بەرنامەی ئارتیمس

بەرنامەی ئارتیمیس (Artemis) بەرنامەیەکی گەڕانە بەدوای مانگدا لەلایەن بەڕێوبەرایەتی نیشتمانیی فڕینەوانیی و بۆشاییگەریی ئەمریکا (ناسا - NASA) سەرکردایەتی دەکرێت، کە بە فەرمی لە ساڵی ٢٠١٧ لە ڕێگەی فەرمانی سیاسەتی بۆشاییگەری ژمارە ١ دامەزراوە.

بەرنامەکە بە نیازە بوونی مرۆڤ لەسەر مانگ سەرلەنوێ جێگیر بکاتەوە بۆ یەکەمجار لە دوای ئەرکی ئەپۆلۆ ١٧ لە ساڵی ١٩٧٢دا، لەگەڵ ئامانجێکی درێژخایەنی ڕاگەیەندراو بۆ دروستکردنی بنکەیەکی هەمیشەیی لەسەر مانگ، کە چاوەڕوان دەکرێت گەشتە مرۆییەکان بۆ سەر مەریخ ئاسان بکات.

 __LEAD_SECTION__ 

بەرنامەی ئارتیمیس (Artemis) بەرنامەیەکی گەڕانە بەدوای مانگدا لەلایەن بەڕێوبەرایەتی نیشتمانیی فڕینەوانیی و بۆشاییگەریی ئەمریکا (ناسا - NASA) سەرکردایەتی دەکرێت، کە بە فەرمی لە ساڵی ٢٠١٧ لە ڕێگەی فەرمانی سیاسەتی بۆشاییگەری ژمارە ١ دامەزراوە.

بەرنامەکە بە نیازە بوونی مرۆڤ لەسەر مانگ سەرلەنوێ جێگیر بکاتەوە بۆ یەکەمجار لە دوای ئەرکی ئەپۆلۆ ١٧ لە ساڵی ١٩٧٢دا، لەگەڵ ئامانجێکی درێژخایەنی ڕاگەیەندراو بۆ دروستکردنی بنکەیەکی هەمیشەیی لەسەر مانگ، کە چاوەڕوان دەکرێت گەشتە مرۆییەکان بۆ سەر مەریخ ئاسان بکات. 

دوو توخمە سەرەکییەکانی بەرنامەی ئارتمیس لە بەرنامەی کۆنستێلاسیۆنی ئێستا هەڵوەشاوەتەوە وەرگیراون: کەشتی ئاسمانی ئۆریۆن (بە ESM لەبری مۆدیولێکی خزمەتگوزاری دروستکراوی ئەمریکا) و ئامێری بەرزکردنەوەی موشەکی ڕەق لە سیستەمی هەڵدانی بۆشایی ئاسمان (SLS) (لە سەرەتادا بۆ Ares V پەرەی پێدراوە). توخمەکانی دیکەی بەرنامەکە، وەک وێستگەی بۆشایی ئاسمانی دەروازەی مانگ و سیستەمی نیشتنەوەی مرۆڤ, لەلایەن دەزگاکانی بۆشایی ئاسمانی حکومی و کۆمپانیا تایبەتەکانی فڕینی بۆشایی ئاسمانەوە لە پەرەپێداندان، هاوکارییەکانی پابەندبوون بە ڕێککەوتنەکانی ئارتێمیس و گرێبەستە حکومییەکان.

 ئۆریۆن 

پرۆگرامی ئارتێمیس لە دەوری زنجیرەیەک ئەرکی SLS ڕێکخراوە. ئەم گەشتە ئاسمانییانە لە ڕووی ئاڵۆزییەوە زیاد دەکەن و بڕیار وایە لە مەودای ساڵێک یان زیاتردا ئەنجام بدرێن. ناسا و هاوبەشەکانی پلانی گەشتەکانی (Artemis I) تاوەکو (Artemis V)یان داناوە؛ هەروەها گەشتەکانی دواتری ئارتێمیسیش پێشنیار کراون. هەر گەشتێکی (SLS) جەخت دەخاتە سەر هەڵدانی موشەکی هەڵگری (SLS) کە کەشتیی ئاسمانیی ئۆراین (Orion) هەڵدەگرێت. گەشتەکانی دوای (Artemis II) پشت بەو گەشتە پاڵپشتییانە دەبەستن کە لەلایەن ڕێکخراوەکانی ترەوە دەستپێدەکرێن، هەروەها پشت بە کەشتییە ئاسمانییەکان دەبەستن بۆ ئەنجامدانی ئەرکە یارمەتیدەرەکان.

