میرنشینی سڕبیا

میرنشینی سڕبیا (بە سربی: Књажество Србија، ڕۆمانی: Knjažestvo Srbija) دەوڵەتێکی سەربەخۆ بوو، دواتر سەروەری بوو لە بالکان کە لە ئەنجامی شۆڕشی سربیا ھاتە ئاراوە، کە لە نێوان ساڵانی ١٨٠٤ بۆ ١٨١٧ بەردەوام بوو. دروستکردنی یەکەمجار لە ڕێگەی ڕێککەوتنێکی نەنووسراوی نێوان (میلۆش ئۆبرینۆڤیچ)، سەرۆکی ڕاپەڕینی دووەمی سربیا و (مەراشلی عەلی پاشا) بەرپرسی عوسمانی بوو. دواتر زنجیرە بەڵگەنامەی یاسایی ھاتە ئاراوە کە لەلایەن باب ئەلعالیەوە لە ساڵی ١٨٢٨ و ١٨٢٩ و دواجار ١٨٣٠ بڵاوکرایەوە- لە خەتی ھمایونی (خط ھمایون). سەربەخۆیی دی فاکتۆی لە ساڵی ١٨٦٧دا بەدوای خۆیدا ھێنا، دوای چۆڵکردنی ئەو سەربازە عوسمانیانەی کە مابوونەوە لە قەڵای بێلگراد و وڵاتەکە؛ سەربەخۆیییەکەی لە ساڵی ١٨٧٨ بە پەیمانی بەرلین لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانرا. لە ساڵی ١٨٨٢ وڵاتەکە بەرزکرایەوە بۆ پلەی شانشینی.https://books.google.iq/books?id=ULGBDwAAQBAJ&pg=PA263&redir_esc=y

 پاشخان و دامەزراندنی 
سەرکردە شۆڕشگێڕەکانی سربیا- سەرەتا کارادۆرێ و پاشان میلۆس ئۆبرێنۆڤیچ- سەرکەوتوو بوون لە ئامانجەکەیان کە بریتی بوو لە ڕزگارکردنی سڕبیا لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی کە چەندین سەدە درێژخایەن بوو. دەسەڵاتدارانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بە خەت شەریفی ساڵی ١٨٣٠ دانیان بە دەوڵەتدا نا و میلۆس ئۆبرێنۆڤیچ بوو بە شازادەیەکی بۆماوەیی (کنجاز)ی میرنشینی سربیا. سڕبیا بە یاسایی پارێزگایەکی ئۆتۆنۆمی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی بوو، ئۆتۆنۆمییەکەی سنووردار بوو بەھۆی بوونی سوپای عوسمانی لەسەر خاکەکەی و بە ناچاری ساڵانە باجێک بە ئەستەمبوڵ بدات کە بڕی ٢٫٣ ملیۆن گرۆشن بوو، کە نزیکەی ١٠٪ی بوودجەی وڵاتەکەی پێکدەھێنا.https://books.google.iq/books?id=FEkUEAAAQBAJ&pg=PA137&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

