گرتنی بەسڕە

گرتنی بەسڕە، شەڕێک بوو لە لایەن زەندییەکان سەرکردایەتی دەکرا کە لەژێر سادق خاندا، گەمارۆی ئەو شارەی عوسمانی دا کە لە ساڵی ١٧٧٥ دەستیپێکرد.

پێشبینی
ھۆزی بەنوو کەعب کە فەڕمانڕەوایی خووزستان و شەتولعەرەبیان دەکرد،سەید موحەممەد. Iran's Regional Relations: A History from Antiquity to the Islamic Republic. بەڕیتانیا: تەیلەر و فڕانسس، ٢٠٢٠. ژپنک؛  9781000178821, 100017882X لە ناوەڕاستی سەدەی ١٦ەم نیشتەجێ بوون لە ناوچەی قوبان، پاش ئەوەی کە سەرۆک ھۆزێکی عەرەب ھێرشی کردە سەر فارسەکان کە فەرمانڕەوایی ناوچەکەیان دە کرد. لە سەدەی ١٨ەم توانیان ناوچەی دەوروبەری شەتولعەرەب بخەنە ژێر دەسەڵاتیان. نادر شا ھێرشی کردە سەریان و پاش مردیان ھۆزی بەنوو کەعب گەمارۆی شەتولعەرەبیان کرد و ھێرشیان بەرەو ناوچەی عوسمانییەکان برد. ھەر چەندە لە ساڵانی ١٧٧٢ بۆ ١٧٧٣ بە ھۆی تاعون ھێزیان کەم بەوە، توانایان ھەبوو بۆ ھێرش کردن بۆ سەر بەسڕە، بەڵام کاتێک زەندییەکان ھاتنە بەسڕە و گەماڕۆی شەتولعەرەبیان کرد ھێزیان نەما.

 ئەنجام 
ھێزێکی فریاگوزاری لە بەغداوە لە بەھاری ساڵی ١٧٧٦ لەلایەن ھاوپەیمانە عەرەبییە شیعییەکانی سادق خان (خەزاحیل) شکستی ھێنا. سلێمان ئاغا لە ٢٦ی نیسانی ١٧٧٦ تەسلیم بوو.

وەڵامدانەوەی عوسمانییەکان بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر خاو بوو سەرەڕای مردنی سوڵتان مستەفای سێیەمی بەتوانا و جێنشینی لەلایەن عەبد ئەلحەمیدی لاوازەوە لە ساڵی ١٧٧٣. نێردراوێکی عوسمانی، ڤەیوی ئەفەندی، لە شوباتی ١٧٧٥ ڕەوانەی شیراز کرا بەڵام لە دەوروبەری ھەمان کاتدا گەیشتە کە سادق گەیشتە بەسرە و دەسەڵاتی ناردە بۆ دانوستاندن لەسەر قەیرانەکە. لەگەڵ گەڕانەوەی بۆ پۆرتە بە سکاڵا لەسەر عومەر پاشا، بەسرە پێشتر کەوتبوو. دواتر پۆرتەکان عومەریان بە تۆمەتی وروژاندنی شەڕی بێ پێویست لە کارەکەی دوورخستەوە، بەڵام ئەم ھەوڵە بۆ ملکەچکردنی بەغدا ڕاستەوخۆ بۆ ئەستەنبوڵ کاردانەوەی ھەبوو کاتێک عەبدوڵڵا ھەر زوو دەستی بەسەر پەشالیکدا گرت. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٧٧٦ شەڕ لەسەر وەکیل ڕاگەیەندرا، بەڵام لەشکرکێشییەکی سێ قۆڵی زەند بۆ سەر کوردستان لە ساڵی ١٧٧٧ ھێزەکانی تورکیا-بابانی تێکشکاند و عەبدوڵڵا پاشا دەستی بە دانوستانەکانی ئاشتی کرد.

لە بەسرە قەرەبوویەکی قورس دەرھێنرا و بارمتە (لەوانەش سلێمان ئاغا) ڕەوانەی شیراز کران. سادق بە گشتی ڕێزی لە مەرجەکانی تەسلیمبوون دەگرت. بەڵام کاتێک عەلی محەمەد خانی بەجێھێشت بۆ بەڕێوەبردنی شارەکە لە کۆتایی ساڵدا، داگیرکارییەکە تێکچوو و بوو بە ئاژاوە و زەوتکردن بوو بە تاڵانکردنی ئاشکرا و ڕفاندنی ژنان. عەلی محەمەد خان ئەلزوبەیری تاڵان کرد و چەندین جار عەرەبی مونتەفیقی دزی سەرەڕای بەڵێنی ھەڵسوکەوتی سەلامەت. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٧٧٨دا، مونتەفیقەکان تۆڵەی یەکتریان کردەوە و یەکێک لە حزبە ھێرشبەرەکانی لەدەست دا. لە مانگی ئەیلوولدا عەلی محەمەد بە ھێزێکی زۆرەوە بۆ سزادانیان بەڕێکەوت.The Cambridge History of Iran، بەرگی ٧ەم. بەڕیتانیا, زانکۆی کامبریج، ١٩٦٨. لاپەڕە ٩٢ تا ٩٣ (بە ئینگلیزی)

