ڕاپەڕینەکانی باشووری کوردستان (١٩١٩–١٩٢٤)

ڕاپەڕینەکانی کورد لە باشووری کوردستان (١٩١٩–١٩٢٤) ئەو ڕاپەڕینانە بوون کە کورد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی خۆی ئەنجامیاندا. دیارترینیان ڕاپەڕینی سوورچی و ڕاپەڕینەکانی شێخ مەحموود بەرزنجی بوون. ڕاپەڕینەکان سەرکوت کران، شۆڕشگێڕانی کورد لەلایەن سەربازە ئاشوورییەکانەوە تێکشکێندران کە لەلایەن بەریتانیاوە وەک ھێزێکی تەمێکەر دژی کورد نێردرابوون.

 پێشینە 
 شۆڕشی سوورچی 
لە ساڵی ١٩١٩ کوردانی ھۆزی سوورچی لە قەزای ئاکرێ یاخیبوونیان لە دژی حکوومەتی بەریتانیا دەستپێکرد. یاخیبوونەکە قورس بوو، حکوومەت بۆ ماوەیەکی زۆر نەیتوانی سەرکوتی بکات. پاشان کوردانی ھۆزی سوورچی ھێرشیان کردە سەر ئاشوورییە پێشڕەوەکان کە ئامانجیان داگیرکردنی باشووری کوردستان بوو.

 شۆڕشەکانی شێخ مەحموودی حەفید 
ماوەیەکی کەم دوای ڕێککەوتنە کۆتاییەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم، شێخی ڕێبازی سۆفی قادری کە کاریگەرترین کەسایەتی باشووری کوردستان بوو، کرا بە پارێزگاری سەنجەقی پێشووی دھۆک.

 شۆڕشەکان 
 شۆڕشی سوورچی 
ئامانجی سەرەکی ئەو یاخیبوونە دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی بوو.

 شەڕی ئاکرێ 
شەڕی ئاکرێ کە لە ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠ ڕوویدا، ئاماژەیە بۆ پێشڕەوی ئاشوورییەکان لە چیای ئاکرێ بەرەو ڕووباری زاب، لەو ماوەیەدا ھەوڵی بەرخۆدانی کورد شکستی ھێنا.ھێزی ئاشووری کە ژمارەیان لە نێوان ٤ بۆ ٦ ھەزار بوو، بە سەرۆکایەتی ئاغا پترۆس و مالیک خووشەبا، لەو کاتەدا لە باشووری کوردستان پێشڕەوی دەکرد.

ھەموو ڕاپەڕینەکانی پێشووی کورد لە باشووری کوردستان شکستیان ھێنابوو، بەڵام کوردانی سوورچی لە ئاکرێ لە ساڵی ١٩١٩ دەستیان بە ڕاپەڕین کرد.

ئاشوورییەکان بە ئامانجی داگیرکردنی ناوچەکە و سەرکوتکردنی یاخیبوونەکان، پێشڕەوییان کردبوو، لە ھەمان کاتدا ھەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئەگەرییان دەدا بۆ خۆیان. ئەم ھەوڵە لەلایەن ئاغا پترۆس ئەفسەرێکی بەریتانی و عەقید کۆڵین ئۆین و کەسانی دیکەوە ڕێکخرا.

لەگەڵ گەیشتنیان بە شاخەکانی ئەودیوی ئاکرێ، ئاشوورییەکان ڕووبەڕووی کوردەکان دەبنەوە و شەڕێکی توندیان کردووە. پێشڕەوی ئاشوورییەکان جێگیر بوو بەڵام بەرخۆدانی بەرەوڕوو بووەوە، بەتایبەتی لەگەڵ گەیشتنیان بە ڕووباری زاب. کوردەکانی زێباری تەواوی ھێزی خۆیان کۆکردبووەوە و بە بەکارھێنانی ڕووبارەکە وەک بەربەستێک، توانیان بۆ چەند ڕۆژێک ئاشوورییەکان ڕابگرن.

بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم ئاڵنگارییەدا، ئاشوورییەکان بە بەکارھێنانی پێستی بزن بەلەمی بچووکیان دروست دەکرد. شەوانە بەشێک لە سوپای ئاشوورییەکان بەبێ ئەوەی ئاشکرا بن، لە ڕووبارەکەدا دەپەڕنەوە. لە بەیانیدا ھێرشێکی لەناکاویان دەستپێکرد و بە تەقەی دۆشکە قورس خەندەقەکانی کوردیان کردە ئامانج.

لەم ھێرشەدا سێ لە دیارترین شەڕڤانی ئاشووری- گیجی ئیشۆی بەیلاتا، ئیسرائیل بنیامین لە تیاری عولیا و خیۆی لاگیبا- کە بە زەبەلاح و شەڕکەری ئازا وەسف دەکران، کوژران. ڕۆڵێکی چارەنووسسازیان ھەبوو لە کردنەوەی ڕێگەی پێشڕەوی ئاشوورییەکان لە نزیک گوندی بەیلا و کوردیان ناچار کرد پاشەکشە بکەن.

شەڕێکی توند بەدوای خۆیدا ھێنا، زیانێکی زۆر لە ھەردوولادا بوو، لەکاتێکدا ئاشوورییەکان دەستیان بەسەر خەندەقەکانی کورددا گرت. لە کۆتاییدا ھێزە کوردییەکان بەرەو شاروایە مەزین ھەڵاتن و لە ئەنجامدا سەرکەوتنی ئاشوورییەکان لەم ڕووبەڕووبوونەوەدا بەدەستھێنا.

پاشەکشەی کوردەکان ڕێگای بۆ ئاشوورییەکان خۆش کرد تا بگەنە ڕووباری زاب و پەڕینەوە و درێژەدان بە پێشڕەوی خۆیان بۆ داگیرکردنی خاکی زیاتر. ئاشوورییەکان گوندە کوردنشینەکانیان تاڵان دەکرد کە ھیچ پەیوەندییەکیان بەو ململانێیەوە نەبوو، موڵک و ماڵیان دەدزی.

 بەرگریی گوچار 
شەڕی بەرگری گوچار (١٥ی ئەیلوولی ١٩٢٠) کاتێک ڕوویدا کە ھێزە کوردییەکان ھێرشیان کردە سەر کەمپێکی نیشتەجێکردنی ئاشوورییەکان بە ناوی گوچار کە دەکەوێتە شاری مەندان لە عێراق. ھەرچەندە ھێزە کوردییەکان لە ئاشوورییەکان زیاتر بوون، بەڵام ھێرشەکە شکستی ھێنا و ئەم ھێزانە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە شکستیان ھێنا و لەلایەن بەرگریکارە ئاشوورییەکانەوە ناچار بوون کوردەکان لەودیو ڕووباری زاب پاشەکشە بکەن.

لە دەوروبەری ساڵی ١٩١٩، کوردەکانی ھۆزی سوورچی لە قەزای ئاکرێ یاخیبوونێکیان دژی حکوومەتی بەریتانیا دەستپێکرد. یاخیبوونەکە بەھێز بوو، و حکوومەت بۆ ماوەیەکی زۆر نەیتوانی دایبمرکێنێتەوە. ھەتا ئەیلوولی ١٩٢٠، کاتێک کوردەکانی سوورچی ھێرشیان کردە سەر کەمپی جوجاری ئاشوورییەکان، ئینجا لەسەر دەستی ھێزە ئاشوورییەکان بە سەرکردایەتی ئاغا پترۆس تێکشکێنران.

