ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز

ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز، کە بە ویلایەتی خارپوت (بە ئەرمەنی: Խարբերդի վիլայեթ (خاربێردی ڤیلایت’) ناودەبرێت بە تورکیی عوسمانی: معمورة العزیز ولایتی بە ڕۆمانی:Mamuret-ul-Aziz vilayet) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا. ویلایەتەکە دەکەوێتە نێوان دۆڵی ڕووباری فورات و مورات. لە باکووری ڕۆژئاوا ویلایەتی سیواس بوو.

 مێژوو 
ویلایەتەکە لە ساڵانی ١٨٧٩-١٨٨٠ لە بەشێک لە ویلایەتی دیاربەکر دروست بووە کە پارێزگای مەلەدی لەخۆگرتبوو.https://books.google.iq/books?id=do89AAAAIAAJ&pg=PA18&redir_esc=y لە ساڵی ١٨٨٨ بە فەرمانێکی ئیمپراتۆری، ویلایەتی خۆزات پەیوەندی بە ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیزەوە کرد.https://books.google.iq/books?id=do89AAAAIAAJ&pg=PA39&redir_esc=y 

خارپێت، لە ناوەندی حەوزێکی کشتوکاڵی بەپیت کە درێژییەکەی نزیکەی ٥٠ کم و پانییەکەی ٢٠ کم بوو لە دۆڵی فورات، شوێنی دێرینی سنجاق (قەزا) بووە. ژمارەی دانیشتوانەکەی کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ٣٠ بۆ ٤٠ ھەزار کەس بوو، لە ئەرمەنی و کورد و ئاشوورییەکان پێکھاتبوو. بەڵام پێگەی لە لوتکەی بەردێکی بادا، گەشەسەندنی شارەکەی قورس کرد. سوڵتان عەبدولعەزیز لە ساڵی ١٨٦٦ بڕیاریدا ناوەندەکە بگوازێتەوە بۆ گوندی مێزەرە (خارپێت) کە ٥ کم لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە دوورە، لەوێدا پادگان و نەخۆشخانە و بارەگایەکی ئیداری دروستکرد: شارۆچکە نوێیەکە ناوی مەعمورەت و لعەزیز وەرگرتووە، “لەلایەن عەزیزەوە سەرفرازی کردووە” (کورتی بۆ عەبدولعەزیز)، کە ناوە مۆدێرنەکەی، ئەلازیغ، شێواندنێکی زاراوەییە. لە ساڵانی ١٩٠٠دا، لەلایەن تەلارسازێکی ئەرمەنییەوە، پلانی شارستانی مۆدێرن و شەقامی فراوانی پێدەبەخشرێت.

خارپێت، لە ساڵانی ١٨٦٠ەوە بووە یەکێک لە یەکەم ناوەندەکانی کۆچی عوسمانی بۆ ئەمریکا بەھۆی بوونی میسیۆنێکی پرۆتستانتی ئەمریکی لە ساڵی ١٨٥١ەوە و کۆلێژی کەنیسەی ئینجیلی ئەرمەنی لە ساڵی ١٨٧٨ەوە. بزووتنەوەی کۆچبەری کە ساڵانە دەگاتە ٣ ھەزار کەس، بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر مەسیحییەکانی ئەرمەن ھەیە؛ کونسوڵی ئەمریکا لە خارپێت مەزەندە دەکات کە ٨٠%ی کۆچبەرانی ئەرمەنی بۆ ئەمریکا لەم پارێزگایە دێن. بەڵام موسڵمانانی تورک و کوردیش دەستیان کرد بە کۆچکردن بۆ ئەمریکا، ھەرچەندە یاسای عوسمانی کۆچی موسڵمانانی قەدەغە دەکرد.Touraj Atabaki, Ottoman and Republican Turkish Labour History, International Review of Social History, Cambridge, décembre 2009, p.25-26

