ویلایەتی حیجاز

ویلایەتی حیجاز،  بە تورکیی عوسمانی: حیجاز ولایتی بە ڕۆمانی:Ḥijāz Vilâyeti) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٩٦٥٠٠ میل چوارگۆشە بووە (٢٥٠ ھەزار کیلۆمەتر دووجا). حیجاز ھەموو زەویەکانی لە سنووری باشووری ویلایەتی سووریا، باشووری شاری مەعان، تا سنووری باکووری ویلایەتی یەمەن، باکووری شاری ئەللیس لەخۆگرتبوو.https://archive.org/details/asiakeane00kean/page/459/mode/1up

ھەرچەندە سەرەڕای نەبوونی سامانی سرووشتی، ھەرێم وەک شانەی ئیسلام گرنگییەکی سیاسی زۆری ھەبوو و سەرچاوەی ڕەوایەتی بوو بۆ حوکمڕانی عوسمانیەکان. ئەو یارمەتییانەی کە لەلایەن دەوڵەت و زەکاتەوە دابین دەکرا، سەرچاوەی سەرەکی داھات بوون بۆ دانیشتوانی ئەو دوو شارە پیرۆزە، بەڵام بازرگانی کە بەھۆی حەجەوە دروست دەکرا، سەرچاوەیەکی گرنگی داھاتیش بوو.https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA253&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

ھێزی ئاسایی عوسمانی لە حیجاز وەک فیرقە پێکھێنرا، کە پەیوەست بوو بە سوپای حەوتەمەوە لە ویلایەتی یەمەن. لە دەرەوەی شار و شارۆچکەکان، دەسەڵاتی عوسمانی لاواز بوو. تەنھا مەدینە و جدە لەشکری ھەمیشەیییان ھەبوو.https://ww1.slashdocs.com/

 مێژوو 
سوڵتان سەلیمی یەکەم لە ساڵی ١٥١٧دا شکستی بە سوڵتانییەتی مەمالیکەکان ھێنا و دەستی بەسەر میسردا گرت. حیجاز لەو کاتەدا، دەسەڵاتێکی مەمالیکەکان بوو و بۆ ھاوردەکردنی دانەوێڵە پشتی بە میسر بەستبوو، ھەروەھا لە ژێر ھەڕەشەی ھێزێکی دەریایی شەڕانگێزی پورتوگالدا بوو لە دەریای سوور. لە ئەنجامدا میری مەککە لەو کاتەدا، بەرەکاتی کوڕی محەمەد حەسەنی، کوڕە ١٢ ساڵانەکەی، محمد ("ئەبو نومێی"ی داھاتوو)ی ناردە میسر و بەیعەتیان بە سوڵتانی عوسمانی دا، لەگەڵ کلیلی مەککە. سوڵتان ڕێگەی بە میری مەککە دا لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە لە بەرامبەر وەفاداری بۆ سوڵتان. بۆ بەھێزکردنی شەرعیەتی سوڵتان لە حیجاز و لە جیھانی موسڵمانان، سوڵتان نازناوی پارێزەری دوو مزگەوتی پیرۆزی(خَادِمُ ٱلْحَرَمَیْنِ ٱلشَّرِیفَیْن) وەرگرت. سەرەتا عوسمانیەکان لە ژێر دەسەڵاتی ئەیالەتی میسردا حیجازیان بەڕێوە دەبرد. شەریفی مەککە نوێنەرایەتی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری لە ناوچەکەدا دەکرد. دواتر ئیدارە کەوتە دەست والیەکانی جەدە و دواتر ئەیالەتی جددە گۆڕدرا بۆ ویلایەتی حیجاز، لەگەڵ پارێزگارێک لە مەککە.https://books.google.iq/books?id=d2WcCIm6WaQC&pg=PA734&redir_esc=y

