میرنشینی ئەبخازیا

میرنشینی ئەبخازیا (بە جۆرجی: აფხაზეთის სამთავრო، ڕۆمانی: apkhazetis samtavro، ئەبخازی: Аԥсуa Аҳратәра، ڕۆمانی: Apsua Ahratwra)، لە سەدەی ١٥-١٦دا وەک یەکەیەکی دەرەبەگایەتی جیاواز سەریھەڵدا، لە نێوان شەڕە ناوخۆییەکانی شانشینی جۆرجیا کە بە ھەڵوەشاندنەوەی پاشایەتی یەکگرتووی جۆرجیا کۆتایی ھات. ئەم میرنشینە لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی و پاشان ڕووسیادا پلەیەک لە ئۆتۆنۆمی پاراست، بەڵام دواجار لە ساڵی ١٨٦٤دا، دوای جەنگی قەوقاز، لە لایەن ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیاوە داگیرکرا.

 پاشخان 
ئەبخازیا، وەک داچی (saeristavo) لەناو شانشینی جۆرجیا، پێشتر بە داچی تسخومی ناودەبرا لە سەدەی دوازدەھەمەوە لەلایەن ماڵی شارواشیدزێوە فەرمانڕەوایی دەکرا. سەرچاوەکان سەبارەت بە مێژووی ئەبخازی ئەو سەردەمە زۆر کەمن. جەنەواییەکان لە سەدەی ١٤دا کارگەی بازرگانی خۆیان بەدرێژایی کەنارەکانی ئەبخازستان دامەزراند، بەڵام بۆ ماوەیەکی کورت کاریان کرد. کاتێک شانشینی جۆرجیا لە ساڵانی ١٤٥٠دا تووشی شەڕێکی ناوخۆیی تاڵ بوو، شارواشیدزەکان پەیوەندییان بە یاخیبوونێکی گەورەوە کرد دژی پاشا جۆرج ھەشتەمی جۆرجیا، کە لە ساڵی ١٤٦٣دا بە دەستی یاخیبووان لە چیخۆری شکستی ھێنا. پاشای سەرکەوتووی  میرنشینی ئیمێرێتی (سامتاڤرۆ)ی بۆ ھەریەک لە ھاوپەیمانەکانی دروست کرد، بەم شێوەیە میرنشینی ئەبخازیا دامەزرا.Suny, Ronald Grigor (1994), The Making of the Georgian Nation: 2nd edition. Indiana University Press, شازادەکانی ئەبخازیا وەسیلی میرنشینی مەگرەلیا بوون لە ژێر دەسەڵاتی دادیانی(-بێدیانی)، کە لە بەرامبەردا ملکەچی میرنشینی ئیمێرێتی بوون. بەڵام وەسیەتنامەکە تا ڕادەیەکی زۆر ناوەکی بوو و ھەردوو فەرمانڕەوای مینگرێلی و ئەبخازی نەک ھەر بە سەرکەوتوویی خەباتیان بۆ سەربەخۆیی خۆیان کرد، بەڵکو کێبڕکێیان لەسەر سنوورەکان لەگەڵ یەکتر و لەگەڵ ئیمێرێتیدا کرد. وابەستەیی ئەبخازیا تا ڕادەیەکی زۆر ڕەمزی بوو چونکە ناوچەکە بەگشتی بە تەنیا جێھێڵدرابوو چونکە پاشاکانی ئیمێرێتی دەستی پڕ بوو لە بەڕێوەبردنی ناوچەی دیاریکراوی خۆیان. لە ساڵی ١٤٩٠دا، دابەشبوونەکە بوو بە فەرمی چونکە جۆرجیا بە پەیماننامە دابەش بوو بۆ شانشینی کارتلی، ئیمێرێتی، کە ئەبخازیا بەشێک بوو لێی، کاخێتی و میرنشینی سامتسخێ.Toumanoff, Cyril (1949–51). The Fifteenth-Century Bagratids and the Institution of Collegial Sovereignty in Georgia. Traditio 7: 192.

