ویلایەتی قەستەمونی

ویلایەتی قەستەمونی،  بە تورکیی عوسمانی: قسطمونی ولایتی بە ڕۆمانی:Kastamuni Vilâyeti) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey لە ساڵی ١٨٦٧ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٢٢ ھەڵوەشاوەتەوە. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، دەوترێت ڕووبەری ویلایەتەکە ١٩٣٠٠ میل چوارگۆشە بووە (٥٠ ھەزار کیلۆمەتر دووجا)، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکراوەتەوە) ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٠٠٩٤٦٠ کەس بووە.https://archive.org/details/asiakeane00kean/page/459/mode/1up

 مێژوو 
250px|وێنۆک|چەپ|کرێکار و کۆڵبەرێکی تورک لە ویلایەتی قەستەمونی، کورد خەڵکی ڤیرانشەھیر. پاسکال سێبا، ١٨٧٣
ویلایەتی قەستەمونی کە بەشێکی کارگێڕی ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییە، لە ساڵی ١٨٦٧ دامەزراوە و لە ساڵی ١٩٢٢ ھەڵوەشایەوە. لە ساڵانی ١٩٢٠دا جوگرافیناسێکی بەریتانی (جۆرج واڵتەر پرۆتێرۆ) ناوچەکەی بە شاخاوی وەسف کردووە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ زەوییەکی ناڕێک و جۆراوجۆر. ئەمەش کاریگەری لەسەر شێوازی ژیان و کولتوری دانیشتووانەکەی دەبوو، پێدەچێت ببێتە ھۆی دروستبوونی کۆمەڵگایەک کە بەھۆی دیمەنە تەحەداییەکانەوە لە یەکتر دابڕاو بن.https://www.britannica.com/place/Turkey 

دانیشتوانی ئەو سەردەمە بە پلەی یەکەم موسڵمان بوون. ئەم زۆرینەی ئایینییە، دەبووە ھۆی داڕشتنی نۆرمەکانی کۆمەڵایەتی و کولتووری ناوچەکە، کاریگەری لەسەر لایەنەکانی وەک سیستەمی یاسایی، پەروەردە و داب و نەریتی ڕۆژانە. گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە لە کاتێکدا دانیشتووانەکە بە پلەی یەکەم موسڵمان بوون، بەڵام پێدەچێت لە ڕووی نەتەوە و زمان و پراکتیزە کولتوورییەکانەوە ھەمەچەشن بوون.https://www.globalmediainsight.com/blog/saudi-arabia-population-statistics/

ویلایەتی قەستەمونی لە ڕۆژھەڵاتەوە بە ویلایەتی سیواس و ویلایەت ترابزۆن و لە باشووری ڕۆژئاوا بە ویلایەتی ئەنقەرە و ویلایەتی خوداوەندکار و لە ڕۆژئاوا بە سنجاقی ئیزمیر و لە باکوورەوە بە دەریای ڕەش دەورە دراوە. Kütüklü, Ferhat; Tunoğlu, Kamil. (2012) a.g.e, syf. 137.

مزگەوتی (ئەتابەی غازی) لە کاستامۆنو کۆنترین مزگەوتی ناسراوی شارەکەیە؛ نووسراوی سەر دەرگاکەی کە لە ساڵی ٦٧٢ نۆژەن کراوەتەوە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە شارەکە زۆر پێش ئەو بەروارە کەوتۆتە ژێر دەسەڵاتی موسڵمانانەوە. لەو ساڵانەی کە دەوڵەتی سەلجوق خەریک بوو بڕووخێت، شەمسەدین بەی سەربەخۆیی ڕاگەیاند و دڵنیای کردەوە کە ئەم شوێنە وەک شوێنەکانی دیکەی ئەنادۆڵ ئیدارەیەکی سەربەخۆ وەردەگرێت.

لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا شاری کاستامۆنو وەک شوێنی دەربەدەری بۆ نەیارانی دیسپۆتیزمی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم کاری دەکرد. لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٠٦دا شارەکە ڕاپەڕینی لە دژی ئیدارە و چاکسازییەکانی باج کرد. دانیشتووان بە بایکۆتکردنی ھەڵبژاردنی شارەوانییەکان بە بیانووی ئەوەی شارەوانییەکان کۆنترۆڵی باج و خەرجییەکانیان نییە، دەستیان پێکرد؛ خۆپیشاندەران بە سەرۆکایەتی دادوەرێکی پێشوو بە ناوی عیساد ئەفەندی و نەیارانی بێمافی دیکە بۆ ماوەی ١٠ ڕۆژ نووسینگەی تەلەگرافیان داگیرکرد و داوایان کرد حکومەت والی و بەڕێوەبەری باج لە کارەکانیان دووربخاتەوە. (عەلی ڕزا پاشا) فەرماندەی سەربازیی ئەو ویلایەتە، داواکارییەکانیان پەسەند دەکات و ڕەتیدەکاتەوە ھێز لە دژی ئەوان بەکاربھێنێت، بەو پێیەی جەندرمەی ناوخۆیی بە لاواز و جێی متمانە دادەنرێت. لە یەکەمی شوباتدا حکومەت لەکارلابردنی والی و بەڕێوەبەرەکەی قبوڵکرد و عەلی ڕزا پاشای وەک والی بە وەکالەت دەستنیشانکرد؛ چەند بەرپرسێکی گەندەڵی لە کارەکانیان دوورخستەوە. ناڕەزایەتییەکان بۆ سینۆپی بڵاوبووەوە و خۆپیشاندەران والی وەکالەتیان ناچارکرد سواری بەلەمێک بێت بۆ ئەستەمبوڵ. ئەم بزووتنەوەیانە کە دواتر بۆ ناوچەکانی دیکەی ئیمپراتۆریەتەکە بڵاودەبوونەوە، سێبەری شۆڕشی گەنجی تورکی ساڵی ١٩٠٨ بوون.Aykut Kansu, The Revolution of 1908 in Turkey, Brill, Leiden, 1997, p. 32-37

لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەم لە ڕۆژھەڵات، لە بەھاری ساڵی ١٩١٥، بەندەری زۆنگوڵداک لەلایەن بەلەمی ڕووسیاوە بۆردومان کرا. ھەروەھا لە ساڵانی ١٩١٥ و ١٩١٦ چەندین جار ئینەبۆڵو بۆردومان کراوە.Martin Motte, « La seconde Iliade : blocus et contre-blocus au Moyen-Orient, 1914-1918 », Guerres mondiales et conflits contemporains, vol. 2, no 214, 2004, p. 39-53

لە سەردەمی شەڕی سەربەخۆییی تورکیا (١٩١٩-١٩٢٢)، بەندەری ئینەبۆڵ بنکەیەکی دابینکردن بووە بۆ ناسیۆنالیستە تورکە کەمالییەکان، ئەمەش بووە ھۆی بەدەستھێنانی میدالیای سەربەخۆیی دوای جەنگ. لە بەرامبەردا یۆنانی پۆنتیک کە بە ھاوسۆزی داگیرکەرانی یۆنان دادەنرێت، لە دوای پەیمانی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣ لە تورکیا دەرکراون.

 ئابووری 
ویلایەتەکە بە بەرھەمی کشتوکاڵی گەورە نەناسرابوو، سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی ١٩٢٠دا بە زەوییەکی بەپیت وەسف کرا، زۆربەی بەرھەمی کشتوکاڵی لەناو ویلایەتدادەھێڵرێتەوە، لەلایەن دانیشتووانەوە بەکاردەھێنرێت. ئەوەی بەرھەم دەھات، بریتی بوو لە گەنم، جۆ، گەنمەشامی، نۆک، زراو و بەڕووی ڤالۆنیا. ھەروەھا بڕێکی کەم لە تریاک و لۆکە لە ناوچەکەدا بەرھەم دەھێنرا. بەرھەمھێنانی ئاوریشم لە ناوچەی باشوور بە قەبارەیەکی بچووک چالاک بوو، ھەروەھا ئاژەڵداری. ئەو ناوچەیەی پێشتر قوڕقوشم و نیکڵی لێ دەردەھات.https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

ھەروەھا لە ویلایەتی قەستەمونی قوماش بەرھەم دەھێنرا، کە لە پشم و مووی بزن دروست دەکرا، کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە خەڵکی ناوچەکە دەفرۆشرا. سینۆپ قوماشی پەتۆشی بەرھەم دەھێنا، لەگەڵ جام. لە بەشی ڕۆژئاوای ویلایەتەکەدا فەرش بەرھەم دەھێنرا. سینۆپ و ئینێبۆلی ھەردووکیان سەنتەری بەلەمسازی بوون.Prothero, G.W. (1920). Anatolia. London: H.M. Stationery Office. p. 112.

 دابەشی کارگێڕی 
سنجاقەکانی ویلایەت:https://tarihvemedeniyet.org/2009/10/kastamonu-vilayeti/

 سنجاقی قەستەمونی (کاستامۆنو، ئینێبۆڵو، سەفرانبۆڵو، تاشکۆپرو، دەیدەی، سیدە، تۆسیا، ئاراچ)
 سنجاقی کێنگیری (چانکری، چەرکێش)
 سنجاقی سینوب (سینۆپ، بۆیابات، ئایانجیک)

 سنجاقی بۆلو (سانجاکی بۆلی)، ئێستا پارێزگای بۆلو، سنجاقێکی سەربەخۆ بوو لە سنووری ویلایەتی قەستەمونی. شوێنەکانی ناو سنجاق: بۆلو، کارادێنیز ئێرێگلی، بارتین، گێرێدە، گۆینوک، ئاکچاکۆکا، دوزچە، دێڤریک، مودورنو.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