غەسانییەکان

غەسانییەکان، کە بە جەفنییەکانیش ناسراون، ھۆزێکی عەرەب بوون. بە ئەسڵ خەڵکی باشووری عەرەبستان بوون و لە سەدەی سێیەمدا کۆچیان کرد بۆ باکوور بۆ ناوچەی شام و لەوێ میرنشینێکیان دامەزراند کە دواجار بوو بە میرنشینێکی مەسیحی لەژێر پاراستنی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتیدا. ھەرچەندە، لەوانەیە ھەندێک لە غەسانییەکان پێش ئەوەی لە باشووری عەرەبستانەوە کۆچ بکەن بۆ ھەڵھاتن لە چەوساندنەوەی ئایینی، بووبن بە مەسیحی.

وەک پاشکۆیەکی بیزەنتی، غەسانییەکان بەشدارییان لە شەڕەکانی بیزەنتی-ساسانیدا کرد و دژی لەخمییەکان دەجەنگان کە ھاوپەیمانی ساسانییەکان و ھۆزێکی عەرەبی بوون، بەڵام سەر بە کڵێسای ڕۆژھەڵات (نەستووری) بوون. خاکەکانی غەسانییەکان وەک ناوچەیەکی دابڕ کاری دەکرد بۆ پاراستنی ئەو زەوییانەی ڕۆمەکان لکاندبوویان بە خاکەکەیانەوە دژی ھێرش و پەلاماری بەدەوییەکان.

دوای کەمێک زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ مانەوە، میرنشینی غەسانی لە کاتی فەتحی ئیسلامیی شامدا کەوتە دەست خەلافەتی ڕاشدین. دواتر چەند کەسێک لە ئەندامانی ھۆزەکە موسڵمان بوون، لەکاتێکدا زۆربەیان لەنێو مەلەکی و سووریانییەکاندا لەو ناوچانەی کە ئێستا دەکاتە ئوردن، ئیسرائیل، سووریا، فەلەستین و لوبنان بڵاوەیان کرد.Fisher 2018https://web.archive.org/web/20120111134936/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198302/the.king.of.ghassan.htmhttps://archive.org/details/lateantiquity00browhttps://books.google.com/books/about/History_of_the_Later_Roman_Empire_from_t.html?hl=ar&id=JxWifqqPtUcC

 مێژوو 
 دامەزراندن 
 ڕەچەڵەکناسی و کۆچکردن لە باشووری عەرەبستانەوە 
لە نەریتی ڕەچەڵەکناسیی عەرەبدا، کە لە سەردەمی سەرەتای ئیسلامدا گەشەی کرد، غەسانییەکان وەک لقێکی ھۆزی ئەزدی باشووری عەرەبستان دادەنران. لەم پلانە ڕەچەڵەکناسییەدا، باپیریان ناوی «جەفەنە» بوو، کە کوڕی عەمر موزەیقیای کوڕی عامر کوڕی حاریسە کوڕی ئیمرووئولقەیس کوڕی سەعلەبە کوڕی مازین کوڕی ئەزد بووە، کە لە ڕێگەی ئەوەوە غەسانییەکان گوایە پەیوەست بوون بە «ئەنسار»ەوە (ھۆزەکانی ئەوس و خەزرەجی مەدینە)، کە نەوەی سەعلەبەی برای جەفەنە بوون. بەپێی بۆچوونی مێژوونووس برایان ئولریچ، پەیوەندییەکانی نێوان غەسان، ئەنسار و ئەزدییەکان لە ڕووی مێژوویییەوە لاوازن، چونکە ئەم گرووپانە لە سەرچاوەکاندا (جگە لە بەرھەمە ڕەچەڵەکناسییەکانی دوای سەدەی ھەشتەم و چیرۆکی 'پەرتبوونی ئەزد') ھەمیشە بە جیا لە یەکتر ھەژمار کراون. لە چیرۆکی پەرتبوونی ئەزددا، ئەزدییەکان لە باشووری عەرەبستانەوە بەرەو باکوور کۆچ دەکەن و گرووپە جیاوازەکانی ھۆزەکە بە ئاراستەی جیاوازدا لێک جیادەبنەوە، کە غەسان یەکێک بووە لەو گرووپانە.Ulrich 2019, pp. 29–30.Ulrich 2019, p. 13.Ulrich 2019, p. 31.

