سوپەرکۆمپیوتەر

سوپەرکۆمپیوتەر جۆرێکە لە کۆمپیوتەر کە ئاستێکی بەرزی کارایی ھەیە بە بەراورد بە کۆمپیوتەرێکی گشتی، سوپەرکۆمپیوتەرەکان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە بواری زانستی ژمێریاریدا و بەکاردەھێنرێن بۆ کۆمەڵێک ئەرکی چڕ و پڕ لە بوارە جیاوازەکاندا لەوانە میکانیکی کوانتۆم، پێشبینیکردنی کەشوھەوا، لێکۆڵینەوە لە کەشوھەوا، گەڕان بەدوای نەوت و گاز، مۆدێلکردنی گەردیلەیی (ژمێرەری پێکھاتە و تایبەتمەندییەکانی پێکھاتە کیمیاییەکان، ماکرۆمۆلیکولەکانی بایۆلۆجی، پۆلیمرەکان، و بلوریەکان) و فیزیایی ھاوشێوەکردن (وەک ھاوشێوەکردنی ئایرۆداینامیک، ساتەکانی سەرەتایی گەردوون، و چەکی ناوەکی) ئەم کۆمپیوتەرانە لە بواری شیکاری کریپتدا جەوھەرین

ئەمریکا لە مێژە پێشەنگ بووە لە بواری سوپەر کۆمپیوتەردا، سەرەتا لە ڕێگەی باڵادەستی نزیکەی بێ پچڕانی کرای و دواتر لە ڕێگەی کۆمپانیا جۆراوجۆرەکانی تەکنەلۆژیاوە، ژاپۆن لە ساڵانی ھەشتاکان و نەوەدەکاندا پێشکەوتنی بەرچاوی لەم بوارەدا بەدەستھێنا، لەکاتێکدا چین لەم ساڵانەی دواییدا چالاکی زیاتری لە بواری کۆمپیوتەری سوپەردا کردووە،  تاقیگەی نیشتمانی لۆرێنس لیڤەرمۆر ئێل کاپیتان خاوەنی خێراترین سوپەرکۆمپیوتەرە لە جیھاندا ئەمریکا پێنج لە ١٠ باشترینەکان ھەیە؛ ئیتاڵیا دوو، ژاپۆن، فینلاند، سویسرا ھەریەکەیان یەکێکیان ھەیە لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٨، ھەموو کۆمپیوتەرە سەرەکییە یەکگرتووەکانی ناو لیستی TOP500 1 یان شکاند نیشانەی exaFLOPS

 مێژوو 
وێنۆک|CDC 6600 لە پشت کۆنسۆلی سیستەمەکەوە دوو لە «قۆڵی» کابینەکەی شێوەی نیشانەی زیادکردن ھەیە کە تەنیشتەکانی کراوەن، ھەر قۆڵێکی ئامێرەکە تا چوار ژمارەی لەو جۆرەی ھەبوو لە لای ڕاستەوە سیستەمی ساردکردنەوە ھەیە
وێنۆک|کۆمپیوتەری جۆری کرای-١ کە لە مۆزەخانەی دۆیچەس پارێزراوە
لە ساڵی ١٩٦٠ کۆمپانیای یونیڤاک کۆمپیوتەری توێژینەوەی ئەتۆمی لیڤەرمۆر (LARC)ی دروست کرد، کە ئەمڕۆ بە یەکەم کۆمپیوتەری سوپەر دادەنرێت بۆ سەنتەری لێکۆڵینەوە و پەرەپێدانی ھێزی دەریایی ئەمریکا، ھێشتا بیرگەی تەپڵی خێرایی بەرزی بەکاردەھێنا، نەک تەکنەلۆژیای دیسک درایڤ کە تازە سەرھەڵدەدات ھەروەھا لە یەکەم کۆمپیوتەرە سوپەرەکانەوە IBM 7030 Stretch بوو IBM 7030 لەلایەن IBM بۆ تاقیگەی نیشتمانی لۆس ئەلامۆس دروست کرابوو، کە دواتر لە ساڵی ١٩٥٥دا داوای کۆمپیوتەرێکی کردبوو کە ١٠٠ ھێندە خێراتر لە ھەر کۆمپیوتەرێکی ئاسایی ھەبوو، IBM 7030 کۆ، پیوتەری ترانزیستۆر بیرگەی ناوەکی موگناتیسی، ڕێنماییەکانی بۆری بەکاردەھێنا، پێشوەختە داتاکانی لە ڕێگەی کۆنترۆڵکەری بیرگەیەکەوە ھێنا و دیسک درایڤەکانی پێشەنگی دەستگەیشتن بە ھەڕەمەکی لەخۆگرتبوو، ئامێری IBM 7030 لە ساڵی ١٩٦١ تەواو بوو، سەرەڕای ئەوەی لە ئاستی زیادبوونی سەد ھێندە لە کاراییدا نەبوو، بەڵام لەلایەن تاقیگەی نیشتمانی لۆس ئەلامۆسەوە کڕدرا، ھەروەھا کڕیارانی ئینگلتەرا و فەڕەنسا کۆمپیوتەرەکەیان کڕی و بووە بنەمای کۆمپیوتەری IBM 7950 Harvest کە کۆمپیوتەرێکی سەرەکییە و بۆ شیکاری نھێنی دروست کراوە

