مێژووی وەرزێری

کشتوکاڵ بە شێوەی سەربەخۆ لە بەشە جیاوازەکانی گۆی زەویدا دەستی پێکرد، و ڕیزێکی ھەمەجۆری تاکسۆنی لەخۆگرتبوو. لانیکەم یازدە ناوچەی جیاوازی جیھانی کۆن و جیھانی نوێ وەک ناوەندی سەربەخۆی سەرچاوە بەشدار بوون.
گەشەکردنی کشتوکاڵ نزیکەی ١٢٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر شێوازی ژیانی مرۆڤی گۆڕی. ئەوان لە شێوازی ژیانی ڕاوچی-کۆکەرەوەی کۆچەرییەوە گۆڕان بۆ نیشتەجێبوونی ھەمیشەیی و کشتوکاڵکردن.

دانەوێڵە کێوییەکان لانیکەم لە ١٠٤٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەرەوە کۆدەکرانەوە و دەخوران. بەڵام، ماڵیکردن تا ماوەیەکی زۆر دواتر ڕووی نەدا. سەرەتاییترین بەڵگەی کشتوکاڵی بچووک-قەبارەی گژوگیا خواردنییەکان بۆ دەوروبەری ٢١٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە لەگەڵ خەڵکی ئۆھالۆی دووەم لە کەنارەکانی دەریاچەی جەلیل. تا نزیکەی ٩٥٠٠ پێش زایین، ھەشت بەروبوومە دامەزرێنەرەکەی نیۆلیتیک – گەنمی ئیمەر، گەنمی ئایینکۆرن، جۆی توێکڵدار، پۆڵکە، نیسک، ڤێچی تاڵ، نۆک، و کەتان – لە  شامدا دەچێنران. ڕای لەوانەیە پێشتر چێنرابێت، بەڵام ئەم ئیدیعایە مشتومڕی لەسەرە. ھەرچۆنێک بێت، بڵاوبوونەوەی ڕای لە باشووری ڕۆژاوای ئاسیاوە بۆ ئەتڵەسی سەربەخۆ بوو لە پاکێجی بەروبوومە دامەزرێنەرەکانی نیۆلیتیک. برنج تا ٦٢٠٠ پێش زایین لە چین ماڵی کرابوو و سەرەتاییترین چاندنی ناسراوی لە ٥٧٠٠ پێش زایینەوە بووە، و دوای ئەو ماش، سۆیا و فاسۆلیای ئازوکی ھاتوون. برنج ھەروەھا بە شێوەی سەربەخۆ لە ڕۆژاوای ئەفریقا ماڵی کرابوو و تا ١٠٠٠ پێش زایین دەچێنرا. بەراز نزیکەی ١١٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە میزۆپۆتامیادا ماڵی کران، و دوای ئەوان مەڕ ھات. مانگا لە ئاورۆکسی کێوییەوە لە ناوچەکانی تورکیای مۆدێرن و ھیندستاندا لە دەوروبەری ٨٥٠٠ پێش زایین ماڵی کران. وشترەکان درەنگ ماڵی کران، ڕەنگە لە دەوروبەری ٣٠٠٠ پێش زایین.

 سەرچاوەکان 

پۆل:مێژوو بەپێی مژار