دووەم ڕاپەڕینی بەدرخانەکان

ڕاپەڕینی دووەمی بەدرخانەکان ڕاپەڕینێکی کورد بوو دژی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە لە ساڵانی ١٨٧٧–١٨٧٨ ڕوویدا، دوای شەڕی ڕووسیا-عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٧–١٨٧٨. ڕاپەڕینەکە لەلایەن دوو کوڕی بەدرخان بەگ بەناوی عوسمان پاشا و حوسێن کەنعان پاشا سەرپەرشتی کرا.
ئەمەش ھەوڵێکی ئەو دوو برایە بوو بۆ زیندووکردنەوەی میرنشینی پێشووی بۆتان،

 پێشینە 
ڕاپەڕینەکە بزووتنەوەیەک بوو بە قەبارەیەکی زۆر بچووکتر لە ڕاپەڕینی بەدرخان لە ساڵی ١٨٤٧. شەڕی ڕووسیا-عوسمانی (١٨٧٧–١٨٧٨) قۆناغێکی پشێوی و بۆشایی دەسەڵاتی لە ناوچەکەدا دروست کردبوو.

عوسمان و حوسێن کەنعان بەدرخان کە لە دەربەدەریدا بوون، سوودیان لە ژینگەی شەڕ و بێتوانایی دەوڵەتی عوسمانی لە دانانی سەربازی پێویست لە ناوچەکەدا وەرگرت بۆ ئەوەی لە شوێنی دەربەدەری خۆیان دەرباز بن و بگەڕێنەوە بۆ سیزرێ. پێشتر حوسێن کەنعان پاشا بەشداری شەڕی ڕووسیا و عوسمانی ساڵی ١٨٧٧ی کردبوو کە ٣٨٠٠ خۆبەخشی کوردی لە ناوچەی ئەدەناوە سەرکردایەتی دەکرد و لەوێ بریندار بوو. دوای چاکبوونەوەی، پەشیمانی خۆی دەربڕی بۆ خزمەتکردنی بە دەوڵەتی عوسمانی.

 ڕاپەڕین 
ڕاپەڕینەکە لە ناوچەکانی جزیرە و سێرت دەستی پێکرد. حوسێن کەنعان و عوسمان، دوای بەشداریکردنیان لە جەنگی عوسمانی-ڕووسیی ساڵی ١٨٧٧، چوون بۆ ناوچەی بۆتان و ھەوڵیان دا ڕاپەڕینێک دژی حکوومەتی ناوەندی ڕێک بخەن.

ڕاپەڕینەکە بە خێرایی بۆ ناوچەکانی دەوروبەری دەریاچەی وان تەشەنەی سەند و ناوچەکانی وەک وان، مووش، بەدلیس، ھەکاری و ئامێدی گرتەوە. عوسمان بەگ فەرماندەیی جزیرە و دەوروبەری دەکرد، لەکاتێکدا حوسێن کەنعان بەگ سەرپەرشتی بەرەی باکووری دەکرد. بەپێی ڕاپۆرتەکان بەرەی باشوور تا ھەکاری، زاخۆ، ماردین و نسێبین درێژ بووبووەوە.

بەدرخانییەکان و ئەو ھێزانەی کۆیان کردبوونەوە، ھێرشیان کردە سەر ھێزەکانی حکوومەتی ناوەندی لە ناوچەکانی جزیرە. ئەوان ھەموو بەرپرسانی عوسمانییان لە ناوچەکەیان دەستگیر کرد و دەستیان بەسەر خەزێنە و کۆگاکانی چەکدا گرت. میرنشینی بۆتان دامەزرایەوە و وتار (خوتبە) بە ناوی عوسمان بەدرخانەوە خوێندرایەوە. دەوڵەتی عوسمانی ھێزە سەربازییە خۆجێیییەکانی جووڵاند بۆ سەرکوتکردنی ڕاپەڕینەکە.Ulugana 2022, p. 85.Ulugana 2022, p. 86.https://books.google.iq/books?id=FCSPDwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=1877+bedirkhan&source=gbs_navlinks_shttps://books.google.com/books/about/The_Kurdish_Question_Revisited.html?hl=ar&id=a3s7DwAAQBAJ