 دیزاینە ھاوتەریبەکان بە شێوەیەکی بەرفراوان 
وێنۆک|337x337پیکسڵ|کابینەیەک لەجۆری Blue Gene /L کە بە شێوەیەکی بەرفراوان ھاوتەریبە، تیغە کۆکراوەکان پیشان دەدات ھەریەکەیان چەندین ھەڵسوڕێنەری تێدایە
تاکە کۆمپیوتەر کە لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە جددی ئاڵنگاری کارایی کرای-١ی کرد، ILLIAC IV بوو، ئەم ئامێرە یەکەم نموونەی بەدیھاتنی کۆمپیوتەرێکی ڕاستەقینە بوو کە بە شێوەیەکی بەرفراوان ھاوتەریب بوو، کە تێیدا زۆرێک لە ھەڵسوڕێنەرەکان پێکەوە کاریان دەکرد بۆ چارەسەرکردنی بەشە جیاوازەکانی یەک کێشەی گەورەتر بە پێچەوانەی سیستەمی ڤێکتەری کە بە شێوەیەک داڕێژرابوو کە یەک ڕژێمی داتا بە خێرایی بەڕێوە ببات، لەم چەمکەدا کۆمپیوتەر لەبری ئەوە بەشە جیاوازەکانی داتاکان دەداتە ھەڵسوڕێنەرە تەواو جیاوازەکان و دواتر ئەنجامەکان کۆدەکاتەوە، دیزاینی ILLIAC لە ساڵی ١٩٦٦ کۆتایی ھات بە ٢٥٦ ھەڵسوڕێنەر و خێرایی پێشکەش دەکات تا ئاستی 1 GFLOPS، بە بەراورد بە لووتکەی Cray-1 لە ساڵانی حەفتاکان کە ٢٥٠ بوو تا ئاستی MFLOPS، بەڵام کێشەکانی پەرەپێدان بووە ھۆی ئەوەی تەنھا ٦٤ ھەڵسوڕێنەر دروست بکرێت و سیستەمەکە ھەرگیز نەیتوانیوە خێراتر لە نزیکەی ٢٠٠ ھەڵسوڕێنەر کار پێبکات لەئاستی MFLOPS لەکاتێکدا زۆر گەورەتر و ئاڵۆزترە لە Cray، کێشەیەکی دیکە ئەوە بوو کە نووسینی نەرمەکاڵا بۆ سیستەمەکە قورس بوو، بەدەستھێنانی لووتکەی کارایی لێیەوە پرسێکی ھەوڵی تایبەتی بوو.
وێنۆک|ئاستی ھەڵسەنگاندنی CPU ی TOP500
وێنۆک|دیاگرامی پەیوەندییەکی سێ ڕەھەندی تۆروس کە لەلایەن سیستەمەکانی وەک Blue Gene, Cray XT3 و ھتد بەکاردەھێنرێت
ئەو سیستەمەی کە ژمارەیەکی زۆر لە ھەڵسوڕێنەریان ھەیە بە گشتی یەکێک لەم دوو ڕێڕەوە دەگرنەبەر، لە بواری کۆمپیوتەری تۆڕدا، ھێزی جێبەجێکردنی زۆرێک لە کۆمپیوتەرەکان کە وەک دۆمەینی کارگێڕی دابەشکراو و ھەمەچەشن ڕێکخراون، بە شێوەیەکی ھەڵپەسێردراوانە بەکاردەھێنرێت ھەرکاتێک کۆمپیوتەرێک لەبەردەستدا بێت لە ڕێگەیەکی تردا زۆرێک لە ھەڵسوڕێنەرەکان لە نزیک یەکتردا بەکاردەھێنرێن، بۆ نموونە لە پۆلێکی کۆمپیوتەردا، لە سیستەمێکی وەھا ناوەندیدا بە شێوەیەکی بەرفراوان ھاوتەریب خێرایی و نەرمی زۆر گرنگ دەبێت و کۆمپیوتەرە سوپەرە مۆدێرنەکان ڕێگەی جۆراوجۆریان بەکارھێناوە لە سیستەمی Infiniband کە بەرزکراوەتەوە تا دەگاتە پەیوەندی سێ ڕەھەندی تۆروس بەکارھێنانی ھەڵسوڕێنەری فرە ناوەکی کە لەگەڵ ناوەندگەرایی تێکەڵ کراوە ئاراستەیەک سەرھەڵدەدات، بۆ نموونە وەک لە سیستەمی Cyclops64 دا ھەیە