لە ھەفتەی دووەمی ئەیلوولی ١٩٢٠دا، کوردەکانی ھۆزی سوورچی ھێرشیان کردە سەر کەمپی نیشتەجێکردنەوەی ئاشوورییەکان لە جوجار، کە ٣٠ میل لە باکووری ڕۆژھەڵاتی مووسڵەوە دوورە. سەرەڕای ئەوەی ژمارەیان زۆر زیاتر بوو، بەڵام ئاشوورییەکان زیانێکی زۆریان بەوان گەیاند — نزیکەی ٦٠ کەسیان لێ کوژرا، و ئەوانی تر ناچار کران بە ھەڵھاتن لە ڕێگەی ڕووباری زێوە، کە دەوترێت نزیکەی ١٤٠ کەسیان خنکاون؛ بەڵام زیانی ئاشوورییەکان کەم بوو، تەنھا ٤ کوژراو و ٨ برینداریان ھەبوو. ئەم سەرکەوتنە کاریگەری یەکە چەکدارە ئاشوورییەکانی دەرخست کە لەلایەن ئیدارەی مەدەنییەوە مەشق و ڕاھێنانیان پێکرابوو، ئەمەش کۆنترۆڵی بەریتانیای لە باکووری میزۆپۆتامیا بەھێزتر کرد.

 شۆڕشەکانی شێخ مەحموودی حەفید 
شۆڕشەکانی شێخ مەحموود بەرزنجی بریتی بوون لە زنجیرەیەک ڕاپەڕینی چەکداری بە سەرکردایەتی شێخ مەحموودی بەرزنجی دژی دەسەڵاتی عێراقی لە مێزۆپۆتامیا کە تازە لەلایەن بەریتانیاوە داگیرکرابوو، و دواتر دژی ژێرفەرمانی بەریتانیا لە عێراق. دوای یەکەم یاخیبوونی لە ئایاری ١٩١٩، شێخ مەحموود زیندانی کرا و دواجار بۆ ماوەی ساڵێک بۆ ھیندستان دوورخرایەوە. لەکاتی گەڕانەوەیدا، جارێکی تر وەک حوکمڕان دیاری کرایەوە، بەڵام بە خێرایی جارێکی تر یاخی بووەوە و خۆی وەک پاشای شانشینی کوردستان ڕاگەیاند. شانشینی کوردستان لە ئەیلوولی ١٩٢٢ تا تەممووزی ١٩٢٤ بەردەوام بوو. بەھۆی ئەوەی ھێزەکانی بەریتانیا لە ڕووی تەقەمەنی و مەشق و ڕاھێنانەوە زۆر لەو بەھێزتر بوون، دواجار شکستەکەی بووە ھۆی ئەوەی ناوچەکە لە ساڵی ١٩٢٤دا بکەوێتە ژێر حوکمی ناوەندیی عێراقی-بەریتانی. شێخ مەحموود کشایەوە بۆ شاخەکان و دواجار لە ساڵی ١٩٣٢دا لەگەڵ شانشینی عێراقی سەربەخۆ گەیشتە ڕێککەوتن. شۆڕشەکانی شێخ مەحموود بە یەکەم وێستگەی ململانێی مۆدێرنی عێراق و کورد دادەنرێت.

 شۆڕشی ١٩١٩ 
لە ٢٣ی ئایاری ١٩١٩، چەند مانگێک دوای دەستنیشانکردنی وەک حوکمڕانی سلێمانی، شێخ مەحموود ٣٠٠ چەکداری عەشایەری کۆکردەوە، سەرپەرشتیارە بەریتانییەکانی دەرکرد و خۆی وەک «حوکمڕانی ھەموو کوردستان» ڕاگەیاند، بەمەش یەکەم شۆڕشی شێخ مەحموود دەستی پێکرد. لە سەرەتای یاخیبوونەکەدا، کوردەکان سەرکەوتنیان بەدەستھێنا لە ڕێگەی بۆسەیەکی سەرکەوتوو بۆ ڕەتڵێکی سووکی بەریتانی کە ڕێگەی خۆیان لە دەرەوەی چەمچەماڵ لێ تێکچوو بوو. لە ھەردوو دیوی سنوورەکەوە، ھۆزە کوردەکان بەیعەت و دڵسۆزیی خۆیان بۆ شێخ مەحموود ڕاگەیاند.

