کاری ڕانەبردوو (عەرەبی)

فعل مضارع () لە زمانی عەرەبیدا ئەو کارە یاخود ئەو کردارەیە کە ئاماژە دەدات بۆ کردارێک کە لە کاتی ئێستادا ڕوودەدات. ھەموو کردارێک دەبێت بکەرێکی ھەبێت، جا گەر دیار (ظَاھِر) بێت یان شاراوە (مُسْتَتِر) بێت.

لە زمانی عەرەبیدا فعل مضارع (کاری ڕانەبردوو) بەم چوار پیتە دەست پێدەکات: أ، ن، ي، ت، کە لە (أنیت)ـدا کورت دەکرێتەوە. أ (بۆ قسەکەر (مُتَکَلِّم [أَنَا])) ن (بۆ قسەکەری کۆ (مُتَکَلِّم [نَحْنُ])) ي (بۆ کەسی سێیەم (غَائِب)) ت (بۆ کەسی دووەم (مُخَاطَب) بەڵام بە ھەمان شێوە بۆ کەسی سێیەم (غَائِب)ـی مێیە [ھِيَ]).
ناوەڕاست|وێنۆک|نموونەی دوو کاری ڕانەبردوو (فعل مضارع) لە ئایەتێکی قورئاندا؛ {لَن يُقۡبَلَ} (مُضَارع مَنْصُوب) و {يَهۡدِي} (مُضَارع مَرْفُوع)

 دروستکردن 
دروستکردنی ھەر فیعلێکی مضارع لە فعل ماضي‌یەوەیە. وەک فَعَلَ (مَاضِي)← يَفْعَلُ (مُضَارع)؛ لێرەدا ئەوەی کە دەردەکەون بریتین لەوەی کە پیتی مضارع (ي) فەتحەی کەوتە سەر ئەمەش بەھۆی ئەوەی کە فیعلەکە فیعلێکی سێ پیتییە، کەواتە گەر فیعلەکە سێ پیتی (ثُلَاثِي)، پێنج پیتی (خُمَاسِي)، شەش پیتی (سُدَاسِي) بوو پیتی مضارع فەتحەی دەکەوێتە سەر. تەنھا لە چوار پیتی (رُبَاعِي) ضمةی دەکەوێتە سەر، وەک زَلْزَلَ (مَاضِي)← يُزَلْزِلُ (مُضَارع). جگەلەوە، ئەوە دەردەکەوێت کە کۆتاییی فیعلەکە (ضمة)ی کەوتە سەر.

بەپێی ئەو جێناوەی کە بۆی دەگەڕێتەوە بەم شێوازە دەبێت:
ضمیر (جێناو)هُوَيَفْعَلُهُمَا (نێر)يَفْعَلَانِهُمْيَفْعَلُوْنَهِيَتَفْعَلُهُمَا (مێ)تَفْعَلَانِهُنَّيَفْعَلْنَاَنْتَتَفْعَلُاَنْتُمَا (نێر)تَفْعَلَانِاَنْتُمْتَفْعَلُوْنَاَنْتِتَفْعَلِيْنَاَنْتُمَا (مێ)تَفْعَلَانِاَنْتُنَّتَفْعَلْنَاَنَااَفْعَلُنَحْنُنَفْعَلُ