لە ساڵانی ١٧٥٠ وە موسڵمانانی وەھابی کە مەزھەبێکی پاکیزەیی ناوچەی نەجد بوون و لەلایەن بنەماڵەی کاریگەرەکەی ئالسعودەوە پشتیوانی دەکران، دەستیان کرد بە مەترسی لەسەر سەقامگیری حیجاز. لە ساڵی ١٨٠١ لە کاتێکدا سەرنجی باب ئەلعالی عوسمانی بۆ داگیرکردنی میسری فەرەنسی لادرا، وەھابیەکان زاڵ بوون بەسەر بەرگرییە ناوخۆییەکانی حیجازیدا و شارە پیرۆزەکانیان گرت. شەریف پاشا، والی جدە، بۆ ماوەیەکی کاتی مەککەی لە دەست وەھابییەکان وەرگرتەوە بەڵام دواجار لە ساڵی ١٨٠٦دا شکستی ھێنا. وەھابیەکان عەقیدەی ئایینی توندیان لە شارە پیرۆزەکاندا سەپاند؛ باسکردنی سوڵتان لە کاتی وتاری ھەینیدا قەدەغە بوو، بەرپرسانی چوار مەزھەب (قوتابخانەکانی فیقھی ئیسلامی) لە کارەکانیان دوورخرانەوە و وەھابیەکان لە شوێنی ئەوان دانران. لە سەرەتای ساڵی ١٨٠٧ سەرکردەی سوپای وەھابی ئیبن سعود فەرمانی دەرکردنی ھەموو حاجی و سەربازە دڵسۆزەکانی میری مەککە دەرکرد، دواتر تاڵانی شارەکە بەدوای خۆیدا ھێنا. گوایە ئیبن سعود کاروانی حاجیانی قەدەغە کردووە کە شمشاڵ و تەپڵیان لەگەڵدا بووە، ئەمەش پێچەوانەی عەقیدەی وەھابی بووە.https://ww1.slashdocs.com/

حکومەتی عوسمانی خۆی بینی کە ناتوانێت ڕووبەڕووی وەھابیەکان ببێتەوە، و ئەرکی شکستپێھێنانیان بە محەممەد عەلی پاشا بەھێزی میسر لە ساڵانی ١٨٠٩-١٨١٠ دا. محەممەد عەلی پاشا لە ساڵی ١٨١١ سوپایەکی بە فەرماندەیی (طوسون پاشا)ی کوڕی ڕەوانە کرد و لە ساڵی ١٨١٢ و ١٨١٣دا بە سەرکەوتوویی مەدینە و مەککەی گرتەوە. (طوسون پاشا) لە کاتی ھەڵمەتەکەدا بە نەخۆشی کۆچی دوایی کرد و برا بچووکەکەی (ئیبراھیم پاشا) جێگەی گرتەوە کە درێژە بە ھەڵمەتەکەی دا بۆ ناو نەجد و شەڕەکە تەنھا لە ئەیلولی ساڵی ١٨١٨ کۆتایی ھات، بە شکست و ھەڵوەشاندنەوەی ئەو وڵاتە کە بە یەکەم دەوڵەتی سعودیە ناسرابوو. لە ساڵی ١٨١٨ تا ١٨٤٥ ناوچەکە لە لایەن میسرەوە بەڕێوەدەبرا، تاوەکو محمد عەلی ناچار بوو حیجاز بگەڕێنێتەوە بۆ سوڵتان لە ئەنجامی شەڕی دووەمی تورکیا و میسر. پاشان عوسمان پاشا کرا بە والی حیجاز. سنوورەکانی ویلایەتەکە باشتر پێناسە کرانەوە و میرنشینی مەککە نۆژەن کرایەوە.https://books.google.iq/books?id=41aVY2K95yEC&pg=PA189&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٨٦٠ کۆمیسیۆنێک بۆ ڕێکخستنەوەی ویلایەتەکە ڕەوانەی حیجاز کرا و لە دەیان ساڵی دواتردا چاکسازیی ئیداریی ھاتە ئاراوە. حیجاز لە ساڵی ١٨٧٢ بە پێی یاسای ویلایەت لە ساڵی ١٨٦٤ وەک ویلایەت ڕێکخرایەوە، ویلایەتەکە بەسەر سنجاق و قەزا و ناحیەدا دابەشکرا. مەککە بوو بە ناوەندی ویلایەت، مەدینە و جدە وەک سنجاق. پێکھاتەی ئیداریی حیجاز چاکسازی کرا، بەڵام ھەندێک گۆڕانکاری کە لە باقی ئیمپراتۆریەتدا دەرکران لێرەدا جێبەجێ نەکرا. شارۆچکەکانی مەککە و مەدینە لە پێدانی باج بەخشرابوون و لە ڕاستیدا، لە خەزێنەی عوسمانی کە بڕیار بوو بەسەر ھەژارانی مەککە و مەدینەدا دابەش بکرێت، یارمەتییان پێدرا، کە پێی دەگوترا سورە. ناوچەی حیجاز بۆ یەکەمجار لە سەردەمی خەلیفەی عەباسی ئەلموقتەدیر لە سەدەی دەیەمدا یارمەتی وەرگرت، دواتر بووە بە نەریت بۆ خەلیفە و سوڵتانەکانی تر کە ئەو یارمەتییانە بنێرن. بەڵام بەدەر لە دانیشتوانی مەککە و مەدینە، دانیشتوانی شارۆچکە و گوندەکانی تریش ئەوەندە سوودیان لێ وەرنەگرت. ھەروەھا یارمەتییەکان درا بە شێخە کۆچەرییە دیارەکان، کە توانای تێکدانی تێپەڕبوونی حاجیان لە ناوچەکەدا ھەبوو. ھەروەھا ھەموو ویلایەتەکە لە خزمەتی سەربازی بەخشرا؛ ھەوڵەکانی ھەڵوەشاندنەوەی ئەم لێخۆشبوونە لەلایەن شەریفی مەککەوە ڕێگری لێکرا. https://books.google.iq/books?id=Qx_8DAy9VMYC&redir_esc=y

