عەبدولڕەحمان پاشای بابان

عەبدولڕەحمان پاشای بابان کە ناسراوە بە ئەوڕەحمان پاشای بابان میرێکی میرنشینی بابان بووە یان لە ١٧٨٩ یان لە ١٨٠٣ تاوەکوو کۆچی دوایییەکەی لە ساڵی ١٨١٣. بە ڕاپەڕین و شۆڕش و شەڕەکانی لە دژی میرنشینە دراوسێکانی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا ناسراوە.

 ژیان 
عەبدولڕەحمان پاشا کوڕی مەحموود پاشای بابان بوو کە یەکێک بوو لە شازادە بەناوبانگەکانی کورد. لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا میرنشینی بابان ڕووبەڕووی چەندین گۆڕانکاریی سیاسی و سەربازیی گەورە بووەوە. ھەر زوو تێگەیشت کە سنوورە تەسکەکانی ناوچەکە و نەبوونی پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سوڵتانی عوسمانی دوو ھەڕەشەی گەورەن بۆ سەر کورد و میرنشینی بابان؛ بۆیە لە ماوەی ژیانیدا چەندین جار ھەوڵیداوە سنوورەکانی میرنشینی بابان فراوانتر بکات و ھێزێکی چەکداریی ھەبێت بۆ ئەوەی پارێزگاری بەغدا نەتوانێت دەستوەردان لە کاروباری ئەودا بکات. ململانێی درێژخایەنی نێوان دەوڵەتانی ئێران و عوسمانی و ناکۆکیی نێوان سەرۆک عەشیرەتەکانی بابان ئەم خواستەی عەبدولڕەحمانی لە گۆڕنا. لە ڕاستیدا ناکۆکییەکان ئەوەندە خراپ بوون کە لە ساڵی ١٨٠٥ ھاوپەیمانییەکی عوسمانییەکان و مەمالیکەکان و لادەرێکی ئەندامانی بنەماڵەکەی خۆی بە سەرۆکایەتی خالید پاشای بابان عەبدولڕەحمان ناچار دەکات بەرەو فارس ھەڵبێت. خالید پاشا بۆ ماوەیەکی کورت سەرکردایەتیی میرنشینی بابان دەگرێتە ئەستۆ. ھەرچەندە دەسەڵاتی ئەو تەمەنی کورت بوو و دوای ساڵێک بە پشتیوانیی شای فارس، فەتحعەلیی شای قاجاڕ، عەبدولڕەحمان دەگەڕێتەوە سەر دەسەڵات لە سلێمانیی پایتەختی بابان. لە سەردەمی حوکمڕانییەکەیدا عەبدولڕەحمان ناچار بووە کەمتر لە پێنج جار لە سلێمانی ڕابکات. عەبدولڕەحمان پاشا لە ٢٢ی ئابی ١٨١٣ کۆچی دواییی کردووە.

