قەیمەرییە (خێڵ)

قەیمەرییە ناسراو بە قەیمەر، قەیموور، یان بەنوو قەیمەر، ھۆزێکی کورد بوون کە یەکەیەکی سەربازیی گرنگیان لە سەردەمی ئەییووبییەکان و مەمالیکەکان لە نێوان ساڵانی ١٢٤٠ تا ١٢٦٠ پێکھێنا. ئەوان ڕۆڵێکی لاوەکییان لە داگیرکارییەکانی سەر فەڵەستین لەلایەن خەورازمییەکانەوە لە ساڵی ١٢٤٤ ھەبوو و ڕۆڵێکی پێشەنگیان لە کودەتاکەی لایەنگری ئەییووبییەکان لە دیمەشق لە ساڵی ١٢٥٠دا ھەبوو.

 بنەچە 
قەیمەرییەکان ناوەکەیان لە قەڵای قەیموورەوە وەرگرتووە، لە ناوچەی زۆزان ئەکرادەوە، کە دەکەوێتە نێوان مووسڵ و خەلاتەوە. وەک «فراکسیۆنێکی بچووک» ، «گرووپێکی پاشایەتی» و «خێڵ» وەسف کراون. ئەمیرە سەرەکییەکانیان پەیوەندییان بە یەکەوە ھەبوو.

لە میزۆپۆتامیای سەروو، قەیمەرییەکان بۆ یەکەمجار چوونەتە خزمەت فەرمانڕەوا ئەییووبییەکان ئەشڕەف کوڕی عادل (١٢٣٧ کۆچی دواییی کردووە) و ساڵح ئەییووب، کە دواتر ھەندێکیان لە سووریا (شام) و میسر نیشتەجێ کرد. ئەمیر حوسامەددین حەسەن کوڕی دەبی فەواریس ھاوسەرگیریی لەگەڵ کچێکی ئەشرەف کردووە. لە ساڵی ١٢٣٩، سەرکردەی قەیمەرییە نەسیرەددین دەبی مەعەلی لحوسەینی ئەلقەیمەری بوو کە لە کاتی ھەڵمەتی ساڵح ئەییووب دژی موجاھید شێرکۆ لە مانگی ئازاری ئەو ساڵەدا لە دیمەشق وەک جێگری فەرمانڕەوا ڕۆڵی گێڕا. لە ساڵی ١٢٤١ یان ١٢٤٢، حوسامەددین ڕەققەی وەک ئیقتاع لە ناسر یوسف، فەرمانڕەوای حەلەب وەرگرت. لە حەلەب مەدرەسەیەکی دامەزراند بە ناوی قەیمەرییە. ئەمیر سەیفەددین کوڕی یووسف کوڕی دەبی فەواریس پێش ئەوەی پەیوەندی بە ئەشرەفەوە بکات، ڕاوێژکاری کەیقوبادی یەکەم بووە، سوڵتانییەتی سەلجووقیی ڕووم. پاشان خزمەتی بەدرەددین لوئلوئی مووسڵی کردووە پێش ئەوەی پەیوەندی بە ساڵح ئەییووبەوە بکات لە میسر.

قەیمەرییەکان بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٢٤٣ یان ١٢٤٤ لە حەما نیشتەجێ بوون، ھەرچەندە لە سەردەمی سەڵاحەددینەوە ھۆزە کوردەکان لە سوپای ئەییووبیدا باڵادەست بوون، بەڵام بە تێپەڕبوونی کات پێکھاتەکانیان گۆڕا. لە سەردەمی سەڵاحەددیندا ھۆزەکانی ھەکاری و حومەیدی و زەرزاری و میھرانی باڵادەست بوون، بەڵام لە سەردەمی ساڵح ئەییووبدا قەیمەرییەکان زاڵ بوون. دوای ئەوەی ئساڵح ئەییووب بوو بە سوڵتانی میسر، دەستی کرد بە کڕینی مەمالیکی تورک، ئەمەش کاریگەریی کوردەکانی لە سوپاکەدا کەمکردەوە.

