ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات

ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات،  بە تورکیی عوسمانی: رومایلی شرقی ولایتی بە ڕۆمانی:Rumeli-i Şarkî Vilayeti) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey پارێزگایەکی ئۆتۆنۆمی (ئۆبلاست بە زمانی بولگاری، ویلایەت بە تورکی)ی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو بە ڕووبەری کۆی گشتی ٣٢,٩٧٨ کم2 (١٢,٧٣٣ میل چوارگۆشە)، کە لە ساڵی ١٨٧٨ بە پێی پەیمانی بەرلین دروست بوو و لە ساڵی ١٨٨٥ بە کردەوە بوونی نەما، کاتێک لەگەڵ میرنشینی بولگاریا یەکیگرتبوو، کە ھەروەھا لە ژێر دەسەڵاتی ناوەکی عوسمانیدا بوو.Statelova, Elena (1999). История на България. Том 3 [History of Bulgaria. Volume 3]. София: Издателска къща „Анубис“. p. 16 تا ساڵی ١٩٠٨ وەک ویلایەتێکی یاسایی عوسمانی بەردەوام بوو، کە بولگاریا سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند. بولگارییە نەتەوەییەکان زۆرینەی دانیشتووانیان لە ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات پێکھێناوە، بەڵام کەمینەی بەرچاوی تورک و یۆنانی ھەبوون. پایتەختەکەی پلۆڤدیڤ (فیلیبی عوسمانی، فیلیپۆپۆلی یۆنانی) بوو. زمانە فەرمییەکانی ڕۆم ئەیلی ڕۆژھەڵات بریتی بوون لە بولگاری و یۆنانی و تورکی عوسمانی.

 مێژوو 
ویلایەتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات وەک پارێزگایەکی خۆسەر لەناو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بە پەیمانی بەرلین لە ساڵی ١٨٧٨ دروست بووە. ناوچەکە بە نزیکەیی ھاوتای بوو لەگەڵ باشووری بولگاریای ئەمڕۆ، کە ھەروەھا ئەو ناوە بوو کە ڕووسەکان پێشنیاریان بۆ کردبوو؛ ئەم پێشنیازە لەلایەن ئینگلیزەکانەوە ڕەتکرایەوە.Luigi Albertini (1952), The Origins of the War of 1914, volume I (Oxford University Press), 20 خاکی نێوان چیای بەڵکان و چیای ڕۆدۆپ و سترانژای دەگرتەوە، ناوچەیەک کە لەلایەن ھەموو دانیشتووانەکەیەوە ناسراوە- بولگارییەکان، تورکەکانی عوسمانی، یۆنانی، ڕۆما، ئەرمەنی و جولەکەکان- بە باکووری تراس. ناوی دەستکرد، ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات، لەسەر پێداگری نوێنەرانی بەریتانیا بۆ کۆنگرەی بەرلین درا بە ویلایەتەکە: چەمکی عوسمانی لە ڕوم ئەیلی ئاماژەیە بۆ ھەموو ناوچە ئەوروپییەکانی ئیمپراتۆریەتەکە، واتە ئەوانەی کە لە کۆندا لە ژێر ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمدا بوون. نزیکەی بیست گوندی پۆماک (موسڵمانی بولگاری) لە چیای ڕۆدۆپ ڕەتیانکردەوە دان بە دەسەڵاتی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵاتدا بنێن و بەناو کۆماری تەمرەشیان پێکھێنا.

