سیاسەتی کوردستان

وێنۆک
سیاسەتی کوردستان یان ڕامیاری کوردستان، بە تایبەتی لە چوارچێوەی  ھەرێمی کوردستان، سیاسەتێکی ئاڵۆزی پەیوەندییە نەتەوەییەکان و  دیپلۆماسی نێونەتەوەیی پێکدەھێنێت. ھەرێمی کوردستان کە وەک ھەرێمێکی فیدراڵی و  نیمچە سەربەخۆ لە عێراق دامەزراوە، بە پلەی یەکەم دانیشتووانی کوردە و لەژێر سیستمی پەرلەمانیدا بەڕێوەدەبرێت. دیمەنی سیاسی ھەرێم بەھۆی ڕووداوە بەردەوامەکان، لەوانەش دابەشبوونی ناوخۆیی و فشارە دەرەکییەکان، لە قاڵب دراوە. دوو پارتە سیاسییە باڵادەستەکە بریتین لە پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانیی کوردستان، کە ڕۆڵێکی سەرەکییان لە بەڕێوەبردنی ناوچەکەدا ھەبووە، بەتایبەتی لە دوای ڕووخانی سەددام حوسێن لە ساڵی  ٢٠٠٣. کێبڕکێ و ھاوکارییەکانیان کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر داینامیکی سیاسی و گەشەسەندنی دامەزراوەیی ناوچەکە ھەبوو.

لەگەڵ نزیکبوونەوەی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ھەڵبژاردنە چارەنووسسازەکانی پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٤، چاوەروان دەکرێت یاری نێوان ململانێی ناوخۆیی و فشارە دەرەکییەکان و خواستەکان بۆ چاکسازی دیموکراسی ڕێڕەوی داھاتووی سیاسەتی کوردی بدات. ئەم داینامیکییانە پرسیاری بەردەوام سەبارەت بە بەردەوامیی سەربەخۆیی ھەرێم لە نێوان ئاستەنگە بەردەوامەکاندا دەوروژێنن. ھەروەھا گرنگی جیۆپۆلەتیکی ھەرێمی کوردستان زیاتر سەرنجی نێونەتەوەیی بۆ خۆی ڕاکێشاوە، بەو پێیەی ھەرێم خەریکی دیپلۆماسی ھاوتەریب بووە بۆ پتەوکردنی پەیوەندییەکانی دەرەوە و دەستپێشخەرییە ئابوورییەکانی. ئەمەش پاراستنی پەیوەندییە ستراتیژییەکان لەگەڵ وڵاتانی جیاواز، بەتایبەتی ئەمریکا و ئێران دەگرێتەوە.

لە تورکیادا بزووتنەوەی سیاسی کورد بووەتە جێی مشتومڕێکی بەرچاو، زۆرجار لەلایەن دەوڵەتەوە تۆمەتبار دەکرێت بەوەی پەیوەستە بە جیابوونەوە، ئەمەش بووەتە ھۆی دروستبوونی پەیوەندییەکی گرژ و زۆرجار دووژمنکارانە لەگەڵ حکوومەتی تورکیا.

لە ئێران، بزووتنەوەی سیاسی کورد ڕەگ و ڕیشەی خۆی دەگەڕێتەوە بۆ دامەزراندنی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (KDPI), و کۆماری مەھاباد لە ساڵی ١٩٤٦، کە ڕەنگدانەوەی خەباتێکی مێژوویی فراوانترە بۆ ناسنامەی کورد، نوێنەرایەتی سیاسی، و خۆبەڕێوەبەری ناوچەیی.

لە سووریا، بزووتنەوەی سیاسی کورد (بەتایبەت لە سەردەمی شۆڕشی ڕۆژاڤا) بەھۆی ڕۆڵی دیار و بەرچاوی ھێزەکانی سەرکردایەتی کورد لە بەرخۆدانی داعش و ھەوڵەکانیان بۆ دامەزراندنی سیستمێکی حوکمڕانی لامەرکەزی و دیموکراسی لە باکووری سووریا، سەرنجی نێونەتەوەیی بۆ خۆی ڕاکێشا. بزووتنەوەکە پشتگیری لە گرووپە چەپەکانی جۆراوجۆر لە ئەورووپا و ئەمریکای باکوور وەرگرت.

