میرنشینی گوریا

میرنشینی گوریا (بە جۆرجیای: გურიის სამთავრო، ڕۆمانی: guriis samtavro (گوریس سامتاڤرۆ)) دەوڵەتێکی مێژوویی بوو لە گورجستان. سەنتەری لەسەر گوریای مۆدێرن بوو، کە ناوچەیەکی باشووری ڕۆژاوایە لە گورجستان، لە نێوان دەریای ڕەش و قەوقازی کەمتردا ھەڵکەوتووە، و لەلایەن بیست و دوو شازادەی ماڵی گوریێلییەوە لە ساڵانی ١٤٦٠ تا ١٨٢٩ حوکمڕانی کراوە. ئەم میرنشینە لە کاتی پرۆسەی پارچەپارچەبوونی شانشینی یەکگرتووی جۆرجیا سەریھەڵدا. سنوورەکانی لە ڕێڕەوی ململانێی ھەمیشەیی لەگەڵ فەرمانڕەواکانی گورجستان و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دەگۆڕان و میرنشینەکەش پلەی جیاوازی ئۆتۆنۆمییان بەدەستھێنا تا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی لە ساڵی ١٨٢٩دا داگیرکرا.Suny, Ronald Grigor (1994). The Making of the Georgian Nation: 2nd edition. Indiana University Press. p. 45

 مێژووی سەرەتایی 
لە سەرەتای سەدەی ١٣ەوە، گوریا، یەکێکە لە پارێزگاکانی شانشینی جۆرجیا، کە دەکەوێتە نێوان ڕووبارەکانی ڕیۆنی و چۆرۆخی لەلایەن حاکمەکانی بۆماوەیی (ئێریستاڤی) بەڕێوەدەبرا. ئەو فەرمانڕەوایە گورییەیەی کە تاجی جۆرجیا نازناوی گوریێلی ("لە گوریا")ی بەستەوە، سوودی لە داگیرکاری مەغۆلەکانی جۆرجیا وەرگرت و لە ساڵانی ١٢٨٠دا دەستی کرد بە جەختکردنەوە لەسەر سەربەخۆیی خۆی، بەڵام مەغۆلەکان ناچاریان کرد کە لە نزیکەی ساڵی ١٣٣٠دا ملکەچی جۆرج پێنجەم "بریلیانت" (١٢٩٩–١٣٤٦) بن؛ بەڵام، ھەر زوو دوای باگرات دژی جۆرجیا (١٣٦٠–١٣٩٠) سەرکەوتە سەر تەخت، سڤانەکان ڕاپەڕین بۆ باکووری ڕۆژھەڵاتی گوریا. باگرات شکستی پێھێنا بەڵام دواتر گوریای بە ئیریستاڤی سڤانێتی دا. ١٣٦٢، و گوریایییەکان بەزۆری لەلایەن ماڵی ڤاردانیسدزێوە بەڕێوەدەبرا.

لە ساڵانی ١٤٦٠دا، کاتێک دەسەڵاتی شانشینی باگرادین لە جۆرجیا لە دابەزین بوو، شانشینی ڤاردانیسدزی-گوریێلی پەیوەندی بە یاخیبوونی ئاغا گەورەکانی ڕۆژاوای جۆرجیا کرد، کە لەلایەن خزمێکی شاھانەوە سەرکردایەتی دەکرا، کە باگرات بوو، کە ڕەتیکردەوە دەسەڵاتی پاشا جۆرج ھەشتەمی جۆرجیا قبوڵ بکات. لە ساڵی ١٤٦٣ باگرات و ھاوپەیمانەکانی لە شەڕی چیخۆریدا چاویان بە پاشا کەوت و شکستیان پێھێنا. لە ئەنجامدا جۆرج ھەشتەم ھەموو پارێزگاکانی ڕۆژاوای لەدەستدا، و باگرات تاجی پاشای ئیمیرێتی لەسەر کرا، واتە ڕۆژاوای جۆرجیا؛ بەڵام، لە بەرامبەر یارمەتییەکانیان، پاشای نوێ ناچار بوو میرنشینی وەساڵی (سامتاڤرۆ) بۆ ھەریەک لە ھاوپەیمانە سەرەکییەکانی دروست بکات، لەنێویاندا خێزانی گوریێلی، کە بوونە فەرمانڕەوای نیمچە سەربەخۆی گوریا لەگەڵ کورسییەکەیان لە ئۆزورگێتی لە ساڵی ١٤٩١، جۆرجیی گوریلی (١٤٨٣–١٥١٢) دانپێدانراوە. لەم کاتەوە، گوریێلی قەشە ناوخۆیییەکانی لە شێمۆکمێدی، جوماتی و خینۆتسمیندا دەستنیشان کرد، کە بە ناو لەژێر چاودێری ڕۆحی کاسۆلیکی ئۆرتۆدۆکسی جۆرجیا لە ئەبخازیا. سیاسییەکانی ڕۆژاوای جۆرجیا بۆ باڵادەستی شەڕیان لەگەڵ یەکتردا کرد، بە تایبەتی گوریێلی گوریا و دادینیی مینگرێلیا. ئەوان ھاوپەیمانییەکی کاتییان دروست کرد و لە مانگی یەکی ساڵی ١٥٣٣دا ڕێکیان خست، لە کۆتاییدا گەشتێکی کارەساتبار بوو دژی ھۆزی پیراتیکی زایگی لە باکووری ئەبخازیا. ئەم پاشەکشەیە وای لە پاشای ئیمێریتی کرد کە ھەژموونی خۆی بەسەر گوریادا دووپات بکاتەوە، بەڵام تەنھا بۆ ماوەیەکی کورت.Suny, Ronald Grigor (1994). The Making of the Georgian Nation: 2nd edition. Indiana University Press. p. 45. ISBN 0-253-20915-3.

