ئەیالەتی کریت

ئەیالەتی کریت (بە تورکیی عوسمانی: ایالت کریت بە ڕۆمانی:Eyālet-i Girit) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو.https://www.geonames.de/coutr-ota-provinces.html لە سەردەمی عوسمانیدا، ئەیالەتی کریت بەسەر سەنجاکەکانی چنیا، ئیسفەکییە، ڕێتیمنۆ، کەندییە و لاشیددا دابەش بوو. ناوەندی ئەیالەت شاری خانیا بوو. ناوەندەکانی سنجاق ئەو شارۆچکانەن کە ناویان ھاتووە. بەڵام ناوەندی کارگێڕی سنجاقی لاشید یەنیشەھیر بووە، ناوەندی ئیدارەی سنجاقی ئیسفەکییە شارۆچکەی ڤاموس بووە.https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA157&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

 مێژوو 
دورگەی کریت لە کاتی جەنگی کریت (١٦٤٥-١٦٦٩) کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی. لە سەدەی ١٧دا دوورگەکە لە ژێر کۆنترۆڵی ڤێنیزدا بوو. بەگوێرەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، بۆ ئاسایشی دەریای ئیجە و دەریای ناوەڕاست دەبوو دوورگەی کریت بگیرێت. لە کاتێکدا کە (سونبول ئاغا)، سەرۆکی دادوەری دەرکراو و (مەھمەت ئەفەندی) کە وەک دادوەری مەککە دەستنیشانکرابوو، لە ڕێگادا بوون بۆ حەج، ئەو کەشتییەی کە تێیدا بوون، لەلایەن چەتەی دەریایی ماڵتا ھێرشی کرایە سەر. لە کۆی ٦٠٠ کەسی ناو کەشتییەکە، ٦٠ کەسیان ڕزگاریان بووە و ئەوانی دیکەش گیانیان لەدەستداوە. چەتەی دەریایی ماڵتا بەشێک لەو کەلوپەلانەی کە دەستیان بەسەردا گرتبوویان دا بە والی کریت. دوابەدوای ئەم ڕووداوە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی شەڕی لەگەڵ ڤێنیزەکان ڕاگەیاند. لە ساڵی ١٦٤٥ ھێزی دەریایی ٣٠٠ کەشتی بە فەرماندەیی (یوسف پاشا) و لەشکرێک ڕەوانەی کریت کران.http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/church_history/detorakis_brief_historical_review.htm قەڵای خانیا و بەشێکی زۆری دوورگەکە کەوتە دەستی دەوڵەتی عوسمانی. بەڵام ھێراکلیۆنی پایتەختی دوورگەکە نەیتوانی دەستی بەسەردا بگرێت. لە بەرامبەردا ڤێنیزییەکان ھێرشیان کردە سەر کەنارەکانی یۆنان. ڤێنیزییەکان دوورگەکانی بۆزکادا و لێمنۆسیان گەمارۆدا و داردانێلیان داخست. کۆپرولو مەھمەت پاشا گەشتێکی دەستپێکرد و گەرووەکانی لە گەمارۆکە ڕزگار کرد.https://archive.org/details/tatprsentdelemp00courgoog?view=theater#page/n118/mode/2up لە ساڵی ١٦٦٦ کۆپرولو فازیل ئەحمەد پاشا سەرکردایەتی سوپاکەی کرد بۆ دورگەی کریت و ئامادەکاری پێویستی بۆ گرتنەوەی ھێراکلیۆن کرد. دوای گەمارۆیەکی توندی دوو ساڵ و نیو، ھێراکلیۆن کەوتە دەست ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. پاشان دورگەی کریت بوو بە یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.Niyazi Akşit-Ferruh Sanır. A'dan Z'ye Genel Bilgi Ansiklopedisi, (1981) sf.581,582.

 دانیشتوان 
دوای ئەوەی دوورگەی کریت کەوتە ژێر دەسەڵاتی عوسمانی، بەشێکی زۆری دانیشتوانی ناوچەکە بوون بە موسڵمان. ئەوان زۆرینە بوون بە تایبەتی لە شارە گەورەکاندا. تا سەدەی نۆزدەھەم مەزەندە دەکرا نیوەی دانیشتوانی دوورگەکە موسڵمان بن، بەڵام لە دوای ساڵی ١٨٢١ بەھۆی توندوتیژی و کۆچەوە بە شێوەیەکی بەردەوام کەمی کرد.https://neoskosmos.com/en/2022/05/05/sport/sport-opinion/black-cretans-and-1922/ دوای موسڵمانەکان لە کاتی ئاڵوگۆڕی دانیشتوانی تورکیا و یۆنان دوورگەکەیان بەجێھێشت. لە سەدەی نۆزدەھەمدا ١٦٠ مزگەوت و ٢٥٠ کڵێسا و ٣ کەنیسە لە دوورگەکەدا ھەبووە.
 دانیشتوانی ئایینی دوورگەی کریت  ساڵ موسڵمان ئەرسەدۆکس   جوو ١٨٨١ ٧٣٫٤٨٧ ٢٠٤٫٧٨١ ٦٤٦ ١٩١١ ٢٧٫٨٥٢ ٣٠٧٫٨١٢ ٤٨٧

 سنجاقەکان 
سنجاقەکانی ئەم ئەیالەتە پێکھاتبوو لە:https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments
 سنجاقەکانی سەر بە ئەیالەتەکە سنجاقی کاندیە سنجاقی خانیا سنجاقی ڕەسمۆ

 سەرچاوەکان 

کریت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤
کریت