 یەکگرتن لەگەڵ بولگاریا 
دوای شۆڕشێکی بێ خوێن لە ٦ی ئەیلوولی ١٨٨٥، ویلایەتەکە لەلایەن میرنشینی بولگاریاوە لکێندرا، کە بە شێوەیەکی یاسایی دەوڵەتێکی لق و پۆپی عوسمانی بوو بەڵام بە کردەوە وەک سەربەخۆ کار دەکرد. دوای سەرکەوتنی بولگاریا لە جەنگی دواتری سربۆ-بولگاریا، دۆخی ئێستا لەلایەن پۆرتەوە بە ڕێککەوتنی تۆفان لە ٢٤ی ئازاری ١٨٨٦ دانپێدانرا.Emerson M. S. Niou, Peter C. Ordeshook, Gregory F. Rose. The balance of power: stability in international systems, 1989, p. 279. بە یاسای تۆفان، سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم شازادەی بولگاریای (بەبێ ئەوەی ناوی شازادەی ئێستای ئەسکەندەری بولگاریای ھێنابێت) وەک والی گشتیی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات دەستنیشانکرد، بەمەش جیاوازی فەرمی نێوان میرنشینی بولگاریا و ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵاتی ھێشتەوە و پیتی پەیمانی بەرلینی پاراست.Stanley Leathes, G. W. (George Walter) Prothero, Sir Adolphus William Ward. The Cambridge Modern History, Volume 2, 1908, p. 408. بەڵام بۆ زلھێزەکان ڕوون بوو کە یەکێتی نێوان میرنشینی بولگاریا و ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات ھەمیشەیی بووە، و نابێت ھەڵبوەشێتەوە. کۆماری تەمڕەش و ناوچەی قەرژالی لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا جێگیرکرانەوە. ویلایەتەکە بە ناو لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوو تا بولگاریا لە ساڵی ١٩٠٨دا بە شێوەیەکی یاسایی سەربەخۆ بوو. ٦ی ئەیلول، ڕۆژی یەکگرتن، پشووی نیشتمانییە لە بولگاریا.Charles Jelavich, Barbara Jelavich. The establishment of the Balkan national states, 1804–1920, 2000, p. 167.

 دابەشی کارگێڕی 
وێنۆک|نەخشەی دابەشکردنە کارگێڕییەکانی ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات پێش لکاندنی لەلایەن میرنشینی بولگاریا.
ڕوم ئەیلی ڕۆژھەڵات پێکھاتبوو لە بەشەکانی (بە بولگاری پێی دەوترێت окръзи okrazi، بە زاراوەی عوسمانی سنجاق)ی پلۆڤدیڤ (Пловдив، Filibe)، تاتارپازاردژیک (Татарпазарджик، تاتارپازارجی)، ھاسکۆڤۆ (Хасково، ھاسکۆی)، ستار زاگۆرا (Стара Загора، ئێسکی زاگرا)، سلیڤن (Сливен، İslimye) و بورگاس (Бургас، بورگاز)، وەرچەرخان دابەشکراوە بەسەر ٢٨ کانتۆن (ھاوتا لەگەڵ околии okolii بولگاری، قەزاکانی عوسمانی).

کانتۆنەکان بریتی بوون لە:

 بەشی پلۆڤدیڤ: پلۆڤدیڤ، کۆنوش (کورسی کانتۆنەکە لە ستانیماکا بوو)، ئۆڤچی ھالم (کورسی لە گۆلیامۆ کۆنارێ)، ستریاما (کورسی لە کارلۆڤۆ)، سارنێنا گۆرا (کورسی لە برێزۆڤۆ) و ڕوپچۆس (کورسی لە چێپێلارێ).
 بەشی پەزەردژیک: پەزەردژیک، پێشتێرا، پاناگیوریشتە و ئیھتیمان.
 بەشی ھاسکۆڤۆ: ھاسکۆڤۆ، ھادژی ئێلێس، ھەرمانلی و کاردژاڵی.
 بەشی ستار زاگۆرا: ستار زاگۆرا، کازانلاک، چیرپان، نۆڤا زاگۆرا و تارنۆڤۆ سیمێن.
 بەشی سلیڤن: سلیڤن، یامبۆڵ، کازالاگاچ، کاڤاکلی و کۆتێل.
 بەشی بورگاس: بورگاس، ئەنھیالۆ، کارنۆبات و ئایتۆس.The western part of this canton refused to recognize the authority of Eastern Rumelia, formed the so-called Republic of Tamrash and in 1886 was ceded back to the Ottoman Empire by the Tophane Agreement

 نەخشە 

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٢
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٥
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی پارێزگای ئەستەمبوڵ
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٧٨