kökişli Tama’nıñ

Köyinden kuvılğan ulıman.

Atamnıñ adın sorasañ,

Arslan ulı Baygazi,

Onıñ ulı Er-Tölek,

Onıñ ulı Er-Narik

Şora ulı Şoraman.

Ondan selam aytaman.

Bu künimni sorasañ?

Qaban kölinde yaşağan,

El qayırın aşağan

Sali qart seniñ ulıñman.

Sali qart Şora’ğa ayta:

Üyge kir dep aytmağa,

Qart atañnıñ şayi yoq,

Şayin aytıp qaytiyim,

Şayine salır şayi yoq.

Bir ulı yoq, qızı yoq.

Paqır miskin aqayman

Kökrekşigim şırıldap,

Cüregimniñ mayı yoq,

Üyge kirip sen, balam,

Qart anañnıñ qolın öp!

Şaytip, Şora Batır, Sali qartnıñ ulı bolıp, oğa yardım etip yaşamağa başlay. Künlerniñ birinde Sali qart Şora’nı Qazan batırlarınıñ toplantısına alıp bara da, şonday dep aytmağa başlay:

Kimler yoq ta, kimler bar,

Bo cıyınnıñ işinde,

Türli, türli baylar bar,

Türlenmegen batır bar,

Qaban kölinde qamış bar,

Köl işinde tanış bar,

Tanış işinde Şora bar,

İnanmasañ , qara , bar!

Bondan da ülken qale bar.

Qaban kölinde qulan bar,

Köl işinde cılan bar

Cılan başlı duşman bar.

Elden alım aldırmas

Iygi tuvğan Mamay bar,

Torbası man toğayda

Tentek köşken Noğay bar.

Hannıñ Qamber ulı bar,

Özden bolsañ oğa bar,

Biyeler minip toy etken

Tavda Qadı Mırza bar.

Ozañ bolsañ anda bar,

Sarayda Qulınşaq Batır bar,

Batır bolsañ oğa bar.

Alınşaq adlı dosı bar,

Ağa bolsañ oğa bar,

Qara süngi qolğa alğan

Qapı avızına tayañan

Şınayaq süyer eli bar,

Sali’niñ ulı Şora bar,

Arala qapınıñ arasıñ,

İnanmasañ, qara, bar!

Bo toplantıda ertesi küni soğışqa şığacaq batırlar sıylanıp, zevqlanıp oturalar. Qapığa tayanıp Şora’nı körmeyler. Şora öpkelenip, olarğa qarap, şonday diy:

Qulınşaq man Alınşaq,

Saray işinde yaşağan,

Maqtanmağa bek qoşaq

Sali qartnıñ üyinde

Altı ay boldı yaşayman

Boş boşına otırıp,

Ötmek, tuzın aşayman.

Tanımadı biriñiz;

Halq aytqanday bar eken,

Oysız eken hanıñız

Bo Qazan’nıñ hanı bar da namı yoq.

Qadısı bar da töre yoq,

Köremen de bilemen

Ballı boza tilermen

Qazan’nı basıp, cav kelse,

Netecegim bilermen.

Şonday soñ, Qulınşaq Batır özine kelip şonday diy:

Seheri tañdan biliñen,

Süyimbike sarayınıñ

Qarşısına kelgende,

Narik ulı sen mi edin?

Qaban kölinde yaşağan,

Altı ay misapir bolıp aşağan,

Narik ulı sen mi edin?

Oq, sadağın ilmegen,

Qorınıp eş cürmegen,

Qorınıp cürmiy tanışqan

Narik ulı sen mi edin?

Şonday soñ, Qulınşaq Batır yoldaşlarına qarap şonday diy:

Arğamağına arpa berip,

Dallı terekke baylañız,

Qolıñızman sıypañız.

Qara künde, qıyında,

Tatar atına col berip,

Tanavından qan kelip,

Tırpayıp tursa, körersiz!

Qazan artı boz qamış,

Boz qamış ta nar qamış,

Büginden başlap siz onı

Qısılğanda körersiz,

Sırağa kelgen batırğa,

Tostaqayın totırıp,

Sıradan yerin beriñiz.

Qazan adlı qalege,

Şarıldap asker kelgende

Qarap, tursa, körersiz.

Şora Batır olarğa qarap, şonday dep ayta:

Qabırğama pitken qattı ette

Qanın qaynap otırsa,

Qan şıqmağan süyekte,

Köşer quş üyvalap otıra.

Azizleñen bo canım,

Bo Qazan’ım özi üşin,

Şeyit bolmağa otıra.

Şondan soñ, Şora, Sali qartnıñ üyine qayta. Hem onda yaşavın devam ete.

Lakin , Qırım’da qalğan atası Narik’ni, han cezalap, malın-mülkin alıp, bir tilenşi aline ketirgen. Narik qart tilene tilene cürip, Qazan’ğa kelip şığa hem şonday dep ayta:

Qazna qazna mal kelse,

Qaznacılar quvanır,

Qapı aldına cav kelse,

Qulınşaq man Er Şora,

Qara qanğa boyalır.

Şondan batır Şora atası,

Endiden soñ bo künde,

Qırşavlı şelek qolğa alıp,

Elden elge qıdırır.

Şora babasın razı etip, ozğarıp cibere. Şondan soñ, Qazan üstine cav kele. Bo marebede Şora Batır cigitlerdiy soğışıp, cavnı keri qaytara. Şonday etip, Şora Batır nam qazanıp, doqız sene, doqız ay Qazan’ğa eş bir cav kirsetmiy, keri qağa. Ama, soñ seferi bek qanlı soğış bola. Cavlar Qazan’nı sarıp alalar. Cer astından da col qazıp, Qazan qalesiniñ astına metiyeler men barotı salıp, qaleni avağa uşıralar. Bo marebede halq zuv-şuv bolıp, qarma-qarışıp, qayda qaşıp can qutarmağa yer qaray. Her yer darma dağım, viyran işinde, batırlarnıñ bir talayı şeyit bolıp ölgen, bir talayı yesir tüşken bola. Şora Batır cañız qalıp turmadan cavlar man ceñk etse de, bir malden soñ, qaray, üş yağından cav askerleri men saruvlı, aldına qaşacaq yeri tek car boyındaqı Edil suvı. “Cav qolında yesir tüşip qor bolacağıma, taa arüv özimni carda Edil’ge atayım!” diy de, Tasmager atı man özin cardan Edil suvına atıp, onda atı man barabar buvılıp öle.

Künlerden bir kün, Şora’nıñ anası onı qarap, Qazan’ğa kele. O Qazan sokakların boylap cürip, köriñen kişiden Şora’nı soray. Ama, Qazan’da erkezniñ derti özine yetecek. Meñlisıluv’nı eske alıp, oğa qulaq salğan kimse yok. Eñ soñında o şonday dep ayta:

Ata deve aqırıp,

Boz tanalar bozlaşıp,

İñrağa turğan bir künde,

Şoram miñen Tasmager,

Aşuvlanıp, kürsinip,

Qara suvga bayqan künde,

Ayday parlaq Şoram’nı

Körgen bar mı, biykeler?

Bonu eşitken bir qız oğa:

Ay, ay qurtqa, ay qurtqa,

Torbañnı ilip moynıña

Sen de nege kelgensiñ

Bo qıyınlı Qazan’ğa?

Tiri bolıp cürseñ de

Sen, ey, qarip ölgensiñ

Başımızğa tarlıq kelgende,

Sen de kimge kereksiñ?

Meñlisıluv sözin devam etip:

Qarşığadan tuvğan torğayday

Hanımdan tuvgan sultanday

Ağalar divan toplağan.

Aydın qara töbediy

Qabırğadan onıñ özi,

Atıq şıqqan sabiydiy,

Artqa pitgen süyegi,

Er birisi arşınday,

Ey, biykeler, totaylar,

Qaysıñız ul tapqansız,

Qazan qalesin qazañan,

Qan caralı, Şoraday?

Parmamdaqı oymağım,

Aq kümiştiy tırnağım,

Ekisi birden mayışqan,

Şo qorlıqqa köne almay,

Botası ölgen devedey,

Bozlay bozlay kelgenmen.

Can bavırım Şoram’nıñ,

Bügin ölgenin bilgenmen.

Bo Qazan’nın qartından,

Yetim qalğan caşından,

Sorağandan fayda yoq!

Mağarağa barayım,

Abılqasım caş soqtadan,

Ulımnı barıp sorayım.

– Abılqasım caş soqta,

Meni qarap körsene,

Can bavırım Şoram’nıñ

Bir qaberin bersene!

Abılqasım caş sopqa oğa şonday dep ayta:

Ay ay anam, ay anam,

Ay cığılğanı körine,

Kün cığılğanı körine,

Ay man küneş qoşılıp,

Kölge cığılğanı körine,

Meñlisıluv anaynıñ,

Közi şıqqanı körine,

Hepisin aytıp qatiyim?

Seniñ ulın er Şora

Doqız sene, doqız ay,

Bo Qazan’da soğışıp,

Batırlığın nam etip

Ahırısı, ay medet,

Suvğa batqanı körüne.

Bonı eşitken Şora’nıñ anası Meñlisiluv şonday dep bozlay:

Ay ay künim, ay künim,

Can bavırım Şora ulım,

Qayğılar man dertleriñ

Esten ketmes oq bol

 "Nogay Tili" sitesinde  tapılğan destanhttps://nogaytili.home.blog/2019/01/16/sora-batir-destani/ 

Nogayşa anlaytaan bolsanız mında Nogayşa söyleniz

Şora Batır Destanı

Ferhat ÇELİK

16 Ocak 2019 Destan

Bir zamanda bar eken
Şora Batır er eken
El işinde bir eken
Cav kaytarır er eken
Kırım degen yerinde
At otlatıp cürgende
Duşman keledi dalaga
Kazan kalasın almaga
Bunı esitgen Şoraşık
Kılışın beline kuşangan
Ok sadagın takıngan
Kazan coluna kapıngan
Bir düldüldey uşadıken
Şal atını şapkanda
Kaya tasdı caradıken
Atkışından atkanda
Cavurnuna ok tiyse
Cavun cavadı diydiken
Şekesine ok tiyse
Şıbın tisledi diydiken
Şekesinden kan şıksa
Terim şıgadı diydiken
Celkesinden kan şıksa
Celler esedi diydiken
Şora Batır er eken
Mingen atı ter eken
Elge kelgen cavlarga
Karşı şıkkan er eken

Mına sonday etip men sizge Şora Batır’dın masalın aytayım. Aytayım ama bu hayallep aytılgan tuvul kerşekten bolıp keşken bir masal. Zaten bolmagan bolsa aytılmaz edi derler.
Aytıyagım bir zamanda bir han bar eken. So hanga şalışgan otuz toguz adam bar eken. Bunlardın üstünde de kırkınşısı Narik degen birevü bar eken. Künlerdin birinde han özinin bir beziri men barabar saraydın bakşasında kıdırıp cürgende Narik’din olardın kasında basın iyip selam berip keşkenin köredi, bezirine karap:

-Bu Narik bek şalışkır em bek tuvru bir kisi. Yazık ki bu yaşına kelip taa üylenmey bekar bolıp cüredi. Onı üylendirmege bek tileymen dep aytadı. Sora han sözine davam etip bezirine:

-Erten Narik bir alasadı iyerlesin, sende al bir alasa; ketiniz de bir dolaşınız so menim elimdi. Kimdin kızın begense sonı aldırırman dep emir etedi

Ertesi küni bezir erte turadı. Narik’di şakırtıp:

– İyerle bir alasa özine biröv de maga diydi.

Minediler atlarına ketediler. Aksam bolup baradılar bir avulga, sonda kalıp konadılar. Erttemen turadılar da kene colga şıgadılar. Ketediler ketediler, kas kararmaga baslaganda baska bir avulga barıp yetediler. Bu kece de üyerde kalıp konadılar. Ertesi küni tagı da turıp atlarına atlanıp colga şıgadılar. Sonday etip oy-oydan, kır-kırdan, köy-köyden kün ketediler, ay ketediler. Boşı boşına kıdırıp cürediler. Künlerin birinde heş birşiyden kabarı bolmagan Narik bezirge karap:

– Bezirim biz özbaşına neylep cüremiz so dep soraydı.

