ئەرمەنستانی ڕۆژاوا

وێنۆک|300x300پیکسڵ|چەمکی مۆدێرن لە ئەرمەنستانی یەکگرتوو وەک ئەوەی یەکێتیی شۆڕشگێڕیی ئەرمەن ئیدیعای دەکات.پرتەقاڵی: ئەو ناوچانەی کە زۆرینەی دانیشتووانیان ئەرمەنییەکانن (کۆماری ئەرمەنستان: ٩٨٪ و جاواخێتی: ٩٥٪)زەرد: لە ڕووی مێژوویییەوە ئەو ناوچانەی ئەرمەنی کە لە ئێستادا ژمارەی دانیشتووانی ئەرمەنییان نییە یان زۆر کەمن (ئەرمەنستانی ڕۆژاوا، ناخیچێڤان و ناگۆرنۆ-قەرەباغ)

ئەرمەنستانی ڕۆژاوا (بە ئەرمەنیی ڕۆژاوا: Արեւմտեան Հայաստան) زاراوەیەکە بۆ ئاماژەدان بە بەشەکانی ڕۆژاوای بەرزاییەکانی ئەرمەنستان کە دەکەونە ناو تورکیا (لە ڕابردوودا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی) کە نیشتمانی مێژوویی ئەرمەنییەکان لەخۆ دەگرێت. ئەرمەنستانی ڕۆژاوا، کە وەک ئەرمەنستانی بیزەنتیش ئاماژەی پێ دەکرێت، لە دوای دابەشبوونی ئەرمەنستانی گەورە لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی (ئەرمەنستانی ڕۆژاوا) و فارسە ساسانییەکان (ئەرمەنستانی ڕۆژھەڵات) لە ساڵی ٣٨٧ی زایینیدا سەری ھەڵدا.

ناوچەکە لە ماوەی شەڕەکانی عوسمانی و فارسدا جێی ململانێ بوو و لە ماوەی شەڕەکانی ١٥٣٢–١٥٥٥ و ١٦٢٣–١٦٣٩دا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە داگیر کرا. دواتر ناوچەکە بە «ئەرمەنستانی تورکیا»یان «ئەرمەنستانی عوسمانی» ناسرا و شەش ویلایەتی لەخۆ دەگرت. لە ماوەی سەدەی نۆزدەھەمدا، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا بەشگەلێکی ئەرمەنستانی ڕۆژاوای داگیر کرد، لەوانەش قەرس.

دانیشتووانە ئەرمەنییەکەی ھەرێمەکە لە ساڵانی ١٨٩٠کاندا ڕووبەڕووی کۆمەڵکوژیی بەربڵاو بوونەوە، ھەروەھا قڕکردن و ڕاگواستنەوە لە کاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ١٩١٥ و ساڵانی دواتردا. سەرەڕای سڕینەوە و وێرانکردنی سیستماتیکی کەلەپووری کولتووریی ئەرمەنی، کە زیاتر لە ٤٠٠٠ ساڵ بەردەوام بوو، نموونەیەکە لە جینۆسایدی کولتووری. لە ساڵی ١٩٢٠دا پەیماننامەی سیڤەر - کە لە نێوان ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و ھێزە ھاوپەیمانەکانی جەنگی جیھانیی یەکەم واژوو کرا - داوای سنوورگەلێکی دەکرد کە تێیدا ئەرمەنستانی ڕۆژاوا دەخرایە سەر کۆماری ئەرمەنستان؛ ھەرچەندە ئەمە ھەرگیز جێبەجێ نەکرا و داگیرکاریی تورکیا بۆ سەر ئەرمەنستان بووە ھۆی لکاندنی قەرس و سوورمالوو بە تورکیاوە. ئەم لکاندنانە بەپێی پەیماننامەی ئەلێکساندرۆپۆڵ (١٩٢٠)، پەیماننامەی مۆسکۆ (١٩٢٠) و پەیماننامەی قەرس (١٩٢١) بەفەرمی کران.

لە دوای جینۆسایدی ئەرمەنییەکان و داگیرکاریی تورکیاوە، ئەرمەنییەکان - چ لە تاراوگە و چ دانیشتووانی ڕەسەنی تورکیای مۆدێرن - ھەوڵی نوێنەرایەتیی سیاسی یان یەکگرتنەوەیان لەگەڵ کۆماری ئەرمەنستان داوە، و کۆنگرەی نەوەکانی ڕزگاربووانی جینۆساید لە تاراوگە چالاکن. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، سێ پارتە تەقلیدییەکەی ئەرمەن - فیدراسیۆنی شۆڕشگێڕی ئەرمەن (داشناکەکان)، پارتی سۆسیال دیموکراتی ھنچاکیان (ھنچاکەکان) و پارتی لیبراڵ دیموکراتی ئەرمەن (ڕامگاڤارەکان) - بەیاننامەیەکی ھاوبەشیان لە سەدەمین ساڵیادی پەیماننامەی سیڤەردا بڵاو کردەوە و ڕایان گەیاند کە ئەمە تاکە بەڵگەنامەی یاسایی نێونەتەوەیییە کە سنووری نێوان ئەرمەنستان و تورکیا دیاری دەکات. ھاتوچۆ لە نێوان ئەرمەنستانی ڕۆژاوا و ئەرمەنستانی ڕۆژھەڵات لە ساڵی ١٩٩٣ەوە بەھۆی گەمارۆی بەردەوامی تورکیا-ئازەربایجان بۆ سەر کۆماری ئەرمەنستان قەدەغە کراوە.

سەرچاوەکان