 مێژوو 
 پێکھاتە سیاسییەکانی کوردی سەرەتایی 
داڕمانی دەوڵەتی عوسمانی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا کاریگەرییەکی قووڵی ھەبوو لەسەر گەشەسەندنی ناسنامەی نەتەوەیی کورد و ئارەزووە سیاسییەکانی کۆمەڵە کوردییەکان.https://www.ibtauris.com/books/history/middle-east-central-asia/turkey/modern-history-kurds-new-editionhttps://www.plutobooks.com/9780745314782/the-kurds/ دوای دابەشبوونی ئیمپراتۆرییەتەکە، ناوچە زۆرینە کوردنشینەکان دابەشکران بەسەر دەوڵەتە تازە دروستکراوەکانی تورکیا، عێراق، و سووریا، ئەمەش بووە ھۆی پارچەبوون و بڵاوبوونەوەی دانیشتووانی کورد بەسەر چەندین سنووری نیشتمانیدا. ئەم دابەشکردنە کوردی وەک گەلێکی بێ دەوڵەت، بەبێ نەتەوەی خۆیان، بەجێھێشت، و بناغەی دەیان ساڵ خەباتی سیاسی لە سەرانسەری ناوچەکەدا دانا.https://www.routledge.com/The-Kurds-and-the-Kurdish-Question/Cemil/p/book/9781138805299

لە سەرەتادا، یەکەمین ڕاپەڕینەکانی کورد دژی دەسەڵاتی عوسمانی وەک دەربڕینی ناسیۆنالیزم دەرنەکەوتن، بەڵکو وەک یاخیبوون و شۆڕشی ناوخۆیی بوون لەلایەن سەرکردە کوردەکانەوە کە لە چوارچێوەی ئیمپراتۆرییەتەکەدا کاریان دەکرد. ئەم ھەماھەنگییە سەرەتاییانە لە سەرەتادا خۆیان وەک ملکەچی ئیمپراتۆرییەتەکە دەناساند نەک وەک ئەندامانی گرووپێکی نەتەوەیی جیاواز.https://press.syr.edu/supressbook/1056/the-kurdish-national-movement/ بەڵام، ئەم دینامیکییەتە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا دەستی بە گۆڕان کرد، کاتێک ھەستی ناسیۆنالیزمی کوردی وردە وردە جێگیر بوو، بەتایبەتی لە وەڵامی داڕمانی ئیمپراتۆرییەتەکە و ھەڵکشانی بزووتنەوە ناسیۆنالیستییە بەرفراوانەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا.https://utpress.utexas.edu/books/oloemehttps://www.zedbooks.net/shop/book/agha-sheikh-and-state/https://www.sup.org/books/title/?id=17961 پەیماننامەی سیڤەر لە ساڵی ١٩٢٠ زیاتر ئارەزووە سیاسییەکانی کوردی گەشەپێدا بە پێشنیارکردنی ئەگەری دامەزراندنی کوردستانێکی سەربەخۆ.https://www.overlookpress.com/book/ataturk/https://www.kurdishstudies.net/https://www.routledge.com/The-Kurds-A-Contemporary-Overview/Kreyenbroek-Sperl/p/book/9780415082101 ھەرچەندە ئەم پەیماننامەیە ھەرگیز جێبەجێ نەکرا، بەڵام یەکێک بوو لە کۆنترین دانپێدانە فەرمییەکانی ئارەزووە سیاسییەکانی کورد لەلایەن ڕێککەوتنێکی نێونەتەوەیییەوە. ئەم ھیوایانە دواتر لەلایەن پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣ داڕماندن،https://wwnorton.com/books/A-Peace-to-End-All-Peace کە ھیچ مەرجێکی بۆ ئۆتۆنۆمی کورد لەخۆ نەگرت و سنوورەکانی دەوڵەتە نوێیەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستی قایم کرد.https://www.ibtauris.com/books/history/middle-east-central-asia/turkey/turkey-modern-history