موشەکی هەڵگری (SLS)، کەشتیی ئاسمانیی ئۆراین (Orion) و سیستەمی نیشتنەوەی مرۆڤ (HLS)، ژێرخانی سەرەکیی گەشتە ئاسمانییەکانی پڕۆژەی "ئارتێمیس" پێکدەهێنن؛ هەروەها وێستگەی (Lunar Gateway) ڕۆڵێکی پاڵپشتی دەگێڕێت بۆ نیشتەجێبوونی مرۆڤ. ژێرخانە پاڵپشتەکانی پڕۆژەی "ئارتێمیس" بریتین لە: خزمەتگوزاریی بارە بازرگانییەکانی سەر مانگ (CLPS)، پەرەپێدانی ژێرخانە زەوینییەکان، کەمپی بنەڕەتیی ئارتێمیس لەسەر مانگ، ئۆتۆمبێلە مانگگەڕەکان و پۆشاکی ئاسمانی. هەندێک لە ڕەهەندەکانی بەرنامەکە ڕووبەڕووی ڕەخنە بوونەتەوە، وەک بەکارهێنانی خولگەیەک کە پێی دەوترێت "خولگەی هالۆی نیمچە-ڕاستەهێڵ" (NRHO) و هەروەها بابەتی بەردەوامبوونی پڕۆژەکە (لە ڕووی تێچوو و دارایییەوە).

یەکەم هەڵدانی کەشتیی "ئۆراین" لەسەر موشەکی (SLS) لە بنەڕەتدا بۆ ساڵی ٢٠١٦ بڕیاردرابوو، بەڵام ڕووبەڕووی چەندین دواکەوتنی یەک لە دوای یەک بووەوە؛ لە کۆتاییدا لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ وەک گەشتی "ئارتێمیس ١" هەڵدرا، کە تەنها ڕۆبۆت و مانیکۆنی (بوکەڵەی تاقیکردنەوە) لەناو دەبوو. هەتا ڕێکەوتی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥، خشتەی کاتیی گەشتەکان بەم شێوەیەیە: هەڵدانی گەشتی Artemis II کە سەرنشینی تێدایە بۆ مانگی ئازاری ٢٠٢٦ بڕیار دراوە؛ نیشتنەوەی مرۆیی لەسەر مانگ لە گەشتی Artemis III چاوەڕوان دەکرێت زووتر لە ناوەڕاستی ٢٠٢٧ ئەنجام نەدرێت؛ پڕۆسەی لکاندنی (Docking) گەشتی Artemis IV بە وێستگەی (Lunar Gateway) بۆ کۆتاییی ٢٠٢٨ پلان بۆ داڕێژراوە؛ گەشتی Artemis V کە لکاندنی چەند بەشێکی گرنگی وەک (ESPRIT)ی ئاژانسی ئاسمانیی ئەورووپی، (Canadarm3)ی کەنەدی و ئۆتۆمبێلی (Lunar Terrain Vehicle)ی ناسا لەخۆ دەگرێت، بۆ سەرەتای ٢٠٣٠ دانراوە؛ و گەشتی Artemis VI کە چاوەڕوان دەکرێت ژووری پەستانی هەوا بۆ زانست و تیمی مرۆیی (Airlock) بۆ وێستگەی (Gateway) زیاد بکات، بۆ سەرەتای ٢٠٣١ پلان کراوە. دوای ئارتێمی شەشەم، ناسا پلانی نیشتنەوەی ساڵانە لەسەر مانگ لەو کاتەوە دادەنێت.

بەرنامەکە ڕووبەڕووی گەورەترین مەترسی بووەوە بەهۆی گۆڕانکارییەکی بەرچاوی ئابووریی هەڵدانی لە سەرەتای ساڵانی 2020 بەهۆی ئۆتۆمبێلی هەڵدانی دووبارە بەکارهێنەرەوە . دوای ئەوەی چەندین دانیشتنی کۆنگرێس مشتومڕی لەسەر بەردەوامبوونی بەرنامەکە کرد، لە کۆتاییدا بە پەسەندکردنی یاسای یەک پڕۆژە یاسای گەورەی جوانی ساڵی ٢٠٢٥ پارەی بۆ دابینکرا. Mendenhall, Brooks (July 9, 2025). ""One Big Beautiful Bill" sets stage for NASA's return to the Moon". Astronomy Magazine. Retrieved July 17, 2025.

 سەرچاوەکان