چاوی لەندەن

چاوی لەندەن (بە ئینگلیزی: London Eye)، کە بە چەرخی ھەزارە (Millennium Wheel)ش ناسراوە، چەرخێکی بینینی گەورەی کۆڵەکەی ئازادە کە دەکەوێتە کەناری باشووری ڕووباری تەمز لە لەندەن. ئەم پێکھاتەیە بە یەکێک لە دیارترین ھێماکانی ئاسۆی لەندەن و پڕبینەرترین شوێنی گەشتیاریی بە پارەی شانشینی یەکگرتوو دادەنرێت.

 مێژوو و نەخشەسازیی 
بیرۆکەی چاوی لەندەن لەلایەن ھاوسەران و نژیاروانان، جولیا بارفیڵد و دەیڤید مارکس، وەک بەشێک لە پێشبڕکێیەک بۆ نەخشاندنی یادگارییەک بۆ ھاتنی ھەزارەی نوێ لە ساڵی ١٩٩٣ پێشکەش کرا. سەرەڕای ئەوەی کە پێشنیازەکەیان لە پێشبڕکێکەدا سەرکەوتوو نەبوو، بەڵام بڕیاریان دا خۆیان پڕۆژەکە بھێننە دی. بە پشتیوانیی دارایی لەلایەن کۆمپانیای بریتش ئایر وەیز (British Airways)، کارەکانی دروستکردن لە ساڵی ١٩٩٨ دەستی پێ کرد.

پێکھاتە پۆڵایینەکە لە ھۆڵەندا دروست کرا و بەشەکانی لەڕێگەی ڕووباری تەمزەوە گواسترانەوە بۆ شوێنی مەبەست. چەرخەکە بە شێوەی ئاسۆیی لەسەر ڕووبارەکە کۆکرا، پاشان لە پڕۆسەیەکی ئەندازیاریی ئاڵۆزدا بە ھێواشی بەرز کرایەوە تا گەیشتە شێوەی ستوونیی خۆی. چاوی لەندەن لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩ لەلایەن سەرۆک وەزیرانی ئەوکات، تۆنی بلێر، بە فەرمی کرایەوە، بەڵام بەھۆی ھەندێک کێشەی تەکنیکییەوە، لە ٩ی ئازاری ٢٠٠٠ بەڕووی خەڵکدا کرایەوە.
چەپ|وێنۆک|چاوی لەندەن بە شەو، کە بەشێکە لە دیمەنی ڕووناککراوەی شارەکە.

 پێکھاتە و تایبەتمەندییەکان 
چاوی لەندەن بەرزییەکەی ١٣٥ مەتر (٤٤٣ پێ) و تیرەی بازنەکەی ١٢٠ مەتر (٣٩٤ پێ)ە. کاتێک دروست کرا، بەرزترین چەرخی بینین بوو لە جیھاندا. نەخشە ستوونییەکەی، کە تێیدا تەواوی پێکھاتەکە لە یەک لاوە بە ستوونێکی 'A' شێوە ڕاگیراوە، وای کردووە کە دیمەنێکی کراوە و بێ بەربەست لەسەر ڕووباری تەمزەوە ھەبێت.

خانەکان: چەرخەکە خاوەنی ٣٢ خانەی ھێلکەیی شوشەییە کە بە تەواوی ھەواگۆڕکێیان بۆ کراوە. ھەر خانەیەک نوێنەرایەتیی یەکێک لە شارۆچکەکانی لەندەن دەکات و دەتوانێت ٢٥ سەرنشین لەخۆ بگرێت. شایەنی باسە کە خانەکان ژمارەیان لە ١ تا ٣٣ دانراوە، بەڵام ژمارە ١٣ بەھۆی باوەڕی بەختی خراپ (شووم) لابراوە.

خێرایی: یەک سووڕانەوەی تەواوی چەرخەکە نزیکەی ٣٠ خولەک دەخایەنێت. خێراییەکەی کە ٢٦ سانتیمەتر لە چرکەیەکدایە، ئەوەندە ھێواشە کە سەرنشینان دەتوانن بەبێ وەستانی چەرخەکە سوار بن و دابەزن، تەنھا لە دۆخی تایبەتدا (وەک یارمەتیدانی بەساڵاچووان یان کەمئەندامان) چەرخەکە ڕادەگیرێت.

 گرنگیی کەلتووری و گەشتیاری 
چاوی لەندەن بە خێرایی بوو بە یەکێک لە گرنگترین شوێنە گەشتیارییەکانی لەندەن و ساڵانە ملیۆنان سەردانیکەری ھەیە. لە ڕۆژێکی ڕووندا، لە لووتکەی چەرخەکەوە دەتوانرێت تا دووریی ٤٠ کیلۆمەتر (٢٥ میل) ببینرێت. ئەم شوێنە بووەتە خاڵێکی سەرەکی بۆ ئاھەنگگێڕانە نیشتمانییەکان، بەتایبەتی ئاھەنگی سەری ساڵی نوێ کە نمایشێکی گەورەی یارییە ئاگرینەکانی تێدا ئەنجام دەدرێت.

 پێشانگا 

 سەرچاوەکان 

پۆل:شوێنە گەشتیارییەکانی لەندەن
پۆل:چەرخەکانی بینین
پۆل:بینا و پێکھاتەکان کە لە ١٩٩٩ تەواو بوون
پۆل:بینا پارێزراوەکانی پۆلی دووەم* لە لامبێس