گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)

گەمارۆدانی ھەولێر کە ئاماژەیە بۆ ھێرش و گرتنی ھەولێر و قەڵاکەی لەلایەن ھێزەکانی میرنشینی سۆران بە سەرکردایەتیی میر محەممەد پاشای ڕەواندز لە ساڵی ١٨٢٢ز. ھێرشەکەی میرنشینی سۆران بۆ سەر ھەولێر و ناوچەکانی تری ھەولێر و دەوروبەرەکەی دەچێتە چوارچێوەی ھەوڵەکانی فراوانبوونی میرنشینی سۆران لە سەردەمی میر محەممەدی پاشای ڕەواندز و یەکخستنی خاکە کوردییەکان، لەو کاتەی کە میر محەممەد ھەڵمەتەکانی دەست پێکرد بۆ سەر ھەولێر و ناوچەکانی تری ھەولێر و دەوروبەری ھەولێر و ناوچەکانی ژێر دەستی میرنشینی بابان.

 پێشینە 
لە دوای شەڕی چاڵدێڕان و سەرکەوتنی عوسمانییەکان بەسەر سەفەوییەکان بە ھاوبەشیی کورد، میرنشینی سۆران بە سەرکردایەتیی میری ئەوکاتی سۆران میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ ھەڵمەتێکی دەست پێکرد بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک و ئازادی کردنەوە لەژێر دەستی پاشماوە و ھێزەکانی سەفەوی.

لە سەدەی ١٨ھەمدا شاری ھەولێر و دەوروبەری واتا بەگشتی زۆربەی ناوچەکانی پارێزگای ھەولێری ئێستا کەوتنە ژێر دەستی میرنشینی بابان.

وە مەترسیی دەسەڵاتەکەی بابان بۆ سەر سۆران بە تایبەتی پێش ھاتنی میر محەممەدی پاشای ڕەواندز بۆ سەر حوکم بوو کە ئەوکات مستەفا بەگی باوکی لەسەر حوکم بوو، لەو سەردەمدا میرنشینی بابان ھەڕەشە بوو بۆ سەر میرنشینی سۆران و حاکمانی بابان بەگژ میری سۆراندا دەچوونەوە.

 ھێرشەکەی سۆران بۆ سەر ھەولێر و دەوروبەری 

لە ساڵی ١٨١٣ز مستەفا بەگ دەسەڵاتەکەی مایەوە بۆ کوڕەکەی بە ناوی میر محەممەد پاشای ڕەواندز کە بە پاشای گەورە یاخود میر کۆرە ناسراو بوو و مستەفا بەگ لە ساڵی ١٨٢٦ز کۆچی دواییی کرد. میر محەممەد ھەر کە ھاتە سەر حوکمی میرنشینی سۆران، میرنشینەکەی لە ڕووی سەربازییەوە زۆر پێش خست و سوپایەکی ڕێکخراوی پڕچەکی پێکھێنا و لە بوارەکانی دروستکردنی چەک و تەقەمەنیشدا چەندین کارخانەی تۆپ و چەکی دامەزراند. ئەم میرە دەستی کرد بە فراوانکردنی دەسەڵاتەی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری بە ئامانجی یەکخستنی خاکی کورد و ناوەندیکردنی لەلایەن سۆرانەوە. بەمەش لە سەرەتادا دەستی کرد بەوەی کە میرنشینە کوردییەکانی تر بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و ناوچە کوردییەکان یەکبخات، یەکێک لەو میرنشینانەش میرنشینی بابان بوو کە دراوسێ و ھاوسنووری میرنشینی سۆران بوو. یەکەم ھەڵمەت و پێکدادانیش لەگەڵ بابان بریتی بوو لە شەڕی ھەریر لە ساڵی ١٨٢٠ و حاکمی بابانی لەوێ وەدەرنا. دوای ئەمیش لەشکرکێشییەکانی دەست پێکرد بۆ سەر ھەولێر و دەوروبەری و ھەولێری گەمارۆدا و دووبارە ھەولێری گرتەوە لە ساڵی ١٨٢٢ و لە ژێر دەستی بابان دەریھێنا و فراوانخوازییەکانی بەردەوام بوون تا گەیشتە پردێ و کەرکووک و لەولاوەش تا کۆیە و ڕانیە کە لە ژێر دەستی بابان دەریھێنا و بەمەش دەسەڵاتی گەیشتە سەر زێی بچووک و زیاتریش و ھەموو ئەم شارانەی خستە سەر حوکمی ناوەندیی سۆران و حاکم و کاربەدەستی سۆرانیشی لەو ناوچانە دانا.

 دەرئەنجام 
میرنشینی سۆران دەسەڵاتی خۆی بەسەر شاری ھەولێر و دەوروبەری بە تەواوەتی چەسپاند و ھەموو ناوچەکانی پارێزگای ئێستای ھەولێری فەتح کرد و زیاتر بەرەوە ناوچەکانی پارێزگای سلێمانی و کەرکووکیش پەلی ھاوێشت. وە تاوەکوو کۆتایییەکانی میرنشینی سۆران ھەولێر ھەر لە ژێر دەستی سۆراندا مایەوە. تاوەکوو لە کۆتاییدا لەلایەن عوسمانییەکانەوە دەستی بەسەردا گیرایەوە و بوو بە بەشێک لە ویلایەتی مووسڵ لە ساڵی ١٨٥١ز و لە ژێر دەستی عوسمانییەکان مایەوە تاوەکوو جەنگی جیھانیی یەکەم، کە ئەو ناوچانە کەوتنە ژێردەستی بەڕیتانیا.

 ئەمانەش ببینە 

 شۆڕشی میر محەممەد
 یەکەمین شەڕی سۆران و عوسمانی
 دووەمین شەڕی سۆران و عوسمانی
 شەڕی ھەریر

 سەرچاوەکان 

 کورد و کوردستان. محەممەد ئەمین زەکی بەگ. مەھاباد، ١٩٣١. تەشەبووسی محەممەد پاشای ڕەواندزی.
 شەڕەفنامە. لاپەڕە ٣٥١.
 میرنشینی پاشای کۆرە. کاوس قەفتان.
 کۆمەڵایەتییەکان (٦)، بەشی مێژوو. ٢٠١٦. لا ٨٠-٨٢.
 کۆمەڵایەتییەکان (٩)، بەشی مێژوو. لا ٤٤-٤٦.

پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران
پۆل:دەیەی ١٨٢٠
پۆل:شەڕەکان
پۆل:١٨٢٢
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:میرنشینی سۆران
پۆل:گەمارۆدانەکان
پۆل:میرنشینی بابان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی بابان
پۆل:ھەولێر
پۆل:مێژووی ھەولێر
پۆل:پارێزگای ھەولێر