عوسمانییەکان ھێزێکی گارنیۆنیان لە ژێر فەرماندەیی ئەفسەرەکاندا ٧٠٠٠ سەربازی ھەبوو، جگە لە پاسەوانی کەسی شەریف خۆی کە ٥٠٠ کەس بوو. جگە لەم نیشتەجێبوونانە، ڕێگاوبان و ژێرخانی دیکە لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانییەکاندا نەبوون، ڕێگاکانی بۆ یانبوو لە مەدینەوە پێویستیان بە سکویرێتی بەھێز ھەبوو و ڕێگای شەمەندەفەری مەککە-مەدینە بە بەردەوامی لەلایەن خەڵکی ھۆزەکانەوە دادەخرا کە داوای پارەیان دەکرد بۆ تێپەڕین، دزیکردن و کوشتنی ڕێگاوبانەکان لەسەر ئەم ڕێگایانە باو بوو.Numan, Nurtaç (November 2005), The Emirs of Mecca and the Ottoman Government of Hijaz, 1840-1908, The Institute for Graduate Studies in Social Sciences

عوسمانییەکان لە ساڵی ١٩٠٨ ھێڵی ئاسنی حیجازیان تەواو کرد، کە دیمەشقی بە مەدینە بەستەوە، بەڵام لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا زیانێکی زۆر بەر ھێڵی ئاسنینەکە کەوت و دواتر وازی لێھێنرا. لە ساڵی ١٩١٦ لە ئەنجامی نامەنووسی مەکماھۆن-حوسێن، شەریف حسێن کوڕی عەلی خۆی بە پاشای حیجاز ڕاگەیاند.https://nabataea.net/travel/info/the-hejaz-railway/

 دیمۆگرافیا 
دیاریکردنی ژمارەی وردی دانیشتوانی حیجاز مەحاڵە، بەتایبەتی بەھۆی جووڵەی بەدەوی و حاجیەکان و ھەروەھا بەھۆی بێتوانایی دەسەڵاتدارانی عوسمانی لە ئەنجامدانی سەرژمێری لە عەرەبستان.Ochsenwald, William (1984). Religion, Society And The State In Arabia: The Hijaz Under Ottoman Control, 1840-1908. Ohio State University Press. p. 10 [26]. ژمارەی دانیشتوانی بۆ ویلایەت بەپێی سەرژمێری عوسمانی ساڵی ١٨٨٥ بە (٣،٥) ملیۆن کەس ھاتووە. بەپێی (ویلیام ئێڵ ئۆکسنڤاڵد)، ژمارەی دانیشتوانی ڕاستەقینەی حیجاز بە ئاسیرەوە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا لە نێوان ٤٠٠ ھەزار بۆ ٨٠٠ ھەزار کەس بووە.Ochsenwald, William (1984). Religion, Society And The State In Arabia: The Hijaz Under Ottoman Control, 1840-1908. Ohio State University Press. p. 17 [33].

زۆربەی دانیشتووانەکە نیشتەجێ نەبوون، و کۆچەری و نیمچە کۆچەرییان لەخۆگرتبوو کە بژێوی ژیانیان لە بەخێوکردنی ئاژەڵەوە دەستدەکەوێت. ھۆزەکانی بەدەوی زاڵ بوون بەسەر ناوچەکەدا و کۆنترۆڵی عوسمانی بەسەریاندا زۆرتر ناڕاستەوخۆ بوو، والییان بۆ مەدینە و جدە دانا بەڵام ڕێگەی بە حوکمڕانی ناوخۆیی دەدا لە شوێنەکانی تر.Numan, Nurtaç (November 2005), The Emirs of Mecca and the Ottoman Government of Hijaz, 1840-1908, The Institute for Graduate Studies in Social Sciences