بەڵام، لەگەڵ دامەزراندنی کۆماری تورکیا لەلایەن مستەفا کەمال ئەتاتورکەوە، بیرۆکەی خاکی کوردی بە توندی ڕەتکرایەوە وەک بەشێک لە سیاسەتە ناسیۆنالیستییەکانی دەوڵەتە نوێیەکە.https://sunypress.edu/Books/K/Kurdish-Notables-and-the-Ottoman-State ئەم سیاسەتانە جەختیان لەسەر ھاوجۆری نەتەوەیی دەکردەوە و بووە ھۆی سەرکوتکردنی زیاتری ناسنامەی کوردی، لەوانە ھەوڵەکانی تورکاندن.https://www.routledge.com/The-Kurdish-Question-in-Turkey-An-Anatomy-of-a-Conflict/Yegen/p/book/9781138676226 لە ئەنجامدا، گۆڕەپانی بزووتنەوەی سیاسی ئاشتیخوازانە و ڕێکخراوی کورد لە تورکیا لە کاتی سەرەتای کۆماریدا بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەوە.https://mepc.org/journal/kurds-people-without-statehttps://rowman.com/ISBN/9780847688431/Turkey's-Kurdish-Question-Critical-Perspectives-on-the-PKK-and-Iraqi-Kurdistan

لەبەر ئەوە، دەتوانرێت بوترێت ناسیۆنالیستە کوردەکان بە شێوەیەکی بەرچاو شکستیان ھێنا لە گەیشتن بە ئامانجەکانیان ڕاستەوخۆ دوای جەنگی جیھانیی یەکەم دوای ئەم گۆڕانکارییانە.https://saqibooks.com/book/a-brief-history-of-the-kurds/ دەرکەوتنی دەوڵەتە نەتەوەیییە نوێیەکان لەگەڵ ئەجێندای ناوەندی بەھێز، لەگەڵ سەرکردایەتی کوردی پارچەپارچە و شێوازە مێژوویییەکانی حوکمڕانی نا-ناوەندی، بەربەستی دیاریان بۆ بەدیھێنانی پڕۆژەیەکی سیاسی کوردی یەکگرتوو دروست کرد.https://us.macmillan.com/books/9780312297461/thekurdsifiraq/https://www.zedbooks.net/shop/book/people-without-a-country/

 دوای جەنگی جیھانیی یەکەم 
دامەزراندنی دەوڵەتە نەتەوەیییە مۆدێرنەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دوای جەنگی جیھانیی یەکەم بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر ئارەزووە سیاسییەکانی کورد و شێوەگرتنی ناسنامە ھەبوو. سنوورە نوێیەکانی کە لەلایەن ھێزە کۆلۆنیالیستەکانەوە کێشران، دانیشتووانی کوردیان بەسەر چەندین دەوڵەتدا دابەش کرد، کە ئاسۆی دامەزراندنی قەوارەیەکی سیاسی کوردی یەکگرتوویان دیاریکرد.https://mitpress.mit.edu/books/borders-and-brethren لەکاتێکدا ماوەی دوای ساڵی ٢٠٠٣ ئاستێک لە سەقامگیری سیاسی و حوکمڕانی خۆجێیی بۆ کورد لە عێراقدا ھەبوو، ئەم پێشکەوتنە ناسەقامگیر ماوەتەوە، و مەترسییەکانی پارچەبوونی ناوخۆیی و فشارە دەرەکییەکان لە دەوڵەتە دراوسێکانەوە، بەتایبەتی تورکیا و ئێران، کاریگەرییان لەسەرە.https://rowman.com/ISBN/9780810865860/Historical-Dictionary-of-Iraq-2nd-Edition ناکۆکییە یاسایی و سیاسییە بەردەوامەکان لە نێوان بەغداد و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لەسەر داواکارییەکانی خاک و حوکمڕانی، پەیوەندییەکانی نێوان دانیشتووانی کورد و حکوومەتی ناوەندی ئاڵۆزتر دەکات.https://www.ibtauris.com/books/kurdish-question-iraq-0 لە تورکیا، نزیکەی ٨٠٪ی ڕووداوەکانی توندوتیژی سیاسی کە لە ساڵی ڕابردوودا ڕاپۆرت کراون، دراونەتە پاڵ گرووپەکانی ھێزەکانی کورد، کە ڕەنگدانەوەی بەردەوامی قەیرانی ناکۆکی نێوان دەوڵەتی تورکیا و لایەنە کوردییەکانە، بەتایبەتی لە ناوچە زۆرینە کوردنشینەکاندا.https://www.crisisgroup.org/europe-central-asia/western-balkans-turkey/turkey/188-turkeys-kurdish-question-pkk-and-road-peace ھەروەھا، سیاسەتەکانی حکوومەت لە ئێراندا بەشدارییان لە دواکەوتوویی ئابووری و پەراوێزخستنی سیاسی لە کوردستانی ئێراندا کردووە، کە کەشێکی سەربازی و پشێوی دروست کردووە کە لە سەرەتای ڕاپەڕینەکانی کورد لە ناوچەکەدا بەردەوام بووە.https://rowman.com/ISBN/9780739140390/Kurdish-Politics-in-the-Middle-East