 پشتیوانی 
ڕاپەڕینەکە لەلایەن چەندین ھۆزی کوردەوە پشتیوانی لێ کرا. ھۆزەکانی وەک ڕەش کۆتان، مۆتکان و ئێزیدییەکانی دەوروبەری سێرت و بەدلیس پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە کرد. ھەروەھا ڕاپەڕینەکە پشتیوانیی خەڵکی جزیرە و ژمارەیەکی زۆر لە ھۆزە کوردییەکانی دەوروبەری بەدەست ھێنا. ھەندێک لە سەرۆک ھۆزەکان پێشتر لە دۆخی یاخیبووندا بوون و دانیان بە حکوومەتدا نەدەنا. کوردەکانی ھەکاریش پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە کرد.

بڵاوبوونەوەی خێرای ڕاپەڕینەکە دەگەڕێندرایەوە بۆ پەیوەندیی پڕ کێشەی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی و ھۆزەکان لە دوای ھەڵوەشاندنەوەی میرنشینە کوردییەکان. عوسمان بەدرخان لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا پەیوەندی بە عەبدولڕەحمان پاشای پارێزگاری دیاربەکرەوە کرد و ڕای گەیاند کە بەھۆی ستەمی ئەو پارێزگارانەی کە لەلایەن دەوڵەتەوە نێردراون، پەیوەندیی ھۆزە کوردەکان لەگەڵ دەوڵەت لاواز بووە.

کونسووڵەکانی ڕووسیا بە وردی چاودێرییان دەکرد و بە نھێنی پشتیوانییان لە ڕاپەڕینەکە دەکرد.

ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەلایەن ھێزە ڕێکخراوەکانی حەنا سەفەر، سەرکردەی سوریانی-ئاشووریی میدیاتەوە پشتیوانی لێ کرا. لە پای خزمەتەکەی، دواتر نازناوی پاشای پێ بەخشرا و شمشێرێکی بە دیاری پێشکەش کرا کە لەلایەن خودی سوڵتانەوە پیرۆز کرابوو.Temel 2023, p. 81.https://books.google.com/books/about/A_People_Without_a_State.html?hl=ar&id=-tuPDAAAQBAJhttps://www.google.iq/books/edition/Rusya_nın_Doğu_Anadolu_Politikası/snNWEAAAQBAJ?hl=trhttps://books.google.iq/books?id=FJ3UDwAAQBAJ&pg=PA63&dq=Hanne+Safar&hl=en#v=onepage&q=Hanne%20Safarhttps://books.google.iq/books?id=F9E9DQAAQBAJ&pg=PA60&dq=Hanne+Safar+1877&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwiX6rCt1e6OAxUa9rsIHS7tCgEQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=Hanne%20Safar%201877&f=falsehttps://books.google.iq/books?id=3fQyAQAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&printsec=frontcover&pg=PA256&dq=hanne+safar+1877&hl=tr&source=gb_mobile_entity&ovdme=1&redir_esc=y

 دەرئەنجام 
لە کۆتاییدا ڕاپەڕینەکە لەلایەن ھێزە سەربازییەکانی عوسمانییەکانەوە سەرکوت کرا. بەدری بەدرخان (برای حوسێن کەنعان و عوسمان) کە بەرپرسێکی دەستنیشانکراوی عوسمانی بوو، نێردرا بۆ ئەوەی برایەکانی ڕازی بکات خۆیان بەدەستەوە بدەن و بگەڕێنەوە بۆ ئیستانبوڵ. دوای گەڕانەوەیان، حوسێن کەنعان و عوسمان بۆ ماوەیەکی کورت زیندانی کران و دواتر بە مەرجی ئەوەی ئیستانبوڵ بەجێنەھێڵن، ئازاد کران.Temel 2023, p. 82.https://www.google.iq/books/edition/Kurdish_Notables_and_the_Ottoman_State/vEAu4L1oz_4C?hl=tr

 سەرچاوەکان 

پۆل:ناکۆکیی تورکیا و کوردەکان
پۆل:سەربزێوییەکانی سەدەی ١٩یەم