– Hanımız seni üylendiriyek boladı. Barınız Narik men memleketdi bir dolaşınız da oga bir kız tabınız dep emir etti diydi.

– Onday bolsa biz boşı boşına şabalap cürmeyik. Handın emiri bolsa kaladın şetinde avlak bir üyde calgız ösken öksiz bir kız bar. Atına Menlisıluv derler. Onı ayttırıp maga berse kuvanırman diydi Narik. Bunı esitken son bezir Narik men kalege kaytıp kelediler. Bezir handın kasına barıp Narik’din amalın bildiredi. Han emirimen ayttırgan kızdı kırk kün kırk keşe toy yasatıp aladılar Narik’ke.

So künkeşiym bu kız carlılıktan sade camavlı tonlar kiygeni üşin kimse oga aylanıp karamagan. Partal işinde incidey gözel bir kızdın saklanganın Narik’ten başka birev parkına barmagan. Akıykatten de bu kız onday gözel eken ki boyı bir selbidey, mannayı aydın on dörtündey, kara kasları kaytanday, eki beti canı aşkan eki kızıl güldey eken. Kızdın toyı bolayatırganda onın sonday gözel bolganın körgen handın asrav ulı Mırza oga köz saladı.
Kel zaman ket zaman künler keşedi, aylar keşedi, altı ay toladı. Narik’nin üyinde şırak sönmeydi. Onın terezesinin kasında bir otlak şayır bar eken. Onda da handın bek kırlı bolmagan bir hergelecisi at bagıp turadıken. Bu, handın asrav ulı Mırza’dın her kün erte şekten “Hergelendi dolaşmaga keldim.” dep sıltav etip aslında Narik’din pişesini körmege kelgenin anlaydı. Künlerdin birinde Mırza süytüp dolaşıp cürgende hergeleci Mırza’ga yakın kelip:

– Mırzam tokta bürtüküy. Saga bir sözim bar diydi.

– Ne o kayır ma? dep soraydı Mırza.

– Kayır kayır ama Mırzam mına men bu keşe bir bargıda kaldım dep aytadı.

– Nevşün eken ayt bakalım diydi Mırza.

– Mınav sizin Narik’nin altı aydır toyı bolganı heş şıragının söngenin körmedim. Bu keşe kettim de terezesinden karadım. Pişesi bir tösekte catırı edi. Kolunın üstinde ot canadı alimolla! Maga köre bu bike heş Narik’ke layık tuvıl diydi.

– Onday bolsa kaytermiz onı şimdi? diydi Mırza.

– Narik sizin kulınız tuvıl ma? Bir mektup yaz da ciber onı erek bir yerge. Kıskayaklı tuvıl ma? Şaşı uzın akılı kıska derler. Narik ondan kaytıp kelgeşiym kandırırsın dep aytadı.

So yerde Mırza indemey turadı. Kaytıp sarayına ketedi. Barır barmaz Narik’di şakırtıp oga:

– Narik iyerle bir at! Komsu eldin hanına bir mektup aketiyeksin. Kaytkanda da Kaf tavına barıp maga bir iyer işün kavıy bir agaş alıp kaytarsın diydi.

Narik damga bir at iyerlemege ketedi. Mırza da mektubun yazıp baslaydı. Yazıp bitirgen sora barıp Narik’ke beredi.

– Sak bol, şalt kaytaman dep kaza belaga ograma. Keypinmen ketip keypinmen kel. Kaytbaga algasama! dep ögüt beredi.

Narik mektupdu alıp atına atlap colga şıgadı. Ketip barayatırganda tüsünüp baslaydı:

“Men ketip barayatırman ama bikemdin birşiyden kabarı yok. Üyge barayım da oga kayda ketyatkanımdı aytayım. Onın da kabarı bolsın. Bir de savlık man kal aytayım” diydi.
Sonnan son atın aylandırıp kerisin keri kaytıp keledi. Üyine barıp bikesine:

– Meni üş-dört küngeşiym karama dep aytadı em nevşün ketyatırganın anlatıp koyadı.
Bikesi biraz tüsüngen son:

– Sen ketsen ket ama keşe yarısından son saat eki-üşlerde kaytıp illa bir kere kelip üyündü bir aylan diydi.

Sondan son Narik colga şıgadı. Ketyatırganda onı kene de bir tüsünme aladı:

“Ay anasını! Nevşün Menlisıluv solay dep ayttı? Özim de erek bir cerge ketip barayatırman. Üyümdü kaydiy aylanıp ketiyek ekemen” dep oylanadı. Sonday tüsünüp ketyatganda şayırlık bir yerde toktaydı. Atından tüsüp şayırdın üstüne cantayıp catadı. Keşe eki  üş sırasında yanıp üyüne kaytıp baradı.

Atını agılga baylaydı. Üyinin terezesinin şetine kelip işkerge karaydı. Bir de karasa ne körsin? İşgerde handın asrav ulı oturup turu. Bikesine birşiyler aytadı. O da mırzanın tilegenini keri kaytaradı. Haman sora Mırza bir kaskırday bikedi tartkışlap turup namısına tokınmak üşin zor etedi. Narik’nin bikesi bakırıp yardım tilep baslaydı. Bunı körip Narik şıdayalmay terezedi şertedi. Bikesi mırzanın pançaday kollarından özin kutarıp cuvırıp kapıdı aşadı. Mırza kutırgan ittey netyegini bilmey ayatüyge şıgadı. Narik te ayatüyge kirip kapı artındakı satırın alıp mırzanın basını so satırmınan şavıp alavuyadı.

– Şimdi bunı kayteyikbiz dep soraydı Narik bikesinden.

– Netiyek ekensin? Boktan kelgen bokka aket köm onı kokka dep aytadı.

Narik Mırzadı süyrep alıp bikesinin aytkanınday aketip azbardaki kokka kömedi. Özi de atına atlanıp Mırzadın mektubını aketbege colga şıgıp ketedi.

Bir kün keşedi, eki kün keşedi, karaydılar mırza cok. Sora han bezirlerin şakırıp onlardan:

– Biznin Mırzamız cok boldu. Sondan bir kabar esitgen cok ba?

– Yok hanım. Senden ızınsız bir yerge ketmez edi dep cavap berediler.

Han bezirlerinin işinde birevü bek bilimatlı eken. O:

– Hanım! Elde ne kadar kisi bar bosa barini şakırtıp bir soraştırıp tınlayık diydi.

Eldin her yagına tellallar ciberip halktın barını bezirdin aldına şıgaradılar. Bezir sıraman epsinden:

– Handın uvulı Mırzadı körmediniz me? dep soraydı. Lakin “kördik bildik” degen bir kisi de şıkbaydı. “Taa kim kaldı” dep tüsinip turganda bezir:

– Senin otız dokız adamın taa bar onlardı da şakırtıp soraştırayık diydi. Onlardı da şakırtadılar. Aralarından da: “kördim bildim!” degen birev şıkbaydı.

– Taa kim kaldı? dep tüsinip turganda:

– Bir Narik kaldı dep cavap aladılar.

– Şakırınız Narik’di de ondan da sorayık dep aytadı!

Mektupdu taslap kaytip kelgen Narik’di şakırtadılar. O kapıdan kiryatırganda bezir onın öltürgenin esitip duvrudan:

– Narik Mırzadı kayttin? dep soraydı.

– Öltürdüm dep cavap beredi Narik.

Sonı ne sebepten öltürdün dep soraydı bezir.

– Bir kün erttemen saray azbarında cürü edim. Mırza meni şakırıp odasına aldı da: “Narik iyerle atındı komsu eldin hanına bir mektup aketiyeksin!” dep ayttı. Men basladım atımdı iyerlemege dep baslap basından geşgenlerdi anlatadı, Mırza’dı kaydiy öltürgenini, sorasında aketip kömgenini aytadı.

Reklamlar

BU REKLAMI BİLDİRGİZLİLİK

Bo memleketnin hanı bek duvru kisi eken. Özinin asrav ulının etken camanlıgını Narik’din avızından tınlap pitirgen son:

– Ayse kabaat menim balamda eken diydi. Sora Narik’ke köz yaşıman karap saga da cezam bundan son közime körinme! Eki at bir araba bereyim. Cükle pala-pırtındı, al bikendi de şegip ket mından, baska yerde yaşa. Mında kalsan seni körgen saytın balam közim aldına kelir. Menim bu sözlerime gücenme! dep öküm etedi.

Narik ertesi küni ertteminen turup arabasın cükleydi. Bikesini de kasına oturtup colga tüsüp ketedi.

Anav yer seniki mınav yer meniki dep keteberdiler. Kas kararıp kün kavusadı. O keşe colda kaladılar. Menlisılüv naday bir tüs köredi: Bir suv agıp ketyatganda ot bolup canıp baslaydı. Sora bir cavın kelip bu otdu söndüredi. Erttemen turganıman Narik’ke:

– Bizim bir ulumuz boluyak. Ot bolup canıyak, eceli de suvdan boluyak diydi.

Hakikatten de Menlisılüv avır ayaklı eken. Toktamay col ketediler. Künler, aylar geşip ketedi. Bir kün kula tüzde bikesi loksa bolup bir ul tabadı. Baladı cuvmaga suvları cok eken. Narik arabadan tüsüp suv izlep cüredi. Karay karay bir mal tuyagı şukırında toplangan bürtüküy suv tabadı. Balasın kuşagına alıp ol yerge aketedi de onı so suvmunan cuvup baslaydı. Baslaydı da balasının bir ayagının ökşesi birden cerge tiyedi. Balanın ökşesi tiygen yerden birden Hak tarafından şapdırılıp suv şıkbaga baslaydı. Baladı tertemiz etip cuvadılar. Cavlukları bolmaganı üşin arabadın işindeki cünge orap kundaklaydılar. Narik bek kuvanıp balasına karap karap toyalmay: “Batır balam batır cün cabınıp catır, ulumdun atı Şora bolsın, Batır bolsın” diydi. Sondan son özleri de barıp so suvda cuvunadılar. Cengillesip arabalarına minip gene colga tüsediler. Kete kete kecenin bir şagında üyken bir avulga baradılar. Baradılar da bir azbar kapısın kagıp:

Reklamlar

BU REKLAMI BİLDİRGİZLİLİK

– Keşyakşı, Allah misapiri alasınız ba? dep soraydılar.

O üynin iyesi bek mert bir kisi eken.

– Keşte kelgen siz caksı. Koş-sepa keldiniz buyrırınız! dep olarga azbardın kuvusundakı bir göz kümaledi körsetip:

– Barınız mine nav salkın üyde kalınız diydi.

Narik,  karttın bu üyinde bir eki kün konganson üşinşi küni ketiyik bolıp arabasın cüklep baslaydı. Kart da camige namaz kılmaga ketken eken. Kaytıp kelse ne körsin! Narik’din arabasın cükliyatırganın körüp:

– Narik kardaşım sen netibyatırısın dep soraydı.

– Ey acakam! Bir kün misapir eki kün misapir üşinci küni ket kapir derler. Eki künden beri aşap işip cattık. Alla binbir bereket bersin sav bolınız! Endi ketip bir nasibimdi kararman taa diydi.

– Kayda ketyekensin kardaşım? Bundan da üyken kısmet bolameken, otır kal mında! So otırgan üy saga anamdın sütindey halal bosun! Cas balan bar onumınan kayda ketersin, dep aytadı.

– Savbol acakam bolmaz. Men mında kalsam han menim mında yerleşkenimdi esitir, adamların ciberir de seni cezalar diydi.

– Kaysı han kardaşım? Kökişli Tama o senin korkkan Kazan Hanının topragı tuvıl. Onın mında ökümü cetbez. Bu yer Kırım Hanlıgının topragı boladı. Sonı aytayım; sen heş korkba. Ene azbar tolı malım bar. Saga bir sıyır da beriyim, sav da sütin iş. Sen de maga ırgatlarımdın üstinde bas-köz bolırsın. Kelin da üy işine kömek eter diydi.