 سوپەرکۆمپیوتەرە تایبەتەکان 
ژمارەیەک سیستەمی تایبەت دیزاین کراون کە تایبەتن بە یەک کێشە، ئەمە ڕێگە بە بەکارھێنانی چیپی FPGA کە بە شێوەیەکی تایبەت بەرنامە بۆ داڕێژراوە یان تەنانەت ASIC ی تایبەتمەند دەدات، ڕێگە بە ڕێژەی نرخ/کارایی باشتر دەدات بە قوربانیدانی گشتی، نموونەی کۆمپیوتەرە سەرەکییە تایبەتەکان بریتین لە Belle, Deep Blue , و Hydra بۆ یاری شەترەنج، بۆری کێشکردن بۆ فیزیای ئەستێرەیی MDGRAPE-3 بۆ پێشبینیکردنی پێکھاتەی پڕۆتین و داینامیکی گەردیلەییRIKEN press release, Completion of a one-petaFLOPS computer system for simulation of molecular dynamics  و Deep Crack بۆ شکاندنی سیفەری DES
وێنۆک|220x220پیکسڵ|کۆمپیوتەری سوپەری سامیت تا ساڵی ٢٠١٨ خێراترین کۆمپیوتەری سوپەر بوو لە جیھاندا بە کارایی ھێزی پێوراو کە ١٤٫٦٦٨ GFlops/watt ھەروەھا سێیەم کارامەترین سیستەمی وزەیە لە جیھاندا
بە درێژایی دەیان ساڵ بەڕێوەبردنی چڕی گەرمی وەک پرسێکی سەرەکی بۆ زۆربەی کۆمپیوتەرە سوپەرە ناوەندییەکان ماوەتەوەThe Supermen: Story of Seymour Cray and the Technical Wizards Behind the Supercomputer by Charles J. Murray 1997, , pages 133–135Parallel Computational Fluid Dyynamics; Recent Advances and Future Directions edited by Rupak Biswas 2010  page 401 بڕی زۆری گەرمی کە لەلایەن سیستەمێکەوە دروست دەبێت ڕەنگە کاریگەری دیکەی ھەبێت، بۆ نموونە کەمکردنەوەی تەمەنی پێکھاتەکانی تری سیستەمSupercomputing Research Advances by Yongge Huáng 2008, , pages 313–314 ڕێگەی جۆراوجۆر بۆ بەڕێوەبردنی گەرمی ھەبووە، لە پەمپکردنی فلۆرینێرتەوە لە ڕێگەی سیستەمەکەوە، تا سیستەمی ساردکردنەوەی شلە-ھەوای تێکەڵ یان ساردکردنەوەی ھەوا بە پلەی گەرمی ئاسایی لەڕێی فێنککەرەوەParallel computing for real-time signal processing and control by M. O. Tokhi, Mohammad Alamgir Hossain 2003, , pages 201–202Computational science – ICCS 2005: 5th international conference edited by Vaidy S. Sunderam 2005, , pages 60–67 کۆمپیوتەرێکی سوپەری ئاسایی بڕێکی زۆر لە ھێزی کارەبایی بەکاردەھێنێت، کە نزیکەی ھەموویان دەگۆڕدرێن بۆ گەرمی، پێویستی بە ساردکردنەوەی زۆر ھەیە، بۆ نموونە، Tianhe-1A 4.04 بەکاردەھێنێت مێگاوات (مێگاوات) کارەبا تێچووی کارەبا و ساردکردنەوەی سیستەمەکە دەتوانێت زۆر بێت، بۆ نموونە ٤ مێگاوات بە ٠٫١٠ دۆلار بۆ ھەر کیلۆوات کاتژمێر ٤٠٠ دۆلارە بۆ ھەر کاتژمێرێک یان نزیکەی ٣٫٥ ملیۆن دۆلار لە ساڵێکدا
ڕاست|وێنۆک|تیغێکی IBM HS20
بەڕێوەبردنی گەرمی پرسێکی سەرەکییە لە ئامێرە ئەلیکترۆنییە ئاڵۆزەکاندا و کاریگەری لەسەر سیستەمی کۆمپیوتەری بەھێز ھەیە بە چەندین شێوە کێشەکانی ھێزی دیزاینی گەرمی و بڕینی ھێزی سی پی یو لە سوپەرکۆمپیوتەردا کێشەکانی تەکنەلۆژیای ساردکردنەوەی کۆمپیوتەر تێدەپەڕێنن، خەڵاتی سوپەرکۆمپیوتەر بۆ کۆمپیوتەری سەوز ڕەنگدانەوەی ئەم بابەتەیە