ستراتیژییەتەکانی حکوومەت کە ھەردوو تورکیا و ئێران لە ناوچە چڕەکانی کورددا جێبەجێیان کردووە، بەشدارییان لە ناسەقامگیری سیاسی و جیاوازییە ئابوورییەکاندا کردووە، کە ھەندێک گرووپی کوردی ھانداوە بۆ گەڕان بەدوای ھاوپەیمانێتی لەگەڵ لایەنە کێبڕکێکارەکان لە وەڵامی پەراوێزخستنی ھەستپێکراودا.https://www.jstor.org/stable/j.ctt18qc4ts قەیرانە ھەرێمییەکانی ئەم دوایییە، لەوانە شەڕی ناوخۆیی سووریا، ئارەزووی حوکمڕانی سیاسی لە نێوان کورددا زیندوو کردووەتەوە، کە بووەتە ھۆی داواکاری نوێ بۆ فیدراڵی زیاتر لەناو عێراقدا و دووپاتکردنەوەی مافە سیاسی و ڕۆشنبیرییەکانی کورد.https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-nationalist-movement/C7502B7D60D88D706596D3C8A0C9A5C0https://www.routledge.com/Syrias-Kurds-History-Politics-and-Society/Tejel/p/book/9780415594025https://www.rienner.com/title/The_Kurds_of_Iraq_Building_a_State_Within_a_State

 ئارەزووە سیاسییەکانی کورد 
لە تورکیا، کوردەکان بەردەوام ڕووبەڕووی ئاڵنگاری بوونەتەوە لە پاراستنی ناسنامەی ڕۆشنبیرییان لە ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتدا.https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-58300-9 حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکان زۆرجار داواکارییەکانی کورد بۆ فراوانکردنی مافە ڕۆشنبیرییەکان و حوکمڕانی خۆجێیی وەک ھەڕەشەیەک بۆ یەکێتی نەتەوەیی پیشان دەدەن.https://www.routledge.com/The-Kurdish-Question-Geopolitical-and-Historical-Perspectives/Hassan/p/book/9780367198889https://www.washington.edu/uwpress/books/watts/index.htmlhttps://www.ibtauris.com/books/new-sultan ئەم دینامیکییەتە بووەتە ھۆی خەباتێکی درێژخایەن بۆ ئازادی زمانەوانی و ڕۆشنبیری، زۆرجار لەلایەن سنووردارکردنی یاسایی و لۆمەی کۆمەڵایەتییەوە کەم دەکرێتەوە، سەرەڕای بانگەشە فەرمییەکان کە پەیوەندییان بە پاراستنی مافەکانی کەمینەکانەوە ھەیە.https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-74341-0https://www.hrw.org/report/2002/03/01/turkey/decade-denialhttps://kurdishhumanrights.org/publications/

لە ئێران، ئارەزووە سیاسییەکانی کورد لەسەر بنەمای بەدەستھێنانی مافە ڕۆشنبیرییەکان، لامەرکەزییەت، و یەکگرتن لەگەڵ چوارچێوەیەکی فیدراڵی دیموکراتیدا دەسوڕێتەوە. گرووپە کوردییەکان ھەوڵ دەدەن دەستڕاگەیشتنێکی دادپەروەرانەیان بە دەسەڵاتی سیاسی و سەرچاوە ئابوورییەکان ھەبێت لە ھەمان کاتدا ناسنامەی خۆیان بپارێزن؛ بەڵام، سیاسەتە ناوەندگەرایی و سەرکوتکارەکانی تاران ڕێگرییان لە چاکسازییە مانادارەکان کردووە و چالاکییەکانی کوردیان کپ کردووە.https://www.ibtauris.com/books/history/middle-east-central-asia/turkey/modern-history-kurds-new-edition بە پێچەوانەی کوردانی عێراق یان تورکیا، کوردانی ئێران نە خاوەنی حوکمڕانی خۆجێیی ھەرێمی و نە کەناڵە سیاسییە یاسایییەکانن. سەرەڕای ئەوە، پارتە کوردییە سەرەکییەکانی ئێران بەردەوامن لە ڕەتکردنەوەی توندوتیژی و داوای دیالۆگێکی ئاشتییانە دەکەن.https://rowman.com/ISBN/9780739140390/Kurdish-Politics-in-the-Middle-East بەشداریکردنیان لە پرسە گەورەکانی کورددا، وەک پشتیوانیکردن لە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ھەرێمی کوردستان لە ٢٠١٧، ھاودەنگییەکی نەتەوەیی پیشان دەدات.https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-nationalist-movement/C7502B7D60D88D706596D3C8A0C9A5C0

 پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان 
ھەرێمی کوردستان بەشێوازێک لە پەیوەندییە دەرەکییەکان بەشداری دەکات کە بە دیپلۆماسی ھاوتەریب ناسراوە، کە حکوومەتە ژێر نەتەوەیییەکان توانای دروستکردنی پەیوەندی دەرەکییان پێدەدات. ئەم ڕێبازە زیاتر گرنگ بووە چونکە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان (KRG) ھەوڵ دەدات پێگەی نێونەتەوەیی خۆی بونیاد بنێت و بەرژەوەندییەکانی بپارێزێت، بەتایبەتی لە پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و ھێزە جیھانییەکان.https://journalofregionalstudies.com/kurdish-regional-government-semi-state-actor-international-system/

 بوونی دیپلۆماسی لە ھەرێمی کوردستان 

ھەرێمی کوردستان پەیوەندی دیپلۆماسی نافەرمی لەگەڵ چەندین وڵات دەپارێزێت لە ڕێگەی نووسینگەکانی کونسوڵخانە و نووسینگەکانی نوێنەرایەتی کە لە ھەولێر جێگیرکراون. ئەم نووسینگانە نووسینگەکانی وڵاتانی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو،https://www.gov.uk/world/organisations/uk-aid-office-erbil ئیسپانیا،https://krg.org/news/spain-opens-consulate-general-in-erbil/ ئەرمەنستان،https://krg.org/news/armenia-opens-consulate-general-in-erbil/ تورکیا،https://www.mfa.gov.tr/missions/turkey/cgerbil.en.mfahttps://erbil.cg.mfa.gov.tr/Mission ھتد، لەخۆدەگرێت.https://krg.org/p/p.aspx?l=12&p=248https://investinkurdistan.gov.krd/p/p.aspx?l=12&p=321

 نووسینگەکانی ھەرێمی کوردستان لە دەرەوە 
حکوومەتی ھەرێمی کوردستان نووسینگەی نوێنەرایەتی لە چەندین وڵاتدا دامەزراندووە، لەوانە ھێزە گەورەکانی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا،https://us.gov.krd/ فەڕەنسا،https://krg.org/p/p.aspx?l=12&p=16https://france.gov.krd/https://www.diplomatie.gouv.fr/en/the-ministry-for-europe-and-foreign-affairs/protocol-matters/foreign-representations-in-france/kurdistan-region-of-iraq/https://www.youtube.com/watch?v=dQw4w9WgXcQ ڕووسیاhttps://krg.org/p/p.aspx?l=12&p=18https://russia.gov.krd/ و ئەڵمانیا،https://krg.org/p/p.aspx?l=12&p=12https://germany.gov.krd/https://www.diplomatic-magazine.de/en/embassies-consulates/kurdistan-regional-government-representation-in-germany/ کە ئەمەش توانایان پێدەدات لە چالاکییە دیپلۆماسییە ھاوتەریبەکاندا بەشدار بن و ئەجێندای سیاسی و ئابووری خۆیان لە ئاستی نێونەتەوەییدا پەرە پێبدەن. ئەم نووسینگانە ئامانجیان ڕاکێشانی وەبەرھێنانی بیانی،https://www.iraq-business news.com/2021/06/07/krg-targets-foreign-investment/https://investinkurdistan.gov.krd/p/p.aspx?l=12&p=23 ھەماھەنگیکردنی یارمەتی مرۆیی، و بەھێزکردنی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانە.https://krg.org/news/krg-strengthens-bilateral-ties/ سەرەڕای نەبوونی پێگەی سەروەری، حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە ڕێگەی ئەم دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییانەوە بوونێکی نێونەتەوەیی بەرچاوی بونیاد ناوە.https://www.fpri.org/article/2022/01/krgs-diplomatic-successes-and-challenges/https://carnegieendowment.org/2019/07/25/krg-s-evolving-foreign-relations-pub-79607

 سەرچاوەکان 

پۆل:حکوومەتی ھەرێمی کوردستان
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:باشووری کوردستان
پۆل:سیاسەتی کوردستان