Reklamlar

BU REKLAMI BİLDİRGİZLİLİK

Sonımınan Narik, karttın üyinde kuvana kuvana otırgan. Bek şalışkır em bek tertipli bolgan. Şora’dın artından bir de kızları bolgan. Onın atını da Kanıbek ataganlar. Üydün iyesi kart Narik’di öpöz kardaşınday süyedi eken.

Künler aylar seneler suvday agıp geşken. Şora da bek bir cigit bala bolıp ösgen. O zamanları köydün tanaların bakbaga ayırı şoban bolmaganı işün ballar bagadı ekenler. Şora da özinin bir tanasını karttıkılarga kosup köydeki baska ballarman barabar bakbaga kırga ketedi eken. Kündün birinde üyle vaktı ballar şölde tana bagıp asık oynap otırgan vakıtta bir taylı biye minip:

– Alla misapiri alasız ba dep canlarına bir sopakay keledi.

– Koş-sepa keldin sopakam buyır diydi Şora. Ondan son cuvırıp barıp ballardın tayakların toplap basların birbirevüne baylap üstine bir şepken cavıp bir terme yasaydı.

– Kel kölgege otur sopakam, Yaman arıpsın. Mınav kölgelik astında bürtüküy tınıslanırsın diydi.

– Savbol ulım! Sen bek epli bir bala ekensin dep sopakay kölgelikke kiredi. Şora da tutas ballardı basına cıynaydı:

– Bizge Alla misapiri keldi. Erek yerden kelipguy. Onı sıylamak kerek diydi. Sondan son bir balaga:

– Senin onbeş tanan bar, akel birevini soyayık da sopakaydı sıylayık diydi.

– Men babamdan korkarman dep cavaplaydı aytganı bala.

Reklamlar

BU REKLAMI BİLDİRGİZLİLİK

Ondan  baska bir balaga aytadı. O da razı bolmaydı. Karaydı bolyagı yok. Islap özinin mal degen birden bir tanasını soyadı. Bir kaş arkadaşın da kazan akelmege köyge ciberedi. Özi de teridi sıdırıp baslaydı. Mina endi sıdırıp boldum degende  ballar da kazandı alıp kelediler. Tanadın cartı basın parşalap kazan asadılar. Tösünden de kesek kesek et alıp pisirediler. Sorpamınan pisgen et azir bolgan son arıganından kalgıp kalgan sopakay da yukısından yanadı. Şora:

– Sopakay buyur kel sıpraga otur asımızdı işeyik diydi. Bütin ballar da sopakay man barabar sıpraga oturup karınların toyuradılar. Sondan son sopakay bi duva okup:

– Ey ballar! Meni sıylaganınız üşin sav bolınız. Col colşıga yaraşır colşı da colga yaraşır derler. Men de colıma karayım endi.

– Aşe sopakam anyerdeki avuldan geşiyek bolsan avırsınmasan minav tanadın kalgan yarısın salayım atına alıp ket onı da babama ber, akşamga seni sıylar. Babamdın atı Narik dep aytadı Şora.

– Bek aruv ulım. Sal aketirmen diydi sopakay.

Ondan son Şora tanadın etinin kalgan yarısın sopakaydın atına baylaydı. Endi sopakay atına miniyek bolayatırganda ballarga aylanıp:

– Ey ballar! Sizge bir oyun üyreteyim me dep soraydı.

– Üyret sopakam üyret dep bakırsadı ballar.

– Mine men so belimdeki kılışımdı minyerge kadayım. Siz bariniz onun şetinde artınız man aylanıyak bolup turınız. Men “aylanınız” dep bakırganda aylanıp baslanız. Kaysınız sonun üstüne kelip catsa so kılış mınan anav tay onın boluyak diydi.

Reklamlar

BU REKLAMI BİLDİRGİZLİLİK

Ballar artlarıman aylanıp tonkayadılar. So vakıt sopakay kılışın koynına saklap onın yerine bir tayak kadaydı, üstüne de şepkenin cabadı. “Aylanınız” degende ballar aylanıp  cuvruklap kelip şepkendin üstine catyak boladılar. Kelediler amma hepsi korkudan toktap kaladılar. Sade Şora birşiyden korkbay şepkenin üstine cuvırıp catadı.

– Apperim Şoram! Boluyak bala bogından belli bolır derler. Sen batır boluyaksın. So kılışman tay seniki. Amma şimdilik sen taa bek cassın. Vaktı zamanı kelgende bunlardın ekövünü de akelip saga teslim etiyekben, so küngeşiym maga amanat diydi. Savlık man kalınız dep şorşup atına minip ketedi. Kete kete akşam basta Narik’din üyin tabıp baradı.

– Narik, Narik! dep  bakıradı.

Narik üyünden şıgıp karaydı. Kasındakını birövge usatsa da kim bolganını şıgaralmaydı.

– Koşgeldin, kusura kalma sen menim atımdı bilesin ya… İşgerge buyır etgen son kayır ma dep soraydı.

– Kayır kayır! diydi sopakay. Mında kelmez burın tömen betteki şöllikte tana bagıp cürgen ballarga coluktum dep ballardın özünü sıylaganın uzun uzun anlatadı.

– Ay Narik so yerdeki cigit bala senin ulın eken. Tanadın da kalgan yarısın atımdın üstine salıp sizge ciberdi diydi.

Menlisılüv barıp attan etdi aladı. Kesek kesek etip parşalap kazanga iledi. Sopakay:

– Ay Narik menim üşin kazan asıp zahmet etbeniz. Men sade senimen bir körisip tanısmaga keldim diydi.

Reklamlar

BU REKLAMI BİLDİRGİZLİLİK

Narik men bikesi:

– Kon bizde sopakam dep calbarsalar da:

– Bolmas kaş men endi keteyim. Savlık man kalınız diydi, kalmay atına minip şıgıp ketedi.
So arada Şora kırdan kaytıp kelip:

– Aka, aka dep bakıradı. Mında bir sopakay keldi me dep sorap  men oga tanadı soyıp yarısın ondan sizge cibergen edim dep aytadı.

– Keldi keldi. Bek aruv etkensin dep barıp Şora’dı alıp kuşaklap süyedi.

Kün artından kün kuvar ay artından ay kuvar degenler. Seneler geşken. Narik özin toplap mal-mülk cıygan. Şora da on dört on bes yaşlarına kelgen. Künlerdin birinde sopakay mingen atına baylap arüv bir attı ceteklep akeledi:

– Narik Narik! Şora üyde me dep bakıradı.

Narik:

– Buyır sopakam üyde, kel işkerge kir diyatkanda sopakay oga:

– Ayt Şora’ga maga bir tasma tabıp akelsin diydi.

Şora da bir tasma akelip sopakayga beredi.

– Mina ulım! Sen endi vaktı-kemalına erdin. Al saga amanatındı akeldim diydi. Şora kuvana kuvana tasmadı alıp arüv attın moynına baylap: “Bunın adı Tasmager bolsın!” diydi. Ondan son sopakay kılışın şıgarıp Şora’dın beline kuşandırıp turup:

– Endi ulım eş korkbadan kayerge canın tilese so yerge ket dep arkasından bir kere sıypalap savlukban kal aytıp kelgen atımınan kerisin geri kaytıp ketedi. Sondan son o sopakaydı bırtta heş körmeydiler.

So aralar hanlık askerlik işin her yakga habar cibergen eken. Şora Narik’ge barıp:

– Aka men de askerlikke yazılayım diydi.

– Sen taa vakıtına kelmedin ulım. Vakıtı zamanı kelgende seni kaldırmazlar diydi Narik.
Şora akasının aytkanlarına razı bolmay ketiyekben şa ketiyekben dep üsteley beredi.

– Balam ketsen ket taa kayteyik aşe? Bar ket aşe colın aşık bolsın! diydi akası.

Şora zavklanıp kuvanıp agıldan Tasmager atını şıgarıp aruv etip iyerleydi. Ok sadagın, atkışın alıp anası azirlegen torba man aslıgını moynına iledi. Sopakay bergen kılışdı kuşanıp atına mingen son:

– Savlık man kalınız! Onlar meni almıyak bolsalar da men tabarman bir yolunu dep şıgadı.
Kete kete akşam basta kışlaga barıp yetedi. Kışladın bir kuvusunda bir takım biylerdin talimdi bolup otırganların köredi. Kaslarına barıp:

– Keş yakşı diydi.

Baylardın işinde Şora’dı tanıgan birevü:

– Keşte kelgen sen yakşı. Netip cürüsün biyerde Şoram? dep soraydı.

– Askerlikke yazılmaga keldim bey akam! diydi Şora da.

– Yaşa ulım, yalınız sen taa bek cassın.

– Cas bolsam da üyken adamlardan kalmam dep aytadı Şora. Konuşganı bey de:

– Onday bolsa kane köreyik! Seni bir sınap karayık. Atkışındı kolına al da tart sondan ogın man kışladın argı yagındakı kazıkka at.

Şora atkışından sozıp cibergende ogu kazıkdı tesip artındakı kaya taska baradı da onı ekige caravuyadı. Bonı körgen beylerdin işinde bek de kırlı bolmagan Aktaşlı Ali bey degen birevünün cüregi birden “şuv” etedi. Şünkü seneler avel oga bir palcı: “Kara sak bol. Şora degen birövü tuvuyak, bek bir batır cigit bolup ösüyük. Sen so Şora Batır’dın kolından ölüyeksin” dep pal aytkan eken. “Palcıdın aytkanı so bolmagayedi” diydi özü özine. Diydi amma onın işine bek üyken bir telaşe tüsedi. “Kaytip kutulur ekemen sondan?” dep uzun uzun oylanadı.

Aradan bir yıl keşedi. Şora hakıykatten bek batır bir asker boladı. Namı bütin hanlıklarga celdey cayılıp ketedi. Künlerdin birinde Şora Batır anasını, akasını, kızkardaşı Kanıbek’di em balalıktan oynasıp-külüsüp barabar öskeni arüvü Altın kızdı bek sagınadı. Beylerdin kasına barıp:

– Bey agalarım! Men anamman akamdı, avulumuzdu bek sagındım. İmkan bar bolsa sizden izin tilep keldim dep beylerden bir aylık üşin ızın alıp colga şıgadı.

Şora kete tursın Aktaşlı Ali bey özinin cigit askerlerinden onavın bir avlakga şakırıp olarga:

– Şora’dın aldına şıgınız! Sogunuz, sopalanız arüv etip. Yalınız öltürmey colından keri kaytarınız. Bir taa sizge şalım satbasın. Aklını bir basına toplayık sonun dep Şora’dın artından ciberedi. Aktaşlı Ali beydin askerleri coldu kıskartıp atların şavıp Şora Batır’dın geşiyegi colda bir şayırga barıp pısıp otıradılar. Bir zamandan son Şora Batır’dın:

Ay tuvgan yer tuvgan yer
Anam babam turgan yer
Sınır boyı eki hanga
Kazık bolıp turgan yer

Togayları tösektey
Terek dalı besiktey
Oynap külip ösken yerim
Cayrap catkan şeşektey

dep cırlay cırlay kelyatır eken. Birden Ali beydin askerleri aldına şıgıp “tokta” diydiler. O toktamaydı. “kayt” diydiler, kaytbaydı. Sondan son baslaydılar yaman yaman laflar aytbaga. Şora Batır kene indemey colına devam etiyek boladı. Atlarına atlanıp artından yetediler. Kamışgılıyak bolup ortalarına alıp dögerek boladılar. Şora Batır kümüsten kılışını kınından suvırıp şıgaradı.  Askerlerge kollarını bile kötermege pırsat bermey toguzavının basını şavıp aladı. Onıncısını da mısıktay etip celkesinden ıstap:

– Sizdi kim ciberdi? Şalt ayt! Aytbasan senin de basını uşırırman dep cekiredi. Bagışlanma tilep korkısından kaltıragan asker:

– Bizdi Aktaşlı Ali bey ciberdi. Onın adamlarımız dep aytadı sesi dirildep.

– Seni bagısladım amma bir taa karşıma şıkba. Bar ket Aktaşlı Ali beyine körgenlerindi ayt. Bundan son maga sizdey şapkınlardı cibermesin dep askerdi taslap ciberedi. Şora Batır’dın özü de Tasmager’ine atlanıp tagı da cırlay cırlay avulunun colın tutadı.

