ویلایەتی یانیە

ویلایەتی یانیە،  بە تورکیی عوسمانی: یانیە ولایتی بە ڕۆمانی:Vilâyet-i Yánnena) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey لە ساڵی ١٨٦٧ دامەزراوە. بەپێی زانیارییەکان لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕووبەرەکەی ١٨٣٢٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە بووە (٧٠٧٠ میل چوارگۆشە).https://www.britannica.com/place/Rumelia بە تێکەڵکردنی پاشالیکی یانینا و پاشالیکی بێرات لەگەڵ سنجاقەکانی جانینە، بێرات، ئەرگیری، پرێڤێز، تەرحالە و کەسریە دروست بووە. دواتر کەسریە دابەزی بۆ قەزا و سنووری بۆ ویلایەتی مەناستیر و تەرھالا لە ساڵی ١٨٨١ درا بە یۆنان. لەگەڵ کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی عوسمانی، ناوچەی باشووری ویلایەتەکە بوو بە بەشێک لە یۆنان و ناوچەی باکووری بوو بە بەشێک لە ئەلبانیا.https://archive.org/details/earth01recluoft/page/152/mode/1up

 مێژوو 
 ئەلبانیەکان 
خاکی ویلایەتی یانیە ناوچەی ناوەندی پاشالیکی ئەلبانی یانینا بوو، کە لە سەردەمی عەلی پاشای تەپێلێنادا تادێت پێگەیەکی سەربەخۆی لە چوارچێوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بەدەستھێنا، تا یاخیبوونی عەلی پاشا لە پۆرتە چەقێندرا. دواتر ئەو دەسەڵات و ئۆتۆنۆمیەی کە بەی ئەلبانییەکانی ناوچەکە بەدەستیان ھێنابوو، کۆتایی ھات کاتێک لە ساڵی ١٨٣٠ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە شارۆچکەی مەناستیر کۆمەڵکوژ کران، بە مەبەستی ڕێگریکردن لە ھەر جۆرە بڵاوبوونەوەی ئەگەری بزووتنەوەی نەتەوەیی ئەلبانی.https://books.google.iq/books?id=PjPZEAAAQBAJ&redir_esc=y

ویلایەتی یانیە یەکێک بوو لە ناوەندە سەرەکییەکانی ژیانی کولتووری و سیاسی ئەلبانییەکان کە لە ویلایەتی یانیە و ویلایەتی مەناستیر دەژیان. یەکێک لە گرنگترین ھۆکارەکان کاریگەری پەروەردە و کولتوری یۆنانی بوو کە نووسەرانی باشووری ئەلبانی لە قوتابخانەی بەناوبانگی یۆنانی ئیۆنانینا، زۆسیمایا وەریانگرت. عەبدول فراشێری، یەکەم ئایدۆلۆژیای سیاسی بەئاگاھاتنەوەی نیشتمانی ئەلبانیا یەکێک بوو لە شەش جێگرەکەی ویلایەتی یانیە لە یەکەم پەرلەمانی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٦-١٨٧٧.https://books.google.iq/books?id=k5Vsjg508EYC&q=%22albanian+vilayet%22+%22Greater+albania%22&pg=PA349&redir_esc=y عەبدیل فراشێری، خەڵکی فراشێر، ئەلبانیای مۆدێرن، لەگەڵ مەھمەت عەلی ڤریۆنی خەڵکی بێرات (ھەروەھا لە ئەلبانیای مۆدێرن) و ھەندێک لە ئەندامانی کۆمەڵگەی ئەلبانی یوانینا، لە مانگی ئایاری ساڵی ١٨٧٧دا کۆمیتەی ئەلبانی یانیەیان دامەزراند. فراشێری دژی بڕیارەکانی پەیمانی سان ستیفانۆ شەڕی کرد.https://books.google.iq/books?id=k5Vsjg508EYC&q=Albanian+Committee+of+Janina&pg=PA348&redir_esc=y

 یۆنانییەکان 
ھەرچەندە بەشێک لە دانیشتوانی ناوچەکە بەشدارییەکی زۆریان لە شەڕی سەربەخۆیی یۆنانی (١٨٢١-١٨٣٠)دا کرد، بەڵام پاشالیکی یانینا نەبووە بەشێک لە دەوڵەتی یۆنان. لە ساڵی ١٨٧٨ یاخیبوونێک سەریھەڵدا و شۆڕشگێڕان کە زۆربەیان یۆنانی ناوخۆیی بوون و کۆنترۆڵی ساراندێ و دێلڤینیان کرد. بەڵام لەلایەن سەربازە عوسمانییەکانەوە سەرکوت کرا و ٢٠ گوندی ناوچەکەیان سووتاند. https://books.google.iq/books?id=PCcPtAEACAAJ&redir_esc=y

