فەیسەڵ کوڕی عەبدولعەزیز

فەیسەڵ کوڕی عەبدولعەزیز ئالسعوود (١٤ی نیسانی ١٩٠٦ – ٢٥ی ئازاری ١٩٧٥) لە ساڵی ١٩٦٤ تا تیرۆرکردنی لە ساڵی ١٩٧٥ پاشای سعودیە بووە، پێشتر لە ساڵی ١٩٥٣ تا ١٩٦٤ وەک شازادەی جێنشینی سعودیە کاری کردووە، و بۆ ماوەیەکی کورت لە ساڵی ١٩٦٤ جێگری پاشا سعوودی نیوە برای بووە ١٩٦٤. لە ساڵی ١٩٥٤ تا ١٩٦٠ سەرۆک وەزیران بووە و لە ساڵی ١٩٦٢ تا ١٩٧٥ بەھەمان شێوە. فەیسەڵ کوڕی سێیەمی شا عەبدولعەزیز بووە کە دامەزرێنەری سعوودیەی تازەیە.

فەیسەڵ لە شاری ڕیاز لەدایکبووە، باوکی ناویان عەبدولعەزیز، ئەوکات میری نەجد و دایکی تەرفە بن عەبدوڵڵا ئال شێخ بووە. دایکی فەیسەڵ لە بنەماڵەی ئال شێخ بووە، کە چەندین پێشەنگی ئایینی دیاری سعوودی بەرھەم ھێناوە. فەیسەڵ لە سەردەمی باوکیدا وەک کەسایەتییەکی سیاسی کاریگەر دەرکەوت. لە ساڵی ١٩٢٦ تا ١٩٣٢ جێگری پاشای حیجاز بووە، لە ساڵی ١٩٣٠ وەزیری دەرەوەی سعودیە بووە و لە ساڵی ١٩٥٤ تا کۆچی دوایی سەرۆک وەزیرانی سعودیە بووە، جگە لە پشووی دوو ساڵ لە ھەردوو پۆستەکەی لە ساڵی ١٩٦٠ تا ١٩٦٢، دوای ئەوەی لە ساڵی ١٩٥٣ باوکی کۆچی دوایی کرد و سعوودی نیوە برای بوو بە پاشا، فەیسەڵ بووە جێنشینی سعودیە، و لەو پۆستەدا کۆیلایەتی لە سعودیە قەدەغە کرد. لە ساڵی ١٩٦٤ بە یارمەتی ئەندامانی دیکەی بنەماڵەی شاھانە و ئامۆزای دایکی محەممەد کوڕی ئیبراھیم ئال شێخ موفتی گەورەی سعوودیە، شا سعودی ڕازی کرد لە بەرژەوەندی خۆی دەستبەردار بێت.

فەیسەڵ سیاسەتی مۆدێرنەکردن و چاکسازی جێبەجێ کرد. تەوەری سەرەکی سیاسەتی دەرەوەی ئەو بریتی بوون لە پان ئیسلامیزم، دژە کۆمۆنیزم، و لایەنگری فەلەستینیزم. ھەوڵیدا دەسەڵاتی بەرپرسانی ئایینی ئیسلامی سنووردار بکات. لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بەو پشتگیرییەی کە ئیسرائیل لە ڕۆژاوا وەری گرتبوو، سەرکردایەتی گەمارۆی نەوتی کرد کە بووە ھۆی قەیرانی نەوتی ساڵی ١٩٧٣. فەیسەڵ بە سەرکەوتوویی بیرۆکراسی شانشینی سەقامگیر کرد و سەردەمی حوکمڕانییەکەی لە نێو عەرەبستانی سعوودیدا جەماوەرێکی بەرچاوی ھەبوو سەرەڕای چاکسازییەکانی ڕووبەڕووی ھەندێک مشتومڕ بووەوە. دوای تیرۆرکردنی لەلایەن فەیسەڵ بن موسعیدی برازایەوە لە ساڵی ١٩٧٥، خالیدی زڕبرای شوێنی گرتەوە.