 بەڕێوەبردنی نەرمەکاڵا و سیستەم 
 سیستەمی کارپێکردن 
لە کۆتایی سەدەی بیستەمەوە سیستەمی کارپێکردنی کۆمپیوتەرە سوپەرەکان گۆڕانکاری گەورەی بەسەردا ھاتووە لەسەر بنەمای گۆڕانکارییەکانی تەلارسازی کۆمپیوتەری سوپەرEncyclopedia of Parallel Computing by David Padua 2011  pages 426–429 لەکاتێکدا کە سیستەمی کارپێکردنی سەرەتایی بە خواستی خۆت بۆ ھەر کۆمپیوتەرێکی سەرەکی دروست کرابوو بۆ بەدەستھێنانی خێرایی، ڕەوتەکە ئەوە بووە کە لە سیستەمی کارپێکردنی ناوخۆیی دوور بکەوێتەوە بۆ گونجاندنی نەرمەکاڵا گشتیەکانی وەک لینوکسKnowing machines: essays on technical change by Donald MacKenzie 1998  page 149-151

بەو پێیەی سوپەرکۆمپیوتەرە ھاوتەریبەکانی مۆدێرن بە شێوەیەکی گشتی ژمێرەر لە خزمەتگوزارییەکانی تر جیا دەکەنەوە بە بەکارھێنانی چەندین جۆری گرێ، بەزۆری سیستەمی کارپێکردنی جیاواز لەسەر گرێ جیاوازەکان بەڕێوەدەبەن بۆ نموونە بەکارھێنانی ناوکی بچووک و کارامەی سووک وەک CNK یان CNL لەسەر گرێکانی ژماردن، بەڵام سیستەمێکی گەورەتر وەک دابەشکراوەی لینوکس لەسەر ڕاژەکار و گرێکانی I/OEuro-Par 2004 Parallel Processing: 10th International Euro-Par Conference 2004, by Marco Danelutto, Marco Vanneschi and Domenico Laforenza, , page 835Euro-Par 2006 Parallel Processing: 12th International Euro-Par Conference, 2006, by Wolfgang E. Nagel, Wolfgang V. Walter and Wolfgang Lehner  page

ھەرچەندە زۆربەی سوپەرکۆمپیوتەرە مۆدێرنەکان سیستەمی کارپێکردنی لینوکس بەکاردەھێنن، بەڵام ھەر بەرھەمھێنەرێک دابەشکردنی تایبەتی لینوکسی خۆی ھەیە، و ھیچ ستانداردێکی پیشەسازی بوونی نییە، بەشێکیش ھۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی جیاوازییەکانی بیناسازی ڕەقەکاڵا پێویستی بە گۆڕانکاری ھەیە بۆ باشکردنی سیستەمی کارپێکردن بۆ ھەر دیزاینێکی ڕەقەکاڵاEncyclopedia of Parallel Computing by David Padua 2011  pages 426–429

 ئامرازی نەرمەکاڵا و گواستنەوەی پەیام 
وێنۆک|دیمەنی گۆشە فراوانی پەیوەندیکەری ALMA
زۆرجار بیناسازییە ھاوتەریبەکانی کۆمپیوتەرە گەورەکان بەکارھێنانی تەکنیکەکانی بەرنامەسازی تایبەت بۆ ئیستغلالکردنی خێراییەکانیان دیکتە دەکەن. ئامرازەکانی نەرمەکاڵا بۆ پرۆسێسی دابەشکراو بریتین لە API ستانداردەکانی وەک MPI و PVM , VTL، و نەرمەکاڵا سەرچاوە کراوەکانی وەک Beowulf.