لە ساڵی دواتردا دانیشتوانی یۆنانی ناوچەی یوانینا ڕێگەیان بە لیژنەیەک دا بە مەبەستی ئەوەی خواستی خۆیان بۆ یەکگرتن لەگەڵ یۆنان بخەنە بەردەم حکومەتەکانی ئەورووپا.https://books.google.iq/books?id=XPs-AQAAIAAJ&q=%22However,+it+did+prove+possible+to+have+the+inhabitants+of+the+Ioannina+region+sign+a+deed+authorizing+a+committee+to+present+their+just+cause+to+the+governments+of+Europe.+The+members+of+the+committee+included+Demetrios+Chasiotis,+who+had+made+a+name+for+himself+with+his+struggles+for+the+freedom+of+Epirus+and+with+his+memorandum+L%27Epire+et+la+question+grecque.+Memoire+sur+I+%27Epire+en+general+et+particuliere-+ment+sur+I%27eparchie+de+Janina+par+un+epirote,+published+in+Paris+in+1879+as+a+reply+to+articles+in+the+French+Press+which+had+reflected+the+Albanian+position+that+Epirus+was+an+Albanian+province+in+which+the+Greeks+were+a+minority.+The+contention+put+forward+by+Albanian+propaganda+that+in+the+whole+of%22&redir_esc=y

لە ساڵی ١٩٠٦ ڕێکخراوی کۆمەڵەی ئێپیرۆت لەلایەن ئەندامانی ڕەوەندی یۆنانی، پاناجیۆتیس دانگلیس و سپایرۆس سپایرۆمیلیۆسەوە دامەزرا، کە ئامانجی لکاندنی ویلایەتەکە بوو بە بە دابینکردنی چەکی ئاگرین بۆ یۆنانییە ناوخۆییەکان.https://books.google.iq/books?id=XPs-AQAAIAAJ&q=%22though+notes+in+the+Danglis+Archive+suggest+that+there+may+have+been+as+many+as+15000.+These+guns+were+distributed+throughout+Epirus,+from+Preveza+to+Cheimara,+Delvino+and+Argyrokastron,+and+the+systematic+flow+of+%22&redir_esc=y

 کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی عوسمانی 
لە کاتی ڕاپەڕینی ئەلبانی لە ساڵی ١٩١٢ ویلایەتی یانیە پێشنیار کرا وەک یەکێک لە چوار ویلایەت کە پێکھاتبوون لە ویلایەتی ئەلبانی. حکومەتی عوسمانی کۆتایی بە ڕاپەڕینەکانی ئەلبانیا ھێنا بە قبوڵکردنی نزیکەی ھەموو داواکارییەکانی یاخیبووانی ئەلبانیا لە ٤ی ئەیلوولی ١٩١٢، کە دواتر لە ساڵی ١٩١٢دا پێکھێنانی ویلایەتی لەخۆگرتبوو.https://books.google.iq/books?id=AIET_7ji7YAC&q=demands+of+albanian+rebels+1912&pg=PA293&redir_esc=y#v=snippet&q=demands%20of%20albanian%20rebels%201912&f=false

دوای یەکەم جەنگی بەڵکان لە ساڵانی ١٩١٢-١٩١٣ و پەیمانی لەندەن بەشی باشووری ویلایەتەکە، لەنێویاندا یوانینا، خرایە ناو یۆنان.https://books.google.iq/books?id=H5pyUIY4THYC&redir_esc=y ھەروەھا یۆنان لە کاتی شەڕەکانی بەڵکان دەستی بەسەر بەشی باکووری ویلایەتەکەدا گرتبوو، بەڵام پەیمانی بوخارێست کە جەنگی دووەمی بالکان کۆتایی پێھێنا، بە ئەلبانیا سپێردرا.Clogg 2002, p. 105: "The Second Balkan War had short duration and the Bulgarians... to an independent Albania."

 دانیشتوان 
 سەرژمێری دانیشتووان لە ویلایەتی یانیە  گروپ ١٨٩٣Kemal H. Karpat. Ottoman Population Records and the Census of 1881/82-1893 Int. J. Middle East Stud. 9 (1978), 237-274, p. 37 ١٩١١ ڕۆمی ئۆرسۆدۆکسی  ٢٨٦٬٣٠٤  ٣١١٬٠٣٢ موسڵمان ٢٢٥٬٤١٥  ٢٤٤٬٦٣٨ ولاک ٣٬٦٧٧  ٣٬٩٩٠ کاسۆلیک ٨٣  -  ھیتر ٩٩٧  ١٬١٧٥ سەرجەم  ٥١٦٬٤٧٦ ٥٦٠٬٨٣٥ 
دابەشبوونی نەتەوەیی نافەرمی ویلایەتی یانیە  M. V. Sakellariou. Epirus, 4000 years of Greek history and civilization . Ekdotikē Athēnōn, 1997, ISBN 9789602133712, p. 356نەتەوەژمارەیۆنانی١١٠٬٠٠٠-٤١٩٬٤٠٣ئەلبانی٢١٠٬٠٠٠-٣١٥٬٠٠٠وڵاکی٢٥٬٠٠٠-١٨٠٬٠٠٠تورک١٠٬٠٠٠-٢٠٬٠٠٠بولگاری٢٠٬٠٠٠ڕۆمانی٧٬٠٠٠سەرجەم٥٥٨٬٠٠٠-٦٤٨٬٠٠٠

 دابەشی کارگێڕی 
سنجاقەکانی ویلایەت:http://tarihvemedeniyet.org/2009/10/yanya-vilayeti/
 سنجاقی یانیە
 سنجاقی ئەرگیری
 سنجاقی پرێڤێزا
 سنجاقی بەرات

 نەخشە 

 سەرچاوەکان 

پۆل:یۆنان
پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