زۆری نەخایاند چەکدارە عەشایەرییەکان لە ئێران و عێراقەوە ھاوپەیمانییان لەگەڵ شێخ مەحموود کرد دوای ئەوەی سەرکەوتووتر بوو لە دژایەتیکردنی حوکمی بەریتانیا. بەپێی گوتەی "مەکدۆێڵ"، ھێزەکانی شێخ "بە زۆری لە جووتیاران و پیاوانی ھۆزی بەرزنجە، ھەمەوەند بە سەرکردایەتی کەریم فەتاح بەگ، و بەشە ناڕازییەکانی ھۆزەکانی جاف، جەباری، شێخ بزێنی و شوانی پێکھاتبوون". جەماوەریبوون و ژمارەی ھێزەکانی شێخ مەحموود تەنھا دوای بۆسەکەیان بۆ ڕەتڵە سەربازییە بەریتانییەکە زیادی کرد.

لە نێو لایەنگرانی شێخ مەحموودیشدا مستەفا بارزانی تەمەن ١٦ ساڵ ھەبوو، کە دواتر بوو بە ڕێبەری داھاتووی دۆزی نەتەوەیی کورد و فەرماندەی ھێزەکانی پێشمەرگە. بارزانی و پیاوەکانی، بە فەرمانی شێخەکەیان ئەحمەد بارزانی، لە دۆڵی «پیاو» پەڕینەوە بۆ ئەوەی پەیوەندی بە شێخ مەحموود بەرزنجییەوە بکەن. سەرەڕای ئەوەی چەندین جار لە ڕێگادا تووشی بۆسە بوون، بارزانی و پیاوەکانی توانییان بگەنە شوێنی شێخ مەحموود، بەڵام زۆر دواکەوتن بۆ ئەوەی یارمەتی شۆڕشەکە بدەن. چەکدارەکانی بارزانی تەنھا بەشێک بوون لە ھێزەکەی شێخ کە ژمارەیان ٥٠٠ کەس بوو.

کاتێک بەریتانییەکان درکیان بە گەشەسەندنی ھێزی سیاسی و سەربازیی شێخ کرد، ناچار بوون وەڵامی سەربازییان ھەبێت، و لە ١٨ی حوزەیراندا دوو لیوا ھێزێکی کوردی ٥٠٠ کەسییان لە دەربەندی بازیان تێکشکاند، و لە ڕۆژی بیست و ھەشتەمدا ھەڵەبجە داگیرکرا، بەمەش دەوڵەتی کوردی و شۆڕشەکە کۆتاییان ھات.

 دوورخستنەوەی شێخ مەحموود 
شێخ مەحموود بەرزنجی دەستگیرکرا و لە ساڵی ١٩٢١دا بۆ ھیندستان دوورخرایەوە. چەکدارەکانی مەحموود دوای دەستگیرکردنیشی بەردەوام بوون لە دژایەتیکردنی حوکمی بەریتانیا. ھەرچەندە ئەم ھێزە عەشایەرییە لەژێر فەرماندەیی یەک کەسدا ڕێک نەخرابوو، بەڵام «بە شێوەیەکی چالاک دژی بەریتانیا بوون»، و بەشدارییان لە ھێرشی خێرا (پەلاماردان و ڕاکردن) دەکرد، ئەفسەرە سەربازییە بەریتانییەکانیان دەکوشت، و بەشێکی تریان ڕیزەکانی تورکەکانیان بەجێدەھێشت بۆ ئەوەی پەیوەندی بە سوپای کوردەوە بکەن.https://web.archive.org/web/20131029191132/http://etd.lib.fsu.edu/theses/available/etd-11142005-144616/unrestricted/003Manuscript.pdf

 سەرچاوەکان 

پۆل:پێکدادانەکان لە ١٩١٩