 سەدەی ١٦-١٨ 
لە ساڵانی ١٥٧٠دا ھێزی دەریایی عوسمانی قەڵای تسخومییان داگیرکرد و کردیان بە قەڵای سوھوم-کالێی تورکیا. ئەبخازیا کەوتە ژێر کاریگەری تورکیا و ئیسلام، ھەرچەندە بە ئایین مەسیحی بوون بەڵام ھێواش ھێواش تا نیوەی دووەمی سەدەی ١٨ نەبوو کە بنەماڵەی دەسەڵاتدار شارواشیدزێ ئیسلامیان وەرگرت. تا ئەو کاتە ئەبخازیا کە بەھۆی شوێنی شاخاوی و دارستانە تێپەڕنەبووەکانیەوە لە داگیرکارییە بەرفراوانەکان مسۆگەر بوو، سەربەخۆیی پاراستبوو و قازانجی لە بازرگانی کاڵا تەقلیدییە قەوقازییەکان دەکرد، کە لە بازرگانییەکانی کۆیلەکاندا بێبەری نەبوو. بە درێژایی سەدەی ١٦-١٨، ئاغاکانی ئەبخازی لە ململانێ سنوورییە بێوچانەکاندا لەگەڵ شازادەکانی مینگرێلیدا بەشدار بوون. لە ئەنجامدا فراوانخوازیەکانی شارواشیدزێ توانیان موڵک و ماڵی خۆیان لە ڕۆژھەڵات فراوانتر بکەن، سەرەتا بۆ ڕووباری غالیدزگا، پاشان بۆ ئەنگوری کە وەک سنووری ئەمڕۆی نێوان ئەبخازیا و جۆرجیا بە شێوەیەکی دروست کاردەکات. دوای مردنی شازادەی ئەبخازی زێگناک لە نزیکەی ساڵی ١٧٠٠، میرنشینەکەی بەسەر کوڕەکانیدا دابەش بوو. ڕۆستۆمی برا گەورە خۆی وەک شازادەی ئەبخازیای خۆی، ناسراو بە بزیب ئەبخازیا، لە کەنار دەریا لە گاگرای مۆدێرن لەسەر ڕووباری بزیب تا ڕووباری غالیدزگا، لەگەڵ نیشتەجێبوونی لە گوندی لیخنی، جێگیر کرد؛ جیکێشیا لە نێوان غالیدزگا و کۆدۆریدا ئەبجوای وەرگرت؛ و کڤاپو بوو بە ئاغای پارێزگایەک لە کەناراوەکاندا کە لە غالیدزگاوە تا ئینگوری درێژدەبووەوە، دواتر بە وڵاتی سامورزاکانۆ ناسرا بە ناوی کوڕی کواپو مورزاکانەوە. بەرزاییەکانی دال-تزابال (تزێبڵدا، تسابال) بێ ھیچ حکومەتێکی ناوەندی بوو، بەڵام خێڵی مارشان زاڵ بوو. سەدزنی کە پێشتر بە زیگیا (جیکیتی سەرچاوە جۆرجییەکان) ناسرابوو، لە باکوورەوە درێژبووەوە تا ئەبخازیای خۆی لە نێوان شارەکانی گاگرای مۆدێرن و سۆچی و لەلایەن خێڵەکانی گێچبا و ئاریدبا و تسانبا بەڕێوەدەبرا. ھەروەھا ئەم سیاسەتانە چەندین فیفدۆمی بچووکی لەخۆگرتبوو کە لەلایەن نوێنەرانی ماڵی شارواشیدزێ-چچبا یان بنەماڵە بەڕێزەکانی دیکەی وەک ئەچبا (ئەنچابادزێ)، ئێمھا (ئیموخواری)، زیاپش-ئیپا، ئینال-ئیپا، چابەلورخوا و چخۆتواوە بەڕێوەدەبرا. ھەموو ئەم شازادیەتانە کەم تا زۆر وابەستەی شازادەکانی ئەبخازیای خۆیان بوون.

 لە نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ڕوسیادا 
کێلێش بەی لە نێوان بەرژەوەندییەکانی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بێلایەن بوو. یەکەم ھەوڵی پەیوەندیکردن لەگەڵ ڕووسیا لەلایەن کیلاش بەی ئاماژەپێکراوەوە لە ساڵی ١٨٠٣دا درا، دوای ماوەیەکی کەم لە تێکەڵبوونی ڕۆژھەڵاتی جۆرجیا لە ئیمپراتۆریەتی تزاری فراوانبوو (١٨٠١). کاتێک عوسمانییەکان ھەوڵیاندا ئەبخازیا ملکەچ بکەن و فەوجێکی دەریایییان نارد بۆ کەناراوەکانی لە ساڵی ١٨٠٦ کەلەش بەی بیست و پێنج ھەزار سەربازی کۆکردەوە. کەشتیەکانی ھێزەکانی تورکیا بە بینینی ئەوەی کە قەڵای سوخوم-کالێ بە باشی بەرگری لێ کراوە. دوای تیرۆرکردنی ئەم شازادەیە لەلایەن ئەسلان-بەی کوڕیەوە لە ٢ی ئایاری ١٨٠٨، ئاراستەی لایەنگری عوسمانی زاڵ بوو بەڵام بۆ ماوەیەکی کورت. لە ٢ی تەمموزی ١٨١٠، ھێزی دەریایی ڕووسیا ھێرشیان کردە سەر سوھوم-کالێ و ئەسلان-بەییان کردە شوێنی برا ڕکابەرەکەی، سێفەر-بێی (١٨١٠-١٨٢١) کە گۆڕیبوو بۆ ئایینی مەسیحی و ناوی جۆرجی وەرگرتبوو. ئەبخازیا وەک میرنشینێکی ئۆتۆنۆم پەیوەست بوو بە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی.https://www.academia.edu/79319736/ABKHAZIA_FROM_THE_16_TH_CENTURY_TO_THE_BEGINNING_OF_THE_19_TH_CENTURY_1_Abkhazia_in_the_16_th_17_th_Centuries