لە باوترین سیناریۆدا، ژینگەکانی وەک PVM و MPI بۆ پۆلە شلەکانی پەیوەستکراو و OpenMP بۆ ئامێرەکانی بیرگەی ھاوبەش کە بە توندی ھەماھەنگ کراون بەکاردەھێنرێن، ھەوڵێکی بەرچاو پێویستە بۆ باشکردنی ئەلگۆریتمێک بۆ تایبەتمەندییەکانی پەیوەندی نێوان ئەو ئامێرەی کە لەسەری کاردەکات؛ ئامانج لێی ڕێگریکردنە لە ھیچ کام لە سی پی یوەکان کە کات بەفیڕۆ بدەن لە چاوەڕوانی داتاکانی گرێکانی تری GPGPU سەدان ناوەکی ھەڵسوڕێنەریان ھەیە و بە بەکارھێنانی مۆدێلی بەرنامەسازی وەک CUDA یان OpenCL بەرنامە بۆ داڕێژراون

جگە لەوەش، چاککردنەوە و تاقیکردنەوەی بەرنامە ھاوتەریبەکان تەواو قورسە، پێویستە تەکنیکە تایبەتەکان بەکاربھێنرێت بۆ تاقیکردنەوە و چاککردنی ئەو جۆرە بەرنامانە

 دابەشکاری سوپەرکۆمپیوتەرەکان 
وێنۆک|نموونەی بیناسازی سیستەمی کۆمپیوتەری تۆڕ کە زۆرێک لە کۆمپیوتەرە کەسییەکان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە بەیەکەوە دەبەستێتەوە
کۆمپیوتەری سوپەر جۆرێکە لە کۆمپیوتەری تۆڕی کە تێیدا «کۆمپیوتەرێکی مەجازی سوپەر» لە زۆرێک لە ئامێرەکانی کۆمپیوتەری خۆبەخش کە بە شێوەیەکی شل و شل جووتکراون ئەرکی کۆمپیوتەری زۆر گەورە ئەنجام دەدات، کۆمپیوتەری تۆڕ بۆ ژمارەیەک کێشەی گەورە و شەرمەزارکەر ھاوتەریب بەکارھێنراوە کە پێویستیان بە پێوەرەکانی ئەدای کۆمپیوتەری سەرەکی ھەیە بەڵام ڕێبازە بنەڕەتییەکانی کۆمپیوتەری تۆڕ و ھەور کە پشت بە کۆمپیوتەری خۆبەخش دەبەستن ناتوانن ئەرکە سەرەکییەکانی سوپەرکۆمپیوتەری وەکو ھاوشێوەکردنی داینامیکی شلە جێبەجێ بکەن

خێراترین سیستەمی کۆمپیوتەری تۆڕ بریتییە لە پڕۆژەی کۆمپیوتەری خۆبەخشی Folding@home (F@h)، ، F@h ڕاپۆرتی 2.5 exaFLOPS ی ھێزی ھەڵسوڕێنەری x86 لەم ژمارەیەش زیاتر لە ١٠٠ PFLOPS لەلایەن ئەو بەکاربەرانەی کە لەسەر GPU جۆراوجۆرەکان کاردەکەن و ئەوەی تر لە سیستەمی CPU جۆراوجۆرەوە بەشدارن

, Great Internet Mersenne Prime Search's (GIMPS) distributed Mersenne Prime search achieved about 0.313 PFLOPS through over 1.3 million computers. The PrimeNet server has supported GIMPS's grid computing approach, one of the earliest volunteer computing projects, since 1997.