Askeri Ali beyge kaytıp baradı. Körgenlerini, bolup keşkenlerdi, Şora‘dın degenlerini birley birley aytadı. Bunı esitken son Ali beydin cüregine taa beter korku tüsedi. “Şora Batır şıgıyak degen ediler. Endi şek şüphe yok Şora Batır bu. Bunu bir ebini tavıp öltürmeli” dep oylanadı. Ertesi küni askerin canına alıp Kırım’dın hanına baradı. Bakıl etip hanga sonday dep aytadı:

– Sıylı başlı hanım! Kazan handın ulın öltürgen son senden soramay sokbay ızınsız senin hanlıgında, Kökişli Tama’ga kaşıp kelip kongan Narik degen bir hayın bar. So Narik onca yıl bolmasına karamastan şimdige diyim eş bergi bermey malın-mülkin cıyıp kününü kün etedi. “Hayından hayın tuvar” derler; bu kelmeşikdin özine usagan Şora degen bir ulı bar. Kulagına şalınganı bardır bek bir şapkın cigit. Birevdi dakbaydı. Bu cigit bıltır kışlaga kelip talim almaga başlagandan beri askerler üykenlerinin sözlerin tınlamap basladılar. Barısı onın artından iyerip bas kötermege avaslar. Mina tek tinevin menim en güvengenim askerlerimden toguzavının basını kıyıp, onıncısın taslap maga katı katı sözler cibergen. Menim aytkanıma inanmaytagan bolsan özün bir soraştırıp kara.

– Saga ne dep aytkan dep soraydı han.

– Neler aytmagan hanım. “Siz ordularınızdı zapt ete almazsınız, men zapt etermen” dep aytkan Bizim en güvengen askerlerimizdi “şapkınlar” dep karalagan degen Ali bey. Han askerge karap:

– Solay dep be ayttı?

– Onday büyik hanım dep cavap beredi asker.

Ondan sora Ali bey sözüne devam etip:

– Sıylı hanım, bu Şora basımızga bir iş şıgarıyak. Eger bunun aldın almasak babası Narik’dey bizim basımızga bir bela akelmese arüv birşiy. Bir şaresin karamak kerek. Söz sırası kelgende sonı da bildireyim dedim hanım. bu Şora’dın Tasmager degenleri bek yaman yakşı bir ciyren atı bar. O at saga layık. Emir ber, onca yıldır bergi bermey yaşaganı üşin men ertenden tezi yok so Narik men ulu Şora’ga bir oyun oynatayım. Olardın so Tasmager degen ciyrenini alıp keleyim diydi.

Bonlardı esitken han Ali beyge karap:

– Aşe heş turma ket de netersen et, maga so Tasmager degen atdı alıp kel dep emir beredi.
Ertesi küni erteşekten Ali bey canına kırk asker alıp toz dumanlatıp Narik’din üyine yetip baradı. Şora üyde cok eken. O komşı avulda bir toyga ketken eken. Ali bey aşuvunu şıgartıyak bolup kamışgısını Narik karttın basına basına yalla etgen. 

– Kırkavımızga kırk kısrak tabıyaksın em şalt man şalt kırk türli as asıp bizdi sıylıyaksın! dep cekirgen. Narik’ke semiz semiz koyların soydurtgan. Şora’dın anası Menlisıluv’ga kökrekten ketmez yaman yaman laflar saydırıp kazan kazan aslar astırıp sıpra saldırgan. Kızkardaşı Kanıbek’di kasına şakırıp arakıman bal kuydurgan. Aldılarına salıngan heş birşiyge de tiymegenler. Ondan son Narik’ke atların akeldirip aralarından Tasmager’di saylap algan. Atına atlanıp kamışkıman Narik’din basına közine dahlep bakıra şakıra adamları mınan şıgıp ketgen.

O kete tursın Narik kart bası-közi kan işinde bir atga minip komşı avulga barıp ulu Şora’dı karap cürgen. Lakin kıdırıp tabalmagan son “belki menim sesim esitir” dep sesin köterip sonday tolgap baslagan:

Şora’m Şora bolmanda
Şompayıp atka mingende
Aktaşlı Ali bey
Cavurunu menli bey
Cav körgende deli bey
Şekeleri şiliktey
Atkan okı bilektey
At beline mingen bey
At beline mingende
Aluv almaga şıkkan bey
Aluv almaga şıkkanda
Eldin şeti Narik dep
Kart Narik’ke kelgen bey

Şoram Şora bolmanda
Şompayıp atka mingende
Aktaşlı’nın Ali beyi
Aluv tilende kelmedin
Konak tilende kelmedin

Bizge aman bermey turdu
Kamışgısın sallap vurdu
Bas-közine kart Narik’din
Dahleyberip sogup turdu

Azbardakı koylarımdan
Semizlerin soydırttı
Anan Menlisıluvga
Kazan kazan et astırıp
Kırk türlü as pisirtip
Sıralar sıpra kondırttı
Kızkardaşın Kanıbek’ke
Bardakların tolturtup
Arakı balın kuydurttu

Kırk yemekten yemedi
Arakı balın işbedi
At üstünden tüsbedi

Argımaktan altav berdim almadı
Gebeden yedev berdim almadı
Celcetbez’di cetip berdim almadı
Kuscetbez’di koşıp berdim almadı
Tuyagı bagardı tüyep berdim almadı

Dört tuyagı togalı
Mannayı ayday tamgalı
Kuyrıgı calı kınalı
Torudu berdim almadı

Eriskende tav bızgan
Şabışkanda cav ozgan
Öneri men cılkıga bitkisiz
Kulagına kamıs boylap cetkisiz
Tuyagına şöyun collar tütkisiz
Ayakları kaytanday
Cuvırganı şaytanday
Tasmager senin atındı
Tartıp alıp ketti bey

Kartlıgım karsı aldıma kelgende
Caslıgım basımdan ötgende
Kamışgısın duv basıma tarttı bey
Kılışın kıl moynıma attı bey

Anan Menlisıluv’ga
Kökrekten ketbez sözler ayttı bey
Kızkardaşın Kanıbek’ke
Temirden suvık sözler etti bey

Bo korluktu körgende
Karşıgaday eki közüm kaynadı
Aktaş’dın Ali degen beyleri
Ayagının astında bizdi taptap oturdu
Til men aytılmıyak laplar kosup
Üşövmüzdün de mıyımızdı tolturdu

Şoram Şora bolganda
Şompayıp atka mingende
Sadagınga bolat kılış salmasan
Şırıldatıp kan öşimdi almasan
Arslan ulı Beygazi
Onın ulı Er-Tölek
Onın ulı Narik’ten
Sen ul tuvmay kız tuvdın

Bu sözlerdi esitkenimen Şora şalt man şalt babasının kasına barıp aşuv mınan sonday dep tolgaydı:

Şoran Şora bolmanda
Şompayıp atka mingende
Kart babama Narik’ke
Kelmes korlık ketirdim

Tez tez üyge keteyim
Celcetbezge mineyim
Aldasmanım alayım
Avıma tartıp baylayayım
Ak kılışım alayım
Aş belime tagayım
Ak kürevkem alayım
Önşen etke kiyeyim
Aktaş’tın öktem etken beylerin
Barıp kuvıp ceteyim
Şortlap ayagın keseyim
Tuvram tuvram eteyim
Tuvralgan ettey tuvrayım
Bölik bölik eteyim
Börtken koyday kırkayım
Böridey alıp cırtayım
Börktey alıp kiyeyim
Aşuvın ondan sorayım
Bo degenim etbesem
Mıradıma cetbesem
Narik ulı men Şora
Anamdan aram tuvgan bolayım

Bulardı ayta ayta Şora Batır
Yaman kızdı kızardı
Yaman kattı bozardı
Bugızlandı bosandı
Buzday temir kursandı
Celcetmez’di cetip ketti
Kuscetmez’di minip ketti
So ketüvmen men kete ketti
Ögiz Töbe’ge barıp yetti
Yöney baydın curtına
Ali beyge barıp cetti

Şora Batır’dın toz duman köterip azbar kapısına kelgenin körip Ali bey onı kapı aldına şıgıp karşılaydı. Şora Batır atların toktatıp Kuscetbez’din üstinden tüsbey turup Ali beyge solay tolgaydı

Salam aliykum Ali bey
Cavurunu menli bey
Tasmager atımdın basına
Kalay sıydı noktanız
Aytısıyak toktanız

Aktaşlı Ali Bey
At beline mingen bey
Menim atam Narik’din
Otavına tüsbedin
Arakı balın işbedin
Kırk kazan astırıp kırk yemek
Pisirtken son cemedin

Ey bey ulı Ali bey
At üstünden cekirip
Aluv tilep turgan bey
Tasmager menim atımdı
Tartıp alıp mingen bey

Bey uvulu men saga
Celcetbez’im bereyim
Kuscetbez’im bereyim
Kara künde canında
Can saklavın bolayım
Saga savluk tiley tiley
Cav aldında öleyim
Arüvlik minen aytayım
Men öfkemden kaytayım
Ber Tasmager’im kaytayım
Atımdın basın tartayım
Calbarıp saga aytaman
Aytkan sözime kelsene
Tasmager’im bersene

Şora’dın caksılık ban tilevine Ali bey öktemlik etip bulay tolgaydı:

Men mendirmen mendirmen
Can kutarmas erdirmen
Kan tasbalı bu künde
Tasmager’indi bermem men

Atındın basın tartıp ket
Ekidi berip birdi almak
Senin işin tuvuldur
Boş boşına kasımda turma
Tasmager’di alırman dep
Eş te turma ket avızındı kurıtba

Bunday aşuv laplardı esitken Şora Batır Ali beyge kızıp naday tolgaydı:

Ey Aktaşlı Ali bey
Cavurunu menli bey
Koy körgende taşkan bey
Cav körgende kaşkan bey
Kapayıp kökke kongan bey
Köşerli tavga köşgen bey
Bet-benizi tongan bey
Halkdı cılatıp ongan bey
Bonı kalay ödersin

Aktaş’tan atlanıp
Bizim atay Narik’ke
Konaklıkka bargansın
Kamışgındı sallay sallay
Atam menim Narik kartdın
Basına basına şalgansın
Bonı kalay ödersin

Kazan kazan et astırıp
Anam menim Menlisıluv’ga
Kökrekten ketmes laplar aytkansın
Onı kalay ödersin

Arakı balın kuydurtup
Kız kardaşım Kanıbek’ke
Temirden suvık sözler aytkansın
Bonı kalay ödersin

Argamaktan altav bergen almagansın
Gebeden yedev bergen almagansın
Celcetbez’di cete bergen almagansın
Kuscetbez’di koşa bergen almagansın
Tuyagıbagar’dı tüyep bergen almagansın

Aydap barıp cılkı işinde kirgensin
Tasmagerim’di tartıp alıp
Üstine sekirip mingensin
Aytılmaz sözler aytıp 
Anam akam kardaşıma
Toz şıgartıp şıgıp ketkensin

Ey bey ulı men senden
Bir tileymen bermeysin
Eki tileymen bermeysin
Köp tileymen koymaysın
Balşıbının öltürmey
Balın kalay aşarsın
Atımdın basın tartbıyakban Ali bey
Men bu yerden sogısbadan kaytbıyakban Ali bey

Sondan son Ali bey Şora Batır’ga bunday tolgaydı:

Köşerli tavga şık Şora
Körkindi sen köreyim
Kök köylegin kiy Şora
Önerindi bileyim
Köşerli tavdan artılma
Ali beyge katılma
Köşerli tavdan artılsan
Ali beyge katılsan
Ölgende yaman ölersin
Kara cerdin tübüne
Bir coklavsız ketersin

Şora:

Ey  bey ulu Ali bey
Taskan suvdan deli bey
Kaf tavınday könilin
El işinde sıylı bey

Saklavım menin sandır dep
Köp maktanma Ali bey
Saklavın senin san bolsun
San cetmegen köp bolsun
Sen saklavdan köşersin
Tasmager’imden tüsersin

Tasmager’imdi alırman
Sendey şaşpav beylerdi
Sapaldas pan kolga alıp
Kılışım man conarman