 داگیرکردنی ١٢٤٤ی فەلەستین 
لە سەرەتای ھاوینی ساڵی ١٢٤٤دا، قەیمەرییەکان کە ھاوپەیمانی خەورازمی بوون، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ ساڵح ئەییووب لە دژی ئەو ئەییووبییانەی کە ھاوپەیمانی خاچپەرستەکان بوون ھێرشیان کردە سەر فەڵەستین. بە گوێرەی محمد ئیبن ئیبراھیم الخەزراجی:لە ساڵی ٦٤٢، مەلیک ساڵح نەجمەددین ئەییووب ئەمیر جەمالەددین ئەقووش و ئەمیر جەمالەددین یەحیای نارد بۆ ئەوەی جل و بەرگ و پارە بدەن بە ئەمیر و خانەکانی ھەردوو قەیمەرییە و خەوارزمی. لەوەش زیاتر، یارمەتیی خاکیشی بەخشی کە خەلیل و دەوروبەری بە ئەمیر نەجمەددین دراو و غەززە بە ئەمیر نەصرەددین درا. ئەمیرەکانی تر و سوارەی ئەلحەلقە گوندەکانیان وەک ئیقطاع پێدرا و خەوارزمییەکان ھەموو پارێزگای دیمەشقیان پێدرا جگە لە نابلووس.ژمارەی ئەو سوپایە یەکگرتووە نزیکەی ١٠ ھەزار سوارە بوو. قودسیان بەتاڵان برد و دانیشتووانی مەسیحییان کۆمەڵکوژ کرد. لەگەڵ سوپای میسری لە نزیک غەززە یەکیانگرت و لە شەڕی لا فۆربی لە مانگی تشرینی یەکەمدا ھێزێکی ھاوبەشی سووریای دیمەشق و خاچپەرستانیان تێکشکاند.

 کودەتای ١٢٥٠ی دیمەشق 
قەیمەرییەکان لە سەرھەڵدانی مەمالیکەکانی تورک لە سوپای ئەییووبیدا ناڕەزاییان دەربڕی. سەرەڕای ئەوەش، دوو سەرکردەی قەیمەری لە قاھیرە—سەیفەددین قەیمەری و عیزەددین قەیمەری پشتگیرییان لە کودەتاکەی مەمالیکەکان کرد دژی سوڵتان موعەززەم توران شا لە ٢ی ئایاری ١٢٥٠.

فەرماندەی تورکی دیمەشق، جەمالەددینی کوڕی یەغموور، دانی بە ئەیبەک نەنا، بەڵام نە خۆی یان ھیچ ئەییووبییەکی شەرعی وەک سوڵتان ڕاگەیاند، ئەمەش بۆشایی دەسەڵاتی دیمەشقی بەجێھێشت. میرەکانی قەیمەریی دیمەشق، ناسرەددین ئەلقەیمەری و دیائەددین ئەلقەیمەری، نامەیەکیان بۆ ناسر یووسف نووسی و بانگھێشتیانی کرد بۆ ئەوەی دیمەشق بگرێت و داوای گەورەکردنی ئیقتاعەکەی کرد لە بەرامبەر پشتگیریکردنیان. جەمالەددین دانرا ھەوڵیدا دڵسۆزی قەیمەرییە بپارێزێت بە دانانی ھەر دەروازەیەک لەژێر فەرمانی ھاوبەشی کوردێک و تورکێک بۆ دەستەبەرکردنی دڵسۆزیی یەکەمیان؛ بەڵام قەیمەرییە توانی دەستی بەسەر دەروازەی باب ساغیر و باب جابیە بگرێت. کاتێک ناسر یووسف و سوپای حەلەب لە ٩ی تەممووزی ١٢٥٠ گەیشتنە بەردەم دیمەشق، ناسرەددین باب ئەلسەغیری بۆ کردەوە. زۆری نەخایاند پارێزگارەکەی ناو قەڵاکە خۆی ڕادەست کرد.

لە دوای ھاتنە ناوەوەی ناسر، بەشێک لە کوردەکان ماڵی تورکەکانیان تاڵان کرد، تەنانەت گوارەی گوێی ژنەکانیشیان برد، بە گوتەی ئەلخەزراجی، «ناوبانگی کوردیان لەکەدار کرد». دوای گەڕاندنەوەی ڕێکوپێکی، ناسر بەشێک لە بەرپرسانی قەیمەرییەی دەرکرد. سەرکردە تورکەکان بە جەمالەددینیشەوە زیندانی کران و ئیقتاعەکەیان درا بە قەیمەرییە. لە تەواوی کاروبارەکەدا کەس نەکوژرا. کاتێک ھەواڵی کودەتاکەی دیمەشق گەیشتە قاھیرە، سەیفەددین و عیزەددین دەستگیرکران. لە ماوەی چەند مانگێکدا ئازاد کران.

 خزمەتی ناسر یووسف 
قەیمەرییە بوو بە «کۆڵەکە»ی سوپای ناسر یووسف. لە پێنج یەکەی ناونراو لە سوپاکەیدا، تەنھا قەیمەرییە ھەرگیز یاخی نەبوو. لە ساڵی ١٢٥٢، ئیقتاعی ناسرەددین ئەلقەیمەری ٢٥٠ سوارەی دابین دەکرد. ئەمە گەورەترین ئیقتاع بوو کە سووریای ئەییووبی بەخۆیەوە بینیویەتی.