 (إعراب)ی فعل مضارع 

 الرَفْعُ (مەرفووع) 
فعل مُضارعێکی سادە وەکوو خۆی مەرفووع (مَرْفُوع)ـە و ڕەفعە دەبێت بە (ضَمَّة)یێکی دیار (ظَاھِر) لە کۆتایییەکەیدا. ئەمە بۆ ھەموو فیعلێکی مضارعی سادە وایە، مەگەر لە پێشیدا ئامراز (أَدَاة)ـێک نەبێت کە بیکات بە مەجزووم (مَجْزُوم) (بە بەکارھێنانی أَدَاة جَزْم) یانیش بکرێتە مەنصووب (مَنْصُوب) (بە بەکارھێنانی أَدَاة نَصْب)شرح قطر الندى وبل الصدى لابن هشام الانصاري - رفع الفعل المضارع، بۆ نموونە وەکوو فیعلەکانی (يَذْھَبُ، تَأْکُلُ، نَقْرَأُ) ئەو فیعلانە ھەموویان مەرفووعن و عەلامەتی ڕەفعیشیان ضَمَّةیە، ھەموویان مەرفووعن تا ئەو کاتەی ئامرازێک نەبوو کە بیانکات بە مەنصووب یان مەجزووم. وە بە ضَمَّةیێکی نادیار (ضَمَّة المُقَدَّرة) مەرفووع دەبن، ئەگەر لە کۆتایییاندا پیتەکانی (و، ي، ىٰ) ھەبوو، وەک (يَجْرِي، تَزْهُو، يَسْعىٰ). وە بە ھەمان شێوە دەبێت بە مەرفووع ئەگەر ھاتوو کۆتایییەکەی نووندار (ثبُوت النُّون) بوو، ئەمەش ئەگەر یەکێک بێت لە پێنج کردارەکە (الأَفْعَال الخَمْسَة) وەک (يَأْکُلَانِ، یَأْکُلُونَ، تَأْکُلِینَ).
+اعراب‌ی فعل مضارع‌ی مەرفووعفعل مضارع مرفوعالحالة الإعرابيةعلامة الإعرابيَبْتَسِمُمَرْفُوعالضمة الظاهرة على آخرهيَدْعُومَرْفُوعالضمة المقدرة على الواو (للثقل)يُؤْمِنُونَمَرْفُوعثبوت النون، لأنه من الأفعال الخمسة

 النَصْبُ (مەنصووب) 
فعل مضارع مەنصووب دەبێت تەنھا ئەو کاتەی کە ئامرازێکی نەصب (نَاصِب) واتا (أَدَاة نَصْب)ـێکی لە پێش ھات. وە عەلامەتەکەیشی دەبێت بە فەتحەیێکی دیار لەسەر کۆتایییەکەیدا (فَتْحَة الظَاھِرَة) ئەگەر ناصبێک کەوتە سەر فیعلێکی ئاساییی مەرفووع (ضَمَّة دەگۆڕێت بۆ فَتْحَة) [صحیح الآخر] وەک (لَنْ أَبْرَحَ، حَتّىٰ يَأْذنَ)، یان [معتل الآخر] ئەگەر بە پیتەکانی واو یان یاء کۆتاییی ھاتبێت بە ھەمان شێوە بە فەتحەیەکی بینراو (الظَاھِرَة) لەسەر کۆتایییەکەی نیشانە دەکرێت وەک (لَنْ يَدْعُوَ، کَيْ تَرْميَ). بەڵام عەلامەتەکەی دەبێت بە فەتحەیەکی نادیار (فَتْحَة المُقَدَّرَة)، ئەگەر ھاتوو کۆتاییی فیعلەکە ئەلیف (ىٰ) بوو، وەک (لَنْ يَسْعَىٰ). وە پیتی نوونیش لە کۆتاییدا لادەبرێت ئەگەر ھاتوو یەکێک بێت لە پێنج کردارەکە (الأَفْعَال الخَمْسَة) عەلامەتەکەی دەبێت بە (حذف النون) وەک . (حَتَّى تُنْفِقُواْ)، کە خۆی لەسەرەتادا کە مەرفووع بوو (تُنْفِقُونَ) بوو، بەڵام بەھۆی أداةی نەصبی (حتى)، نوونەکە لابردرا و شوێنی گیرایەوە بە ئەلیفێکی فاریقە (أَلِف الفَارِقَة)، وە بەھەمان شێوە جێناوی (ان) [مەرفووع] دەبێت بە (ا) [مەنصووب/مەجزووم]، وە (ین) [مەرفووع] دەبێت بە (ي) [مەنصووب/مەجزووم]، ھەروەک چۆن (ون) [مەرفووع] بوو بە (وا) [مەنصووب/مەجزووم]، بەڵام تەنھا لە واوی جەماعە (ون) ئەلیفی فاریقە زیاد دەبێت، ئەمەش بۆ جیاوازی کردن لە نێوان واوی ئەصلیی فیعل و ئەم واوە کە واوی جەماعەیە.