Sondan son Ali bey men Şora Batır Köşerli tavga baradılar. “Atısayık ba tutısayık ba?” dep soragan son Ali bey: “atısayık” degen. Sora Şora Batır:

Yaş soraştı beyminen
Atısbaga yaymınan
Yaş üykeni bey boldı
Beydin sozup atkan okı
Şora’dın iyer kasına kadaldı
Narik ulı Şora attı
Omrav yarıp ok tiydi
Şalım satkan Ali bey
Bir ögizdey ökirip
Onkasından cıgıldı

Ondan son Şora Batır ırgagı man Ali beydi atının üstünden tartıp alıp cerge tüsürüp kılışı mınan gevdevsin kırk tuvrap basını şavıp aladı. Tasmager’ine atlanıp Kuşcetbez men Celcetbez’di cetip Kökişli Tama avuluna tamaan aydaydı. Colda sandıraklaganday etip özü özüne sonday söyleydi:

Aktaşlı Ali bey ölgen kün
Ak davıtgay üyken kölü bülgen kün
Takıya börkim sıngan kün
Şölde aksam bolgan kün
Bulganıp öris etken kün
Karip atam kart Narik
Kagay sarda katkan kün

Kandavızım kozgalma
Kayratlı künde ilermen
Cas cüregim tebinme
Caksı tilek tilermen
Kılışım kından köp şıkba
Kızıl taska bilermen
Anam karip munayma
Elimdi kölge etermen
Ak Altın’ım munayma
Kavgalı künde yetermen
Alganşıgım kürsünme
Kumideki babana
Bölek savkat etermen

Uzaktan toz dumanlatıp ulunun kaytıp kelyatırganın körgen Narik:

Anav kara körüngen
Karakus kara tuvıl ma
Han kazagın öltürgen
Kademsiz Şora tuvıl ma

Kademsizdi katı kayrap ciberdik
Bu yazuvdun boyunda
Kara öltürgen karalmaz
Töre öltürgen tutulmaz
Menim ulum er Şora
Bu Kırım’dın işinde
Kayda kaşsa kutılmaz

dep aytıp pitirgen son Şora Batır kelip akasına sonday tolgaydı:

Al al atam al atam
Atlardın başın tut atam
Ali bey bugün ölgende
Senin yüzin külgende
Basın şavıp kakkanda
Irgagıma takkanda
Atlarımdı ceteklep
Kuvanıp üyge kaytkanda
Tav işinden keşkende
Serin bir cel eskende
Caslıgımdı esime tüsürdüm
Şölde şoray cürgenim
Asık oynap cürgenim
Boz at tana bakkanım
Şayırlıkta catkanım
Aksam künes batkanda
Yıldızlar cayrap catkanda
Ballarga ertek aytkanın
Sızılıp tanlar atkanın
Kuvanıp üyge kaytkanım
Aklımdan ketbiyek
Şimdi kene kaytaman
Sizdi mugaytıp aytaman
Bu kelişim son keliş
Ketsem bir taa kaytamam
Kara öltürgen karalmaz
Akam saga aytaman
Şoran Kırım’da kalalmaz

Kayda keteyim dep cürgen künlerde bir catkanda tüs köredi. Tüsünde Kazan’ga bargan boladı. Sondan son Şora Kırım’dan kaşıp bas tasalar işin Kazan’ga ketüvge bel buvadı. So oymınan akasına kelip bulay tolgaydı:

Al al atam al atam
Al savlık man kal atam
Aktaşlı Ali beyin öltürdüm
Basıma ketmez korlık keltirdim

Kazan degen el bar dep
Bas tasalar yer bar dep
Kaznalı Kırım’dı kaldırıp
Men Kazan’ga barırman
Halkına yardımcı bolurman

Men Kazan’ga bargaşiym
Kan cavmasın kar cavsın
Men Kazan’ga bargan son
Kar cavmasın kan cavsın
Men Kazan’ga barırman
Kazan’dı kazak almasın
Aydap colga salmasın
Taktasın otka cakbasın
Tasların suvga atbasın
Altmışka kelgen kartların
Top aldına salmasın
Kün körmegen arüvşeler
Kazak’ka kelin bolmasın
Men Kazan’ga barırman
Kazan batırı bolurman

Narik:

Bar bar balam bar balam
Barganda baktın aşılsın
Kazan elinin kapısı
Künnük yerden aşılsın

Dokız ay on kün kötergen
On ay on kün emizgen
Tartbalı besikke tayangan
Tan manı man uyangan
Tün uykusun dört bölgen
Seni bavırına bastırıp
Ayrı emşekten süt bergen
Menlisılüv anana
Ugray berip ket balam

Anasına baradı. Şora’dı kasında körgen Menlisılüv:

Ketbeş balam ketbeş
Bu terslikdi etbeş
Kartayganda atandın
Belin yaman bükbeş
Karıp anandı karlendirip
Kökreklerin sökbeş
Kanibek degen kızkardaşın
Köz yaşların tökbeş

Şora anasına:

Al al anam al anam
Al savlıkban kal anam
Dokız ay on kün kötergen
On ay on kün emizgen
Tartbalı besikke tayangan
Tan manıman uyangan
Tün uykusun dört bölgen
Tartıp sütin emgenmen
Men bavırına bastırıp
Can cüregine singenmen
Bugünki halımdı körsene
Sütün halal etsene
Men keteyim anayşıgım
Razılıgın bersene

Bonı esitip anası sonday tolgaydı:

Bar aşe balam bar balam
Barganda baktın aşılsın
Kazan elinin kapısı
Künlük yerden aşılsın
Kel balam seni süyeyim
Sütüm halal eteyim
Basın közin sıypalap
Ogırlı collar tilep kalayım

Ondan son kızkardaşı Kanibek cuvırıp üyden şıgadı. Akasını kuşaklap solay tolgap cılaydı:

Tasmager atına mingensin
Kuyrıgı man calının
Cibeklermen tüygensin
Akam kayda ketesin

Ok yayındı takkansın
Ok batpagan küvendi
On omızına salgansın
Akam kayda ketesin

Bolat kılış baylanıp
Kırım’dı ters aylanıp
Karabaş süngin köterip
Akam kayda ketesin

Oyalı şepken kiygensin
Ok sadagın ilgensin
Sol kolında kuş tutup
Akam kayda ketesin

Kartayganda anav atamdı
Cılatıp kayda ketesin
Kanibek süygen kardaşın
Kimge amanat etesin

Şora Batır kızkardaşı Kanibek’ke solay cavap beredi:

Tasmager’ime mingenmen
Kuyrıgın calın tüygenmen
Toz konmasın degenmen
Okım yayımdı takkanman
Ok batmagan küvemdi
On omızıma salganman

Cavlar körip kaşsın dep
Bolat kılış baylasam
Kırım’ga karşı aylansam
Kara baş süngim köterip
Oyalı şepken kiyip
Sol kolıma kuş tutup
Kaznalı Kırım’dı kaldırıp
Yetmiş şakırımlık Kazan’ga
Kömek etbege baraman

Men Kazan’ga bargaşiym
Kan cavmasın kar cavsın
Men Kazan’ga bargan son
Kar cavmasın kan cavsın

Cılama kardaşım cılama
Oynap külip keteyim
Men Kazan’ga ceteyim
Halkıma kömek eteyim
Tüşsem şeyit tüseyim
Ölim şerbetin işeyim

Şora şıgıyak bolganda babası Narik oga sonday dep ögüt beredi:

Bay terekdin şaykalması celdendir
Kart terekdin şart sınması beldendir
Törelerdin keşinmesi eldendir
Ak kiyikdin cuvırması meydandır

Aptal bolsa at da cav
Kıtımır bolsa kurtka cav
Catagan bolsa ul da cav
Kezegen bolsa kelin cav
Oynak bolsa kız da cav

Dumanlı kün tülki ozar
Boranlı kün türlü ozar
Bek bezengen toyda ozar
Belgili arüv künde ozar
Kodalak arba col bızar
Caman bike üy bızar

Küşim bar dep maktanma
Küşin keter kün bolur
Malım bar dep maktanma
Malın piter kün bolur
Tuvganman dep kuvanma
Tuvgan ölgen kün bolır
Keşken canın cerinden
Kutılmastay kün bolır
Bir özinden başkasın
Könilge almaz kün bolır

Körgen yerde köz kalır
Cürgen yerde ız kalır
Kardaş ölse kar kalır
Sırdaş ölse sır kalır
Oynaş ölse tul kalır
Kimdi süyse sonı alır
Cigit ölse namı kalır
Atı ölse nalı kalır
Bayıgan ölse malı kalır
Mal artından köz kalır
Kalganlarga kavgaga
Altın kümis tal kalır

Ecel cetbey ölim yok
Ölim emirin bilim yok
Ecel cetip ölgen son
Eş birevge kalmak yok
Bu dünyaga kelgen son
Ölmey kalgan birev yok
Ecel cetse emel yok
Kutılmaga temel yok
Cılasan da payda yok

Biken kalsa bay tabar
Kızın kalsa yar tabar
Ulın kalsa mal tabar

Mingen atın bos kalsa
Minmege er tabılır
Kiygen tonın bos kalsa
Kiymege er tabılır
Ketgenge ne tabılır

Aytkanımdan şıkba sen
Akşam şaktan atlanıp
Cargalık tavdan ötbe sen
Kazan’dakı Kazı Giray handın
Sarayı aldından keşbe sen
Suvsaganda car boyından işbe sen
Kazan’dakı kartlardın
Tilegin keri kakba sen
Birevdin buşıgın kördim dep
Cılanday barıp şakba sen
Kazan elde han bolsan
Habarın elge dan bolsa
Kartayganda atandı
Bir yoklamay koyma sen 
Yer tabalmay şegişsen
Sali karttı kara sen
Senin ulın bolaman dep
Selamımdı ayt oga sen

Sali kart saga col tabar
Col tapbasa yer tabar
Yerlilerden er tabar
Dostlaşıp senimen at şabar
Ketsen ulım atlan ket
As aşamay suv işbey
Keşe kündüz yuklamay
Seni sagınıp beklegen
Altın arüvine ogray ket

Şora Batır akasının aytkanların tınlap anası man akasına, kız kardaşına savlukban kal aytıp sonday tolgaydı:

Savlık man kal can akam
Aytkanların bek arüv
Kulagıma küpe etermen
Sali kartdı tabıp men
Selamındı aytarman

Men Kazan’ga bargan son
Han bolmaga barmayman
Bey bolmaga barmayman
Han etseler eş bolmam
Bey etseler eş kalmam

Savlık man kal anayım
Savlık man kal kardaşım
Men Kazan’ga bargan son
Yıldızlar bolır yoldaşım

Şora Batır atına atlanıp komsu avuldakı alganşıgı Altın’ga savlukban kal aytıyak bolup colga şıgadı. Uzaktan Şora Batır’dın keliyatırganın körip Altın kuvanıp Şora’dı sonday takmak man karşılaydı:

Anav şayır mınav şayır arasından
Duman şıgadı budak budak
Şoraşıgım keliyatır oga kuvnak
Şoraşıgım at bereyim ton bereyim
Ak şal atın iyerin salıp mingizeyim
Tülki tonın özim ıslap kiygizeyim
Gül terekdin salkınında catgızayım
On parmagım şartaş etip oynatayım
Şinatayım sakız etip şaynatayım

Şora süygeni Altın’dın cırın cüregi carılganday bolıp tınlasa da oga sonday diydi:

Al ak Altın’ım arüvim
Al savlık ban kal arüvim
Aktaşlı Ali beydi öltürdüm
Basıma ketmez korlık ketirdim

Minmege bersen tülpar ber
Şapkan saytın yorılmaz
Kiymege bersen küve ber
Tartkışlasam cırtılmaz
Süymege bersen süygin ber
Şoran seni mıtalmaz

Kazan degen el bar dep
Baş tasalar er bar dep
Kaznalı Kırım’dı kaldırıp
Seni arüvim mugaytıp
Men Kazan’ga baraman
Kazan’da batır bolaman

Altın:

Kün ne bolur aydan son
Ay ne bolur yıldan son
Alangar közlü ak şortan
O ne boladı dep sorasan

