پەیماننامەی ئینگلیز و عێراق (١٩٤٨)

پەیماننامەی ئینگلیز-عێراقی ساڵی ١٩٤٨، یان پەیماننامەی پۆرتسمۆس ساڵی ١٩٤٨، پەیماننامەیەک بوو لە نێوان عێراق و شانشینی یەکگرتوو کە لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨ لە پۆرتسمۆس واژوو کرا. ئەمە پێداچوونەوەیەک بوو بۆ پەیماننامەی ئینگلیز-عێراقی ساڵی ١٩٣٠.

لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا، بەریتانییەکان عێراقیان داگیرکردبووەوە بۆ پێچەوانەکردنەوەی کودەتایەکی لایەنگری تەوەر کە لە ساڵی ١٩٤١ ڕوویدابوو. بەپێی پەیماننامەی پۆرتسمۆس، سەید ساڵح جەبر دانوستانی لەسەر کشانەوەی بەریتانیا لە عێراق کرد. لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێککەوتنەکە دەستەیەکی بەرگری ھاوبەشی بەریتانی و عێراقی لەخۆگرتبوو بۆ سەرپەرشتیکردنی پلاندانانی سەربازی عێراق. سەرەڕای ئەوەش، بەریتانیا بەردەوام بوو لە کۆنترۆڵکردنی کاروباری دەرەوەی عێراق.

لەکاتی واژووکردنیدا، ئامانجی ستراتیژی بەریتانیا پێکھێنانی کوتلەیەکی عەرەبی بوو کە دژە سۆڤیەت و لایەنگری بەریتانیا بێت. دوای ئەوەی سووریا، ئوردن و میسری ڕازی کرد کە پەیوەندی پێوە بکەن، بەریتانیا وازی لە ژێرفەرمانی فەلەستینی ھێنا، کە نەتەوە یەکگرتووەکان دابەشکردنی بۆ دوو دەوڵەتی عەرەبی و جوولەکە پەسەند کردبوو، بۆ عێراق. پلانێکی سەربازی ڕێککەوتنی لەسەر کرا کە بەھۆیەوە دوو فیرقەی عێراقی، کە بە چەکی مۆدێرنی بەریتانی پڕچەک کرابوون، بەناو سووریا و ئوردندا تێپەڕن و بچنە پاڵ لەشکری عەرەبی ئوردن بۆ داگیرکردنی دەوڵەتە پل بۆ دانراوەکانی جوولەکە و عەرەب.

عێراق تا ساڵی ١٩٧٣ بۆ دابینکردنی پێداویستی سەربازی و مەشق و ڕاھێنان ھێشتا بە بەریتانیاوە بەسترابووەوە، کە ئەمەش لەلایەن ناسیۆنالیستە عەرەبەکانی عێراقەوە قبوڵ نەدەکرا. وەک کاردانەوەیەکی توند دژی پەیماننامەکە، عێراقییەکان ڕاپەڕینی وەثبەیان دژی بەردەوامی بوونی بەریتانیا لە عێراق بەرپاکرد. سەعید پەیماننامەکەی وەک سازشێک کە پێشکەش بە ناسیۆنالیستە عێراقی و عەرەبەکان کرابوو، ڕەتکردەوە.

پەیماننامەکە دوای کودەتای ئەفسەرانی ئازاد لە ساڵی ١٩٥٨ کە فەیسەڵی دووەمی لە دەسەڵات لابرد، ھەڵوەشایەوە و سیاسەتە لایەنگرەکانی ڕۆژاوای پێچەوانە کرانەوە.Eppel, p.74Nishri, Dr E. The British Trojan Horse in the Israeli War of Liberation, (in Hebrew, based on his doctoral thesis and research at The National Archives, United Kingdom, 2020Tripp, page 134Tripp, page 117
سەرچاوەکان

پۆل:پەیماننامەکانی عێراق