سنجاقی شارەزوور

سنجاقی شارەزوور (بەئینگلیزی: Sanjak of Shahrizor، عوسمانی: سنجاق شھرزور)، پێشتر سنجاقی بابان، دواتر بۆ ماوەیەکی کورت ناوەکەی گۆڕدرا بۆ سنجاقی کەرکووک، بەشێکی کارگێڕی پلە دووی (سنجاق)ی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، لە ساڵی ١٥٣٤ دامەزراوە.https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ناوی شارەزوور لە ھەمان ناوەی ناوچەکەوە ھاتووە، کە پێدەچێت بە مانای "دارستانی پاشایەتی" بێت. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم سنجاقە کەرکووک بوو. سنجاقەکە لە ١٧١٢ گوند لە سەرانسەری ٦ قەزا و ١٧ ناحیە پێکھاتبوو. سنجاقی شارەزوور لە سەرەتادا سنجاقی ئەیالەتی شارەزوور بوو.E.J.W. Gibb memorial series, 1937, E. J. Brill, University of California ھەرچەندە دواتر بەشێک بوو لە ویلایەتی مووسڵ، کەوتبووە نێوان سنجاقی مووسڵ و سنجاقی سلێمانی. لەگەڵ ئاگربەستی موودرۆس لە ساڵی ١٩١٨ ھەڵوەشایەوە.

 مێژوو 
لە ساڵی ١٥٣٤ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی شارەکانی ھاوردەی ھەولێر و کەرکووکی خستە ناو دۆمەینەکانی خۆیەوە، لەگەڵ زۆربەی عێراقی ئێستا، ئەمەش بووە ھۆی دروستکردنی سنجاق. بنەماڵەی بابانی کورد لە ماوەی سەدەی ١٨ و ١٩دا دەسەڵاتێکی زۆریان بەسەر ئەم سنجاقەدا ھەبوو، بەمجۆرە سنجاقەکە ناوی "سنجاقی بابان" بوو.Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan (2009). Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-1025-7. لەم سەردەمەدا سنجاقێکی ئەیالەتی شارەزوور بوو (ھەروەھا بابان حوکمڕانی دەکرد).https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ گرنگی کەرکووک لە سەدەی 18دا گەشەی کرد کاتێک خێڵی بابان بە تەواوی خۆیان لەوێ جێگیر کردبوو، وای لێکرد ببێتە پایتەختی فەرمی سنجاق و ئەیالەت.

دوابەدوای چاکسازییەکانی (مەدحەت پاشا) کە لە نێوان ساڵانی ١٨٦٩ بۆ ١٨٧٢ وەک پارێزگاری بەغدا کاری کردووە، ناوی سنجاقەکە گۆڕدرا بۆ "سنجاقی شارەزوور"، تا ئەو کاتە خێڵی بابان لە دەسەڵاتدا نەبوو.https://www.meforum.org/middle-east-quarterly/who-owns-kirkuk-the-turkoman-case لە ساڵی ١٨٩١/٩٢ (١٣٠٩ کۆچی) سوڵتانی ئەوکاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، عەبدولحەمیدی دووەم، ناوی "سنجاقی شارەزوور"ی گۆڕی بۆ "سنجاقی کەرکووک" بۆ ئەوەی ھەڵەی ڕێنووسی و تێکەڵاوی نێوان "شارەزوور" و "سنجاقی زۆر" ڕابگرێت. ئەو ناوە نوێیە زۆر درێژەی نەکێشا، لەبەرئەوەی عوسمانییەکان لە ساڵی ١٩١٨ بە ئاگربەستی موودرۆس کۆنترۆڵی عێراقیان لەدەستدا.

 جوگرافیا 
لە سنووری سنجاقەکەدا سێ ڕووباری گەورە ھەن، زێی گەورە، زێی بچووک و ڕووباری سیروان. ھەموویان لە ئاودێری زەویدا زۆر بەسوود بوون. بە گشتی سنجاقەکە زۆر بەپیت بوو، بەڵام بە شێوەیەکی کارا سوودی لە بەرھەمەکانی نەبینیبوو، لەبەرئەوەی ئامرازە کشتوکاڵییەکان لەڕادەبەدەر بەسەرچوو بوون و ئامرازەکانی گواستنەوەش ناڕێک بوون. سنجاقەکە ئاژەڵی ماڵی وەک مەڕ و بزن و مانگا و گا و گامێش و ئەسپ و کەر و وشتری ھەبووە. ئەسپێکی نایاب لە دەوروبەری کەرکووکی پایتەخت دەتوانرا بدۆزرێتەوە. شوێنەوارە کۆنەکان ئەوە دەردەخەن کە دەشتەکانی سنجاقەکە بە کەناڵە ئاوییە گەورەکان ئاودێری دەکران، کە لە ڕووبارەکانی زێی بچووک و زێی گەورە و دیجلەوە ھاتبوون.

 دیمۆگرافیا 
سنجاقەکە عەرەب و ئاشووری و جوولەکە و کورد و تورکمانی تێدابووە. کورد و عەرەبی سنجاقەکە بەسەر چەندین ھۆز و خێڵدا دابەش بوون. زۆرینەی دانیشتوانی ناوچە گوندنشینەکان کورد بوون، کورد خۆیشی لە کەرکووکدا دەژیا، ئەوان بە گشتی زۆرینەی ھەرێمەکان بوون. دانیشتوانی تورکمان لە ناوچە شارییەکان بە تایبەتی لە کەرکووک چڕبوونەتەوە. عەرەبەکان لە ھەردوو ناوچەی گوندنشین و شارەکاندا دەژیا. تەواوی سنجاقەکە ١٧١٢ گوندی ھەبووە.The Ottoman Empire and its Heritage: Politics, Society and Economy. ISSN 1380-6076.

 شاری کەرکووک 
بە گوتەی (شەمسەدین سامی) کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا سەردانی شاری کەرکووکی کردووە، کورد سێ لەسەر چواری شاری کەرکووکی پێکھێناوە و ئەوانی دیکەش تورکمان و عەرەب و جوولەکە و ئاشووری بوون.https://archive.org/details/kamus-ul-alam/Gamos_alaalam_1/ ئەو سەردەمە و لە دەوروبەری ساڵی ١٨٩٤/٩٥ ژمارەی دانیشتوانی شاری کەرکووک ٢٩ ھەزار و ١٤٠ کەس بوو."Türkmenler". 2016-03-04. Archived from the original on 2016-03-04. Retrieved 2024-08-09. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا تورکمانەکانی عێراق زۆرینە بوون لە ناوەندی شارەکەدا و بەمجۆرە دانیشتوانی کەرکووک زۆرینەیان تورکمان بوون.https://www.kurdistan24.net/ar/story/298495

 سەرچاوەکان 

پۆل:کەرکووک
پۆل:مێژووی کەرکووک
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٤٩
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٨
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٤