Aydın anası deniz bolur
Tınıp turgan kölden son

Kara laşin o ayvan
Ne kumsagan ne yegen
Edil’den köp şöplegen
Kazı mınan kuvdan son

Biydayak kus o ayvan
Zarnap kökke şıgalmaz
Şekke pitken eki ölen
Cavın cavıp ketken son

Egirsektey oralıp pitgen kök oray
Baylardın iyti otlar maldan son

Şaşaklıktan biy sarkar
Bay üyinden toy darkar
Eki totay kızdan son

Törkinden kelgen bay kızı
Tirkemege tana tapbaz
Ayırı tuyak maldan son

Maktanşılık bolmaydı eken
Davlet bastan taygan son

Batirşilik bolmaydı eken
Eleslengen eki argımak attan son

Menaresi kökke yetken kök saray
Karap bolıp keter eken
Töbesinden ayunduruk sogup bızgan son

Kubursıgan şeşekey
Kavrap keter solgan son

Cıltırap turgan kızıl cibek
Şilte bolur tozgan son

Kubırsıgan arüvler
Kurtka bolur ozgan son

Öptek aşamam nardan son
Kaz aşamam kardan son
Bayga barmam senden son

Küymenlesgen köp yaman
Kotanlı koyga kol sozup
Bek köp korlık tiygizir
Sen arüvim ketgen son

Al ket meni Şoram ala ket
Atın calına sala ket
Artından sansız dabır kuvganda
Aldından sarı sazlar buvganda
Altın adlı arüvindi ırgagın man ilip
Kurban etip şala ket

Şora elden şıgıp barayatırganda şeleklerin suv man tolturgan omızındaki kuyanaska ilip keliyatırgan bir kelinşekke uşıraydı. So kelin Şora’dın savıtlanıp baryatkanın körip solay tolgap soraydı:

Kara-kaska arüv atka oturup
Kandavızga sansız yebe tolturup
Mergenindi onlı-sollu teris ilip
Ok batmagan küvendi
On omızına astırıp
Kara baş sünin köterip
Torbaların ters ilip
Oyalı şepken kiyinip
Sol kolına kuş alıp
Aş beline kılış tagınıp
Kaznalı Kırım’dı kaldırıp
Cargalık’dın boyımınan atlanıp
Cav karşı aldına aylanıp
Ekindiden el taslap
Törem kayda barasın

Şora:

Töre tuvıl karaman
Egiz tuvıl daraman
Avulumdu sorasan
Kökişli Tama derler oga
Ondan kelip baraman

Asılımdı sorasan
Arslan ulu Baygazi
Onın ulu Er-Tölek
Narik ulu Şora’man

Barır yerim sorasan
Yetmiş şakırımlık Kazan’ga
Kara künde kuşanıp
Kömek etmege baraman

Men Kazan’ga bargaşiym
Kazan’dı kazak almasa
Aydap colga salmasa
Taktasın otka cakbasa
Tasların suvga atbasa
Altmışka kelgen kartların
Top aldına salmasa
Kün körmegen arüvler
Cavga kelin bolmasa
Kişkenekey balları
Cılap özkis kalmasa

Kara kiyingen Kazan’dın
Kalasının işinde
Kapısının tübinde
Taska sokkan
Temirşigi bolurman

Solay etip Şora Kazan’ga barıp yetedi. Onı saray kızlarından birövü körip cuvurup han biykesi Süyimbike’ge barıp sonday tolgaydı

Kazan’dın saf oramın ötkende
Saraydın karsı aldına kelgende
Astındaki ciyren atı süründi
Basındagı suvsar börkin tüsürdü
Karkıraday kara aydarı köründü
Ayday beti ala kökke atıldı

Sosu kelgen misapir
Aktaşlı Ali beyin öltürgen
Özüne ketmez korlık keltirgen
Han yalalı kayratlı
Şora bolganga usaydı

Şora Kazan’ga kirip han sarayına toktamay Kazan’dın bir şetinde yaşagan Sali degen kartga barıp bulay tolgaydı:

Ey Sali kart Sali kart
Selam berdim sizlerge
Selam berdim Sali atam
Almaysın ma üyine
Can avırıp sen meni
Ala koysan üyine

Atam curtı Kazan’ga
Kalabalık iş tuvsa
Mıyıgımdı burarman
Men cavlardı kuvarman

Sali kart:

Seksen beşke kelgenmen
Seksen batır körgenmen
Doksan beşke kelgenmen
Doksan batır körgenmen

Endigisi bu künde
Doksandan toguz ötüp baraman
Kim ekenin bile almay
Şaşıp kalıp turaman

Asılındı aytsana
Kim ekenin bileyim
Üyime alıp kireyim

Şora Sali kartka sonday tolgaydı:

Men argınman yorgınman
Ak sunkarday kırgınman
Asılımdı sorarsan
Ay tamgalı tamaman

Atamdın adın sorasan
Arslan ulu Baygazi
Onın ulu Er-Tölek
Onın ulu Er-Narik
Narik ulu Şora’man

Ondan selam aytaman
Bu künimdü sorasan
Soltan kölde yaşagan
El kayırın aşagan
Sali kart senin ulunman

Sali kart:

Üyge kir dep aytbaga
Kart atandın şayı yok
Şayın aytıp kayteyim
Şayına salır mayı yok
Öptegi yok tuzu yok
Bir ulu yok kızı yok

Carlıdan carlı akayman
Kökiregim sırıldap
Cüregimde mayım yok
Düniya mınan payım yok
Üyge kirip sen balam
Kart anandın kolın al

Sondan son Şora Sali karttın üyünde toguz yıl yaşaydı. Bir kün Sali kart Şora’dı batirlerdin cıyınına alıp baradı em özü bulay tolgaydı:

Kimler yok ta kimler bar
Bu cıyındın işinde
Türlü türlü baylar bar
Türlenmegen batır bar
Kaban kölinde kamış bar
Köl işinde tanış bar
Tanış işinde Şora bar
İnanmasan  kara  bar
Bondan ülken kala bar
Kaban kölinde kulan bar
Köl işinde cılan bar
Cılan baslı duşman bar
Sekerli kölde sunkar bar
Suv işinde majar bar
Majar basta İban bar
Elden alım aldırmaz
Iygi tuvgan Mamay bar
Degerşigi yazıda
Torbası man togayda
Tentek köşken Nogay bar
Handın Kamber ulu bar
Özden bolsan oga bar
Biyeler minip toy etken
Tavda Kazı Mırza bar
Şeşen bolsan onda bar
Sarayda Kulınşak Batır bar
Batır bolsan oga bar
Şılbırlı süngi kolga algan
Alınşak degen dosı bar
Aga bolsan oga bar
Kara süngi kolga algan
Kapı avızına tayangan
Sali’din ulu Şora bar
Sınık süyem eli bar
Arala kapıdın arasın
İnanmasan kara bar

Bu cıyında sogıska barmazdan aldın sıylanıp zavk etip oturgan batirler Şora’dı körmeydiler. Sondan son Şora öpkeley berip olarga karap bulay tolgaydı:

Kulınşak ban Alınşak
Soltan kölde yaşagan
Maktanmaga bek koşak
Sali kartdın üyünde
Men toguz yıl yaşadım
Tanımadı birövünüz
Boş boşuna oturup
Öptek tuzın aşayman
Halk aytkanday bar eken
Oysız eken hanınız
Bu Kazan’dın hanı bar da danı yok
Kadısı bar da töre yok
Köremen de bilemen
Arakı ballar tilermen
Kazan’dı basıp cav kelse
Neterimdi bilermen

Şonday son Kulınşak Batır namuslanıp bulay tolgaydı:

Seher tandan bilingen
Süyimbike sarayının
Karşı aldına kelgende
Tasmager atdı sürüngen
Narik ulu sen me edin

Kaban kölinde yaşagan
Toguz yıl konak bolıp aşagan
Narik ulu sen me edin

Sadaktı belge ilmedin
Saklık mınan yürmedin
Saksızlıkta tanıskan
Narik ulu sen me edin

Sondan son Kulınşak Batır yoldaslarına karap solay tolgaydı:

Argımaktı arpa berip
Dal terekke baylanız
Ayanızban sıypanız

Kıstavlıda kıyında
Tatar atına col berip
Tannayından kan kelip
Tarbayıp tursa körersiz

Kazan artı boz kamış
Boz kamış ta nar kamış
Endigiden sonıra
Kısılganda körersiz

Sıraga kelgen batırga
Tostakayın tolturup
Sıradan ornın beriniz
Kazan adlı kalege
Şurkıldagan avur asker tolganda
Karap tursa körersiz

Şora:

Kabırgama pitken bavır et
Kanım töger usaydı
Kan şıkmagan süyekte
Keter kus uyalar usaydı
Azizlengen bu canım
Bu Kazan’ım özü üşün
Şeyit keşer usaydı

Sondan son Şora Sali karttın üyüne kaytadı em onda yaşap kaladı. Ama  Kırım’da kalgan atası Narik’di han cezalap malın-mülkin alıp tilenşilikke kaldırgan. Narik kart tilenip el kıdıra yüre Kazan’ga kelip şıgadı em bulay tolgaydı:

Kazna kazna mal kelse
Kaznacılar kuvanır
Kapı aldına cav kelse
Kulınşak mınan Er Şora
Kara kanga boyalır

Sondan bolgan batır Şora atası
Endiden son bu künde
Kırşavlı şelek kolga alıp
Elden elge aylanır

Şora akasın razı etip ozgarıp ciberedi. Sondan son Kazan üstüne cav keledi. Bu soguşta Şora Batır cigitlerdey sogışıp cavdı keri kaytaradı. Sonday etip Şora Batır nam kazanıp dokız sene dokız ay Kazan’ga eş bir cav kirsetbey keri kagadı. Ama son seperi bek kanlı sogış boladı. Cavlar Kazan’dı sarıp aladılar. Cer astından da col kazıp Kazan kalasının astına köbetip barut salıp kaladi uşıradılar. Bu soguşta halk uzun şuv etip karma-karısık bolup kaşıp can kutarmaga yer karaydı. Her yer darma duman bolgan. Batırlardın bir talayı şeyit bolup ölgen, bir talayı esir tüsken. Şora Batır calgız kalıp turmadan cavlar man soguşsa da bir zamandan son karaydı üş yagından cav askerleri minen saruvlı kalgan. Aldında kaşıyak yeri tek car boyındakı Edil suvı eken. “Esir tüsüp cav kolunda kor boluyagıma özümdü cardan Edil’ge atayım taa arüv” dep Tasmager atı mınan barabar Edil suvına atılıp batıp öledi.

