Japon

JaponFarsçadan «ژاپن» [-{Japon}-] sözinden kele ya da YaponiyaRusçadan -{«Япония»}- [-{Yaponiya}-] sözinden kele  ( - Nihoñ, Nippoñ) - şarqiy Asiyada Japon adalarında bulunğan bir memleket. Japon, Tınç okeanda, Asiyanıñ qıtasınıñ şimaliy-şarqiy yalısında yerleşken. Ğarpta o Japon deñizinen sıñırlana ve Ohotsk deñizinden Şarqiy Çin deñizine qadar uzana. Japon taqımadası 4 esas ve 14, 121 kiçik adadan ibarettir. Japon 47 memuriy prefekturağa ve 8 ananeviy regionğa bölüne, onıñ yeriniñ tahminen 75% dağlı ve sıq ormanlıdır, bu sebepten memleketniñ köy hocalığı ve şeerleşken ealisi şarqiy yalı boyu tüzlüklerinde toplanğan. 2025 senesi ealisi 123 milliondan ziyade olğan. Tokyo — memleketniñ paytahtı ve eñ büyük şeeridir

Japon taqımadasındaki ilk belli mesken etilgen yerler Yuqarı Paleolitke aittir, japon paleolitiniñ başlanuvı ise m.e. 36,000 senesine belgiline. IV-VI asırlar arasında onıñ devletleri Narada, soñra Heyan-kö şeerinde imperatornıñ idaresinde birleştirildi. 12-nci asırdan başlap, kerçek akimiyet sögun olaraq belli olğan arbiy asılzadeler ve daymo degen derebeylerniñ ellerinde edi, olar samuray degen bir asılzade cenkçiler sınıfı tarafından saqlana ediler. Kamakura ve Aşikaga sögunatınıñ ükümdarlığı ve cenkleşken devletlerniñ devrinden soñ Japon 1600 senesi Tokugava sögunatı tarafından birleştirilgen, bu devirde dünyadan ayırıluv tışqı siyaset ömürge keçirilgen edi. 1853 senesi Amerika flotu Japonnı ğarpqa ticaret açmağa zorladı, bu ise sögunatnıñ soñu ve 1868 senesi imperator akimiyetiniñ ğayrıdan teklenüvine yol açtı. 

Meydzi devri Japonnıñ suratlı sanayılaştıruvı, modernizatsiyası, militarizmı ve tecavuziy müstemleke siyasetiniñ devri edi. Memleket 1910 senesi Koreyanı basıp aldı, 1937 senesi Çinge istilâ etti, 1941 senesi AQŞ ve Avropanıñ müstemlekesine ücüm etti. Şay etip, o, Köçer küçü olaraq Ekinci cian cenkine kirdi. Tınç okean cenkinde  yeñilmeden ve AQŞ tarafından Hirosima ve Nagasaki şeerlerindeki atom bombardıman etüvden soñ, Japon 1945 senesi kapitulirledi ve ittifaqdaşlarnıñ işğaline keçti. Soñki onyıllıqlarda o, tez iqtisadiy ösüvni keçirdi ve AQŞ-nıñ NATOğa kirmegen birinci büyük ittifaqdaşlarından biri oldı. 1990-ncı senelerniñ başında Japonda aktivlerniñ fiyatı quvuğı yıqılmadan soñ, memleket «ğayıp olğan onyıllıqlar» olaraq belli olğan uzun iqtisadiy turğunlıq devrini keçirdi.

Japon — Milliy Kongress olaraq belli olğan eki meclisli qanun çıqarıcı organ ile has olğan esas qanunuy bir monarhiyadır. Japon, G7-niñ yekâne Asiya azası ve ulu devlet olaraq tanıla, o dünyanıñ eñ küçlü ordularından birisini saqlap qalmaqta, amma cenk ilân etmek aqqından konstitutsiya boyunca vazgeçti. Nominal İĞSM (İçki Ğayrı Safı Mahsulat) ceetinden dünyanıñ eñ büyük iqtisadiyatlarından biri olğan inkişaflı memlekettir, ilim ve tehnologiyağa müim isse qoşmaqtan ğayrı, avtomobil, elektronika ve robototehnika saalarında dünya lideridir. Dünyada eñ yüksek ömür uzunlığına saip olğanına baqmadan, onıñ ealisi eksile. Japonnıñ medeniyeti bütün dünyağa yahşı belli, o hususan animatsiya, sanat, kömiksler, yemekler, moda, filmler, muzıka, telekörüv ve videooyunlarda körüne.

 Etimologiya 
Japonnıñ japonca adı kandzinen 日本 yazıla ve Nihon ya da Nippon telâffuz etile. 8 asırnıñ başlanuvından bu yazılış qabul etilmeden evel, memleket Çinde Va (倭, Japonda 757 s. yaqınlarında 和 deñiştirildi) olaraq ve Japonda Yamato endoniminen belli edi. İerogliflerni oqumaq içün oñyomi usulında qullanılğan Nippon adı resmiy saada sıqça saylana. Nihon ise adetince kündelik qonuşmada qullanıla ve Edo devrinde japon fonologiyasındaki deñişmelerni köstere. 日本 ieroglifleri «kuneşniñ menbası» manasını añlata, bu ise ğarpta belli olğan «Doğğan Küneşniñ Ülkesi» adınıñ menbasıdır.

 Edebiyat 
Qullanılğan edebiyat

 История Японии / Под ред. А. Е. Жукова. — М.: Институт востоковедения РАН, 1998. — Т. 2. 1868—1998. — 703 с. — ISBN 5-89282-073-4.

 История Японии / Под ред. Д. В. Стрельцова. — М. : Аспект-Пресс, 2015. — 560 с. — ISBN 978-5-7567-0794-6.

 Tüpbilgiler