ئامرازەکانی نەصب (أَدَوَات النَّصْب) بریتین لە: أَنْ، لَنْ، کَيْ، حَتّىٰ، إِذَنْ، لَام التَعْلِيل (لـِ) لَام الجُحُود (لـِ)، فَاء السببية (فَ)، وَاو المَعِية (وَ). کە لە پێشی فیعلێکی مضارع ھاتن، ئەوا دەیکەن بە مەنصووب. لام التعلیل لامێکی مەکسوورە، بەکاردێت بۆ ئاماژەدان بە ھۆکار یان مەبەستی کارەکە. بۆ نموونە (جِئْتُ لِأسَاعِدَكَ. [ھاتم بۆ ئەوەی ھاوکاریت بکەم]، بۆچی ھاتم؟ بۆ ئەوەی ھاوکاریت بکەم.) کەواتە لام التعلیل باس لە ھۆکاری ڕووداو دەکات. چۆنییەتیی جیاکردنەوەی لە لام الجحود بەوەیە کە لە پێشی لام الجحود بوونی نەفی (نەرێ): ما کان/ما یکون/مایکن. بۆ نموونە  (مَا كَانَ اللهُ لِيَظْلِمَهُمْ) لەبەرئەوە ما کان‌َی نەفی (نەرێ) ھات، کەواتە بووە لام الجحود. وە (حَتّىٰ) ئاماژەیە بۆ سنوورێک (تاوەکوو.....) وەک:  (حَتَّى یَقُولَا). وە (لَنْ) بۆ نەرێکردنی داھاتوو.
اعراب‌ی فعل مضارع‌ی مەنصووبفعل مضارع منصوبالحالة الإعرابيةعلامة الإعرابلَنْ يَبْتَسِمَمَنْصُوبالفتحة الظاهرة على آخرهلَنْ يَدْعُوَ
لَنْ يَجْرِيَمَنْصُوبالفتحة الظاهرة على آخرهلَنْ يَسْعىٰالفتحة المقدرة على الألف (للتعذر)لَنْ يُؤْمِنُواْ
كَيْ تَدْرُسَا

لَنْ تَشْرَبِيمَنْصُوبحذف النون، لأنە من الأفعال الخمسة

 الجَزْمُ (مەجزووم) 
فعل مضارع مەجزووم دەبێت ئەو کاتەی کە یەکێک لە أداة جزم‌ـەکانی کەوتە پێش، کە بریتین لە: (لَا النّٰاھِیَّة، لَمْ، لَام الأَمْر (لـِ)، لَمّٰا). ئەگەر سادە بوو دەبێتە مەجزووم و کۆتایییەکەیشی دەبێت بە سکوون [صحیح الآخر] وەک  (لَمْ یَلِدْ) و (لَمْ یُولَدْ) ھەردووکیان لە سەرەتادا (یُلَدُ و یُولَدُ) بوون، بەڵام بە ھۆی کەوتنە سەری حەرفی جەزمی (لَمْ) کۆتایییەکانیان بوو بە سکوون. بەڵام ئەگەر کۆتاییی فیعلەکە پیتەکانی (و، ي، ى) (حروف العِلَّة) بوو، ئەوا دەسڕدرێنەوە و لە شوێنی (و) (ـُ) دادەنرێ و لە شوێنی (ي) (ـِ) دادەنرێ، وە لە شوێنی (ى) (ـَ) دادەنرێ، وەک . (لَمْ یَخْشَ)، لە ئەسڵدا (یَخْشىٰ) بوو، بەھۆی حەرفی جەزمەوە بوو بە فەتحەیەک. یان  (لَا تَدْعُ) نموونەیەک بۆ واو (ئەسڵەکەی: تَدْعُو). وە نموونەی  (لَا تَمْشِ) بۆ یاء (ئەسڵەکەی: تَمْشِي). وە عەلامەتی جەزمی فعل مضارعێکیش دەبێت بە حذف النون ئەگەر ھاتوو لە أَفْعَال الخَمْسَة بوو، وەک  (لَا تَقُولُواْ) (ئەسڵەکەی: تَقُولُونَ) کە بە ھۆی (لا)ی النّاھیةکە نوونەکەی لەدەستدا. یان (لِتَفْتَرُواْ) (ئەسڵەکەی: تَفْتَرُونَ) بە ھۆی (لَام الأَمْر)ـەکەی پێشی نوونەکەی لەدەستدا.

