ھەڵمەتی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک

ھەڵمەتی میرنشینی سۆران بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک ئاماژەیە بۆ ئەو ھەڵمەتە سەربازییەی میرنشینی سۆران کە ڕوویدا لە ماوەی شەڕی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤ و ئەو شەڕە درێژخایەنەی نێوان سەفەوییەکان و عوسمانییەکان کە لە ١٥٠٥ تا ١٥١٧ درێژەی کێشا کە لەم شەڕەدا کوردەکان و زۆربەی ھەرە زۆری میرنشینە کوردییەکان خۆیان دایە پاڵ عوسمانییەکان و دژی سەفەوییەکان ڕاوەستانەوە و لەو ماوەیەشدا چەندین ڕاپەڕین و یاخیبوونی کوردەکان دژ بە سەفەوییەکان بەرپابوون. یەکێک لەو میرنشینانەش میرنشینی سۆران بوو. ئەوە بوو ھەر لەگەڵ شەڕی چاڵدێران و سەرکەوتنی عوسمانییەکان، میرنشینی سۆران بە سەرکردایەتیی میری سۆران میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ لە دژی ھێزەکانی سەفەوی وەستانەوە و ھێرشیان ھێنایە سەر ھەردوو شاری ھەولێر و کەرکووک و توانیان ھێزەکانی سەفەوی وەدەربنێن.

 پێشینە 

 دەستپێکی پەیوەندیی کورد و عوسمانییەکان لە کاتی شەڕی عوسمانی و سەفەوی 
وێنۆک|300x300پیکسڵ|وێنای کوردەکانی سەردەمی عوسمانی لە کاتی سەردانیکردنی لالە مستەفا پاشا، کە سەری بڕاوی شەڕکەرە قزڵباشەکانیان بە دەستەوە گرتووە.
عوسمانییەکان بۆ یەکەمجار لە کاتی ململانێکەیان لەگەڵ سەفەوییەکان لە ساڵی ١٥١٤، لە ژێر دەسەڵاتی سوڵتان سەلیمی یەکەمدا پەیوەندییان لەگەڵ کورددا بەست، یەکەمین کارلێکەکان ئەرێنی بوون. کوردەکان بە سەرۆکایەتیی مەلا ئیدریسی بەدلیسی لە کاتی شەڕی چاڵدێران لە دژی سەفەوییەکان لایەنگری عوسمانییەکانیان کرد. ھێزە کوردییەکان ڕۆڵێکی گەورەیان ھەبوو لە گرتنی شارەکانی وەک دیاربەکر (ئامەد) و ناوچەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیا لە دەستی سەفەوییەکان. دوای ئەوەی عوسمانییەکان کۆنتڕۆڵی ڕۆژھەڵاتی ئاناتۆلیایان بەدەستھێنا، سوڵتان سەلیمی یەکەم بە لێخۆشبوونی باج و یارمەتیدانی سەربازی پاداشتی کوردەکانی دایەوە، ھەروەھا پێگەی نیمچە سەربەخۆییشی (ئۆتۆنۆمی) بە کورد بەخشی کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پارێزراو دەبوو و دانی پێدا دەنرا و لە نووسراوێکی تایبەتیشدا ستایشی میرە کوردەکانی کرد، وە دەگوترێ پلەی بەگلەربەگیشی بە میرانی کورد بەخشیوە.