 سەرەتای ژیان خوێندن 
ڕاست|وێنۆک|222x222پیکسڵ|لە تەمەنی سێزدە ساڵیدا، لە کاتی سەردانەکەیدا بۆ بەریتانیا لە ساڵی ١٩١٩
فەیسەڵ بن عەبدولعەزیز لە ١٤ی نیسانی ساڵی ١٩٠٦ لە شاری ڕیاز لەدایکبووە. سێیەم کوڕی عەبدولعەزیز ئالسعوود بووە کە ئەوکات میری نەجد بووە؛ فەیسەڵ یەکەم کوڕی باوکی بوو کە لە ڕیاز لەدایک بووە. دایکی ناوی تەرفە کچی عەبدوڵڵا ئال شێخ بوو، کە عەبدولعەزیز لە ساڵی ١٩٠٢ دوای گرتنی ڕیاز ھاوسەرگیری لەگەڵدا کردبوو. تەرفە لە نەوەی ڕێبەری ئایینی محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب بووە. باپیرەی فەیسەڵ لە لای دایکیەوە، عەبدوڵڵا بن عەبدوللەتیف ئال شێخ، یەکێک بوو لە مامۆستا و ڕاوێژکارە ئایینییە سەرەکییەکانی عەبدولعەزیز. فەیسەڵ خوشکێکی گەورەی ھەبوو بە ناوی نورا، کە ھاوسەرگیری لەگەڵ خالید بن محەممەد ئامۆزاکەی کرد کە کوڕی محەممەد بن عەبدولڕەحمانی برای دایکیی عەبدولعەزیز بوو.

تەرفە بنت عەبدوڵڵا لە ساڵی ١٩٠٦ کۆچی دوایی کرد، ئەو کاتە فەیسەڵ تەمەنی شەش مانگ بوو. پاشان دەستی کرد بە ژیان لەگەڵ باپیرە و باپیرەی دایکی، عەبدوڵڵا بن عەبدوللەتیف و حەیە بنت عەبدولڕەحمان ئەلموقبیل، کە نەوەکەیان پەروەردە کرد. شازادە فەیسەڵ لەژێر ڕاھێنەرایەتی باپیرەیدا لە تەمەنی نۆ ساڵیدا خوێندنی قورئان و خوێندنی شەریعەت و عەقیدەی ئیسلامی تەواو کرد. ھەروەھا لە باوکییەوە فێری ئەسپ سواری و سیاسەت بووە. باوکی لە ڕووی سەربازی و سیاسییەوە کاریگەریی لەسەر دروست کردووە و لە تەمەنێکی گەنجیدا فەیسەڵ ھەڵبژێردرا بۆ ئەوەی نوێنەرایەتی باوکی بکات لە کۆڕ و کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکان.

