میرنشینی مۆنتینیگرۆ

میرنشینی مۆنتینیگرۆ (بە سربی: Књажевина Црна Горa، ڕۆمانی: Knjaževina Crna Gora) میرنشینێک بووە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا کە لە ١٣ی ئازاری ١٨٥٢ تا ٢٨ی ئابی ١٩١٠ بوونی ھەبووە. پاشان لەلایەن نیکۆلای یەکەمەوە وەک شانشینی ڕاگەیەندرا، کە دواتر بوو بە پاشای مۆنتینیگرۆ.

پایتەختەکەی سێتنی بوو، و پەرپەری مۆنتینیگرۆ لە ساڵی ١٩٠٦ەوە وەک دراوی دەوڵەت بەکاردەھێنرا. خاکەکە ھاوتا بوو لەگەڵ ناوچەی ناوەندی مۆنتینیگرۆی مۆدێرن. بە فەرمی دەسەڵاتێکی پاشایەتیی دەستووری بوو.

 دیمۆگرافیا 
 بێرنارد شوارتز لە ساڵی ١٨٨٢دا مەزەندەی کرد کە میرنشینەکە ١٦٠ ھەزار دانیشتووی ھەیە، ھەرچەندە خەمڵاندنێکی ئاساییتر ئەوەیە کە نزیکەی ٢٣٠ ھەزار دانیشتوو بووە.In 1882 the population of Montenegro was estimated as low as 160,000 by Schwartz. A more usual estimate is 230,000. According, however, to information officially furnished at Cettigne (Cetinje), the total number of inhabitants in 1900 was 311,564, of whom 293,527 belonged to the Orthodox Church. 12,493 were Muslim and 5544 were Roman Catholics; 71,528
 لە ساڵی ١٩٠٠ بەپێی سەرچاوە نێودەوڵەتییەکان، میرنشینی مۆنتینیگرۆ ٣١١ ھەزار و ٥٦٤ دانیشتووی ھەبووە. بەپێی ئایین، ٢٩٣٬٥٢٧ ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتی ھەبووە (٩٤٪)؛ ١٢ ھەزار و ٤٩٣ موسڵمان (٤٪)؛ ٥٬٥٤٤ ڕۆمانی کاسۆلیک (٣٪). ٧١٬٥٢٨ (٢٣٪) خوێندەوار بوون.
 لە ساڵی ١٩٠٧دا، مەزەندە کرابوو کە نزیکەی ٢٨٢ ھەزار دانیشتووی مۆنتینیگرۆ ھەبوون، کە زۆرینەی ئایینی ئۆرتۆدۆکس بوون.
 لە ساڵی ١٩٠٩ یەکەم سەرژمێری فەرمی لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە ئەنجامدرا. بەگوێرەی ئەو زانیارییە، کۆی گشتی ٣١٧ ھەزار و ٨٥٦ دانیشتوو ھەبووە، ھەرچەندە ژمارەی ڕاستەقینە نزیک بووە لە ٢٢٠ ھەزار دانیشتوو. زمانی فەرمی، سربی، بە ڕێژەی ٩٥٪ وەک زمانی دایک بەکارھێنرا، لە کاتێکدا زمانی ئەلبانی لەلایەن زۆربەی ئەوانی دیکەوە قسەیان پێدەکرا. بەپێی ئایین، ٩٤٪ مەسیحی ئۆرتۆدۆکس ھەبوون، ئەوانی دیکە زۆربەیان موسڵمان بوون و ژمارەیەکی کەمتر لە ڕۆمانی کاسۆلیک بوون.

 مێژوو 
 حوکمڕانی دانیلۆ 
میرنشینی لە ١٣ی ئازاری ١٨٥٢ پێکھێنرا کاتێک دانیلۆی یەکەم پترۆڤیچ-نێگۆش کە پێشتر بە ڤلادیکا دانیلۆی دووەم ناسرابوو، بڕیاریدا دەستبەرداری پۆستە کەنیسییەکانی خۆی بێت وەک شازادە-قەشە و ھاوسەرگیری کرد. یەکەم دەستووری مۆنتینیگرۆ لە ساڵی ١٨٥٥ ڕاگەیەندرا کە بە "کۆدی دانیلۆ" ناسراوە. ئەمەش دوای چەندین سەدە لە دەسەڵاتی تیۆکراتی، ئەمەش مۆنتینیگرۆی کردە میرنشینێکی عەلمانی.https://books.google.iq/books?id=cqdMAAAAYAAJ&redir_esc=y 