 لیستی TOP500 
وێنۆک|٢٠ کۆمپیوتەری سوپەری جیھان (حوزەیرانی ٢٠١٤)
لە ساڵی ١٩٩٣ەوە خێراترین کۆمپیوتەرە گەورەکان بەپێی ئەنجامی پێوەرەکانی LINPACK لە لیستی TOP500دا ڕیزبەندی کراون، لیستەکە بەشێوەی بێلایەن یان یەکلاکەرەوە نییە بەڵام پێناسەیەکی ئێستایە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان ئاماژەی پێکراوە بۆ «خێراترین» کۆمپیوتەری سەرسووڕھێنەر کە لە ھەر کاتێکدا بەردەستە

ئەمە لیستی ئەو کۆمپیوتەرانەیە کە لە مانگی حوزەیرانی ١٩٩٣ەوە لە لووتکەی لیستی TOP500 دەرکەوتوون، و "خێرایی لوتکە" وەک ڕیزبەندی "Rmax" دراوە، لە ساڵی ٢٠١٨ کۆمپانیای لینۆڤۆ بووە گەورەترین دابینکەری کۆمپیوتەری سوپەر TOP500 لە جیھاندا کە ١١٧ یەکەی بەرھەم ھێناوە.

ئەفسانە:
 پلەبەندی پێگە لەناو ڕیزبەندی TOP500. لە خشتەی لیستی TOP500 دا کۆمپیوتەرەکان سەرەتا بەپێی بەھای Rmax یان ڕیزکراون. لە حاڵەتی کارایی یەکسان (بەھای Rmax) بۆ کۆمپیوتەرە جیاوازەکان، ڕێزبەندییەکە بەپێی Rpeak یە. بۆ ئەو سایتانەی کە ھەمان کۆمپیوتەریان ھەیە، ڕێزبەندییەکە بەپێی قەبارەی بیرگە و دواتر بەپێی ئەلفوبێیە.
 Rmax بەرزترین نمرەی کە بە بەکارھێنانی سویتی پێوەرەکانی LINPACK پێوانە کراوە. ئەمە ئەو ژمارەیەیە کە بۆ ڕیزبەندیکردنی کۆمپیوتەرەکان بەکاردێت. بە کوادریلیۆن کارەکانی خاڵی ھەڵدەفڕێی ٦٤ بیتی لە چرکەیەکدا پێوانە دەکرێت، واتە، peta FLOPS.
 Rpeak ئەمەش لووتکەی ئەدای تیۆری سیستەمەکەیە. بە petaFLOPS حیسابی بۆ کراوە.
 ناو ھەندێک لە کۆمپیوتەرە سەرسووڕھێنەرەکان ناوازەن، لانیکەم لە شوێنی خۆیان، و بەم شێوەیە لەلایەن خاوەنەکەیانەوە ناویان لێنراوە.
 مۆدێل پلاتفۆرمی کۆمپیوتەر وەک ئەوەی کە دەخرێتە بازاڕەوە.
 پرۆسێسەر ڕێنمایییەکان ڕێکخستنی بیناسازی یان پرۆسێسەر microarchitecture, شانبەشانی GPU و خێراکەرەکان کاتێک بەردەستن.
 پەیوەندی بەیەکەوە پەیوەندی نێوان گرێکانی کۆمپیوتەر. InfiniBand زۆرترین بەکارھێنانی ھەیە (٣٨٪) بەپێی پشکی کارایی، لەکاتێکدا Gigabit Ethernet زۆرترین بەکاردێت (٥٤٪) بەپێی ژمارەی کۆمپیوتەرەکان.
 بەرھەمھێنەر بەرھەمھێنەری پلاتفۆرم و ڕەقەکاڵا.
 شوێن ناوی ئەو دامەزراوەیەی کە سوپەرکۆمپیوتەرەکە بەڕێوەدەبات.
 وڵات ئەو وڵاتەی کە کۆمپیوتەرەکەی تێدا ھەڵکەوتووە.
 ساڵ ساڵی دامەزراندنی یان دوا نوێکردنەوەی گەورە.
 سیستەمی کارپێکردن ئەو سیستەمە کارپێکردنەی کە کۆمپیوتەر بەکاری دەھێنێت.

وێنۆک|تایوانیا ٣ کۆمپیوتەری سەرەکی تایوانییە کە ھاوکاری کۆمەڵگەی زانستی کردووە لە بەرەنگاربوونەوەی کۆڤید-١٩ لە ساڵی ٢٠٢٠ خراوەتە بازاڕەوە و توانای نزیکەی دوو بۆ سێ پێتا فلۆپی ھەیە

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 

 ماکدۆنێل، مارشال تی، (٢٠١٣) "دیزاینی کۆمپیوتەری سوپەر: ھەوڵێکی سەرەتایی بۆ گرتنی کاریگەرییە ژینگەیی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان" بڵاوکراوەکانی ئەندازیاری کیمیایی و بایۆمۆلیکولەر و بەرھەمەکانی تر.


پۆل:داھێنانە ئەمریکییەکان