کۆماری ڕاگوسا

کۆماری ڕاگوسا کۆمارێکی دەریایی ئەرستۆکراتی بوو کە سەنتەری شاری دوبرۆڤنیک (راگوسا بە ئیتاڵی و لاتینی؛ ڕاگوسا بە زمانی ڤێنیزایی) لە باشووری دالماتیا (ئەمڕۆ لە باشووری کرواتیا) کە لە ساڵی ١٣٥٨ تا ١٨٠٨ ئەو ناوەی ھەڵگرتبوو.لە سەدەی پازدە و ١٦دا گەیشتە لوتکەی بازرگانی، پێش ئەوەی لەلایەن ئیمپراتۆریەتی فەرەنسی ناپلیۆنەوە داگیر بکرێت و بە فەرمی بخرێتە پاڵ شانشینی ناپلیۆنی ئیتالیا لە ساڵی ١٨٠٨دا.David Rheubottom (2000). Age, Marriage, and Politics in Fifteenth-Century Ragusa. Oxford University Press. ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٣٠ ھەزار کەس بوو، لەو ژمارەیە پێنج ھەزار کەسیان لەناو دیوارەکانی شاردا دەژیان. دروشمی "Non bene pro toto libertas venditur auro" بوو، دەستەواژەیەکی لاتینی کە دەتوانرێت بەم شێوەیە وەربگێڕدرێت "ئازادی تەنانەت بۆ ئەو ھەموو زێڕەی لە دونیادا ھەیە نافرۆشرێت".https://archive.org/details/dictionarylatin00rilegoog

 ناو 
لە سەرەتادا ناوی Communitas Ragusina (بە لاتینی بۆ "شارەوانی ڕاگوسان" یان "کۆمەڵگە")، لە سەدەی ١٤دا ناوی گۆڕدرا بۆ Respublica Ragusina (بە لاتینی بۆ کۆماری ڕاگوسان)، بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٣٨٥ باسی لێکرا.https://books.google.iq/books?id=Ws1pAAAAMAAJ&redir_esc=y سەرەڕای ئەوەش کۆمارێک بوو لە ژێر ناوی پێشوویدا، ھەرچەندە سەرۆکەکەی لەلایەن ڤێنیزەوە دەستنیشانکرا نەک لەلایەن ئەنجومەنی گەورەی ڕاگوسا خۆیەوە. لە زمانی ئیتاڵیدا پێی دەوترێت Repubblica di Ragusa؛ بە زمانی کرواتی پێی دەوترێت Dubrovačka Republika. بە گشتی لە مێژوونوسیدا بە کۆماری ڕاگوسا ناسراوە.https://books.google.iq/books?id=lLVFW0an7NUC&pg=PA47&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false 

ناوی سلاڤی دوبرۆڤنیک لە وشەی دوبراڤا، "دارستانێکی دار بەڕوو" وەرگیراوە، بە ئیتیمۆلۆژیای فۆلکلۆر.https://books.google.iq/books?id=9GxpAAAAMAAJ&redir_esc=y ناوی دوبرۆڤنیکی شاری ئادریاتیک بۆ یەکەمجار لە میساقی بان کولین (١١٨٩)دا تۆمارکراوە.https://leksikon.muzej-marindrzic.eu/bosna/ ھەر لە سەدەی ١٤ شانبەشانی ڕاگوسا ھاتە بواری بەکارھێنان. ناوی لاتینی و ئیتاڵی و دالماتی Ragusa لەوانەیە ناوەکەی لە Lausa وەرگرتبێت (لە یۆنانی ξαυ: xau، "precipice")؛ دواتر گۆڕدرا بۆ ڕاوسیۆم، ڕاگوسیۆم، ڕاگوسیۆم یان ڕاوسیا (تەنانەت لاڤوسا، لابوسا، ڕاوجیا و ڕاچوسا) و دواجار بۆ ڕاگوسا. تیۆرێکی دیکە ئەوەیە کە زاراوەی "ڕاگوسا" لە یان پەیوەندی بە *راگوشای پرۆتۆ-ئەلبانییەوە ھەیە بە واتای 'ترێ' (بەراوردی rrush مۆدێرن-ئەلبانی (بە واتای "ترێ"))، بەپێی ڤی.ئۆرێل.https://www.britannica.com/eb/article-43555