گراند ڤۆیڤۆد میرکۆ پترۆڤیچ، برا گەورەی دانیلۆی یەکەم، سەرکردایەتی سوپایەکی بەھێزی ٧٥٠٠ کەسی کرد و لە شەڕێکی چارەنووسسازدا لە دژی عوسمانییەکان (سوپا لە نێوان ٧٠٠٠ بۆ ١٣ ھەزار) لە گراھۆڤاک لە ١٣ی ئایاری ١٨٥٨ سەرکەوتنی بەدەستھێنا. ھێزەکانی تورکیا شکستیان پێھێنا. ئەم سەرکەوتنە زلھێزەکانی ناچار کرد سنوورەکانی نێوان مۆنتینیگرۆ و تورکیای عوسمانی بە فەرمی دیاری بکەن، ئەمەش بە دی فاکتۆ دان بە سەربەخۆیی سەدەکانی مۆنتینیگرۆدا نا. مۆنتینیگرۆ گراھۆڤۆ، ڕودین، نیکسیچ، زیاتر لە نیوەی درۆبنیاچی، توشینا، ئوسکۆچی، لیپۆڤۆ، ڤاسۆیڤیچی سەرەوە و بەشێک لە ناوچە خێڵەکییەکانی کوچی و دۆدۆشی بەدەستھێنا.https://books.google.iq/books?id=zQ01AAAAMAAJ&redir_esc=y

 حوکمڕانی نیکۆلا 
دوای تیرۆرکردنی دانیلۆی یەکەم لە ١٣ی ئابی ١٨٦٠، نیکۆلای یەکەم، کوڕەزای دانیلۆ، بوو بە فەرمانڕەوای داھاتووی مۆنتینیگرۆ. نیکۆلا لە ڕاپەڕینی ھەرزەگۆڤینا (١٨٧٥-١٨٧٨) ھاوکاری بۆ یاخیبووانی سربەکان نارد، پاشان سەرکردایەتی شەڕێکی دژی عوسمانییەکان کرد، شەڕی مۆنتینیگرۆ-عوسمانی (١٨٧٦-١٨٧٨). پێشکەوتنی ھێزەکانی ڕووسیا بەرەو تورکیا، قوستەنتینیە ناچار کرد لە ٣ی ئازاری ١٨٧٨ پەیماننامەی ئاشتی واژۆ بکات، کە دان بە سەربەخۆیی مۆنتینیگرۆ و ھەروەھا ڕۆمانیا و سڕبیادا بنێت، ھەروەھا خاکی مۆنتینیگرۆی لە ٤٤٠٥ کیلۆمەتر دووجا بۆ ٩٤٧٥ کیلۆمەتر دووجا زیاد کرد. ھەروەھا مۆنتینیگرۆ شارۆچکەکانی نیکسیچ، کۆلاشین، سپوز، پۆدگۆریکا، زابلیاک، بار، ھەروەھا ڕێگەی گەیشتن بە دەریای بەدەستھێنا. ئەمە سنووردارکردنی فەرمی زلھێزەکان بوو لە نێوان مۆنتینیگرۆ و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، بە کردەوە دان بە سەربەخۆیی مۆنتینیگرۆدا نا؛ مۆنتینیگرۆ لە پەیمانی بەرلین (١٨٧٨) لەلایەن ئیمپراتۆریەتی عوسمانیەوە دانی پێدا نرا. لە سەردەمی دەسەڵاتی نیکۆلای یەکەمدا پەیوەندی دیپلۆماسی لەگەڵ دەوڵەتی عوسمانی دامەزرا. جگە لە شەڕ و پێکدادانی بچووک لە سنوورەکاندا، دیپلۆماسی بووە ھۆی نزیکەی ٣٠ ساڵ ئاشتی لە نێوان ھەردوو دەوڵەتەکەدا تا لادانی عەبدولحەمیدی دووەم.https://ttk.gov.tr/?Page=Yayinlar&KitapNo=989

لێھاتوویی سیاسی عەبدولحەمید و نیکۆلای یەکەم ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لەسەر پەیوەندییە دۆستانە ھاوبەشەکانی یەکتر. مۆدێرنیزاسیۆنی دەوڵەت بەدوای خۆیدا ھێنا و بە ڕەشنووسی دەستوور لە ساڵی ١٩٠٥دا گەیشتە لوتکە. بەڵام درزێکی سیاسی لە نێوان پارتی گەلی پەرلەمانی کە پشتیوانی لە پرۆسەی دیموکراتیزەکردن و یەکگرتن لەگەڵ سڕبیا دەکرد و ئەوانەی پارتی گەلی ڕاستەقینە کە یادگاریخواز و شاھانەپەرست بوون بۆ شازادە نیکۆلاس و شانشینی پترۆڤیچ-نێگۆش سەریھەڵدا.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٧