 سەردەمی عوسمانی 
وێنۆک|میرنشینی گوریا لە نێوان ویلایەتەکانی جۆرجیا لە ساڵی ١٤٩٠|left
لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ەوە، شازادەکانی گوریا بە شێوەیەکی دی فاکتۆ سەربەخۆیییان لە ئیمێرێتی وەرگرت، بەڵام ڕووبەڕووی ھەڕەشەیەکی زۆر جددیتر بووەوە لەلایەن دراوسێ تازەکەی باشووریانەوە، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، کە لە ساڵانی ١٥٤٠دا، گەمارۆی دەریایی گوریای سەپاند و پارێزگاکانی باشووری ئەدجارا، باکووری چانێتی (لازستانی ڕۆژ) و ماچاخێلی کە پێشتر لەلایەن ڕۆستۆم گوریێلییەوە (١٥٣٤–١٥٦٤) بەدەستیان ھێنابوو، خستە ژێر یەکەوە. دۆخەکە زیاتر ناجێگیر بوو دوای ئەوەی سوپای ھاوپەیمانانی ئاغاکانی جۆرجیا لە شەڕی سۆخۆیستادا تووشی شکست بوون. مامیای دووەم گوریێلی (١٦٠٠–١٦٢٥) توانی لە ساڵی ١٦٠٩دا ئەدجارا داگیربکاتەوە، بەڵام لە کۆتاییدا ناچار بوو لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٦١٤ دەستبەرداری ھەر داواکارییەک بێت بۆ ناوچەکە و ساڵانە باجێک بدات بە باب ئەلعالی. شەڕە فیۆداڵییە بێوچانەکانی ڕۆژاوای جۆرجیا بووە ھۆی دابەزینی گوریا، کە لە کۆتاییدا کەوتە ژێر دەستی میرنشینی مەگرەلیا. بەڵام چەندین شازادەی گوریا، دیارترینیان جۆرجی سێیەم گوریێلی (١٦٦٩–١٦٨٤) و مامیای سێیەم گوریێلی (١٦٨٩–١٧١٤) توانییان ناوبەناو بگەنە تاجی مەگرەلیا و تەنانەت ئیمێرێتی. وەسیلە میرنشینەکانی گوریێلی بریتی بوون لە خانووەکانی گووناڤا، ماچوتەدزێ، مەکسیمەنیشڤیلی، ناکاشیدزێ، تاڤدگیریدزێ، شالیکاشڤیلی، زێدگینیدزێ و ئێریستاڤی-شێرڤاشیدزێ.https://en.wikipedia.org/wiki/Mamia_II_Gurieli