 نیشتەجێبوون لە سنوورەکانی ڕۆم 
بەپێی چیرۆکی «پەرتبوونی ئەزد»، غەسانییەکان دواجار لەناو سنوورەکانی ڕۆم نیشتەجێ بوون. نەریتی کۆچی غەسانییەکان لە جوگرافیای بەتڵیمۆسدا پاڵپشتی دەکرێت، کە ئاماژە بە ھۆزێک دەکات بە ناوی «کاسانیتای» لە باشووری «کینایدۆکۆلپیتای» و ڕووباری بایتیۆس (کە پێدەچێت دۆڵی بەیش بێت). ئەمانە پێدەچێت ھەمان ئەو کەسانە بن کە لای پلینیی گەورە بە «کاسانی»، لای دیۆدۆرۆس سیکولوس بە «گاساندۆی» و لای فۆتیۆسی یەکەمی قوستەنتینیە (بە پشت بەستن بە سەرچاوە کۆنەکان) بە «کاساندریس» ناوبراون. ڕێکەوتی کۆچکردنەکەیان بۆ شام ڕوون نییە، بەڵام وا باوەڕ دەکرێت کە سەرەتا لە نێوان ساڵانی ٢٥٠ بۆ ٣٠٠ گەیشتبنە ناوچەی سووریا، و شەپۆلەکانی دواتری کۆچکردنیشیان نزیکەی ساڵی ٤٠٠ بووبێت. سەرەتاییترین دەرکەوتنیان لە تۆمارەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٤٧٣، کاتێک سەرۆکەکەیان، ئامۆرکیسۆس، پەیماننامەیەکی لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتی واژوو کرد کە تێیدا دان بە پێگەی ئەواندا دەنێت وەک ھاوپەیمان کە کۆنترۆڵی بەشێک لە فەلەستین دەکەن. دیارە لەو کاتەدا بووەتە مەسیحییەکی خەڵکیدۆنی. تا ساڵی ٥١٠، غەسانییەکان چیتر میافیزایت نەبوون، بەڵکو بوونە خەڵکیدۆنی.https://brill.com/view/title/1481Cuvigny & Robin 1996, pp. 704–706.Bukharin 2009, p. 68.Irfan Shahid, 1989, Byzantium and the Arabs in the Fifth Century.

 سەردەمی بیزەنتی 
سەرۆکی «سەراسینی ئاسانی»، پۆدۆسەیس، کە لەکاتی ھەڵمەتە فارسییەکەی جوولیان لە ساڵی ٣٦٣دا شانبەشانی ساسانییەکان شەڕی کرد، ڕەنگە غەسانی بووبێت.

دوای نیشتەجێبوونی سەرەتاییان لە شام، غەسانییەکان بوون بە دەوڵەتێکی پاشکۆی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی. ڕۆمەکان ھاوپەیمانێکی بەھێزیان لە غەسانییەکاندا دۆزییەوە کە وەک ناوچەیەکی دابڕ دژی لەخمییەکان کاریان دەکرد. جگە لەوەش، وەک پاشای گەلەکەی خۆیان، ئەوان «فیلارک» (فەرمانڕەوای خۆجێیی دەوڵەتە سنوورییە پاشکۆکان) بوون. پایتەختەکەیان «جابییە» بوو لە بەرزایییەکانی جۆلان. لە ڕووی جوگرافییەوە، بەشێکی زۆری ڕۆژھەڵاتی شامی داگیرکردبوو، و دەسەڵاتیان لە ڕێگەی ھاوپەیمانییە ھۆزایەتییەکانەوە لەگەڵ ھۆزەکانی دیکەی ئەزد درێژ دەبووەوە تا باکووری حیجاز و تا باشووری یەسریب (مەدینە).