بەپێی ھێلین چاپین مێتز، فەیسەڵ و زۆربەی نەوەی خۆی لە کەشێکی گەورەدا پەروەردە بووە کە تێیدا بوێری بەھایەکی زۆری پێدراوە و بەھێزتر بووە. لە ساڵی ١٩١٦ەوە لەلایەن حافز وەھباوە مامۆستایەتی دەکرا کە دواتر لە پۆستە حکومییە جیاوازەکاندا کاری کردووە.
alt=A black-and-white photograph of men riding horses|ڕاست|وێنۆک|220x220پیکسڵ|سەرکردایەتیکردنی ھەڵمەتی عەسیر، ساڵی ١٩٢٢
وێنۆک|سەردانی کامپی دی ساتۆری لە فەرەنسا، ساڵی ١٩٣٢
وێنۆک|فەیسەڵ، وەک وەزیری دەرەوە، لە ساڵی ١٩٤٢
وێنۆک|لەگەڵ شازادە خالید لە واشنتۆن دی سی ساڵی ١٩٤٣
وێنۆک|لەگەڵ جەمال عەبدولناسر لە حیجاز، ١٩٥٤
ڕاست|وێنۆک|کۆبوونەوە لەگەڵ سەرۆک کێنێدی، تشرینی یەکەمی ١٩٦٢
وێنۆک|شا عەبدولعەزیز (دانیشتووە) لەگەڵ کوڕەکانی فەیسەڵ (چەپ) و سعود، سەرەتای ساڵانی ١٩٥٠. دوای مردنی باوکیان لە ساڵی ١٩٥٣، ڕکابەرییەک لە نێوان سعودیە و فەیسەڵدا پەرەی سەند کە بە دوورخستنەوەی سعودیە لە دەسەڵات دەگاتە لووتکە.
وێنۆک|سەرکردە عەرەبییەکان لە قاھیرە کۆدەبنەوە، ئەیلوولی ١٩٧٠. لە چەپەوە بۆ ڕاست: موعەمەر قەزافی (لیبیا)، یاسر عەرەفات (فەلەستین)، جەعفەر ئەلنمیری (سودان)، جەمال عەبدولناسر (میسر)، شا فەیسەڵ (سعودیە) و شێخ سەباح (کوێت)
alt=A group of men stand behind the King.|وێنۆک|کردنەوەی کۆلێژی نەوت و کانزاکان، ساڵی ١٩٧٤
alt=Faisal shaking hands with Imam Abdul Basit 'Abd us-Samad|وێنۆک|300x300پیکسڵ|لەگەڵ ئیمام و قورئانخوێنی میسری عەبدولباست عەبدوسسەمەد، سەرەتای حەفتاکان
وێنۆک|سەردانی فەلەستین لە ساڵی ١٩٦٦. لەم ماوەیەدا لە مزگەوتی ئەقسا نوێژی کردووە.
وێنۆک|کۆبوونەوەی سەرۆکی ئەمریکا ڕیچارد نیکسۆن و پات نیکسۆنی ھاوسەری لە واشنتۆن دی سی، ٢٧ی ئایاری ١٩٧١
وێنۆک|لەگەڵ جەمال عەبدول ناسر، سەرۆکی میسر (چەپ) و یاسر عەرەفات، سەرۆکی فەلەستین (ڕاست) لە لووتکەی کۆمکاری عەرەبی لە ساڵی ١٩٧٠
وێنۆک|فەیسەڵ لە کۆبوونەوەیەکدا لە نەتەوە یەکگرتووەکان لە سەردەمی وەزیری دەرەوە لەسەر مێزەکەی دادەنیشێت
وێنۆک|240x240پیکسڵ|لەگەڵ جەمال عەبدولناسر، سەرۆکی میسر لە کۆبوونەوەیەکدا لە کۆشکی قوبا لە قاھیرە، ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٦٩
alt=Khartoum Arab Summit, 1967|وێنۆک|بەشێک لە سەرۆک دەوڵەتانی ئامادەبوو لە لووتکەی کۆمکاری عەرەبی لە خەرتوم دوای شەڕی شەش ڕۆژە. لە چەپەوە بۆ ڕاست: فەیسەڵ، گەمال عەبدولناسر لە میسر، عەبدوڵڵا ئەلسەلال لە یەمەن، سەباح ئەلسەلیم ئەلسەباح لە کوێت و عەبدولڕەحمان عارف لە عێراق، ٢ی ئەیلوولی ١٩٦٧
alt=Faisal praying in a mosque|وێنۆک|دوعاکردن لە مزگەوتێکدا، ساڵی ١٩٥٧
alt=A photograph of one of Faisal's wives, Iffat Al Thunayan, visiting a school|وێنۆک|شاژن ئیفات سەردانی قوتابخانەیەک دەکات، ساڵانی شەستەکان

 تیرۆر و پاشھاتەکانی 
لە ٢٥ی ئازاری ١٩٧٥دا، پاشا سێ جار تەقەی لێکرا و لەلایەن فەیسەڵ بن موسعید کوڕی موسعید بن عەبدولعەزیز برای باوکی فەیسەڵ کوژرا. تازە لە ئەمریکاوە گەڕابووەوە. کوشتنەکە لە مەجلیسێکدا (بە واتای وشەیی 'شوێنێک بۆ دانیشتن') ڕوویداوە، ڕووداوێک کە پاشا یان سەرکردە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی بەڕووی ھاووڵاتیاندا دەکاتەوە بۆ ئەوەی بچنە ژوورەوە و داوای لێبکەن.

