ویلایەتی کریت

ویلایەتی کریت،  بە تورکیی عوسمانی: کریت ولایتی بە ڕۆمانی:Vilâyet-i Girit) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey کە بەپێی ڕێسای کریت لە ساڵی ١٨٦٦ دامەزراوە، لە ساڵی ١٨٩٧ لەلایەن یۆنانەوە داگیرکراوە، بەم شێوەیە دەوڵەتی ئۆتۆنۆمی کریت. دوای ئەوەی عوسمانییەکان توانیان بەشی ڕۆژئاوای دوورگەکە وەک بەشێک لە جەنگی کریت داگیر بکەن، بەڵام ڤێنیزییەکان دەستیان بەسەر کاندیای پایتەختدا پاراست، تا ساڵی ١٦٦٩، کاتێک فرانسیسکۆ مۆرۆسینی کلیلی شارۆچکەکەی تەسلیم کرد. قەڵا دوورگەییەکانی دەریایی سودا و گرامبۆسا و سپینالۆنگا تا ساڵی ١٧١٥ لە ژێر دەسەڵاتی ڤێنیزدا دەمێننەوە، ئەو کاتەش لەلایەن عوسمانییەکانەوە گیران.

کریت بەشداری لە شەڕی سەربەخۆیی یۆنان کرد، بەڵام ڕاپەڕینی ناوخۆیی بە ھاوکاری محەمەد عەلی میسر سەرکوت کرا. دوورگەکە تا ساڵی ١٨٤٠ لەژێر کۆنترۆڵی میسردا مایەوە و دواتر گەڕێنرایەوە بۆ دەسەڵاتی تەواوی عوسمانی. دوای ڕاپەڕینی کریت (١٨٦٦-١٨٦٩) و بە تایبەتی پەیمانی ھالێپا لە ساڵی ١٨٧٨، دوورگەکە ئۆتۆنۆمییەکی بەرچاوی وەرگرت، بەڵام پێشێلکارییەکانی عوسمانی لە یاساکانی ئۆتۆنۆمی و خواستەکانی کریت بۆ یەکگرتن لە کۆتاییدا لەگەڵ شانشینی یۆنان بووە ھۆی ڕاپەڕینی کریت (١٨٩٧-١٨٩٨) و شەڕی یۆنان-تورکیا (١٨٩٧). سەرەڕای سەرکەوتنێکی عوسمانی لە شەڕەکەدا، کریت لە ساڵی ١٨٩٨ بوو بە دەوڵەتێکی ئۆتۆنۆم بەھۆی دەستێوەردانەکانی زلھێزەکانی ئەورووپا لە بەرژەوەندی یۆنان و دوای شەڕەکانی بەڵکان لەگەڵ یۆنان یەکگرت.

 دیمۆگرافیا 
عوسمانییەکان ھەرگیز دانیشتووان نەگواستەوە بۆ کریت. تورکۆکریتیکی موسڵمانەکان بە ڕەچەڵەک کریتی بوون، زۆربەیان تەنیا بە شێوەزاری کریتی قسەیان دەکرد.https://www.unm.edu/~phooper/thesis_condensed.pdf دوای داگیرکردنی عوسمانی لە ساڵی ١٦٦٩، بەشێکی بەرچاو لە دانیشتووانەکە وردە وردە موسڵمان بوون. ھەروەھا موسڵمانانی ڕەشپێستی کریتی ھەبوون کە بە ڕەچەڵەک ئەفریقای بوون و ناویان لێنابوو ھالیکۆتس و تورکۆگیفتی.https://neoskosmos.com/en/2022/05/05/sport/sport-opinion/black-cretans-and-1922/ خەمڵاندنە ھاوچەرخەکان جیاوازن، بەڵام لە سەروبەندی جەنگی سەربەخۆیی یۆناندا، ڕەنگە تا ٤٥٪ی دانیشتوانی دوورگەکە موسڵمان بوونبێت. تا دوایین سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨١دا، مەسیحییەکان ٧٦٪ی دانیشتوانەکەی بوون، و موسڵمانان (بەزۆری پێیان دەوترێت "تورک" بەبێ گوێدانە زمان و کولتوور و ڕەچەڵەک) ٢٤٪ی دانیشتووانەکەی بوون، بەڵام موسڵمانان لە سێ شارۆچکە گەورەکەی کەناری باکوور و مۆنۆفاتسی زیاتر لە ٦٠٪ بوون. مەسیحییەکان لە ساڵی ١٩٢٣دا ٩٣%ی دانیشتوانی قەزاکانی کریت بوون. ئەو موسڵمانانەی کە مابوونەوە لە ئاڵوگۆڕی دانیشتووان بەپێی ئایین لە نێوان یۆنان و تورکیادا ناچار بوون بەرەو تورکیا بەڕێبکەون.A. Lily Macrakis, Cretan Rebel: Eleftherios Venizelos in Ottoman Crete, Ph.D. Dissertation, Harvard University, 1983

 دابەشی کارگێڕی 
 سنجاقەکانی کریتی عوسمانی لە سەدەی ١٧دا:https://books.google.iq/books?id=66hCAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
 سنجاقی ھانیا
 سنجاقی لە ڕێسمۆ
 سنجاقی لە سێلین 

سنجاقەکان لە ساڵانی ١٧٠٠-١٧١٨:https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments

 سنجاقی قەندییە (کورسی پاشا)
 سنجاقی لە ڕێسمۆ
 سنجاقی ھانیا

سنجاقەکانی، نزیکەی ساڵی ١٨٧٦:https://archive.org/details/tatprsentdelemp00courgoog?view=theater#page/n104/mode/2up

 سنجاقی ھانیا
 سنجاقی لە ڕێسمۆ
 سنجاقی قەندییە
 سنجاقی ئیسفەکیە
 سنجاقی لاشیت

 نەخشە 

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