 ئابووری 

ئابوری ویلایەتەکە زۆر پشتی بە حەج و زیارەتی ساڵانە بەستبوو، کە موسڵمانان لە ھەموو جیھانەوە گەشت دەکەن بۆ شارەکانی مەککە و مەدینە. گرنگی حەجەکە بەجۆرێک بوو کە زۆرینەی خەڵکی شارەکە بەتایبەتی دانیشتوانی مەککە و مەدینە بۆ بژێوی ژیانی ڕۆژانە پشتیان بە داھاتی سەردانی زیارەتەکان بەستبوو. زۆرێک لە دانیشتووان وەک ڕێبەر بۆ زیارەتکاران، دەڵاڵی وشتر کاریان دەکرد، شوێنی نیشتەجێبوونی زیارەتکارانیان دروست دەکرد و دابینیان دەکرد، ئاوی زەمزەمیان دەفرۆشت یان دابەشیان دەکرد. ھەندێکی تر لە چاککردنەوەی مزگەوتی حەرام و مزگەوتی پێغەمبەردا وەک ڕشتن، دەرگاوان، خزمەتکار، نوێژ، بانگخواز یان مۆم پاککەرەوە کاریان دەکرد. لەو پیشانە زۆرترینیان ڕێبەرانی زیارەت بوون. ئەم ڕێبەرانە ئەرکی ڕێکخستنی شوێنی مانەوەی حاجی و گواستنەوە و ڕۆڵگێڕان وەک وەرگێڕ و بە گشتی ڕێنماییکردنی حاجی لە ڕێگەی ڕێوڕەسم و نوێژەکانی پێویستیەوە بوو. جگە لە پارەدان لەلایەن حاجییەکەوە، ڕێبەرەکە دەیتوانی ھەر مامەڵەیەک بەناوی حاجییەکەوە ئەنجام بدات.http://ww1.slashdocs.com/

ھەناردەی سەرەتایی حیجاز بریتی بوو لە خورما، خەنە، پێستە، بەڵسەمی مەککە، جەوی، مرواری و ئاوی زەمزەم. بەو پێیەی سەرچاوە سروشتییەکان لە ناوچەکەدا کەمن، زۆرینەی ڕەھای بەرھەمەکان دەبوو ھاوردە بکرێن، ئەمەش کارێکە تا سەرەتای سەدەی بیستەم بەردەوام بوو.

ناوەندی بازرگانی ناوچەکە شاری بەندەری جدە بوو کە بەندەری سەرەکی دەریای سوور بوو. بەو پێیەی بەندەرەکە لەسەر ڕێڕەوی بازرگانی قاوە لە یەمەن و ڕێڕەوی بازرگانی لە ھیندستانەوە بوو، کەشتییەکانی عەرەبستان، ھیندستان، ئەفریقا و باشووری ئەوروپا بە بەردەوامی بە بەندەرەکەدا تێدەپەڕین، زۆرینەی بازرگانانی ئەوروپی ئۆفیسیان لە بەندەرەکەدا دانا. باجی گومرگی کە لە بەندەرەکەدا کۆدەکرایەوە، سەرچاوەیەکی دیکەی داھات بوو بۆ ھەردوو ویلایەت و میرنشینی مەککە. کردنەوەی کەناڵی سوێس لە ساڵی ١٨٦٩ کاریگەری نەرێنی لەسەر بازرگانی جدە ھەبوو چونکە کەشتییە ھەڵمییەکان دەیانتوانی لە بەندەرەکانی بچووکتر وەک یەنبەع لە کەنارەکانی دەریای سووردا جێگیر ببن.http://ww1.slashdocs.com/

بەھۆی گەرمای زۆری ھەرێم و کەمی بارانبارین، حیجاز نەیتوانی پاڵپشتی ئابوورییەکی بنچینەیی کشتوکاڵی بکات. کشتوکاڵ تەنھا لە وەحشەتەکان و لە پەراوێزی ئاودێری شارە گەورەکاندا دەکرا، خورما بەرھەمی سەرەکی بوو کە دەچێنرا. ھەروەھا ھۆزە نیمچە کۆچەرییەکان خەریکی کشتوکاڵ بوون یان مەڕ و وشتریان بەخێودەکرد.

 دابەشی کارگێڕی 
سنجاقەکانی ویلایەت:https://tarihvemedeniyet.org/2009/10/ceziretul-arab-hicaz-ve-yemen-vilayetleri/
 سنجاقی مەککەی موکرەمە (مەککە)
 سنجاقی مەدینەی مونەوەرە (مەدینە)؛ لە ھاوینی ساڵی ١٩١٠ بوو بە سنجاقی سەربەخۆ.
 سنجاقی سیدە (جەدە)https://books.google.iq/books?id=zsXaC_HuTmoC&pg=PA11&redir_esc=y

 نەخشە 

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٦
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
بەیروت
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتانی ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٣٢
پۆل:عەرەبستانی سعوودی
پۆل:نیمچەدوورگەی عەرەبی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٨٨