شەڕی ئورارتوو و ئیمپراتۆریەتیی ئاشووری

شەڕی ئورارتوو و ئاشوور ململانێیەک بوو لە نێوان شانشینی ئورارتوو و ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ. شەڕەکە لە دەوروبەری ساڵی ٧١٤ پێش زایین دەستی پێکرد، بە داگیرکردنی ئورارتوو لەلایەن پادشای ئاشووری سارگۆنی دووەمەوە.Melville, Sarah "The Campaigns of Sargon II, King of Assyria, 721-705 B.C.", University of Oklahoma, 2016 سارگۆن سەرکردایەتیی چەندین ھێرشی کرد لە قووڵاییی خاکی ئورارتوو، سەرکەوتنی زۆری لە شەڕەکەدا کۆکردەوە. بەڵام دوای مردنی پادشاکانی ئورارتوو ئارگیشتیی دووەم و ڕووسای دووەم چەندین ھێرشی بەرپەرچدانەوەی سەرکەوتوویان دەستپێکرد و خاکە لەدەستچووەکانی ئورارتوویان وەرگرتەوە و بەشێکیان لە ئاشوور بەدەست ھێنا. بەڵام جێنشینەکانیان تووشی چەندین شکستی گەورە بوون، لە ئەنجامدا ئورارتوو بوو بە دەوڵەتێکی ژێردەستەی ئاشووری.

 پێشینە 
شانشینی سەردەمی ئاسنی ئورارتوو لە ناوەڕاستی سەدەی نۆی پێش زایین دەستی بە سەرھەڵدان و دەسەڵات زیادکردن کرد. لە ماوەی سەدەیەکدا، دەوڵەتە تاڕاددەیەک نوێیەکە زۆربەی ئەو ناوچانەی داگیرکردبوو کە دواتر بە بەرزایییەکانی ئەرمەنستان ناسرابوو. بەڵام پاشای ئاشووری تیگلات پلاسەری سێیەم، سەرھەڵدانی شانشینی ئورارتووی وەک ھەڕەشەیەکی گەشەسەندوو بۆ سەر سەلامەتیی ئیمپراتۆریەتەکەی دەبینی. سەرکردایەتیی ئاشوورییەکان پێی وابوو کە دەبێ لە ڕێگەی ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شانشینە نوێیەکە کۆتایی بەم ھەڕەشەیە بھێندرێ.The Cambridge Ancient History. - Page 74 by I E S Edwards

 قۆناغە سەرەتایییەکان 
وێنۆک|ستێلی تۆپزاوا. نووسراوی دوو زمانە، ئاشووری و ئورارتی. گێڕانەوەی دەستکەوتە سەربازییەکانی پاشای ئورارتی ڕووسای یەکەم و پێکدادانەکانی لەگەڵ سوپای ئاشوور دەکات. سەر بە شانشینی مووساسیر لە گوندی سیدەکان لە ھەولێر لە باشووری کوردستان. مۆزەخانەی شارستانیی ھەولێر، باشووری کوردستان
لە ساڵی ٧١٤ پێش زایین پادشا سارگۆنی دووەم سەرکردایەتیی ھێرشێکی کردە سەر خاکی ئورارتی. سەرکەوتنە سەرەتایییەکانی، بە تایبەت لە شەڕی دەریاچەی ورمێ و تاڵانکردنی پەرستگای ئورارتی لە موساسیر، نزیک بوو ببێتە ھۆی شکستی تەواو بۆ ھاوتا ئۆراتییەکەی، پادشا ڕووسای یەکەم.

 ھێرشە دژە ھێرشەکەی ئورارتییەکان 
دوای مردنی سارگۆن لە ساڵی ٧٠٦ پێش زایین، جێنشینی پادشا ڕووسا، ئارگیشتیی دووەم، ھێرشێکی بەرپەرچدانەوەی گەورەی دەستپێکرد، لە ھێزەکانی ئاشوورییەکانیان بردەوە و چوونە ناو سنووری پێش جەنگ و قووڵاییی خاکە کۆلۆنییەکانی ئاشووری لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، و شارۆچکە و شارە گەورەکانی دەوروبەری دەریاچەی ورمێیان داگیرکردەوە، لەوانە موساسیر و ئوشنو و تەپە.

 سەرکەوتنی ئاشوورییەکان 
چەپ|وێنۆک|350x350پیکسڵ|سنوورەکانی ئورارتوو و دراوسێکانی لە ساڵانی کۆتاییی شانشینەکە، ٦١٠-٥٨٥ پێش زایین.
دوای سەرکەوتنەکانی ئورارتوو لە سەرەتای سەردەمی پادشا ئارگیشتیی دووەمدا، ئورارتوو «سەردەمێکی زێڕینی» ئەزموون کرد بە درێژاییی ماوەی ئاشتی و خۆشگوزەرانیی ئابووریی درێژخایەن بە درێژاییی ماوەی پاش سەردەمی ئارگیشتی و تەواوی دەسەڵاتی جێنشینەکەی، ڕووسای دووەم، کە شانشینەکە پێی تایبەتمەند بوو. بەڵام پادشا ڕووسای سێیەم چەندین جار لەلایەن ئاشوورییەکانەوە شکستی ھێنا. ئەمەش لە کۆتاییدا ئورارتووی کردە دەوڵەتێکی ژێردەستەی ئاشووری، کە وەکوو پارێزگارێک لە سنوورەکانی باکووری ئەم ئیمپراتۆریەتە بەھێزەدا بەکاردەھێنرا.

 دەرئەنجام 
ھەردوو دەوڵەت دوای کۆتایی ھاتنی شەڕەکە زۆر درێژەیان نەکێشا. پایتەختی ئاشووری، نەینەوا، لەلایەن ھاوپەیمانیی گەلانی ژێردەستەی پێشوویەوە، بابلی، کلدان ، ماد، سەکەکان و کیمێرییەکان، لە ساڵی ٦١٢ پێش زایین ڕووخا و لەناوچوو، دواجار ئاشوور تا ساڵی ٦٠٩ پێش زایین کەوت و ڕووخا. پاشان ماد و سەکەکان ڕوویان لە پاشماوەی ئورارتوو کرد و لەناویان برد لە نزیکەی ٥٩٠ پێش زایین.

 ئەمانەش ببینە 

 داگیرکاریی ماد بۆ سەر ئورارتوو

 سەرچاوەکان 

پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئیمپراتۆریەتیی ئاشوری
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئورارتوو
پۆل:سارگۆنی دووەم