ویلایەتی ئایدن

ویلایەتی ئایدن، (بە فەڕەنسی: vilayet d'Aïdin) ناودەبرێت بە تورکیی عوسمانی: ولایت ایدین بە ڕۆمانی:Vilâyet-i Aidin) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey لە باشووری ڕۆژئاوای ئاسیای بچووک، لەوانەش ناوچە کۆنەکانی لیدیا، یۆنیا، کاریا و ڕۆژئاوای لیسیا. لەلایەن ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکای ساڵی ١٩١١ەوە بە "دەوڵەمەندترین و بەرھەمدارترین پارێزگای تورکیای ئاسیا" وەسف کراوە.https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica_Eleventh_Edition

بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ویلایەتی ئایدن ڕووبەرەکەی ١٧٣٧٠ میل چوارگۆشە بووە (٤٥ ھەزار کم٢)، لە کاتێکدا ئەنجامە سەرەتاییەکانی یەکەم سەرژمێری عوسمانی لە ساڵی ١٨٨٥ (کە لە ساڵی ١٩٠٨ بڵاوکرایەوە) ژمارەی دانیشتووانی بە ١٣٩٠٧٨٣ کەس زانیوە.https://archive.org/details/asiakeane00kean/page/459/mode/1up وردبینی ئاماژەپێکراوی ژمارەکانی دانیشتووان لە "نزیکەیی"ەوە دەست پێدەکات تا "تەنھا گریمانەیی" بەپێی ئەو ناوچەیەی کە لێیەوە کۆکراونەتەوە. لە ساڵی ١٩٢٠ەوە، ویلایەت دانیشتووانێکی مەسیحی "بە شێوەیەکی نائاسایی گەورە"ی ھەبوو.https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

 مێژوو 
ئەیالەتی ئایدن بە ڕێسای ڕێکخستنی ویلایەت کە لە ساڵی ١٨٦٤ پەسەند کرا، ھەڵوەشایەوە و لە جیاتی ئەوە ویلایەتی ئایدن دامەزرا. ویلایەتی ئایدن پێکھاتبوو لە ئیزمیر ناوەندی سنجاق، سنجاقی ئایدن و سنجاقی مەنتشە.

لە ڕێکخستنەوەی کارگێڕی ساڵی ١٨٧٧دا ژمارەی سنجاقەکانی ویلایەتی ئایدن بۆ ٤ کەس زیادی کرد، ویلایەتی ئایدن کە ناوەندەکەی لە ئیزمیر بوو، پێکھاتبوو لە ئیزمیر ناوەندی سنجاق، سنجاقی ئایدن، ساروھان (مانیسا) سنجاق و سنجاقی مەنتشە.

بە زیادکردنی دەنیزلی کە لە سنجاقی ئایدن جیا بووەوە و بوو بە سنجاق، بۆ چوار سنجاقی ویلایەتی ئایدن لە ساڵی ١٨٩٢، کۆی گشتی سنجاقەکان بۆ ٥ سنجاق زیاد بوو.

دوای سەردەمی دەستووری دووھەم، سنجاقی مەنتشە لە ویلایەتی ئایدن جیا بووەوە و بوو بە سنجاقێکی سەربەخۆ. لە قەزاکانی ئیزمیر ناوەندی سنجاق ھیچ گۆڕانکارییەک نەبووە.

 ئابووری 
ئینگلیزەکان ویلایەتی ئایدنیان بە "جۆرێکی کشتوکاڵی سەرنجڕاکێش" وەسف کردووە، لە ساڵی ١٩٢٠ەوە. ھەروەھا ناوچەکە تریاک و تووتن و داربەڕووی ڤالۆنیای بەرھەم دەھێنا. میوە یەکێک بوو لە ھەناردەکردنە بەناوبانگەکان، ھەنجیر و ترێ بەناوبانگ بوو. پێش جەنگی جیھانیی یەکەم، بەرھەمھێنانی ھەنجیر بەرزبووەوە، لەگەڵ زیادبوونی بەرفراوانی بەرھەمھێنان و ھەناردەکردن لە ڕێگەی ھێڵی ئاسن. ترێ بۆ بەرھەمھێنانی کشمشی بەکارھێنرا و ھەروەھا شیرینەمەنیش لە ناوچەکەدا بەرھەم دەھات. ئاماژە بەوە کرا کە بە درێژایی ڕووباری بویوک مێندەرێس بە شێوەیەکی کێوی گەشە دەکات. ھەناردەی ئەمریکا و بەریتانیا دەکرا.Prothero, G.W. (1920). Anatolia. London: H.M. Stationery Office.

ئایدن، لە ساڵی ١٩٢٠ەوە، بە ناوەندی دابینکردنی ئیمێری جیھان دادەنرا، بە تایبەتی لە ناوچەکانی نێوان تایر و سۆکێ. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ئایدن بەھۆی پاشماوەی گەورەی کرۆمیشەوە ناوبانگی دەرکردبوو، بە تایبەتی لە نزیک چیای ئۆڵیمپوس و لە ناوچەی باشووری ڕۆژئاوای ویلایەتەکە. ھەروەھا لە ناوچەکەدا ئەنتیموان و جیوە دۆزراوەتەوە.https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

فەرش لەم ویلایەتەدا دروست دەکرا، بە شێوەیەکی سەرەکی لە سمیرنا، بەڵام فەرش لە سەرانسەری ناوچەکەدا دروست دەکرا، لەنێویاندا لە کولا، ئوشاک، گۆردێس و ئیسپارتا. دوای جەنگی جیھانیی یەکەم، فرۆشی کەمی کرد، بەڵام بەریتانیا وەک ھاوردەکاری سەرەکی فەرشی تورکی لە ئایدنەوە مایەوە. فەرش بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن ژنانەوە بەرھەم دەھێنرا.Prothero, G.W. (1920). Anatolia. London: H.M. Stationery Office. p. 111.

 ژینگە 
لە ساڵی ١٩٢٠ەوە ناوچەکە بە ٦ ھەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە دارستانی ھەیە. ڕۆژئاوا و باشووری ڕۆژئاوا چڕترین ناوچەی دارستانیان ھەبوو. ئینگلیزەکان مەکرییان بە "دەوڵەمەند بە دارێکی نایاب" وەسف کردووە. لە فەتحیەی سیدار دۆزرایەوە، کە داربەڕوو و سنەوبەر لە سەرانسەری ویلایەتەکەدا ھەبوو. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، دارستانبڕین لە ڕێگەی کۆمپانیا تایبەتەکانی ویلایەتەوە دەستی پێکردبوو. کارگەی دارتاشی دانرابوو، مەکری کارگەی تایبەتی خۆی ھەبوو کە بە ھەڵم کاردەکات. زۆربەی دارەکان لەم کاتەدا بە دەست دەبڕدرانەوە. ھەروەھا تاڤاس لەم ماوەیەدا ئابووری دارێکی ھەبوو.https://www.loc.gov/collections/world-digital-library/about-this-collection/

 سەرژمێری ساڵی ١٨٨١ 
500px|Vilayet of Aydın (1881) Boundaries and Ethnic Makeup

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:ویلایەتی ئایدن