ھۆزی مونتەفیق کە گەورەترین ھۆز بوون لە ویلایەتی بەسڕەدا، وە دابەش کرابوون بۆ حەوت تیرە.چەتنسایا، گۆکھان. (٢٠٠٦) The Ottoman Administration of Iraq, 1890-1908. تێلەت و فڕانسس؛ ٩ی ئەیلوولی ٢٠٠٦. لاپەڕە ٨٨. ژپنک؛ ٩٧٨١١٣٤٢٩٤٩٥٤،١١٣٤٢٩٤٩٥٦ یارمەتی عوسمانییەکانیان دا لە بەرگریکردن لە شاری بەسڕە بەڵام شکستیان ھێنا. لە ماوەی ١٧٧٦ تا ١٧٧٩ لەوانەیە ئەو ھۆزە خۆیان ملکەچی زەندییەکان کردبێ.دکنسۆن، The Arab of the Desert (RLE Saudi Arabia). (٢٠١٥٠)، بەڕیتانیا: تێلەر و فڕانسس. (بە ئینگلیزی) 

زەکەری ھێرن لە کتێبی خۆی دەربارەی زەندییەکان لە بەسڕە لە سەردەمی عەلی موحەممەد خان دەڵێ؛ «لە دوای مردنی کەریم خان زەمد لە ساڵی ١٧٧٩، سادق خان چووە شیراز و بەسڕە خرایە ژێر دەسەڵاتی عەلی موحەممەد خان زەند کە بە شێرکوژ ناسراوە. ئەو بە دڕندانە ھێرشی کردە سەر شاری بەسڕە، دڕندەترین کرداری ئەو ڕفاندنی کچی ھەرزەکار و ژنی بە مێرد وە پەلاماریکردنی سێکسی لەسەریان.»ھێرن، زەکەری. The Emergence of Modern Shi'ism. بەڕیتانیا، لەندەن؛ ٢٠١٥. ژپنک؛ ٩٧٨١٧٨٠٧٤٤٩٧١،١٧٨٠٧٤٤٩٧٨ (مێژووی ئێران) لە لایەن زانکۆی کامبریج و (کەریم خان زەند. مێژووی ئێران) لەلایەن زانکۆی شیکاگۆ ھەمان شت دووبارە دەکەنەوە.Perry, John R.. Karīm Khān Zand: a history of Iran, 1747-1779. شیکاگۆ: زانکۆی شیکاگۆ، ١٩٧٩. لاپەڕە: ٧٩ جگە لەمە، لە کتێبی (کەریم خان زەند. مێژووی ئێران) باس لەوە دەکات کە دوای ئەوەی کە موحەممەد عەلی خان شاری بەسڕە تاڵان و وێرانی دەکات، ڕوو لە دەرەوەی شارەکە دەکات و ھێرش دەکاتە شاری زوبێر و چەندان جاریش ھێرش دەکاتە سەر ھۆزی مونتەفیق.

ئیبن سەنەدی مێژوونووسی عەرەبی و بەسڕە لە کتێبی خۆی دەربارەی سادق خان زەند لە بەسڕە دەڵێ «ئەو لەگەڵ لەشکرەکەی چوونە ناو شارەکەو تاڵانیان کرد، ھەرچی تاوان ھەبوو کردیان لە شارەکە. ھیچ نا دادپەروەری نەبوو کە نەیکەن، کردارەکانی لە تاتارەکان خراپتر بوون. وە فەرمانی بە خەڵکی شارەکەی کرد کە جنێو بە ھاوەڵانی پێغەمبەر بدەن وەک ئەبوو بەکر، عومەری کوڕی خەتاب، عوسمان و عایشەی کچی ئەبوو بەکر.»سولێمان بن ساڵح خەراشی. مختصر مطالع السعود. (٢٠١٩) سعوودیا؛ الدار العربیە للموسوعات. لاپەڕە ١٦٦. ژپنک؛ ٩٧٨٦١٤٤٢٤٣١٤٥ لە کتێبی (العلاقات العمانیە العثمانیە (1744-1856م)) باس لەوە دەکات کە عومانییەکان باجییان دەدایە عوسمانییەکان بە ھۆی ھاوکارییان لە شەڕەکە.العلاقات العمانیە العثمانیە (1744-1856م). ئوردن: الان ناشرون وموزعون، ٢٠٢٤. لاپەڕە: ٨٧. ژپنک: ٩٧٨-٩٩٩٩٢٥٣١٤٧، ٩٩٩٩٢٥٣١٤٨

سەرچاوەکان

پۆل:مێژووی شەڕ
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:مێژووی عێراق
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:بەسرە