خاناتی کریمە

خاناتی کریمە، خۆی بە تەختی کریمە و دەشت-ی قیپچاق پێناسە کردووە، و لە مێژوونووسی و جوگرافیای کۆن و کۆنی ئەوروپیدا کە بە تارتاری بچووک ناسراوە، دەوڵەتێکی تاتاری کریمە بووە کە لە ساڵی ١٤٤١ تا ١٧٨٣ بوونی ھەبووە، تەمەنی درێژترین خاناتەکانی تورکیا بووە کە شوێنی ئیمپراتۆریەتی ھۆردی زێڕین گرتەوە. لە ساڵی ١٤٤١ لەلایەن مەلیک حاجی کرای دامەزراوە، وەک میراتگری ڕاستەوخۆی ھۆردی زێڕین و دەشت قیپچاق دادەنرا.https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVII/1640-1660/Muchammed_Girej_IV/framepred.htm

لە ساڵی ١٧٨٣دا بە پێشێلکردنی پەیماننامەی کوچوک کاینارکای ساڵی ١٧٧٤ (کە گەرەنتی دەستوەرنەدانی ھەردوو ڕووسیا و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە کاروباری خاناتی کریمەدا کردبوو)، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا خاناتەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. لە نێو زلھێزەکانی ئەورووپادا، تەنھا فەڕەنسا بە ناڕەزایەتییەکی ئاشکرا لە دژی ئەم کردەوەیە ھاتە دەنگ، ئەمەش بەھۆی ھاوپەیمانێتییە درێژخایەنەکەی فەڕەنسا و عوسمانی.https://mgimo.ru/about/news/main/249710/?utm_source=en.wikipedia.org&utm_medium=referral&utm_campaign=en.wikipedia.org&utm_referrer=en.wikipedia.org

لە سەدەی ١٣ و ١٤دا، ھۆزەکانی تاتار کە پێشڕەوییان دەکرد بۆ ناوەوەی ڕووسیا و چەمی کیپچاک (دەشت-ی کیپچاک) ژیانی کۆچەریی خۆیان جێھێشت و لە کریمیا نیشتەجێ بوون. پێشبڕکێی باڵادەستی لەم ناوچەیەدا کە لە دوای ڕووخانی ھۆردی زێڕین دەستی پێکرد، لەلایەن مەلیک حاجی کرایەوە سەرکەوت کە لە نەوەی تۆکا تەمور کوڕی بچووکی کوچی بوو کە یەکێک بوو لە کوڕەکانی چەنگیزخان و سەرکردایەتی تاتارەکانی دەکرد.https://folio.com.ua/system/books/samples/000/000/237/original/%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%BE.pdf?1536370638

لە سەرەتای سەدەی پازدەھەمدا لە لیتوانیا لەدایک بووە، کاتێک کۆمەڵێک تاتار لەژێر دەسەڵاتی شا ڤیتۆڵددا پەنایان بۆ لیتوانیا بردووە. دوای گەورەبوونی بە ھاوکاری عەشیرەتی "شیرین" ھەژموونی لە کریمیا دامەزراند. لە ساڵی ١٤٤١ بە ناوی خۆیەوە دراوی دروست کردووە، بۆیە ساڵی ١٤٤١ وەک بەرواری دامەزراندنی خانات وەرگیراوە.https://web.archive.org/web/20150616024149/http://www.dallog.net/hanliklar/kirim.htm

کاتێک کوڕەکانی حاجی کرای بۆ ماوەیەکی زۆر شەڕیان لەگەڵ یەکتر کرد بۆ بەدەستھێنانی تەختی پاشایەتی، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی یارمەتی یەکێک لە کوڕەکانی حاجی کرای بە ناوی مێنگلی کرای دا لە شەڕەکەیدا دژی براکانی بۆ ئەوەی شەڕەکە زیاتر نەخایەنێت و دڵنیابێت لەوەی کە دۆستێکی عوسمانی لەسەر تەختی کریمە بێت، ھەروەھا یارمەتیی دا بۆ بەدەستھێنانی نازناوی "پارێزەری دوو کیشوەر یان خانی دوو دەریا" وەک خانی کریمە.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی
پۆل:ڕۆژاوای ئاسیا
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٢
پۆل:ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٦٧
پۆل:مێژووی کریمیا
پۆل:ئیسلام لە ئوکراینا
پۆل:ڕووسیای تێزاری