هەروەها فعل مضارع ئەگەر لە ڕستەیەکی مەرجیدا هاتبێت، جا چ کرداری مەرجەکە بێت یان وەڵامێک بۆ مەرجەکە بێت، ئەوا مەجزووم دەبێت، وەک (إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ).

فعل مضارع مەجزووم دەبێت ئەگەر یەکێک لە ئامراز یان ئەداتەکانی جەزم لە پێشی بێت، کە بریتین لە:

 لَمْ: ئامرازێکی جەزمی نەرێکردنە؛ نکۆڵی لە ڕوودانی کردارەکە دەکات لە ڕابردوودا، وەک لە وتەی ئەحمەدی شەوقیدا:

خيرت فاخترت المبيت على الطوى لم تبن جاها أو تلم ثراء.

لم: حرف جازم. تبن: فعل مضارع مجزوم، وعلامة جزمە حذف حرف العلة. وفاعلە ضمیر مستتر وجوبًا تقدیرە «أنت».

 لَمّٰا: ئامرازێکە جەزمە کە فعل مضارع دەکاتە مەجزووم و ڕوودانەکەی لە ڕابردوودا نەرێ دەکات، و نکۆڵیکردنەکە درێژ دەکاتەوە تا کاتی قسەکردن، و پێشبینی و ئەگەرێکی دەداتێ کە لەوانەیە کردارەکە لە داھاتوودا ڕووبدات. نموونە: «لَمّٰا يَحْضَرِ الغَائِبُ» (ئەو ھێشتا ئامادە نییە). [لێکدانەوەی واتا: ئەو ئامادە نەبووە، بەڵام لەوانەشە لە داھاتوودا ئامادە بێت]. لَمّٰا: حرف جازم. یَحْضِرِ: فعل مضارع مجزوم، وعلامة جزمە السکون. وقد حرك آخرە بالکسرة، لمنع التقاء الساکنین. الغائبُ: فاعل مرفوع وعلامة رفعە الضمة.
 لام الأمر (لـِ): ئامرازێکە کە ئاماژەیە بۆ داواکارییەک بۆ ڕوودانی کردارەکە و مانای کاتی ئێستا دەگۆڕێت بۆ مانای داواکارییەک، وەک کاری داخوازی (فعل أمر). بۆ نموونە: «لِتَسْعَ إِلَى الخَيْرِ.»: لامەکە لامی ئەمرە. لـِ: لام الأمر. «تَسْعَ»: فعل مضارع مجزوم، وعلامة جزمە حذف حرف العلة، وفاعلە ضمير مستتر وجوبًا تقديره «أنت».
 لا الناھیة (لا'ی قەدەغەکردن): ئامرازێکی جەزمە و فعل مضارع جەزم دەکات و ئاماژەیە بۆ داواکارییەک بۆ خۆبەدوورگرتن لە کردارێک، وەک  (لَا تَقْرَبُواْ) لا'یەکە ناھییەیە و دوای خۆی کرد بە مەجزووم و ھەر لەبەر ئەوەش نوونەکە سڕدرایەوە. لَا: ناھیة الجازمة. تَقْرَبُواْ: فعل مضارع مجزوم وعلامة جزمە حذف النون، لأنە من الأفعال الخمسة. والواو (وا): ضمیر متصل مبني في محل رفع فاعل.