Künlerden bir kün Şora’dın anası Menlisıluv onı karap Kazan’ga keledi. Ol Kazan yürüp körüngen birövden Şora’dı soraydı. Ama Kazan’da halktın barının derti özüne yetedi, Menlisıluv’du  esge sanga algan kisi cok. Sondan son  solay tolgaydı

Atan tüye akırıp
Boz tanalar bozlasıp
İnraga turgan bir künde
Şoram mınan Tasmager
Aşuvlanıp kürsinip
Kara suvga batkan kün
Kökte yaltız Şora’mdı
Körgen bar ma biykeler

Bonu esitken bir kız

Ay ay kurtka ay kurtka
Korcındı ilip moynına
Sen de nege kelgensin

Bu kıyınlı Kazan’ga
Tiri bolıp cürsen de
Sen şe karip ölgensin

Bizge kıyın kelgen son
Sen de kimge kereksin

Menlisıluv:

Karşıgadan turgan torgayday
Totaydan tuvgan sultanday
Agalar divan etgen
Aydın kara töbedey
Kabırgadan onın özü
Artık şıkkan sabiydey
Artka pitgen süyegi
Er birövü arşınday

Ey biykeler totaylar
Kaysınız ul tapkansınız
Kazan sarda duvlagan
Kan caralı Şoramday

Kolumdakı oymagım
Ak kümistey tırnagım
Ekövü birden mayırılıp
Sol korlıkka köne almay
Düniyaga betim berip yüralmay
Botası ölgen tüyedey
Bozlay bozlay kelgenmen
Can bavırım Şoram’dın
Ölgenin bugün bilgenmen

Bu Kazan’dın kartından
Yetim kalgan casından
Soragandan payda yok
Magazıga kireyim
Abılkasım cas soktadan
Ulımdı barıp sorayım

Abılkasım cas sokta
Meni karap körsene
Can bavırım Şoram’dın
Bir habarın bersene

Abılkasım cas sopka oga sonday dep tolgaydı:

Ay ay anam ay anam
Ay yıgılgan usaydı
Ay da kün de kosulup
Ten yıgılgan usaydı

Kart atası Narik’din
Beli sıngan usaydı
Menlisıluv anaydın
Közi şıkkan usaydı

Barin aytıp neteyim
Senin ulın er Şora
Dokız sene dokız ay
Bu Kazan’da dav etip
Batirligin nam etip
Ahırısı ay medet
Suvga ketgen usaydı

Bunu esitken Menlisiluv sonday bozlaydı:

Ay ay künim ay künim
Suvga ketgen usaydı

Can bavırım Şora ulum
Kaygın mınan kıyının
Esten ketbez ok boldun
Cok boldun Şoram cok boldun

Endi kalay eteyim
Botası ölgen tüyedey
Bozlay bozlay keteyim

 "Arzublog" sitesinde tapılğan destanhttp://bala.arzublog.com/post/78130  

ŞORA BÄTİR

Aktajıdıñ Ali-biy
At beline mingen biy,
At beline mingeş te,
Ilaw ala şıkkan biy,
Ilıw ala şıkkaş ta,
Eldiñ şeti Narik dep,
Kart Narikke kelgen biy.
Aktajıdıñ Ali-biyi keldi dep,
Awlağına kart Narik,
Süyrep otaw kondırdı,
Emegine kart Narik,
Semiz koylar soydırdı.
Suwsınına kart Narik,
Arakı-ballar kuydırdı.
Otawına tupedi,
Koyınıñ etin yemedi
Arakı-balın işpedi,
At üstinnen akırıp,
Ilaw sorap turdı biy.
Arğımaktai altaw berdi – almadı,
Ebeden yetew berdi – almadı,
El yetpesti yete berdi – almadı,
Kus yetpesti kosa berdi – almadı,
Dört tuyağı tağalı,
Kuyrığı yalı kınalı,
Bozdı berdi – almadı.

Narik:

Erikkende dabır buzağan,
Şapkanda maytak ozağan,
Bar öneri mıñ yılkığa bitkisiz,
Kulağına kamıs boylap yetkisiz,
Tuyağına şoyın yollar tütkisiz,
Karager seniñ atıñdı,
Tartıp alıp ketti biy.
Kartlığım karsı aldıma kelgende,
Yaslığım bu basımnan ötkende,
Kamışısın duw basıma tarttı biy,
Kılışın kıl moynıma arttı biy.
Anañ Meñli – sıluwğa,
Kökirekten ketpes sözler ayttı biy,
Adanasıñ Lalyüge,
Bu korlık körgende
Karşığaday eki közim kaynadı,
Aktajıdıñ Ali degen biyleri,
Yaağınıñ astında taptaw etim oltırdı,
Sağağına bolat kılış saomasañ,
Şırıldatıp onnan öşim almasañ,
Esebiy ulı Narikten.
Ulan tuwmay kız tuwdıñ.

Bu sözlerdi esitken soñ, Şora kaarlanıp bulay tolğaydı:

El yetpesim äkelşi,
Awım tartıp mineyim
Aldaspanım äkelşi,
Aş belimeye ileyim.
Ak kürewkem äkelşi,
Öñşeñ etke kiyeyim.
Aktajıdıñ öktem ketken biylerin,
Kuwırıp barıp yeteyim,
Tuwram-tuwram eteyim,
Tuwrağan ettey eteyim
Bölik-bölik eteyim,
Börken koyday eteyim,
Böridey alıp yırtayım,
Börktey alıp kiyeyim,
Bu aytkanım etpesem,
Mıradıma yetpesem,
Narik ulı men Şora,
Anamnan aram tuwğan bolayım.

Karlandı bätir karlandı,
Katı yaman şamlandı,
Buğızlandı, bosandı,
Buzday temir kursandı,
El yetpes iygi atta mindi endi,
Kus yetpes ärüw attı yetti endi,
Bu ketkennen keti endi,
Ögiz töbe boyına,
Yöney baydıñ yürtına,
Ali-biyge yetti endi.

Şora:

Asselyam aleykum,
Aktajıdıñ Ali-biy,
Karager ärüw attıñ basına
Kalay sıydı noktañız,
Aytısayık, toktañız.
Aktajıdıñ Ali-biy
At beline mingen biy,
Bizim atay Nariktiñ
Otawına tüspediñ
Araklı-balın işpediñ
Koyınıñ etin yemediñ,
At üstinnen akırıp,
Ilaw tilep turğan biy.
Karager menim atımdı,
Tartıp alıp mingen biy,
Biy uwılı, men sağa,
El yetpesim bereyim,
Kus yetpesim bereyim,
Yanıñdağı bu kunde,
Yan saklawıñ bolayım,
Yaw aldında öleyim,
Aytkan sözge kelsene
Karagerim bersene.

Şoradıñ yahşılık an tilewine Ali-biy öktemlik etip bulay tolğaydı:

Men mendir men, mendir men,
Yan kutarmas endir men,
Kann taspalı bu künde
Karagerdi bermem men,
Ekidi berip birdi almak,
Seniñ isiñ tuwıl dı.

Şora:

Aktajıdıñ Ali-biy
Köşerli tawğa köşken biy,
Kök arayğa konğan biy,
Aktajıdıñ atlanıp,
Bizim atay Narikke,
Konaklıkka tüsken biy,
Atam menim Narikke,
Kamışıñdı tartkan biy,
Kılışıñdı kıl moynına artkan biy,
Meñli-Sıluw anama,
Kökirekten ketpes sözler aytkan biy,
Adanasım Lyalyüge,
Temirden suwık sözler aytkan biy,
Karager menim atımdı,
Tartıp alıp mingen biy.
Biy uwılı, men sennen,
Bir tileymin, bermeysiñ,
Köp tileymen, koymaysıñ,
Balşıbının öltirmey,
Balın kalay aşarsın?

Ali-biy:

Köşerli tawğa şık, Şora,
Körkiñdi seniñ köreyim,
Kök kübeñdi kiy, Şora,
Öneriñdi bileyim,
Köşerli tawdan artılma,
Ali-biyge katılma,
Köşerli tawdan artılsañ,
Ali-biyge katılsañ,
Ölgende yaman ölersin,
Kara yerdiñ tübine,
Bir yoklawsız ketersiñ.

Şora:

Aktajıdıñ Ali-biy,
Ağınlı suwday deli biy,
Arapa tawdan
Seniñ köñiliñ biyik biy,
El işinde sıylı biy,
Köpten köñiliñ tolı biy,
Saklawım menim san dı dep,
Köp maktanma, Ali-biy,
Saklawıñ seniñ san bolsın,
San yetpegen köp bolsın,
Sen saklawdan küsersiñ,
Karagerim ärüw attan tüsersiñ,
Karagerdi alarman,
Seniñ kimik kızıl şaşpaw kanlardı,
Sapaldas pan kolğa alıp, 
Kılışıma yonarman.

Sonnan soñ ekewi ok atıspağa baslaydı.

Yas sorastı biy minen,
Atıspağa yay mınan,
Yas ükeni biy boldı.
Biydiñ atkan yayı
Şoradıñ iyer kasına kadaldı,
Narik ulı Şora attı,
Omraw yarıp ok tiydi,
Aktajıdıñ Ali-biy,
Oñkasınnan yığıldı.

Narik:

Anaw kara köringen,
Karağus kara tuwıl dı.
Han kazağın öltirgen,
Kademsiz bizim Şora uwıl dı.
Kademsizdi katı kayrap yiberdik,
Bu yazıdıñ boyında,
Töre tuwıl, kara öltirgen kutılmas,
Menim ulım er şora,
Kayda mekan eter ol.

Sonnan soñ Şora öziniñ Kırımda tınış turalmayasın bilip, kaşpağa äzirlenedi.

Aktajıdıñ Ali-biy ölgen kün,
Ak dawıtğay üyken köli bülgen kün,
Takıya börkim sınğan kün,
Okada aksam bolğan kün,
Bulğanıp öris etken kün,
Kärip atam kart Narik,
Kağay sarda katkan kün.
Kandawızım kozğalma,
Kayratlı künde ilermen,
Yas yüregim tebinme,
Yahşı tilek tilermen.
Kılışım kınnan köp şıkpa,
Kızıl taska bilermen,
Annam kärip muñayma,
Elimdi Kasay kölge eltermen,
Ak Lyülyüwim muñayma,
Kawğalı künde yetermen,
Alğanşığım kürsinme,
Kumidegi babaña,
Bölek sawkat etermen.

Sonnan soñ Şora kayda keteyim dep yürgende, bir kere tüs köredi.
Tüsinde Kazanğa barğan boladı. Sonnan soñ Şora Kırımnan kaşıp bas tasalar üşin Kazanğa ketüwge bel buwadı. Sol oy mınan atasına kelip bulay tolğaydı:

Al-al atam, al atam,
Al sawlık pan kal atam,
Aktajıdıñ Ali-biyin öltirdik,
Basımızğa ketpes bäle keltirdik,
Kazan degen el bar dep,
Bas tasalar yer bar dep,
Kaznalı Kırım kaldırıp,
Kazak şığa baraman.

Narik:

Bar-bar, balam, bar, balam,
Barğanda baktıñ aşılsın,
Kazan degen ellerdiñ,
Kapısı künnik yerden aşılsın.
Tartpalı besik tayanğan
Tañ mañı man uyanğan,
Tün uykısın dört bölgen,
Ayrı emşekten süt bergen,
Meñli-Sıluw anaña
Bir yolığa ket, balam.

Anasına barıp, Şora:

Al-al, annam, al, annam,
Al sawlık pan kal, annam,
Aktajıdıñ Ali-biyin öltirdik,
Basımızğa ketpes korlık keltirdik,
Kazan degen El bar dep,
Bas tasalar yer bar dep.
Kaznalı Kırım kaldırıp,
Kazak şığa baraman.

Meñli-sıluw:

Bar-bar, balam, bar, balam,
Barğanda baktıñ aşılsın,
Kazan degen ellerdiñ
Kapısı künnik yerden aşılsın,
Alğanşığıñ Ärüwge,
Bir yolığa ket, balam.

Hatına barıp, Şora:

Al-al, Ärüw, al, Ärüw,
Al sawlık pan kal, Ärüw,
Aktajıdıñ Ali-biyin öltirdik,
Basımızğa ketpes korlık keltirdik,
Kazan degen El bar dep,
Bas tasalar yer bar dep,
Kaznalı Kırım kaldırıp,
Kazak şığa baraman.

Altın (Ärüwi):

Ay ne bolğan, künnen soñ,
Kün ne bolğan aydan soñ,
Alañğar közli ak şortan,
Ol ne bolğan ekendi,
Anasın aydıñ teñiz
Kölden soñ.
Kara laşın ol aywan,
Ne kumsağay, ne yegey,
Edilden kök şöplegen,
Kazı mınan kuwdan soñ.
Biydayık kus ol aywan,
Zarnap kökke şığalmas,
Şetke bitken eki kıyak
Nuwdan soñ,
Egirsektey oralıp bitken kök oray,
Baylardıñ iyti otlar maldan soñ,
Bay üyinnen toy tarkar,
Oñ yaktağı eki totay kızdan soñ,
Törkinnen kelgen bay kızı,
Tirkemege tana tappas eken di,
Ayırı tuyak maldan soñ,
Maktanşılık bolmaydı eken,
Dawlet bastan tayğan soñ,
Bätirşilik bolmaydı eken,
Eleslengen eki arğımak
Attan soñ.
Menarası bulıtka yetken kök saray
Emsik bolğan eken di,
Töbesinnen dawıl urıp
Buzğan soñ.
Kubırsığan şeşekey,
Kuwray bolar solğan soñ,
Kubılama dariye,
Şüberek bolar tozğan soñ.
Kubırsığan ärüwler,
Kurtka bolar eken di,
Zamanınnan ozğan soñ,
Atan yekpen nardan soñ,
Kazı yemen yaldan soñ,
Erge barman sennen soñ,
Küymeñlesken köp yaman,
Kotanlı koyğa kol sozıp
Korlığın köp tiygizer
Sennen soñ.
Ala ket iyem, ala ket
At yalına sala ket,
Artıñnan sansız dabır kuwğanda,
Aldıñnan Sarı sazlar buwğanda,
Altın atlı ärüwdi,
Kurmanlıkka şala ket.