لە ژووری چاوەڕوانی شازادە فەیسەڵ قسەی لەگەڵ نوێنەرانی کوەیت کرد کە ئەوانیش چاوەڕێی چاوپێکەوتنی شا فەیسەڵ بوون. کاتێک شازادە چووە ژورەوە باوەشی پێدا کرد، مەلیک فەیسەڵ بەپێی داب و نەریتی سعوودیە مەیلی بۆ ماچکردنی برازای خۆی کێشا. لەو چرکەساتەدا شازادە فەیسەڵ دەمانچەیەکی دەرھێنا و تەقەی لێکرد. تەقەی یەکەم بەر چەناگەی پاشا کەوت و دووەمیش بە گوێیدا تێپەڕی. پاسەوانێک بە شمشێرێکی غەلاف لە شازادە فەیسەڵ دا. ئەحمەد زەکی یەمانی وەزیری نەوت چەندین جار ھاوار دەکات شازادە نەکوژێت.

مەلیک فەیسەڵ بە خێرایی گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی ناوەندی لە ڕیاز؛ ھێشتا لە ژیاندا بوو، چونکە پزیشکەکان مەساجیان بۆ دڵی دەکرد و خوێنیان بۆ دەگواستەوە. ھەوڵەکانیان سەرکەوتوو نەبوو و دوای ماوەیەکی کەم کۆچی دوایی کرد. چ پێش ھێرشەکە و چ دوای ھێرشەکە باس لەوە دەکرێت کە بکوژەکە ئارام بووە. دوابەدوای کوشتنەکە، ڕیاز سێ ڕۆژ ماتەمینی ھەبوو کە لەو ماوەیەدا ھەموو چالاکییەکانی حکوومەت ڕاگیرا. پرسەی مەلیک فەیسەڵ لە مزگەوتی شا عەبدولعەزیز لە ڕیاز ئەنجامدرا، و چەندین سەرۆکی دەوڵەتان وەک شێخ زاید بن سوڵتان، یاسر عەرەفات، حافز ئەسەد، عیدی ئەمین، ھواری بومێدیێن، ئەحمەد حەسەن بەکر، گەفەر نیمەیری، خوان کارلۆسی یەکەم و ئەنوەر سادات و محەممەد داود خان و زولفیقار عەلی بۆتۆ ئامادەبوون. لە ٢٦ی ئازاری ١٩٧٥ لە گۆڕستانی ئەلعود بە خاک سپێردرا. لە کاتی پرسەکەدا پاشا خالید کە تازە بوبوو بە پاشا لەسەر تەرمی برا کوژراوەکەی دەگریا.

یەکێک لە تیۆرییەکانی کوشتنی پاشا تۆڵەسەندنەوە بوو لە مردنی شازادە خالید بن موسعید برای شازادە فەیسەڵ بن موسعید. شا فەیسەڵ چاکسازیی ئەنجامدا کە بووە ھۆی دانانی تەلەڤیزیۆن، ئەمەش ناڕەزایەتی توندوتیژی لێکەوتەوە. شازادە خالید لە ساڵی ١٩٦٦ سەرکردایەتی ھێرشێکی کردە سەر کەناڵێکی تەلەڤیزیۆنی، دواتر لەلایەن پۆلیسێکەوە تەقەی لێکرا و کوژرا.

