شانشینی ئەرمەنستان (کۆن)

شانشینی ئەرمەنستانی گەورە یان بە سادەیی ئەرمەنستانی گەورە (بە ئەرمەنی: Mets Hayk؛ بە لاتینی: Armenia Maior)، کە ھەندێک جار لە سەردەمی تیگرانی دووەمدا بە ئیمپراتۆرییەتیی ئەرمەنستان ناودەبرێت، شانشینێکی ئەرمەنی بوو لە ڕۆژھەڵاتی نزیکی کۆن کە لە ٣٣١ی پ. ز تا ٤٢٨ی ز بوونی ھەبووە. مێژووەکەی دابەشکراوە بەسەر دەسەڵاتی یەک لەدوای یەکی سێ خانەدانی پاشایەتیدا: ئۆرۆنتید (٣٣١–٢٠٠ی پ. ز)، ئارتاخیاد (١٨٩ی پ. ز – ١٢ی ز)، و ئەشکانی (٥٢–٤٢٨).Mach Chahin (2001). Kingdom of Armenia. Surrey: Routledge. pp. 185–190.https://archive.org/details/TheReformOfJustinianInArmenia

ڕەگی ئەم شانشینە دەگەڕێتەوە بۆ ساتراپیی ئەرمەنستان سەر بە ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشی، کە لە خاکەکانی ئورارتوو (٨٦٠–٥٩٠ی پ. ز) پێکھاتبوو دوای ئەوەی لەلایەن مادەکانەوە لە ساڵی ٥٩٠ی پ. ز داگیرکرا. ساتراپییەکە لە ساڵی ٣٢١ی پ. ز لە سەردەمی خانەدانی ئۆرۆنتیددا بوو بە شانشین دوای داگیرکردنی فارس لەلایەن ئەسکەندەری گەورەوە، کە دواتر وەک یەکێک لە شانشینە ھێلینیستییەکانی ئیمپراتۆریەتیی سلووکی تێکەڵ کرا.

لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتیی سلووکیدا (٣١٢–٦٣ی پ. ز)، تەختی ئەرمەنستان دابەش بوو بۆ دوو بەش—ئەرمەنستانی گەورە و سۆفین—کە ھەردووکیان لە ساڵی ١٨٩ی پ. ز گوازرانەوە بۆ ئەندامانی خانەدانی ئارتاخیاد. لە کاتی فراوانبوونی ڕۆژھەڵاتی کۆماری ڕۆمادا، شانشینی ئەرمەنستان، لەژێر دەسەڵاتی تیگرانی گەورەدا، لە ساڵانی ٨٣ بۆ ٦٩ی پ. ز گەیشتە لووتکە، دوای ئەوەی سۆفینی گرتەوە و ناوچەکانی تری ئیمپراتۆرییەتیی سلووکیی داڕماوی داگیرکرد، کە بەمە بەفەرمی کۆتایی بە بوونی ھێنا و ئەرمەنستانی بۆ ماوەیەکی کورت کردە ئیمپراتۆرییەت، تا ئەو کاتەی لە ساڵی ٦٩ی پ. ز لەلایەن ڕۆماوە داگیرکرا. پاشاکانی دیکەی ئارتاخیاد وەک پاشکۆی ڕۆما حوکمڕانییان دەکرد تا لە ساڵی ١٢ی زایینیدا لەسەر کار لادران بەھۆی ئەگەری دڵسۆزییان بۆ ڕکابەرە سەرەکییەکەی ڕۆما لە ناوچەکەدا، کە پارتیا بوو.

لەکاتی جەنگەکانی ڕۆما-پارتیا، خانەدانی ئەشکانیی ئەرمەنستان دامەزرا کاتێک تیرداتی یەکەم، ئەندامی خانەدانی ئەشکانیی پارتیا، لە ساڵی ٥٢دا وەک پاشای ئەرمەنستان ڕاگەیەندرا. لە زۆربەی مێژووەکەیدا لەم ماوەیەدا، ململانێیەکی توند لەسەر ئەرمەنستان ھەبوو لە نێوان ڕۆما و پارتیا، و ئاغاکانی ئەرمەنستان دابەش ببوون بەسەر بەرەی لایەنگری ڕۆما، لایەنگری پارتیا یان بێلایەن. لە ١١٤ بۆ ١١٨، ئەرمەنستان بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە پارێزگایەکی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆما لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆر تراجاندا. شانشینی ئەرمەنستان زۆرجار وەک دەوڵەتێکی پاشکۆ یان ژێردەستە لە سنووری دوو ئیمپراتۆرییەتە گەورەکە و جێگرەوەکانیان، واتە ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی و ساسانی، خزمەتی دەکرد. لە ٣٠١/٣١٤ز، تیرداتی سێیەم مەسیحییەتی وەک ئایینی فەرمیی دەوڵەتی ئەرمەنستان ڕاگەیاند، کە ئەمەش شانشینی ئەرمەنستانی کردە یەکەم دەوڵەت لە مێژوودا کە بە فەرمی مەسیحییەت لە باوەش بگرێت.

لە ساڵی ٣٨٧، ئەرمەنستان دابەشکرا بۆ ئەرمەنستانی بیزەنتی و ئەرمەنستانی فارسی. کۆتا پاشای ئەشکانیی ئەرمەنستان لە ساڵی ٤٢٨ز لەسەر کار لادرا، کە کۆتایی بە دەوڵەتداریی سەربەخۆی ئەرمەنستان ھێنا تا سەرھەڵدانی ئەرمەنستانی بەگراتوونی لە سەدەی نۆیەمدا.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی سەدەی ٤ەمی پ.ز
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی سەدەی ٥ەم
پۆل:Pages using multiple image with auto scaled images
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئەرمەنی