شەڕی دۆڵی تەنگ تاموڕادی

شەڕی دۆڵی تەنگ تاموڕادی ململانێی نێوان لوڕی بۆیەر ئەحمەدی و سوپای ئێران بوو کە لە ساڵی ١٩٣٠ (ساڵی ١٣٠٩ی هەتاوی) ڕوویدا. بە فەرماندەیی حەبیبوڵڵا شێبانی کە فەرماندەی سوپای حکوومەتی ئێران بوو، لە لایەک دیکە شوکرۆڵا خان و فەریق خان فەرماندەی لوڕی بۆیەر ئەحمەدی بوون و توانیان لەم شەڕەدا سەربکەون و سوپای ئێران تێکبشکێنن. ئەو شەڕە نزیکەی ٦ ڕۆژی خەیاند.

 شەڕەکە 
لە کاتی لەشکرکێشی ئینگلیز بۆ باشووری ئێران، بۆیەر ئەحمەدییەکان بەرژەوەندییەکانیان خستە مەترسییەوە و شتەکانیان بەجۆرێک قورس کرد، کە لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٠٩، کونسوڵی بەریتانیا لە شیراز ناچار بوو بە فەرمی سکاڵا لەسەر بۆیەر ئەحمەدییەکان بکات بۆ "سێر جۆرج بارکلی"، باڵیۆزەکەیان لە تاران و باڵیۆزەکەش دەقی سکاڵاکەی بۆ لەندەن گواستەوە. بەشێک لە سکاڵای کونسوڵی بەریتانیا لە دژی بۆیەر ئەحمەدییەکان ھاتووە: "زیاتر لە مانگێکە، قەڵەمبازی بۆیەر ئەحمەدی لە شوێنی جیاجیا لە نێوان "دەشتی ئەرجان" کە لە خوار شیرازەوەیە و "گۆڵدارچین" کە تەنیشت ئەسفەھانە، ئۆپراسیۆنی گەورەیان کردووە و… زۆر ئەستەم دەبێت ھۆزێکی شاخاوی بە ئازایەتی و چالاکییەکی ئاوا بخرێتە ناو گرفتەوە". و… بە بڕوای من ئەو ھۆزەی کە دەبێ بە تایبەتی سزا بدرێت، ھۆزی بۆیەر ئەحمەدییە و… ھۆزی بۆیەر ئەحمەدی دەتوانێت ١٠ ھەزار پیاو دابین بکات، کە چەند کەسێکیان سوارن چوار قەڵای بەھێزیان ھەیە کە، بەبێ تۆپ، مەحاڵە بیانگرێت.

 پێش شەڕەکە 
پشتیوانی سەرانی بۆیەر ئەحمەد لە پلانە سەرەتاییەکانی ڕەزا شا لەوانەش سەرکوتکردنی شێخ خەزال، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە سەرکردەکانی ئێلەکان ھەوڵیان دەدا کە دۆخەکە بقۆزنەوە و خۆیان لە دادگا نزیک بکەنەوە. ئامادەیی عەمید خان بۆ ھاوکاریکردن لەگەڵ حکوومەت، تەسلیمبوونی میرەکەی کە پێشتر باسمان کرد، چەکداماڵینی سەرەتایی بەشێک لە بۆیەر ئەحمەد، نیشانەکانی دیکەی ئەم ڕێبازەن، کە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ ڕکابەریی نێوان ئێلەکانی ئەو و شوکروڵڵاخان. دیارە نامە و تەلەگرامیش ھەبوون کە ھەوڵی خانەکانیان نیشان دەدا بۆ دروستکردنی پەیوەندییەکی دروست لەگەڵ دادگا لە ھەمان کاتدا پارێزگاری لە پێگەی خێڵەکی خۆیان دەکەن و تا ئەو جێگایەی کە دەکرا داوای خۆیان لە شەڕ و ململانێ بەدوور بگرن. کۆمەڵکوژی ساڵی ١٩٢٧ (١٣٠٦ شەمسی) و شەڕی دورگی مادو لە ساڵی ١٩٢٨ (١٣٠٧ شەمسی) دەری خست کە ڕەزا شا پلانی جددی بۆ گۆڕانکاری بنەڕەتی لە سیستەمی کۆمەڵایەتی ئێراندا ھەبووە و کۆچەری و کۆچەریی بە ھۆکاری نیگەرانی و ھەروەھا دواکەوتوویی وڵات و تەنانەت شەرمەزاری خۆیشی دەزانی. ڕەفتاری توند و چەقۆکێشانەی ڕەزا شا لە بەرامبەر ھەوڵی خانەکان بۆ نزیکبوونەوە لێی بووە ھۆی ڕەشبینی و بێمتمانەیی، ئەمەش بووە یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکانی مەحاڵبوونی دانوستان و سازان.

سەردار شێبانی ھۆکارەکانی ململانێی نێوان پەھلەوی و لوڕەکانی بۆیر ئەحمەدی بە سادەیی زیادەڕەوییەکی شەخسیی ڕەزا شا بۆ دڵخۆشکردنی کۆمپانیایەکی بیانی ڕوون کردەوە. نەیدەتوانی تێبگات کە چۆن سەرۆکی حکوومەتێک دەتوانێت ڕێگە بە کۆمەڵکوژکردنی خۆی بدات لەلایەن گەلەکەی خۆیەوە بۆ دڵخۆشکردنی کۆمپانیایەکی بیانی. تێگەیشت کە ھەموو ئەو سەربازە بێتاوانانەی سوپا کە بە دەستی سەربازانی بۆیەر ئەحمەدی کوژراون و ھەموو ئەو کەسە ڕەشید بۆیەر ئەحمەدیانەی کە لەلایەن سەربازانی سوپاوە کوژراون، بۆ ڕێگریکردن لە جموجۆڵی بیانییەکان نەبوون بەڵکو بۆ یارمەتیدانی سندوقی کۆمپانیای نەوت بووە. بە وتەی ئەمینی شێبانی، دوای ماوەیەک تووشی خەمۆکی و تێکچوونی دەروونی بووە و ئێرانی بەجێھێشتووە.

خانەکانی بۆیەر ئەحمەدی بەھۆی ھەڵاواردن لە تەرخانکردنی زەوییە بەپیتەکانی مامەسانی پشتیوانیان لە لوڕەکانی مامەسانی دەکرد. ھێزیان کۆکردەوە و نائارامییان دروست کرد کە بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام بوو. پاڵپشتی دەوڵەتی ناوەندی لە حەج موین ئەلتۆجار بوشھری لەسەر زەوییە بەپیتەکانی مامەسانی بووە ھۆی ئەوەی ئەم ململانێیە لە نێوان لوڕەکانی بۆیەر ئەحمەدی لە لایەک و سەربازانی حکوومەت لە لایەکی ترەوە دەستپێبکات. سەردار ئەسعەد بەختیاری کە ئەوکات وەزیری شەڕی ڕەزاشا بووە لە مانگی ئابی ساڵی ١٩٢٧دا لە بیرەوەرییەکانیدا لە کتێبی گەلی بەختیاریدا نووسیویەتی:

 سەرچاوەکان 

پۆل:شەڕ
پۆل:شەڕ و سیاسەت
پۆل:ئێران
پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٣٠
پۆل:ئێران لە دەیەی ١٩٢٠
پۆل:لوڕ
پۆل:لوڕستان
پۆل:مێژوو
پۆل:مێژووی شەڕ
پۆل:دەیەی ١٩٣٠ بەپێی وڵات