ئەو سیستەمە نیمچە ئۆتۆنۆمییە لەلایەن کوردەکان خۆیانەوە سەرکردایەتی دەکرا و بەڕێوەدەبرا، و حوکمڕانییەکەیشی لە باوکەوە بۆ کوڕ دەگوازرایەوە. سیستەمی ئۆتۆنۆمیی کورد لە ساڵی ١٥١٤ تاوەکوو ناوەڕاستی ١٨٠٠یش بەردەوام بوو. بەڵام لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٠٠ پەیوەندییەکانی عوسمانی و کورد دەستیان بە تێکچوون کرد.A Modern History of the Kurds – McDowall, David p.28 بەڵام تاوەکوو ساڵانی ١٩٠٠یش زۆرینەی کورد بە دڵسۆزی دەوڵەتی عوسمانی مانەوە.A Modern History of the Kurds – McDowall, David p.28

 ھێرش بۆ سەر ھەولێر و کەرکووک 
لە شەڕی چاڵدێران لە ساڵی ١٥١٤ سەفەوییەکان شکان و لاوازبوون، ھاوکاتی شەڕەکە میر سەید کوڕی شا عەلی بەگ ئەمەی بە دەرفەت زانی بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتی میرنشنی سۆران و ئەو ناوچانەش ڕزگار بکات کە لە ژێر دەسەڵاتی سەفەوییەکان مابوونەوە و لە ئەنجامیشدا ھێرشی ھێنایە سەر شاری ھەولێر و کەرکووک و لە ھێز و پاشماوەکانی سەفەوییەکان پاکی کردنەوە و ئازادی کردن.

 ھێرش بۆ سەر ھەولێر 
میرنشینی سۆران بە سەرکردایەتیی میر سەید شا عەلی بەگ ھێرشیان ھێنایە سەر ھەولێر و دەوری شاری ھەولێر و قەڵای ھەولێریان دا. میر سەید گەمارۆی شارەکەی دا و قزڵباشەکان و ھێزەکانی سەفەوی چیڕ بەرگرییان دەکرد و قەڵاکەیان بە دەستەوە نەدەدا، گەمارۆدانی قەڵاکە شەش مانگی خایاند و لە کۆتاییدا کەوتە دەستی ھێزەکانی سۆران.

دوای گرتنی ھەولێر و قەڵاکەی میر سەیدی کوڕی شا عەلی بەگ دەستی کردووە بە ئاوەدانکردنەوەی شارەکە و لە خوار قەڵاشدا مزگەوتێکی گەورەی دروست کردووە و خەڵکی زۆری لە شارەکە نیشتەجێ کردووە و فەرمانی دا کە لە شارەکەدا دەست بکەن بە دروستکردنی خانوو. بەم کارانەش شارۆکەیەکی لێ بەرھەم ھات.

 دەرئەنجام 
وێنۆک|تابلۆیەکی گەمارۆدانی ھەولێر (١٨٢٢)، بە سەرکردایەتیی میر محەممەد پاشای ڕەواندز
ھەردوو شارەکە بە سەرکەوتووانە کەوتنە ژێر دەسەڵاتی میرنشینی سۆران.

لە سەدەی ١٨، میرنشینی بابان دەست بەسەر ھەولێر و کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەریشدا دەگرێت. بەڵام لە ساڵی ١٨٢٢ لە گەمارۆدانی ھەولێردا میرنشینی سۆران بە سەرکردایەتیی میر محەممەد پاشای ڕەواندز دووبارە دەست دەگرنەوە بەسەر شاری ھەولێر و کەرکووک و ھەموو ناوچەکانی دەوروبەریش. بەم شێوەیەش میرنشینی سۆران حوکمی بەسەر ھەولێر بەردەوام دەبێت تاوەکوو میرنشینەکە ھەڵدەوەشێندرێتەوە.کورد و کوردستان. محەممەد ئەمین زەکی بەگ. مەھاباد، ١٩٣١. تەشەبووسی محەممەد پاشای ڕەواندزی، حکوومەتی پاشا کۆرە

 سەرچاوەکان 
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی ھەولێر
پۆل:مێژووی کەرکووک
پۆل:شەڕەکان
پۆل:ھەڵمەتە سەربازییەکان
پۆل:گەمارۆدانەکان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی میرنشینی سۆران
پۆل:قەڵای ھەولێر
پۆل:١٥١٤
پۆل:دەیەی ١٥١٠