 ڕاپەڕین 
لە ساڵی ١٨٠٦ عەبدولڕەحمان پاشا یاخیبوونێکی ئەنجامدا. ھەندێک لە مێژوونووسانی کورد ئەمە بە یەکەم ڕاپەڕینی ھەستی ناسیۆنالیستی (کوردایەتی) دەزانن، لەگەڵ ئەوەشدا مەبەستی ڕاستەقینەی فراوانکردنی کایەی خۆی بوو لەسەر والیی بەغدا و ھەوڵیدا تاکە دەسەڵات بێت لە پارێزگاکەدا بە ڕەزامەندیی سوڵتان و بەو دەسەڵاتە ئابووری و سەربازییەی کە لە دەستیدا بوو نەک کوردستانێکی سەربەخۆ. وەک دانیشتووی بەریتانی جەی سی ڕیچ کە ھاوڕێیەکی نزیکی عەبدولڕەحمان پاشا بووە دەڵێت، پاشا بەدوای سەربەخۆییی تەواودا نەدەگەڕا، تەنھا ئارەزووی ئەوە بوو «وڵاتەکەی بکاتە ژێردەستەیەکی عوسمانی و باجیش بدات، بەڵام سەربەخۆ بێت لە ھەر پاشایەکی دراوسێ» واتا: عەبدولڕەحمان پاشای بابان دەیویست خاکەکەی (خاکی بابان) بە شێوەیەکی فەرمی لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بێت، واتە باج و سەرانەش بدات بە عوسمانییەکان، بەڵام دان بە دەسەڵاتەکەیدا بنێن و دەسەڵاتەکەی بناسێنن - بەڵام لە ھەمان کاتدا سەربەخۆییی ڕاستەقینەی دەویست لە حاکمە عوسمانییەکانی نزیک (پاشاکان) وەک پاشای بەغدا یان شوێنە نزیکەکانی تر، کە ئەو نەیدەویست لەلایەن بەرپرسانی تری عوسمانییەوە کۆنتڕۆڵ بکرێت — ئەو دەیویست بابان خۆی خۆی بەڕێوە ببات. ھۆکاری ئەم ڕاپەڕینە لەبەر ئەوە بوو کە کاتێک ئیبراھیم پاشا کە مامی عەبدولڕەحمان بوو کۆچی دواییی کرد. دەسەڵاتی عوسمانی ئەندامێکی ھۆزێکی ڕکابەری وەک میر لەسەر حوکم دانا. لە حوزەیرانی ساڵی ١٨١٠، عەبدولڕەحمان پاشا بەرەو بەغدا ڕێپێوانی کرد بۆ ئەوەی پارێزگارە نیمچە سەربەخۆ کوجوک سولەیمان پاشا وەدەربنێت، کە باجی بە ئەستەمبوڵ نەدابوو. ھێزەکانی سوپای بەغدا ھێرشێکی توندوتیژیان کردە سەر سوپای عەبدولڕەحمان پاشا کە ھێزەکانی پەرشوبڵاوی کرد و بەشێکی زۆریان پەیوەندییان بە سوپای بەغدا یان سوپای خالید پاشا کرد؛ بەڵام لە کۆتاییدا عەبدولڕەحمان پاشا سەرکەوتوو دەرچوو، بەو پێیەی ھێزی ھێزەکانی تەنھا ١٠ ھەزار کەس بوون، لەکاتێکدا، ھێزەکانی بەرامبەر ژمارەیان ١٠٠ ھەزار بوو و سولەیمان پاشاش کوژرا. ئەم شەڕە بە شەڕی دەربەند ناسرابوو. ئەم سەرکەوتنە عەبدولڕەحمان پاشا ناوبانگ و کاریگەرییەکی بەرچاوی لە ئەستەنبوڵ مسۆگەر کرد. لەگەڵ گەڕانەوەیدا وەک کەتخودا (یان بەڕێوەبەر) بۆ بازنەی ناوەوەی سوڵتان دەستنیشانکراوە و بەھەمان شێوە دەشگوترێ عەبدولڕەحمان پاشا پۆستی وەک وەزیری دراوەتێ لە ئەستەنبوڵ، بەڵام عەبدولڕەحمان پاشا ئەم پێشنیارانەی ڕەتکردووەتەوە. بەڵام سێیەم جار لە شەڕی کفری (١٨١٢) بەرەوڕووی لەشکری عوسمانییەکان بۆوە و شکا.https://books.vejin.net/ck/text/28359 عەبدولڕەحمان پاشای بابان لە ٢٢ی ئابی ١٨١٣دا کۆچی دواییی کرد و لە مزگەوتی گەورەی سلێمانی بە خاک سپێردرا.

 ئەمانەش ببینە 
 بابان
 ئیبراھیم پاشای بابان
 سلێمانی
 لیستی خانەدان و وڵاتە کوردییەکان

 سەرچاوەکان 
پۆل:مردووانی ١٨١٣
پۆل:مردووانی سلێمانی
پۆل:میرەکانی میرنشینی بابان
پۆل:میرنشینی بابان

پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:فەرمانڕەوا کوردەکان