 شەڕەکانی بیزەنتی-ساسانی 
غەسانییەکان شانبەشانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی ڕۆژھەڵات دژی ساسانییە فارسەکان و لەخمییە عەرەبەکان دەجەنگان. زەوی غەسانییەکان بەردەوام وەک ناوچەیەکی دابڕ کاری دەکرد و زەوییە بیزەنتییەکانی لە ھێرشی ھۆزە بەدەوییەکان دەپاراست. لە نێو ھاوپەیمانە عەرەبەکانیاندا ھۆزەکانی بەنوو جووزام و بەنوو عاملە ھەبوون.

بیزەنتییەکان زیاتر جەختیان لەسەر ڕۆژھەڵات بوو و شەڕێکی درێژخایەن لەگەڵ ساسانییەکان ھەمیشە نیگەرانی سەرەکییان بوو. غەسانییەکان حوکمڕانی خۆیان وەک پارێزەری ڕێڕەوە بازرگانییەکان پاراست، چاودێری ھۆزە لەخمییەکانیان دەکرد و سەرچاوەیەک بوون بۆ دابینکردنی سەرباز بۆ سوپای ئیمپراتۆرییەت. پاشای غەسانی «ئەلحاریس کوڕی جەبەلە» (ماوەی حوکمڕانی ٥٢٩–٥٦٩) پشتگیری بیزەنتییەکانی کرد دژی ساسانییەکان و لە ساڵی ٥٢٩دا لەلایەن ئیمپراتۆر جوستیانیانی یەکەمەوە بەرزترین نازناوی ئیمپراتۆری پێ بەخشرا کە تا ئەو کاتە بە فەرمانڕەوایەکی بیانی بەخشرابێت؛ ھەروەھا پلەی پاتریسیان. جگە لەوەش، دەسەڵاتی بەسەر ھەموو ھاوپەیمانە عەرەبەکانی ئیمپراتۆرییەتی بیزەنتیدا پێ بەخشرا. ئەلحاریس مەسیحییەکی میافیزایت بوو؛ یارمەتیدەر بوو لە بوژاندنەوەی کڵێسای میافیزایتی سووریانی (یاقوبی) و پشتگیری لە گەشەسەندنی میافیزایت دەکرد سەرەڕای ئەوەی بیزەنتییە ئۆرتۆدۆکسەکان بە «بیدعە/لادان» سەیریان دەکرد. دواتر بێ متمانەیی بیزەنتی و چەوساندنەوەی ئەو لادانە ئایینییە بووە ھۆی ڕووخانی جێنشینەکەی، ئەلمونزیری سێیەم کوڕی حاریس (ماوەی حوکمڕانی ٥٦٩–٥٨٢).

غەسانییەکان، کە بە سەرکەوتوویی دژایەتی لەخمییەکانی «ئەلحیرە»یان دەکرد لە خوارووی مێزۆپۆتامیا، لە ڕووی ئابوورییەوە گەشەیان کرد و سەرقاڵی بیناسازی ئایینی و گشتی زۆر بوون؛ ھەروەھا پاڵپشتی ھونەریان دەکرد و لە سەردەمێکدا میوانداری شاعیرانی عەرەب «ئەلنابیغە» و «حەسەنی کوڕی سابت»یان لە کۆشکەکانیاندا دەکرد.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییە عەرەبییەکان
پۆل:گرووپە مەسیحییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٧ەم
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی
پۆل:ھۆزەکانی عەرەب
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییە عەرەبییەکان
پۆل:گرووپە مەسیحییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٧ەم
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی لاتینی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عەرەبی