سنجاقی خۆزات(دەرسیم) لە ساڵی ١٨٧٥ لە ویلایەتی ئەرزڕۆم جیا بووەوە و بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە ویلایەتی دەرسیم؛ لە ساڵی ١٨٨٨دا بە ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیزەوە بەستراوەتەوە. پارێزگای دێرسیم (لە ساڵی ١٩٣٨ەوە، تونجێلی) ژمارەی دانیشتووانێکی زۆری کوردی عەلەوی زازاکی زمان (بە تورکی، قزڵباش)ی تێدایە. ئەم گرووپە ناڕازییە نزیکە لە شیعەگەری، لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەمدا لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە چاویان لێکرابوو، کە ھەوڵیان دەدا سوننەزمی ئۆرتۆدۆکس بەرەوپێش ببەن: لە ساڵانی ١٩٠٧-١٩٠٨، سەرباز بۆ ملکەچکردنیان نێردرا. عەلەوییەکانی دێرسیم پێشوازییان لە شۆڕشی گەنجانی تورکی ساڵانی ١٩٠٨-١٩٠٩ کرد. بەڵام ئەوان دژایەتی سیاسەتی کۆمیتەی یەکێتی و پێشکەوتن دەکەن کاتێک ھەوڵی سەپاندنی زمانی تورکی دەدات. ئەوان بە خۆڕاگری لە بەرامبەر خزمەتی سەربازیدا مانەوە و دوای شکستی سەریکامیش (کانوونی یەکەمی ١٩١٤- ژانویەی ١٩١٥) ڕەتیانکردەوە بچنە ناو سوپای عوسمانییەوە. لە کاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ساڵی ١٩١٥دا، زۆرێک لە دەرسیمیەکان یارمەتی ئەرمەنییەکانیان دا بۆ ھەڵھاتن، یان بە خۆڕایی یان بە پارە، بە داڵدەدانیان یان بردنیان بۆ خاکی ڕووسیا.Markus Dressler, Writing Religion : The Making of Turkish Alevi Islam, Oxford University Press, 2013, p. 113-115

گێڕانەوەی (دکتۆر ھێرمان ن.بارنۆم) لەبارەی خارپێت لە ساڵانی ١٨٠٠، 

دانیشتوانی ئەرمەنی خارپێت بەھۆی ئاژاوەگێڕییەکانی ساڵی ١٨٩٥ (کۆمەڵکوژییەکانی حەمیدییە) و پاشان کۆمەڵکوژی و دیپۆرتکردنەوەکانی جەنگی جیھانی یەکەم لە ڕۆژھەڵات بە توندی کاریگەرییان لەسەر بوو، کە وازھێنانی ھارپوتی لە بەرژەوەندی ئێلازیغ خێراتر کرد. کونسوڵی ئەمریکی (لێسلی دەیڤس) کە لە ساڵی ١٩١٥ لە شاری خارپێت جێگیر بووە، یەکێکە لە شایەتحاڵە سەرەکییەکانی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، ئەم ویلایەتە وەک شوێنی ترانزێت یان کۆمەڵکوژی ئەرمەنییەکان کە لە شەش ویلایەتەوە دیپۆرتکراونەتەوە، کاردەکات.Leslie Davis (préf. Yves Ternon), La Province de la mort, Complexe, 1994

 خاک 
ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئانادۆڵ، لە یەکگرتنی ھەردوو لقی ڕووباری فورات، قەرەسو (فورات) و موراد نەھری. لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ ویلایەتی سیواس و لە باکوورەوە لەگەڵ ویلایەتی ئەرزڕۆم و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتی دیاربەکر و لە باشوورەوە لەگەڵ ویلایەتی حەلەب ھاوسنوورە.

 دیمۆگرافیا 
بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ١٤٦١٤ میل چوارگۆشە بووە (٣٧٨٥٠ کیلۆمەتر دووجا)، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی ٥٧٥٣١٤ کەس بووە. وردی ژمارەکانی دانیشتووان لە "نزیکەیی"ەوە دەست پێدەکات تا "تەنھا گریمانەیی" بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە.http://tarihvemedeniyet.org/2009/10/mamuretul-aziz-elazig-vilayeti/

لە ساڵی ١٩١٢ بەپێی ئاماری ڕووسیا، ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز ٤٥٠ ھەزار دانیشتووی ھەبووە؛ 182 ھەزار تورک و 168 ھەزار ئەرمەن و 95 ھەزار کورد و 5 ھەزار ئۆرتۆدۆکسی سریانی.http://www.armenianhouse.org/bryce/treatment/654-670-annexe.html

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:پارێزگای خارپێت
پۆل:مێژووی پارێزگای دەرسم
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٣