لە فیلمێکی دیکۆمێنتاریدا بە ناوی فەیسەڵ، میراتی پاشایەک، عەمر بن محەممەد بن فەیسەڵ نەوەکەی فەیسەڵ بانگەشەی ئەوە دەکات کە پاشا چەند ڕۆژێک پێش مردنی خۆی لە جیھان دوور خستووەتەوە. زەکی یەمانی بانگەشەی ئەوە دەکات کە مەلیک فەیسەڵ خەونێکی بۆ خزم و ھاوڕێکانی خۆی گێڕاوەتەوە کە تێیدا باوکی خوالێخۆشبوو مەلیک عەبدولعەزیز بە ئۆتۆمبێلێک سەفەری کردووە و داوای لێکردووە سواری بێت، یامانی لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت فەیسەڵ ھەستی کردووە مردنەکەی نزیک دەبێتەوە. لە بیروباوەڕی ئیسلامیدا خەونەکان گرنگییان ھەیە و ھەندێک جار دەتوانن پەیام یان ڕێنمایی ھەڵبگرن.

شازادە فەیسەڵ بن موسعید ڕاستەوخۆ دوای ھێرشەکە دەستگیرکرا. سەرەتا بە فەرمی بە شێت ناسێندرا، بەڵام دوای دادگاییکردنەکە پانێڵێک لە پسپۆڕانی پزیشکی سعودی بڕیاریاندا کە عەقڵیەتی کاتێک تەقەی لە پاشا کردووە کێشەی نەبووە. دادگای باڵای ئایینی میللەت بە تاوانی کوشتن سزای دا و سزای لە سێدارەدانی بەسەردا سەپاند. لە گۆڕەپانی دێرە لە ڕیاز بە ئاشکرا سەری بڕاوە.

 یادگاری و میرات 
دوای مردنی، کوڕەکانی فەیسەڵ ڕێکخراوێکی خێرخوازی نێودەوڵەتییان دامەزراند بە ناوی دامەزراوەی شا فەیسەڵ, بۆ ڕێزلێنان لێی. فەیسەڵ لەلایەن گۆرانیبێژ ڕۆبەرت ھانتەرەوە لە تراکی سەرەکی ئەلبوومی بلوز بۆ خوای ساڵی ١٩٧٥ی گریتفول دید ستایشی کرا.

جیراڵد دی گۆری ژیاننامەیەکی فەیسەڵی بە ناوی فەیسەڵ: پاشای سعودیە بڵاوکردەوە. لە ساڵی ٢٠١٣ عەرەبناسێکی ڕووسی ئەلێکسی ڤاسیلیڤ ژیاننامەیەکی دیکەی بڵاوکردەوە بە ناوی شا فەیسەڵی سعودیە: کەسایەتی، باوەڕ و کاتەکان. فیلمێک لە دەرھێنانی ئاگوستی ڤیلارۆنگا لە ساڵی ٢٠١٩ بە ناوی "لەدایکبووی پاشا" باس لە سەردانی فەیسەڵ دەکات بۆ لەندەن لە ساڵی ١٩١٩ کاتێک تەمەنی سێزدە ساڵ بوو.

لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٦ شا خالید دەستی کرد بە دروستکردنی مزگەوتی فەیسەڵ لە شاری ئیسلام ئاباد لە پاکستان. شاری لیالپور کە سێیەم گەورەترین شاری پاکستانە، لە ساڵی ١٩٧٩ بۆ ڕێزلێنان لە فەیسەڵ ناوی فەیسەلاباد (بە واتای وشەیی، "شاری فەیسەڵ") گۆڕدرا. یەکێک لە دوو بنکەی سەرەکی ھێزی ئاسمانی پاکستان لە کەراچی کە گەورەترین شاری پارێزگای سنە، وەک ڕێزلێنان لە فەیسەڵ ناوی "بنکەی فەیسەڵی PAF"ی لێنراوە.

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 



پۆل:کەسایەتیی ساڵ (گۆڤاری تایم)
پۆل:خەڵکانی ١٩٤٨، شەڕی عەرەب و ئیسرائیل
پۆل:مردووانی ١٩٧٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە