Qırım Hanlığı

Qırım Hanlığı, öz ve doğru adı — تَخْتِ قْرِيمْ وَ دَشْتْ قِیپْچَاقْ (Taht-i Qrım ve Deşt-i Qıpçaq) — tarihiy Qırımtatar devleti. Avropada «Küçük Tatariyası», «Perekop Tatariyası» ve «Avropa Tartariyası» adlarınen de belli edi. 1441 s. peyda olıp 1783 s. Rusiye tarafından zapt etildi. Qırım Hanlığında üküm sürgen hanlar Geray sülâlesinden edi. Şu devletniñ tuğrası — üçtane qara aqbabaLe monde ou La géographie universelle : contenant les descriptions, les cartes, et le blason, des principaux païs du monde. Duval, Pierre. 1676 «Всемирная география» Дюваля Д"Абвиля .

 Tarih 
 Peyda oluv 
Qırım Hanlığı rus tarihçılığında Altın Ordu () olaraq belli olğan Uluğ Ulus devleti zayıflaşqanınen peyda oldı. 1441 senesi Melek Hacı Geray han Qırım ulusınıñ mustaqilligini ilân etti, soñ Qazan (Bulğar), Sibir ve Hacı Tarhan ulusları da öyle yaptılar. Qırım Hanlığı Uluğ Ulus ve Deşt-i-Qıpçaq halefi oldı.

 Quvetleşüv 

 Osmanlı devletinen munasebetleri 
Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı iç bir vaqıt olmadıЗайцев И. В. Крымское ханство: вассалитет или независимость? // Османский мир и османистика. Сборник статей к 100-летию со дня рождения А.С. Тверитиновой (1910-1973). М., 2010. С. 288-298.. Qırım ve Türkiye ittifaqdaş eki devlet edi. Onıñnen beraber Osmanlı padişaları İslâm halifesi olğanı içün Qırım hanlarına tesir etip olğanlar. Lâkin Osmanlı padişaları Qırım hanlarından farqlı olaraq Cengiziy (Cengiz han nesli) olmağanı içün hanlar osmanlılarğa boysunmadılar.

 Cenkleri 
 Qırım — Moskoviya (Rusiye) cenkleri 
Başta (ortaq duşmanı olğan Büyük Orduğa qarşı küreşkenleri içün) Moskoviya Qırımnıñ eñ yahşı ittifaqdaşı olğan edi. Soñra ise Qırım ve Moskoviya (Rusiye) sıq-sıq cenkleşti. 

 Qırım — Lehistan cenkleri  
 Ukrainağa yardım etüv 
Ukraina getmanı Bogdan Hmelnitskiy Lehistan (Köral) devletinen cenkleşkende inayetini sorap Qırım hanına mektüp yazğan edi. O zaman Qırım hanı olğan III İslâm Geray red etmedi. İslâm Geraynıñ sayesinde Hmelnitskiy ğalip çıqtı. 1654 senesi Pereyaslav radası oldı, ve Özü qazaqlarınıñ isteginen Ukraina Rusiyege qoşuldı, soñra ise Rusiye ve Lehistan tarafından ekige bölündi.

 Rusiyeniñ Qırımğa ekspansiyası 
 1736 s. Rusiyeniñ Qırımnı istilâ etkeni 
 Zemin 
Feldmarşal Minihniñ reberliginde rus ordusınıñ basqanından evel, osmanlı padişası Qırım hanı I Qaplan Geraynı osmanlı ordusına yardım etsin dep Acemistanğa çağırdı. Qaplan Geray padişağa Rusiye ordunıñ Qırımda olmağanından faydalanıp istilâ ete bilcegibi yazdı. Lâkin aynı zamanda İslâm halifesi de olğan padişa Qaplan Geraynıñ Acemistanğa ketmesini çoq talap etti ve Qaplan Geray padişanıñ teklifni qabul etmege mecbur oldı.

 Rusiyeniñ basqınınen Qırımnıñ berbat etilmesi 

 1783 s. Rusiye İmperiyasınıñ Qırımnı zapt etkeni 
1782 senesi Şahin Geray eñ ağır vaqıtta ekinci kere Qırım tahtına çıqtıGayvoronski О. "Созвездие Гераев". Aqmescit: Доля, 2003. – 107 saifesi. Rusiye 1783 senesi Qırım Hanlığını zapt etti, amma soñki han tahtını terk etmeyip Qırımda rus saiplik aqqını tanımadı. Şahin Geraynıñ tahtını terk etkenini isbatlağan iç bir vesiqa yoq. 

 Tarihını yañıdan yazılması 
Qırım Hanlığını zapt etken soñ, Klüçevskiy, Karamzin, Solovyov kibi rus tarihçıları Qırım Hanlığını "aydut devleti" olaraq köstermek içün tarihını yañıdan yazmağa başladılar. 1944 s. olğan qırımtatar sürgünliginden soñ bu esnas daa intensiv oldı.

 Arbiy iş 
 İqtisat 

 Şuña da baqıñız 
 Qırım Halq Cumhuriyeti
 Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti

 İhtar 
 Zaytsev İ. V. Крымское ханство: вассалитет или независимость?//Османский мир и османистика. Сборник статей к 100-летаю со дня рождения A.C. Тверитиновой (1910-1973)
 Zaytsev İ. V. Где останавливались крымские послы в Москве и московские послы при дворе крымского хана в XVI веке?

 Atıfler