Tatarlar

Tatarlar (, 12px12px12px) — bir qaç manada qullanılğan etnonim: bir qadimiy türk qabilesi, Tatar Qağanlığı, Avar Qağanlığı ve Cengiz Hannıñ imparatorluğunu yarattılar; qırımtatarlarnıñ öz adıBekirov N. V.: «К вопросу о названии и самоназвании крымских татар»; türkiy tillerde laf etken, çeşit memleketlerde (Rusiyede, Ukrainada [Qırım], Türkiyede, Orta Asiyada ve Avropada [Litvaniya, Lehistan]) yaşağan bir qaç halq. Uluğ Ulus vaqtında bir millet olğan edi, Uluğ Ulus dağılğan soñ dört dane tatar devleti peyda oldı: Qırım Hanlığı — qırımtatarlar, Qazan Hanlığı  — qazan tatarları, Sıbır Hanlığı — sibir tatarları, Hacıtarhan Hanlığı — hacıtarhan tatarlarıBüyük Rusiye Entsiklopediyası:  ТАТАРЫ  —  „-{В пре­де­лах этих го­су­дарств сло­жи­лись совр. эт­но­тер­ри­то­ри­аль­ные груп­пы Т.: в Вол­го-Ураль­ском ре­гио­не – ка­зан­ских Т. (см. в стать­ях Ка­зан­ское хан­ст­во, Та­тар­стан), ка­си­мов­ских Т. и ми­ша­рей (см. Ка­си­мов­ское цар­ст­во), в Ниж­нем По­вол­жье – ас­т­ра­хан­ских Т. (см. Ас­т­ра­хан­ское хан­ст­во), в Зап. Си­би­ри – си­бир­ских Т. (см. Си­бир­ское хан­ст­во); как осо­бый на­род сфор­ми­ро­ва­лись крым­ские та­та­ры}-“., şunıñ içün şimdiki vaqıtta bu çeşit halqlar.

 Etnonimniñ tarihı 
«Tatar» etnonimi birinci sefer qadimiy türk tilinde yazılğan Orhon-Yenisey yazılarında añıla: 𐰆𐱃𐰔⁚𐱃𐱃𐰺⁚𐰉𐰆𐰑𐰣 (12px12px12px12px12px12px12px12px12px12px12px12px), latin elifbesinde — -{Otuz Tatar Bodun}- ve 𐱃𐰸𐰔⁚𐱃𐱃𐰺 (12px12px12px12px12px12px12px), latin elifbesinde — -{Tokuz Tatar}--{Ross, E. Denison; Vilhelm Thomsen. “The Orkhon Inscriptions: Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering”. Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London. 5 (4, 1930): 861—876.}--{Thomsen, Vilhelm Ludvig Peter.}- -{Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées}- — -{Helsingfors, Impr. de la Société de littérature finnoise, 1896. — P. 140}-., zemaneviy qırımtatarca — Doquz Tatar.

Öyle sözler Orhon-Enisey yazılarında daa bar — 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰕: 𐱃𐱃𐰺: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐱅𐰃𐰼𐰃𐰠𐰯: 𐰚𐰠𐱅𐰃 (oguz bodun tokuz tatar birle tirlip kelti), zemaneviy qırımtatarca — «Oğuz halqı (-{oguz commoners}-) doquz tatarlarnen beraber keldi»Doquz tatar — halqnıñ kerçek adıdır.
 Uluğ Ulusta 

 Qırım Hanlığında «tatar» etnonimi 
Tatarlar Qırım hanlarınıñ unvanında añılğan edi — «sansız köp tatar padişahı». Meselâ, 1634 senesi Canibek Geray Lehistan qıralına şöyle yazğan: «Aqkermanda olan tatardan ve Qırımda olan tatardan, ve ğayrıdan Leh vilâyetine ve köy ve kentlerine zerre qadar zarar ve ziyan olmazdır»; Murad Geray muhabbetnamesinde şöyle yazğan: «qamu tatarnıñ uluğ padişah». 1642 senesi Qırım beyi Cantemir çar Mihail Födoroviçke şöyle yazğan: «cümle Qırım tatarlarnı cavlay cibermeske». Canibek Geray seferden Bağçasarayğa qaytqanda: «barça asakir-i tatar birle sağ ve salim mübarek Bağçasaray tahtımızğa kelip olturdıq» dep yazğan. Osmanlı vesiqalarında Qırım hanlarına sıqça "tatar hanı" dep aytılğan: «Leh qıralı, tatar hanına virgüsin her sene vaqtıyle tamaman gönderüb, dostluq eyleye»К истории крымскотатарской дипломатии / 7 .

Hoca Sinanıñ inşaat cedvelisinde Kezlevde Camisi Tatar Han mesciti imzalamağanМечеть Джума-Джами//Крым.Реалии.

 Evliya Çelebiniñ tarihiy eserlerde tatarlar 
Evliya Çelebi, beli türk seyaatçısı, «Seyaat kitabında» Qırım aqqında öyle yazılğan ediЧелеби, Эвлия: Книга путешествий: Крым и сопредельные области (Описание границ страны сулаат, владений рода чингизидов, первого рубежа – мощной крепости Ор, то есть Ферах-Керман), 17 векЧелеби, Эвлия: Книга путешествий: Крым и сопредельные области (Рассказ о местах паломничества в окрестностях Бахчисарая, о похороненных властителях и султанах прошлого, о шейхах, кадиях и великих святых, согласных с волей господа, о прощенных падишахах, которые попрощались с бренными богатствами и перешли во власть вечную, да освятит Бог их гробницы светом прощения, о полных света гробницах предсказателей, имамов-муджтехидов и газиев-муджахедов), 17 век:

 Avropada «tatar» etnonimi 

 Rusiyede «tatar» etnonimi 
Rusiye İmperiyasınıñ vaqtında daa bir qaç türkiy halqqa tatar adı berilgen dep sayıla (meselâ, qumuqlar — Dağıstan tatarları, azerler — Kavkaz tatarları ve ilâhre), amma olarnıñ çoqusı bu isimden vazgeçti.

 Qırımtatar edebiyatında «tatar» etnonimi 
 «Tatar tügülmen, degenlerge!» — Bekir Çoban-zade.
 «Keçmişteki suçlarımız» — Bekir Çoban-zade.
 «Caş tatarlarğa» — Amdi Giraybay.
 «Tatar içün» — Amdi Giraybay.
 «Ant etkenmen» — Noman Çelebicihan: „Ant etkenmen, tatarlarnıñ yarasını sarmağa“.
 «Tatarlar Yurdu» — Noman Çelebicihan.
 «Savluqman qal, tatarlıq...» — Noman Çelebicihan.
 «Qorqmañız, Tatarlar!» — Şakir Selim.
 «Tatarım!» — Cemil Kermençikli.
 «Tatar barmı dep sorağanlarğa» — Memet Niyazi.

 Tatar halqları bugün 
Qırımtatarlar
Dobruca tatarları
Qazan tatarları
Lipka tatarları
Hacıtarhan tatarları
Sibir tatarları
Tadarlar (hakaslar)

 Şuña da baqıñız 
 Aqbaba

 İhtar 
 Menbalar 

 Bağlatınlar 
 Чем чревато искажение стихотворения «Ант эткенмен»?  — Avdet (gazeta), Riza Fazıl
 Kitaplar 



Kategoriya:Qırım
Kategoriya:Qırım tarihı

Kategoriya:Vikipediya:Yahşı maqaleler