لە سەرەتای سەدەی ١٨دا، گوریا بەھۆی دەستدرێژییەکانی عوسمانییەکان و ھەروەھا بۆنەی دووبارەبوونەوەی شەڕی مەدەنی ڕووبەڕووی داڕمانی سیاسی و ئابووری بووەوە. ھەوڵەکانی شازادەکانی گوریا بۆ ھاوپەیمانی لەگەڵ فەرمانڕەواکانی تری جۆرجیا و ڕووسیا بووە ھۆی زنجیرەیەک ھێرشی سزادانی تورکیا. تا ساڵی ١٧٢٣ گوریایییەکان باتومی و چاکوییان لە دەستدا بۆ عوسمانییەکان و ھەموو کەنارەکانی گوریا لەلایەن تورکەکانەوە بە سەربازی کرابوو. پاڵپشتی گوریان بۆ ڕووسەکان لە کاتی شەڕی ڕووسیا و تورکیا (١٧٦٨–١٧٧٤) کاردانەوەی توندی حکوومەتی عوسمانی بەدوای خۆیدا ھێنا. کۆبولێتی و دەوروبەری لە گوریا دابڕاو بوون و خراونەتە ژێر بە ئیسلامیکردن، لادانەیەک دڵنیاترین ڕێگا بوو بۆ ڕزگاربوون لە کۆیلایەتی. باقی دانیشتووانی مەسیحی دەبوو بچنە ناوچە سەلامەتەکانی جۆرجیا. ئەمەش لەگەڵ بازرگانی بەرفراوانی کۆیلە و ھێرشەکانی تورکیا، بووە ھۆی کەمبوونەوەی ژمارەی دانیشتووان لە چەند ناوچەیەکی گوریا بەرەو کۆتایی سەدەی ١٨. ژمارەی دانیشتووانی گوریا لەلایەن گولدنشتاتەوە بە ٥ ھەزار کەس و لەلایەن ڕینێگسەوە بە ٦ ھەزار خێزان لە ساڵانی ١٧٧٠دا خەمڵێندرا.Smedley, Edward; Rose, Hugh James; Rose, Henry John, eds. (1845). "Georgia". Encyclopædia metropolitana. p. 532.

 لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا 
وێنۆک|200px|left|میلیشیاکانی گوریا، ١٨٨٧
شازادەکانی ڕۆژانی دوایی گوریا بە توندی ئاراستەیەکی لایەنگری ڕووسیایان ھەڵبژارد. لە کاتی جەنگی ڕووسیا-تورکیا (١٨٠٦–١٨١٢)، لە ١٩ی حوزەیرانی ١٨١٠، مامیای پێنجەم گوریێلی (١٨٠٣–٢٦) سەروەری ڕووسیای قبوڵ کرد، نیشانەی ئینڤستیتۆری لە تزار وەرگرت. گوریا وەک میرنشینێکی سەربەخۆ پەیوەندی بە ئیمپراتۆریەتەکەوە کرد و خۆبەڕێوەبەری و کۆدێکی ناوخۆیی خۆی پاراست. مامیا زۆر بە ئارەزووی وەرگرتنی داب و نەریتی ئەورووپی، دەستی بە زنجیرەیەک چاکسازی و مۆدێرنکردنی ئیدارە و ئابووری و پەروەردە کرد. تەنانەت لە ساڵی ١٨٢٠شدا دڵسۆز بوو بۆ تاجی ڕووسیا، کاتێک کایخۆسرۆی مامی پەیوەندی بە یاخیبوونەکەوە کرد لە ئیمێرێتی و گوریا، کە لەخۆوە سەریھەڵدا وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە خراپ مامەڵەی ڕووسیا لەگەڵ کەنیسەی جۆرجیا و باجی قورس.Lang, David M. (1957). The Last Years of the Georgian Monarchy: 1658-1832. New York City: Columbia University Press. p. 52. کاتێک مامیا لە ٢٦ی تشرینی یەکەمی ١٨٢٦دا کۆچی دوایی کرد، کوڕە کەم تەمەنەکەی، دەیڤد لەژێر دەسەڵاتی شازادە بێوەژن سۆفیادا لە دوای ئەوەوە تەختی پاشایەتی گرتەوە. بە دڵەڕاوکێیەوە بۆ دەستەبەرکردنی سەربەخۆیی خۆی لە حکوومەتی ڕووسیا، لە کاتی شەڕی ڕووسیا-تورکیا (١٨٢٨–١٨٢٩) لایەنگری تورکەکانی کرد. لە ٢ی ئەیلوولی ١٨٢٩ دەسەڵاتدارانی ڕووسیا داڤیدیان لە پۆستەکەی لابرد و سۆفیایان ناچار کرد بە دەربەدەری بۆ تورکیا. گوریا لکێندرا بە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا، سەرەتا لەژێر حوکمڕانییەکی کاتیدا، پاشان لە ساڵی ١٨٤٠دا، وەکو ئوزورگێتی ئویزد لەناو پارێزگای کوتایسدا."გურიის სამთავრო" [Principality of Guria]. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია (in Georgian). Vol. 3. Tbilisi. 1978. pp. 314–315.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٧