سەرەتا میرنشینی تەنیا خاکی پاشالوکی پێشووی بێلگراد لەخۆگرتبوو، بەڵام لە ساڵانی ١٨٣١–١٨٣٣ بەرەو ڕۆژھەڵات و باشوور و ڕۆژاوا فراوان بوو. لە ساڵی ١٨٦٦ سربیا دەستی بە ھەڵمەتی دروستکردنی ھاوپەیمانی یەکەمی بەڵکان کرد بە واژووکردنی زنجیرەیەک ڕێککەوتن لەگەڵ لایەنەکانی دیکەی بەڵکان لە ماوەی ١٨٦٦–١٨٦٨. لە ١٨ی نیسانی ١٨٦٧ حکوومەتی عوسمانی فەرمانی بە لەشکری عوسمانی دا کە لە ساڵی ١٨٢٦ەوە دوا نوێنەرایەتی دەسەڵاتی عوسمانی بوو لە سڕبیا، لە قەڵای بێلگراد کشایەوە. تاکە مەرج ئەوە بوو کە ئاڵای عوسمانی بەردەوام بێت لە شەکاندنەوە بەسەر قەڵاکەدا شانبەشانی قەڵای سربیا. سەربەخۆیی دی فاکتۆی سربیا لەم ڕووداوەوە دەگەڕێتەوە. دەستوورێکی نوێ لە ساڵی ١٨٦٩دا سربیا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ پێناسە کرد. سربیا لە ساڵی ١٨٧٨ زیاتر بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات فراوانتر بوو، کاتێک سەربەخۆیی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە پەیمانی بەرلین ناساندنی تەواوی نێودەوڵەتی بەدەستھێنا. میرنشینی تا ساڵی ١٨٨٢ بەردەوام بوو کاتێک بەرزکرایەوە بۆ ئاستی شانشینی سڕبیا.Stanford J. Shaw and Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Volume 2: Reform, Revolution and Republic—The Rise of Modern Turkey, 1808–1975 (Cambridge University Press, 1977), p. 148.

 مێژووی سیاسی 
 دەستوورەکان 
 ١٨٣٥ دەستووری سربیا، لە کاریگەردا ١٨٣٥
 ١٨٣٨ دەستووری سربیا، لە کاریگەریدا ١٨٣٨–٦٩
 ١٨٦٩ دەستووری سربیا، لە کاریگەریدا ١٨٦٩–٨٨

 ئۆتۆنۆمی 
 کۆنفرانسی ئاکرمان (٧ی تشرینی یەکەمی ١٨٢٦)، پەیماننامەی نێوان ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، مادەی پێنجەمی تێدابوو سەبارەت بە سڕبیا: ئۆتۆنۆمی، و گەڕانەوەی ئەو زەویانەی کە لە ساڵی ١٨١٣دا لابراون، ھەروەھا سربەکان ئازادیی ھاتوچۆیان پێدرا لە ڕێگەی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی. لەلایەن مەحموودی دووەمەوە لە ساڵی ١٨٢٨ ڕەتکرایەوە.
 ١٨٢٩ ھاتی شەریف
 ١٨٣٠ ھاتی شەریف.
 ١٨٣٣ ھاتی شەریف.

 دابەشی کارگێڕی 
ھێزی چەکداری میرنشینی سربیا ھێزی چەکداری میرنشینی سربیا بوو. لە ساڵی ١٨٣٠ دامەزراوە، بووە سوپایەکی وەستاو بۆ بەشداریکردن لە جەنگی یەکەم و دووەمی تورکیا-سڕب لە ساڵانی ١٨٧٦–١٨٧٨، کە یەکەم ململانێ بوو لە مێژووی مۆدێرنی میللەتەکەدا، دوای ئەوە وڵاتەکە سەربەخۆیی تەواوی خۆی بەدەستھێنا. لە دوای ئەویش سوپای شاھانەی سربیا ھاتە کایەوە.

 دیمۆگرافیا 
لە دەیەکانی یەکەمی میرنشینەکەدا ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٨٥٪ سڕبی و ١٥٪ غەیرە سربی بوون. لەوانە زۆربەیان ڤلاخ بوون و ھەندێک موسڵمانی ئەلبانی ھەبوون، کە زۆرینەی ڕەھای ئەو موسڵمانانە بوون کە لە سمێدێرێڤۆ و کلادۆڤۆ و ئاوپریجا دەژیا. دەوڵەتی نوێ ئامانجی یەکسانکردنی دانیشتووانەکەی بوو. لە ئەنجامدا لە ساڵی ١٨٣٠ تا شەڕەکانی ساڵانی ١٨٧٠ کە تێیدا ئەلبانییەکان لە وڵاتەکە دەرکراون، مەزەندە کراوە کە تا ١٥٠ ھەزار ئەلبانی کە لە ناوچەکانی میرنشینی سربیا دەژیا، دەرکراون.https://books.google.iq/books?id=oJaDDwAAQBAJ&pg=PA72&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false لە ساڵی ١٨٦٢ زیاتر لە ١٠ ھەزار موسڵمان دەرکران بۆ بولگاریای عوسمانی و بۆسنیای عوسمانی. لە کاتی شەڕەکانی سربیا-عوسمانی لە ساڵانی ١٨٧٦–١٨٧٨، دانیشتووانی موسڵمان لە سنجاقی نیش دەرکران.https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/73930