بەڵام دەسەڵاتی جۆرج و ھەروەھا جێنشینەکانی، سنووردار بوو بە گەڕەکی سوھوم-کالێ و ناوچەی بزیب کە لەلایەن ڕووسەکانەوە گارنیۆن بوو لە کاتێکدا بەشەکانی دیکە لە ژێر دەسەڵاتی ئاغا موسڵمانەکاندا مابوونەوە. شەڕی داھاتووی ڕووسیا و تورکیا بە توندی پێگەی ڕووسیای بەرزکردەوە، ئەمەش بووە ھۆی دابەشبوونی زیاتری نوخبەی ئەبخاز، بە شێوەیەکی سەرەکی بە درێژایی دابەشبوونە ئایینییەکان. لە کاتی جەنگی کریمیا (١٨٥٣-١٨٥٦)، ھێزەکانی ڕووسیا ناچار بوون ئەبخازیا چۆڵ بکەن و شازادە مایکل (١٨٢٢-١٨٦٤) بە ڕواڵەت گۆڕا بۆ عوسمانییەکان. دواتر بوونی ڕووسیا بەھێزتر بوو و دواجار بەرزاییەکانی قەوقازی ڕۆژئاوا لەلایەن ڕووسیا لە ساڵی ١٨٦٤ ژێردەستە کران. ئۆتۆنۆمی ئەبخازیا کە وەک "ناوچەی پارێزراو"ی لایەنگری ڕووسیا لەم ناوچەیە پڕ لە کێشە و گرفتەدا کار دەکرد، چیتر بۆ حکومەتی تزاری پێویست نەبوو و دەسەڵاتی شارواشیدزێ کۆتایی ھات؛ لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٦٤، شازادە مایکل ناچار بوو دەستبەرداری مافەکانی بێت و لە ڤۆرۆنیژ نیشتەجێ بێت. ئەبخازیا لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیدا وەک پارێزگایەکی سەربازی تایبەتی سوھوم-کالێ جێگیرکرا کە لە ساڵی ١٨٨٣دا گۆڕدرا بۆ ئۆکرۆگ وەک بەشێک لە گوبەرنیای کوتای.https://abkhazworld.com/aw/history/2588-sukhum-and-abkhazians-in-16th-century-ottoman-documents

 زمان 
زمانی سەرەکی حوکمڕانی لە میرنشینی ئەبخازیا زمانی جۆرجی بوو.https://books.google.iq/books?id=riW0kKzat2sC&q=Abkhazia&redir_esc=y#v=snippet&q=Abkhazia&f=false

ئەولیا چەلەبی لە بەرھەمەکەیدا باس لەوە دەکات کە شانشینی شارواشیدزێش بە زمانی مینگرێلی قسەی کردووە(لەگەڵ ئەبخاز) "خێڵی سەرەکی لە ئابازادا چاچەکانن، کە بە زمانی مینگرێلیش قسە دەکەن، کە لە کەناری بەرامبەری فاشا/فاسیس(ریۆنی) قسەی پێدەکرێت".https://books.google.iq/books?id=-bLyDwAAQBAJ&redir_esc=y

ئابخازییەکانی باکوور کە لە دۆڵی سۆچی و ناوچەی سەدزن دەژیان، ھەم بە زمانی زگماکی خۆیان، ھەم بە زمانی عەبازا و چەرکەسی و ئوبیخ قسەیان دەکرد.https://abkhazworld.com/aw/publications/e-library/1522-the-ubykhs-historical-and-ethnographical-study-by-leonid-i-lavrov

 ڕاپەڕینی لیخنی 
لە تەمموزی ساڵی ١٨٦٦ ھەوڵێک کە دەسەڵاتدارانی ڕووسیا بۆ کۆکردنەوەی زانیاری سەبارەت بە بارودۆخی ئابووری ئەبخاز، بە مەبەستی باجدان، بووە ھۆی ڕاپەڕینی لیخنی. یاخیبووان جیۆرجی کوڕی میخائیل شارواشیدزێیان بە شازادە ڕاگەیاند و ڕێپێوانیان کرد بۆ سەر سوخومی. تەنیا ھێزە بەھێزەکانی ڕووسیا بە سەرۆکایەتی ژەنەڕاڵ دیمیتری ئیڤانۆڤیچ سڤیاتۆپۆلک میرسکی توانیان تا ھەمان مانگی ئاب سەرکوت بکەن. کاردانەوەی توندی ڕووسیا بووە ھۆی کۆچی بەرچاوی موھاجیرەکانی ئەبخاز بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، بە تایبەت دوای ئەوەی خەڵکی ناوچەکە بەشدارییان لە یاخیبوونی شاخەوانە قەوقازییەکان کرد کە بەھۆی نیشتنەوەی سەربازانی تورکیاوە لە ساڵی ١٨٧٧ ھاندرابوون. لە ئەنجامدا زۆرێک لە ناوچەکان بە شێوەیەکی مەجازی چۆڵ بوون.http://apsnyteka.org/146-achugba_etnicheskaya_istoriya_abhazov_19_20_vv_etnopoliticheskie_i_migratsionnie_aspekti_glava2.html

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٦٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٨٦٤