Sonnan soñ şora keteyekte, atası oğa bulay tolğap ügit beredi:

Aksam şaktan atlanıp,
Talpınıp Tarlan tawdan ötpe sen,
Kazandağı Kazı-gerey hanlardıñ,
Kapısınıñ karsı aldında turma sen,
Kazandağı kartlardıñ
Tilegin keri salma sen,
Kazan elde han bolsañ
Habarıñ elge dan bolsa,
Kartayğanda atañdı,
Bir yoklamay koyma sen.

Şora elden şığıp barğanda, suwdan keleyatkan bir kelinşek uşıraydı. Şoradıñ sawıtlanıp barayatkanın körip, kelinşek tolğaydı:
Kelinşek:

Kara-kaska ärüw atka oltırıp,
Kandawızğa sansız yebe toltırıp,
Mergeniñdi oñlı-sollı teris ilip,
Okalı şekpey oñ kiyip,
On kolıña kus alıp,
Yarğalıktıñ boyı mınan atlanıp,
Yawlardıñ karsı aldına aylanıp,
Ekindiden el taslap,
Törem, kayda barasıñ?

Şora:

Töre tuwıl karaman,
Anadan egiz tuwmay daraman,
Asılımdı sorasañ,
Nökis ulı tamaman.
Öz atımdı sorasañ,
Narikten tuwğan Şoraman,
Kazandı tabır äsker aldı dep,
Katı yaman baraman.
Men barğanşa Kazandı,
Tabır äsker almasa,
Aydap yolğa salmasa,
Kaznalı yürt Kazannıñ,
Kalasınıñ işinde,
Kapısınıñ tübinde
Taska sokkan
Temir şege bolarman.

Solay etip Şora Kazanğa barıp yetedi. Onı saray kızlarınıñ birisi körip tolğaydı:

Kazannıñ saf oramın ötkende,
Saraydıñ karsı aldına kelegende,
Astındağı Karageri sürnikti,
Basındağı suwsar börkin tüsirdi,
Karkıraday kara aydarı körindi,
Ay beti ala kökke atıldı.
Sosı kelgen misapir,
Aktajıdıñ Ali-biyin öltirgen,
Alidiñ Arıslan atlı biyine,
Ketpes korlık keltirgen,
Han yalalı kayratlı,
Şora bolar usaydı.

Şora Kazanğa kirip te, han sarayına toktamay, Kazannıñ bir şetinde yaşağan Sali atlı kartka barıp bulay tolğaydı:

Salam bolsın sizlerge
Ey Sali kart, Sali kart,
Salam berdim Sali atay,
Almaysıñma konakka.
Yan awırıp sen meni,
Ala koysañ konakka,
Atañ yürtı Kazanğa,
Kalabalık is tuwsa
Mıyığım murtıp köterip,
Men salarman yorıkka.

Sali kart:

Seksen beske kelgenmen,
Seksen bätir körgenmen,
Toksan beske kelgenmen,
Toksan bätir körgenmen.
Endigisi bu künde,
Toksannan toğız ötip baraman,
Kim ekeniñ bilealmay,
Kayran bolıp turaman,
Inamıñdı aytaşı,
Asılıñdı tolğaşı.

Şora:

Men arğan man, arğın man,
Ak sunkarday kırğıy mann,
Asılımdı sorasañ,
Ay tamğalı Tamaman
Arğı atamdı sorasañ,
Astıñ ulı Bay-ğazı,
Onıñ ulı er Tölek,
Narik ulı Şoraman.
Bu küngidi sorasañ
Soltan kölde yaşağan,
El hayırın aşağan,
Sali kart seniñ ulıñman.

Sali kart:

Üyge kir dep aytpağa,
Kart atañnıñ şayı yok,
Şayın aytıp kayteyim,
Şayına salar mayı yok.
Ötpegi yok, tuzı yok,
Uwılı yok, kızı yok, kızı yok,
Pakır miskin ağayman,
Kökiregim sırıldap,
Yüregimde mayım yok,
Dunıya mınan payım yok,
Üyge kirip sen, balam,
Kart anañnıñ kolın al.

Sonnan soñ Şora Sali karttıñ üyinde toğız yıl yaşaydı. Bir kün Sali kart Şoradı bätirlerdiñ yıyınına alıp baradı em özi bulay tolğaydı:

Neler yok ta, neler bar,
Bu yıyınnıñ işinde,
Türli-türli baylar bar,
Tülenmegen bätir bar.
Sıralı koblde sunkar bar,
Suw işinde bulan bar,
Kazan sarda Şora bar.
Inanmasañ, kara bar.
Bulay, bulay, bulay bar,
Munnan da üyken sarlar bar,
Sekerli kölde sunkar bar.
Suw işinde majar bar,
Majar basta İban bar
Elden alım aldırmas,
İygi tuwğan Mamay bar,
Degerşigi yazıda,
Tentek köşken noğay bar.
Handa Kambar ulı bar,
Özden bolsañ onda bar,
Biyeler minip toy etken,
Tawda Kazı mırza bar,
Şeşen bolsañ onda bar.
Kırımda ärüw Ali bar,
Ağa bolsañ onda bar,
Şılbırlı süngi kolğa alğan,
Karı awızına tayanğan,
Salidiñ ulı Şora bar.
Sınık süyem eli bar,
Eki kasınıñ arası,
Inanmasañ kara bar.

Bu yıyında soğıska barayak aldında sıylanıp zawk etip oltırğan bätirler Şoradı körmeydiler. Sonnan soñ Şora öpkeley berip, olarğa karap bulay tolğaydı:

Kulınşak pan Alınşak,
Soltan kölde yaşağan,
Maktanmağa bek kuşak,
Sali karttıñ üyinde,
Men toğız yıl yaşadım,
Men kelgeli toğız yıl,
Tanımadı biriñiz
Halk aytkanday bar eken,
Oysız eken hanıñız,
Bu Kazannıñ hanı bar da danı yok,
Kadısı bar da töre yok,
Kömen de bilemen,
Arakı ballar tilemen,
Kazan basıp yaw kelse,
Neterimdi bilermen.

Sonnan soñ Kulınşak bätir namıslanıp bulay tolğaydı:

Saar tañnan bilingen,
Sapı hanım biykediñ,
Sarayınıñ karsı aldına kelgende,
Karager äurüw atı süringen,
Narik ulı senme ediñ?
Saadat kölde yaşağan,
Toğız yıl konak bolıp aşağan.
Narik ulı senme ediñ?
Sadaktı belge ilmediñ.
Saklık mınan yürmediñ
Saksızlıkta tanıskan,
Narik ulı senme ediñ?

Sonnan soñ Kulınşak yoldaslarına karap bulay tolğaydı:

Arğımaktı arpa berip,
Tal kurıkka baylañız,
Ayañız mann sıypanız,
Kıstawlıda, kıyında,
Tatar atka yol berip,
Tanawınnan kann kelip,
Tarbayıp yolda tursa körersiz.
Kazannıñ aldı bos kamıs,
Endigiden soñıra,
Kalınlakta körersiz.
Sırağa kelgen bätirge,
Şıñ ayağın kuyıñız,
Sıradan ornın beriñiz,
Kazan atlı şaarğa,
Şurkıldağan awır äsker tolğanda,
Karap tursa körersiz.

Şora:

Kabırğama bitken bawır et,
Kanım töger usaydı,
Kabırğamnan kann şıkpağan süyekke,
Keter kus uyalar usaydı.
Äzizlegen bu yanım,
Bu Kazannıñ özi üşin,
Şeyit keşer usaydı.

Sonnan soñ Şora Sali kart üyine kaytadı. Em onda yaşap kaladı.
Ama Kırımda kalğan atası Narikti han yazalap tilenşilikke kaldırğan. Narik kart tilenip el kıdıra yüre, Kazanğa kelip şığadı em bulay tolğaydı:

Kazna, kazna mal kelse,
Kaznaşı karajılar süyiner.
Kapı aldına yaw kelse,
Kulınşak mınan er Şora
Kara kanğa boyalar.
Sonday bolğan bätir Şora atası,
Endigisi be künde,
Kırsawlı şelek kolğa alıp,
Elden-elge kıdırar.

Şora atasın razılatıp uzatıp yiberedi.
Sonnan soñ Kazan üstine yaw keledi. Bu soğısta Şora bötir yigitlerşe sigısıp, Karager atı mann Edil suwına batıp öledi. 
Künnerde bir kün Şoradıñ anası balasın izlep Kazanğa keledi.
Ol Kazan yürip, köringen birewden Şoradı soraydı.
Ama Kazanda är kimniñ bası aylanıp, Meñli-sıluwdı eske sanğa alğan kisi yok.
Ahırında ol bulay tolğaydı.
Meñli-sıluw:

Atan türe akırıp,
Boz taylaklar bozlasıp,
Iñırasa turğan kün.
Şoram mingen Karager,
Üş ımtılıp kürsinip,
Kara suwğa batkan kün.
Zıyada yaltız Şoradı,
Kördiñizbe, biykeler.

Bir kız:

Ay, ay kurtka, ay kurtka,
Korjın ilip moynıña,
Sen de nege kelgensiñ,
Bu kıyınlı Kazanğa.
Tiri bolıp yürseñ de
Sen şe kärip ölgensiñ
Bizge kıyın kelgen soñ
Sen de kimge kereksiñ.

Meñli-sıluw:

Karşığadan tuwğan tuyğınday,
Hanımnan tuwğan soltanday,
Ağalar diywan etken.
Aydımnı kara töbedey.
Kabırğadan ol özi,
Artık şıkkan sübedey,
Şarkka bitken müyegi,
Är birisi arşınday.
A, biykeler, totaylar,
Kaysıñ uwıl tapkansız,
Kazan sarda duwlağan,
Kann yaralı Şoramday.

Kolımdağı oymağım,
Ak kümistey tırnağım,
Ekisi birdey mayırılıp,
Sol korlıkka köne almay,
Dunıyağa betim berip yüre almay,
Botası ölgen tüyedey,
Bozlay-bozlay kelgenmen,
Kann yaralı Şoramnıñ,
Ölgenin bügün bilgenmen.
Bu Kazannıñ kartınnan
Etim kalğır yasınnan,
Sorağannan payda yok.
Mağazığa kireyim,
Abıl-Kasım yas sokta,
Meni karap körsene,
Kann yaralı Şoramnıñ,
Bir habarın bersene.

Abıl-Kasım yas sokta,
Özim aytıp küyleydi.

Abıl-Kasım:

Ay-ay, anam, ay anam,
Ay yığılğan usaydı,
Ay da, künde kosılıp,
Teñ yığılğan usaydı,
Kart atası Nariktiñ,
Beli sınğan usaydı,
Meñli-sıluw anaydıñ
Közi şıkkan usaydı,
Bärin aytıp neteyim,
Seniñ ulıñ er Şora,
On segiz yıl bu Kazanda daw etip,
Btirligin dan etip,
Ahırısı, ey medet,
Suwğa ketken usaydı.

Meñli-sıluw:

Ay, ay künim, ay künim,
Suwğa ketken usaydı,
Kann yaralı Şora ulım.
Kayğıñ mınan kıyınıñ,
Esten ketpes ok boldıñ,
Yok boldıñ, Şoram, yok boldıñ
Endi kalay eteyim,
Botası ölgen tüyedey,
Bozlay-bozlay keteyim.

kaynak: Nogay Türkleri bülteni

BÖLÜM: Dəstan,
Dil: Noqay Türkcəsi |Blogçı: Abbas Elçin |Görüş:2970 Baxış

 Tüpbilgiler