 ناو سەرژمێری ١٨٦٦ دانیشتووان ٪نەتەوەکان شربەکان١٬٠٥٧٬٥٤٠٨٧٪ وڵاچەکان (ڕۆمانیایییەکان)١٢٧٬٣٢٦١٠٫٥٪ ڕۆما (گیپسەکان)٢٥٬١٧١٢٫١٪ ئەوانی تر٥٬٥٣٩٠٫٥٪ ئایین  ئۆرسۆدۆکس١٬٢٠٥٬٨٩٨٩٩٫٢٠٪ ئیسلام٦٬٤٩٨٠٫٥٤٪ کاسۆلیک٤٬١٦١٠٫٣١٪ئەونی تر ٠٫٢٪

 فەرمانڕەواکان 
میرنشینی لەلایەن شانشینی ئۆبرینۆڤیچەوە حوکمڕانی دەکرا، تەنھا سەردەمێک نەبێت لە سەردەمی شازادە ئەلێکساندەر لە شانشینی کارادۆریڤیچ. شازادە میلۆش و میھایلۆ ئۆبرینۆڤیچ ھەریەکەیان دوو جار حوکمڕانییان کرد.

 وێنە ناو بوون مردن لە تاوەکو تێبینی80pxمیلۆس ئۆبرێنۆڤیچ١٧ی ئازاری ١٧٨٠٢٦ی ئەیلوولی ١٨٦٠٦ی تشرینی دووەمی ١٨١٧٢٥ی حوزەیرانی ١٨٣٩80pxمیلۆس ئۆبرینۆڤیچی یەکەم، شازادەی سربیا٢١ی تشرینی یەکەمی ١٨١٩٨ی تەممووزی ١٨٣٩٢٥ی حوزەیرانی ١٨٣٩٨ی تەممووزی ١٨٣٩کوڕی میلۆس ئۆبرینۆڤیچی یەکەم80pxمیھایلۆ ئۆبرینۆڤیچ سێیەم١٦ی ئەیلوولی ١٨٢٣١٠ی حوزەیرانی ١٨٦٨٨ی تەممووزی ١٨٣٩١٤ی ئەیلوولی ١٨٤٢کوڕی میلۆس ئۆبرینۆڤیچی یەکەم80pxئەلێکساندەر کارادۆریڤیچ١١ی تشرینی یەکەمی ١٨٠٦٣ی ئایاری ١٨٨٥١٤ی ئەیلوولی ١٨٤٢٢٣ی کانوونی دووەمی ١٨٥٨80pxمیلۆس ئۆبرێنۆڤیچ١٧ی ئازاری ١٧٨٠ئەیلوولی ١٨٦٠٢٣ی کانوونی دووەمی ١٨٥٨٢٦ی ئەیلوولی ١٨٦٠80pxمیھایلۆ ئۆبرینۆڤیچ سێیەم١٦ی ئەیلوولی ١٨٢٣١٠ی حوزەیرانی ١٨٦٨٢٦ی ئەیلوولی ١٨٦٠١٠ی حوزەیرانی ١٨٦٨80pxمیلان ئۆبرینۆڤیچ چوارەم٢٢ی ئابی ١٨٥٤١١ی شوباتی ١٩٠١١٠ی حوزەیرانی ١٨٦٨٦ی ئازاری ١٨٨٢

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨١٧