 دەسەڵاتی عوسمانی 
لە ساڵی ١٣٦٥ و لە سەردەمی مورادی یەکەمدا، ڕاگوسا بۆی دەرکەوت کە ناتوانێت سەربەخۆیی خۆی لە بەرامبەر سوپای عوسمانی کە بە خێرایی پێشڕەوی لە باڵکان دەکات، بپارێزێت. پارێزگاری عوسمانی قبوڵ کرد و دەستی کرد بە دانی باجی ٥٠٠ دوکات، بەڵام ئەم باجە لە ساڵی ١٤٤٤ بۆ ھەزار دوکات زیاد کرا، لەبەرئەوەی لە شەڕی ڤارنادا گالیری بۆ خاچپەرستان دابین کرد. لە بەرامبەر پێدانی باج و بوون لەژێر پاراستنی عوسمانییەکان، کۆماری ڕاگوسا سوودی لە ئیمتیازە جۆراوجۆرەکان وەرگرت، مافی بازرگانیکردنی ئازادانە لە سەر زەوییەکانی تورکیا و مافی ئەوەی کە بازرگان و کەشتییە بازرگانییەکانی لە لایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە لە وڵاتانی دەرەوەدا پارێزراو بێت. بەگوێرەی ئەو مافانە، ڕاگوسا درێغی نەکرد لە ملکەچبوون بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و لە بەرامبەردا ھیچ لەشکرێکی عوسمانی لەسەر خاکی دەوڵەت جێگیر نەبوو. دەوڵەتی ڕاگوسا شانبەشانی سەربازانی عوسمانی لە دژی پورتوگالیەکان شەڕی کرد لە کاتی گەمارۆدانی شاری دیو لە کەناری ڕۆژئاوای ھیندستان لە ساڵی ١٥٠٩.İsmail Hakkı Uzun Çarşılı Osmanlı tarihi 1. Cilt 5. Basım syf 222-223

ھەروەھا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە ڕێگەیەکی سودبەخشتری دەزانی بۆ بەردەوامبوون لە چالاکییەکانی بە ئازادی بەبێ لکاندنی ڕاگوسا بە مەبەستی ھاوسەنگکردنی چالاکیی و دەسەڵاتی ڤێنیز لە دەریای ئەدریاتیک و دەریای ناوەڕاست و ئەم مامەڵەیە بەردەوام بوو تا ئەو کاتەی شارەکە لەلایەن ناپۆلیۆن بۆناپارتەوە لە ساڵی ١٨٠٨دا گیرا. جزیەتی ساڵانەی ئەم کۆمارە ١٢ ھەزار و ٥٠٠ دراوی زێڕ بووە، بەپێی ناوی ئەحید لە ساڵی ١٤٧٨ کە لە سەردەمی محەممەدی دووەمدا داڕێژراوە. جگە لەوەش دوو ھەزار و ٥٠٠ کوروش وەک گومرگ و دوو ھەزار کوروش وەک باج و دەرماڵەیان دەدا بە سەدرولئەعزەم. دەوڵەت سێ ساڵ جارێک ئەم باجانەی دەنارد بۆ ئەستەمبوڵ.

لابردنی بەندەرەکانی نۆڤا و ڕێسنێ کە لەلایەن ئەیالەتی بۆسنە وەک ڕکابەرێک بۆ ڕاگوسا لە ساڵی ١٧٢٩ دامەزرا و پاراستنی مافەکانی ڕاگوسا لەلایەن والی بۆسنە لە ململانێی نێوان ڕاگوسا و ڤێنیز لە ساڵی ١٧٥٢دا ئاماژەن بۆ ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی وریا بووە لە پاراستنی مافەکانی کۆماری ڕاگوسا لە ھەموو بارودۆخێکدا.Uzunçarşılı, İ. Hakkı, "Büyük Osmanlı Tarihi, Cilt 6" Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1978 s. 116

 داگیرکردن و لکاندنی فەرەنسی لەلایەن نەمسا 
شارەکە لە ساڵی ١٨٠٨ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی فەرەنسی چارڵی یەکەمەوە داگیرکرا، کە ئەویش لە ساڵی ١٧٩٧دا کۆتایی بە ڤێنیز ھێنابوو. لەلایەن ناپلیۆنەوە دەستی بەسەردا گیرا و لە ساڵی ١٨١٥ لە کۆنگرەی ڤیێنا درا بە ئیمپراتۆریەتیی نەمسا کە دوای جەنگەکانی ناپلیۆن سیاسەتی ئەوروپای ڕێکخست.Sergio Anselmi, Venezia, Ancona, Ragusa tra cinque e seicento, Ancona 1969

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:دوبرۆڤنیک