 جەزمی فعل مضارع لە وەڵامدانەوەی داواکاری (طلب) 
فعل مضارع مجزوم دەبێت کاتێک کە وەڵامدانەوەی داواکارییەک بێت. داواکاری کە ئاماژەیە بۆ داواکارییەک بۆ ڕوودان یان وەستانی کردارەکە:

 الأمر (فەرمان): ئاماژەیە بۆ داواکارییەک بۆ ئەوەی کردارەکە بە شێوەیەکی باڵاتر ڕووبدات. بۆ نموونە:  (وقال ربكم ادعوني أستجب لكم)، أستجب: فعل مضارع مجزوم لأنه جواب الطلب، وعلامة جزمه السكون الظاهرة على آخره، وفاعلە ضمير مستتر وجوبا تقديره «أنا».
 فعل مضارع پاش لام الأمر، بۆ نموونە:  لتفعل خيرًا

 النهي (قەدەغەکردن): داواکارییەکە بۆ خۆبەدوورگرتن لە کردارێک بە شێوەیەکی باڵاتر. بۆ نموونە: لَا تُؤْذِ أَحَدًا تَحْظَ بِرَاحَةِ الضَّمِيرِ. تحظ: فعل مضارع مجزوم لأنه جواب الطلب، وعلامة جزمه حذف حرف العلة من آخره، وفاعلە ضمير مستتر وجوبًا تقديره «أنت».

 الجَرّ (مەجروور) 
فعل مضارع ھەرگیز مەجروور نابێت. ھیچ کردارێک، مەجروور نابێت، ئەمەش بە دەقی یاسای [لَا جَرَّ فِي ٱلأَفْعَالِ، وَلَا جَزْمَ فِي ٱلأَسْمَاءِ] (فیعل مەجروور نابێت و ئیسمیش مەجزووم نابێت). کەسرە یەکێکە لە نیشانەکانی ناو (اسم). بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە کۆتاییی أمر (فرمان)ی صحیح الآخری فعل مضارع کەسرە دەردەکەوێت، ئەمەش ئەگەر مەجزووم بێت و ئەو وشەیەی کە بەدوایدا دێت سەرەتاکەی دیاریکراو بێت بە (ٱلـ) (ئەلیف و لامی ناسین)، ئەمەش بە مەبەستی ڕێگریکردن لە کۆبوونەوەی دوو ساکن (سکووندار) [لمنع التقاء الساکنین]. نموونە: لَمْ يَشْربِ ٱلحَلِيبَ.

 مەبنی‌بوونی فعل مضارع 
وێنۆک|350x350پیکسڵ|مەبنی بوونی فعل مضارع
فعل مضارع لە دوو حاڵەتدا مەبنی دەبێت:

 ئەگەر (نون النسوة)ی پێوە لکا (نوونی ئافرەتان (مێ)): دەبێت بە مبني على السکون، وەک (يَفْعَلْنَ، يَعْمَلْنَ). وە نوونی نسوەکەش دەبێت بە فاعل.
 ئەگەر (نون التوکید)ی ثقیلة (نَّ) یان خفیفة (نْ)ی پێوە لکا: دەبێتە مبني على الفتحة. وەک: (ألا تعلمن أن الجاهل عدو نفسه، فكيف يكون صديقا لغيره؟) وە لە کاتی اعراب‌یشدا نون التوکید: لا محل لھا من الاعراب.

نموونە:

 الطَّالِبَاتُ يُسَاعِدْنَ فِي نَظَافَةِ الْمَكَانِ.
 لَأَدْرُسَنَّ حَتَّى أَتَفَوَّقَ.

 بەستنەوەی بە زمانی کوردی 
لە ڕێزمانی کوردیدا کاری ڕانەبردوو بە (دە، و د [ئێستا]، دێ [داھاتوو]) دەست پێدەکات. بە یاسای:

[دە/د/دێ + ڕەگێکی کار + جێناوێکی لکاو (کۆمەڵەی سێیەمی جێناوە لکاوەکانی زمانی کوردی)]

 سەرچاوەکان 

پۆل:ڕێزمانی عەرەبی

پۆل:ڕێزمان
پۆل:زمانی عەرەبی