لە ساڵی ١٢٥١ ناسر یووسف ھێرشی کردە سەر میسر. شەڕی کوورە سەرەتا دەستیپێکرد کە بە ڕێگای خۆیدا بڕوات پێش ئەوەی بگۆڕێت بۆ شکست. میری قەیمەری دیا ئەددین لەگەڵ فەرماندەی گشتی شەمسەددین لوئلوئ ئەمینی گیرا و سەربڕدرا. دوای ئەوەی بە ھەڵە ئاگادارکرایەوە کە ئەییووبییەکان سەرکەوتنیان لە کوورە بەدەستھێناوە، سەیفەددین داوای کرد کە خوتبە لە قاھیرە بەناوی ناسر یووسفەوە بخوێنرێتەوە. لە ئەنجامدا دەستگیرکرا. زۆر نزیک بوو لە لەسێدارەدان، بەڵام ئەیبەک لەبری ئەوە دەربەدەر کردنی بۆ سووریا ھەڵبژارد. نەخۆشخانەیەکی لە دیمەشق و گۆڕێکی لە ئەلساڵحییە دروست کرد، کە لەوێ لە ساڵی ١٢٥٦ بەخاک سپێردرا.

لە ساڵی ١٢٥٨ یەکێک لە میرەکانی قەیمەری پەیوەندی بە سوپای بایبەرسەوە کرد، کە مەمالیکێکی میسری بوو و لای ناسر یووسف. لە دەوروبەری ھەمان کاتدا شارەزوورییە کوردەکان لە بەرامبەر لەشکرکێشییەکانی مەغۆلەکاندا دەستیان کرد بە ھەڵھاتن بۆ خاکی ناسر یووسف. قەیمەرییە ھانی دا شارەزوورییەکان وەربگرێت کە ھێزی شەڕانگێزیی ٣٠٠٠ سوارەیان ھەبوو و کاریگەریی کورد لەسەر تورکەکان لە سەربازیدا زۆر زیاد دەکات. شارەزورییەکان یاخیبوونیان سەلماند و کاتێک ناسر یووسف میری قەیمەری بەدرەددین حوری حەداری ڕاسپارد بۆ ئەوەی بیانخاتە ژێردەستەیییەوە، قەیمەرییە لەبری ئەوە پەیوەندییانی پێوە کرد.

ھەروەھا کودەتایەکی شکستخواردوو لە دژی ناسر یووسف لە ساڵی ١٢٦٠دا، میرەکانی قەیمەریی لە پۆستە کاریگەرەکانیانی دوور خستەوە.

 لە سەردەمی مەمالیکەکاندا 
دوای کەوتنی حەلەب بۆ دەست مەغۆلەکان، قەیمەرییەکان ژنەکانیان وەک پەنابەر نارد بۆ میسر. پیاوەکان لە ترسی تۆڵەسەندنەوەی تورک لەگەڵ ناسر یووسف لە دوای خۆیان مانەوە. بەڵام سوڵتانی مەمالیک سەیفەددین قوتز ژنەکانی ناچار کرد دەستبەرداری کەلوپەلە بەنرخەکانیان بن.

ئەمیری قەیمەری شیھابەددین یەکێک بوو لە پارێزەرەکانی ناسر یووسف، ڕەتیکردەوە داوای پاراستن لە قوتز بکات. دوای سەرکەوتنی مەمالیکەکان بەسەر مەغۆلەکان لە شەڕی عەین جالووت، قوتز بە سووکایەتییەوە مامەڵەی لەگەڵ قەیمەرییەکان دەکرد. دەستی بەسەر ئیقتاعەکەیان گرت. لە ئەنجامدا قەیمەرییەکان دڵسۆزیی زیاتریان بۆ جێگرەوەی قوتز کە بەیبەرس بوو نیشان دا. لە ساڵی ١٢٦٣، ناسرەددین، میری پێشەنگی قەیمەری، لەلایەن بایبەرسەوە بە والیی فتوحات (ناوچە نوێیەکان) لە کەنارەکانی فەڵەستین دەستنیشانکرا. لە ساڵی ١٢٦٦ یان ١٢٦٧ کۆچی دواییی کردووە.

 سەرچاوەکان 

 چاوگنامە 







پۆل:ھۆزە کوردییەکان
پۆل:ھۆزە کوردەکانی کۆن
پۆل:ھۆزەکانی کورد
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:خێڵەکان
پۆل:ھۆز