ویلایەتی دەرسیم

ویلایەتی دەرسیم (بە تورکی عوسمانی: ولایت درسم) یەکێک بوو لە ویلایەتەکانی عوسمانی. لە ساڵی ١٨٧٩ دامەزراوە و ناوەندەکەی لە شاری خۆزات بووە."1877 yılında Osmanlı'nın illeri". 24 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2012

 مێژوو 
ویلایەتی دەرسیم کە لە ساڵی ١٨٧٩ لە ویلایەتی ئەرزڕۆم دابڕا و بوو بە ویلایەتێکی جیا، لە ساڵی ١٨٨٦ بۆ پۆستی موتەسەڕیف کەمکرایەوە و لە ساڵی ١٨٩٢دا جارێکی دیکە کرایەوە سنجاق و بەسترایەوە بە ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز.Markus Dressler, Writing Religion: The Making of Turkish Alevi Islam, Oxford University Press, 2013, p. 113-115
300px|وێنۆک|چەپ|ویلایەتی مەعمورەت و لعەزیز لە ساڵی (١٩٠٧)دا، کە سنجاقی دەرسیمی تیادا دەرکەوتووە

ئەیالەتی دەرسیم دانیشتووانێکی زۆری کوردانی عەلەوی ھەیە کە بە زمانی زازاکی قسە دەکەن، زمانێک کە پەیوەندییەکی نزیک بە زمانی کوردییەوە ھەیە. بەڵام لە سەردەمی عوسمانییەکاندا زانیاری کەم لە سەر ئەم پێکھاتەیە ھەیە. سەرژمێرییەکانی عوسمانی تەنیا یەک پۆلی موسڵمانیان بە بێ جیاوازی زمان و لق ناساند، لە کاتێکدا زلھێزەکانی ئەوروپا کە لە نزیکەوە بەدواداچوونیان بۆ دۆخی پێکھاتە مەسیحییەکانی دەوڵەتی عوسمانی دەکرد، گرنگییەکی کەمیان بۆ لقە ناڕازییەکانی ئیسلام نیشان دەدا.

عەلەویەکان (کە بە ناوی تورکی خۆیان، قزڵباش ناودەبرێن) بۆ یەکەمجار لەلایەن پاتریارکی ئەرمەنی قوستەنتینیە لە کۆنگرەی بەرلین لە ساڵی ١٨٧٨دا باسی لێکرا. بە وتەی ناوبراو، پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ، کە دانیشتووانی ئەرمەنی زۆریان ھەیە (شەش ویلایەتەکە)، گرووپی کەمینەی دیکەشیان ھەیە: لە کۆی ٢ ملیۆن دانیشتوو، تەنیا ٣٢٠ ھەزار "تورک" ھەیە بە بەراورد بە ١٬٠٥٦٬٠٠٠ ئەرمەنی و ٤٥٠ ھەزار "کورد، قزڵباش و تورکمان". بەڵام ئەم ژمارانە جێی مشتومڕن، لەبەرئەوەی ھەر کۆمەڵگەیەک بە پەیڕەوکردنی پراکتیزەیەکی باو لەو کاتەدا، مەیلی زیادەڕەوی لە ژمارەی ئەندامەکانی و کەمکردنەوەی ژمارەی ئەندامەکانی کۆمەڵگە ڕکابەرەکانی ھەبووە. بە گوتەی کونسوڵی بەریتانیا لە ڕۆژھەڵاتی ئانادۆڵ، لە ساڵی ١٨٨٠دا، ویلایەتەکانی ئەرزڕۆم، وان، دیاربەکر و خەرپوت بە گشتی ٤٤٢ ھەزار و ٥٠٠ تورک و ٨٤٨ ھەزار کورد و ٢٠٠ ھەزار موسوڵمانی قزڵباش و ٦٤٩ ھەزار مەسیحی بوون. لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەم (١٨٧٦-١٩٠٩)، ئیدارەی عوسمانی نیگەران بوو لە ئەگەری نزیکبوونەوە لە نێوان ئەرمەنەکان و عەلەویەکان و، بۆ ڕێگریکردن لەوە، ھەوڵیدا سوننەنیزم لە نێو ئەم دووانەدا بە دروستکردنی مزگەوت و قوتابخانە سەرەتاییەکان بەرەوپێش ببات.Markus Dressler, Writing Religion: The Making of Turkish Alevi Islam, Oxford University Press, 2013, p. 113-115

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:مێژووی پارێزگای خارپێت
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەرزڕۆم