جینۆساید چیە؟

جینۆساید 
جینۆساید یان کۆمەڵکوژی (بە ئینگلیزی: Genocide) بریتییە لە کارێکی ئەنقەست و پلاندانراو بۆ لەناوبردنی تەواوەتی یان بەشەکیی گرووپێکی نەتەوەیی، ئیتنیکی، ڕەگەزی یان ئایینی. ئەمە بە قورسترین تاوان لە یاسای نێودەوڵەتیدا دادەنرێت.

زاراوەی جینۆساید لە دوو وشە پێکهاتووە: Geno (لە یۆنانییەوە بە واتای نەتەوە یان ڕەگەز) و Cide (لە لاتینییەوە بە واتای کوشتن).

 مێژووی چەمکەکە 
وشەی جینۆساید بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٤٤ لەلایەن یاسادانەری پۆڵەندی-جولەکە ڕافائێل لێمکین (Raphael Lemkin) داهێنرا. لێمکین ئەم زاراوەیەی بۆ وەسفکردنی کۆمەڵکوژییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دژی ئەرمەنەکان و هەروەها کۆمەڵکوژی جولەکەکان لەلایەن نازییەکانەوە بەکارهێنا.

 پێناسەی یاسایی نێودەوڵەتی 
لە ٩ی دیسەمبەری ١٩٤٨، نەتەوە یەکگرتووەکان "پەیماننامەی ڕێگری و سزادانی تاوانی جینۆسایدی" پەسەند کرد (کە لە ١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٥١ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە). بەپێی ماددەی دووەمی ئەم پەیماننامەیە، جینۆساید بریتییە لە هەر کام لەم کارانە بە مەبەستی لەناوبردنی گرووپێک:

 کوشتنی ئەندامانی گرووپەکە.
 گەیاندنی زیانی جەستەیی یان دەروونی قورس بە ئەندامانی گرووپەکە.
 دانانی گرووپەکە لە بارودۆخی ژیاندا کە ئامانج لێی لەناوبردنی جەستەیی بێت (بەشێکی یان تەواوی).
 سەپاندنی ڕێوشوێن بۆ ڕێگریکردن لە لەدایکبوون لەناو گرووپەکەدا.
 گواستنەوەی زۆرەملێی منداڵانی گرووپەکە بۆ گرووپێکی تر.

 قۆناغەکانی جینۆساید (تیۆری گریگۆری ستەنتن) 
بەپێی توێژینەوەکانی زانای کۆمەڵناسی "گریگۆری ستەنتن" (Gregory Stanton)، جینۆساید یەکجار ڕووناتدات، بەڵکو پرۆسەیەکی چەند قۆناغییە:

1.  **پۆلێنکردن (Classification):** جیاکردنەوەی خەڵک بۆ "ئێمە" و "ئەوان".
2.  **سیمبولکردن (Symbolization):** دانانی نیشانە یان ناو بۆ گرووپە جیاکراوەکان (وەک نیشانەی ئەستێرەی زەرد بۆ جولەکەکان).
3.  **دابڕان (Dehumanization):** نیشاندانی گرووپەکە وەک کەمتر یان نا مرۆڤ و بەراوردکردنیان بە ئاژەڵ یان نەخۆشی.
4.  **ڕێکخستن (Organization):** پلاندانان لەلایەن دەوڵەت یان گرووپە چەکدارەکانەوە بۆ ئەنجامدانی کۆمەڵکوژییەکە.
5.  **جیاکردنەوە (Polarization):** دروستکردنی دووبەرەکی و قەدەغەکردنی تێکەڵاوبوون، و بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندەی ڕق.
6.  **ئامادەکاری (Preparation):** دەستگیرکردن، کۆکردنەوە و گواستنەوەی قوربانییان بۆ کەمپەکان.
7.  **لەناوبردن (Extermination):** ئەنجامدانی کۆمەڵکوژییەکە کە دەبێتە جینۆساید.
8.  **حاشاکردن (Denial):** ئەنجامدەرانی تاوانەکە حاشا لە تاوانەکەیان دەکەن، بەڵگەکان دەشارنەوە و قوربانییان تاوانبار دەکەن.

 نموونە مێژووییەکان 

 ١. جینۆسایدی ئەرمەنەکان (١٩١٥-١٩٢٣) 
لە ساڵانی جەنگی جیهانی یەکەم، حکومەتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هەوڵی لەناوبردنی ئەرمەنەکانی دا، کە بووە هۆی کوژرانی نزیکەی ١.٥ ملیۆن کەس.

 ٢. هۆلۆکۆست (١٩٤١-١٩٤٥) 
کۆمەڵکوژی نزیکەی ٦ ملیۆن جولەکە و گرووپەکانی تری وەک ڕۆماکان (Gypsies) و نەیارانی سیاسی لەلایەن نازییەکانەوە.

 ٣. جینۆسایدی ڕواندا (١٩٩٤) 
کۆمەڵکوژی زیاتر لە ٨٠٠،٠٠٠ کەس لە گرووپی "توتسی" لەلایەن گرووپی "هوتو" لە ماوەی تەنها ١٠٠ ڕۆژدا.

 ٤. جینۆسایدی کوردان (ئەنفال) (١٩٨٨) 
لەناوبردنی بەشەکیی کوردانی عێراق لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە بە بەکارهێنانی چەکی کیمیاوی و زیندەبەچاڵکردنی زیاتر لە ١٨٢،٠٠٠ کەس.

 دادگایکردنی تاوانبارانی جینۆساید 
بۆ ڕێگری و سزادانی ئەم تاوانە، چەندین دادگا و ڕێوشوێن پێکهاتوون:
 **دادگای نێودەوڵەتی داد (ICJ):** سکاڵا لەسەر دەوڵەتەکان تۆمار دەکات.
 **دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC):** سزای کەسەکان دەدات.

 سەرچاوەکان 
 پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید (١٩٤٨).
 توێژینەوەکانی ڕافائێل لێمکین.
 ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤ (HRW).

Category:مافەکانی مرۆڤ
Category:تاوانە نێودەوڵەتییەکان
Category:جینۆساید
Category:مێژووی جیهان