پێشنیازەکانی خۆبەڕێوەبەری ئاشوورییەکان لە عێراق

لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە چەندین پێشنیاز خراوەتەڕوو بۆ دامەزراندنی ناوچەیەکی سەربەخۆ یان دەوڵەتێکی سەربەخۆ بۆ ئاشوورییەکانی زمانی سوریانی لە باشووری کوردستان.

 پێشنیازی مێژوویی 
 جاڕنامەی ورمێ بۆ ئاشوورێکی یەکگرتوو و ئازاد، ١٩١٧
 کۆمەڵەی گەلان لە ساڵی ١٩٣٥دا پێشنیازی نیشتەجێکردنی بۆ ئاشوورییەکان کرد
 داواکاری نیشتمانی ئاشوور بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان، ١٩٤٥.
 دۆسیەی پارتی دیموکراتی بێت نەھرەین بۆ خۆبەڕێوەبەری ئاشوورییەکان.

 پێشنیازەکانی ئێستا 
وێنۆک|234x234پیکسڵ|دەشتەکانی نەینەوا لە چوارچێوەی پارێزگای نەینەوا

 پارێزگاری نۆزدەھەم 
دوو پارتی گەورەی ئاشووری (بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری و ئەنجومەنی جەماوەری ئاشووری کلدانی سوریانی) داوای دروستکردنی پارێزگایەکی نۆزدەھەمیان کردووە، کە قەزاکانی شێخان و حەمدانییە و  تلکێف لە پارێزگای نەینەوا دەگرێتەوە. ئەم لایەنانە پێشنیازیان کرد کە ئەمەیان وەک پارێزگایەکی نوێ بۆ ھەموو ئەو کەمینەیانەی کە لە سنوورەکانیدا نیشتەجێن. خەمڵاندنە جیاوازەکان باس لەوە دەکەن کە دیمۆگرافیای پارێزگا نوێیەکە بەم شێوەیە دەبێت:

لە ماوەی مانگی حوزەیرانی ٢٠١٧دا، کۆنفرانسێک بە ناوی " داھاتووی مەسیحییەکان لە عێراق" لە برۆکسل بەڕێوەچوو. کۆنفرانسەکە لەلایەن پارتی گەلی ئەورووپاوە ڕێکخرابوو و بەشداربووانی ڕێکخراوە ئاشوورییەکان/ کلدان/سوریان لەخۆگرتبوو، لەنێویاندا نوێنەرانی حکوومەتی عێراق و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان. بزووتنەوەی دیموکراتی ئاشووری و کوڕانی مێزۆپۆتامیا و پارتی نیشتمانیی ئاشووری و کڵێسای کاسۆلیکی کلدان کڵێسای ئاشووری ڕۆژھەڵات بایکۆتی کۆنفرانسەکەیان کرد. ئەو ڕێکخراوە سیاسییە بەشداربووانەی کە مابوونەوە، کاغەزێکی ھەڵوێستیان واژوو کرد.

پشتیووانی – ئەو پێشنیازە پشتیوانی زۆرینەی عەرەبی شیعە و لایەنە کوردییەکانی وەرگرت.
 جەلال تاڵەبانی، سەرۆککۆماری عێراق
 کوتلەی سەدری
 پارتی دەعوەی ئیسلامی بە سەرۆکایەتی نووری مالیکی سەرۆک وەزیرانی عێراق
 لە ساڵی ٢٠١٧دا سێ قەشە سەرەکییەکەی مەسیحی سوریان لە ناوچەکەدا- یەکێکیان کاسۆلیکی سوریان و دوو قەشەی ئۆرتۆدۆکسی سوریان- بیرۆکەی دامەزراندنی ناوچەیەکی پارێزراویان بۆ مەسیحییە سوریانییەکان پشتڕاستکردەوە؛ بەڵام باوکسالار ڕای گەیاند کە پێویستە نیگەرانییەکانی دیکە لە پێشینە بن.

ھەندێک لە حکوومەت و لایەنە سیاسییەکانی دەرەوەش بۆچوونی خۆیان لەسەر ئەم بابەتە دەربڕیوە:
 پارتی سیاسیی سوید فۆلکپارتێت پشتیوانی تەواوی خۆی بۆ ئیدارەی ئاشووری لە ڕێگەی کاراکردنی ماددەی ١٢٥ ڕاگەیاند.
 حکوموەتی فیدراڵی ئوسترالیا لە ڕێگەی پارتی کرێکاران و پارتی لیبراڵ و پارتی دیموکراتی مەسیحی پشتیوانی لە دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئاشووری لە عێراق دەکات.

ئۆپۆزسیۆن – لەلایەن عەرەبە سوننەکانەوە دژایەتی کرا کە زۆرینەی شاری مووسڵ پێکدەھێنن.
 ئەلحەدبا
 بزووتنەوەی دادپەروەری و چاکسازی (عەرەبی سوننە)

 ھەرێمی ئیداری ئاشووری 
ھەندێک لە ڕێکخراوە ئاشوورییەکان داوای دامەزراندنی ناوچەیەکی ئیداریی ئاشووری دەکەن لە باشووری کوردستان، کە ئەم ناوچانە لەخۆبگرێت:

لە پارێزگای نەینەوا:
 قەزای حەمدانیە
  قەزای شێخان
   قەزای تلکێف

لە پارێزگای دھۆک:
 قەزای سێمێل
  ناوچەی دەشتی نەھلێ
 ناوچەی پێشابوور
 ناوچەی دۆڵی سپنە

 پڕۆژەی پارێزگای دەشتی نەینەوا 
لە ٦ی ئازاری ٢٠١٧، چەندین لایەنی سیاسیی ئاشووری کۆبوونەوە و یاداشتێکی لێکتێگەیشتنیان سەبارەت بە داھاتووی دەشتی نەینەوا واژوو کرد. یاداشتەکە داوای کردبوو کە پارێزگایەکی نوێ بە ناوی «پارێزگای دەشتی نەینەوا» دابمەزرێت و لەلایەن دانیشتووانە ئاشوورییەکانی ناوچەکەوە خۆبەڕێوەبەریی پێبدرێت.

 یەکگرتن لەگەڵ ھەرێمی کوردستان 
ھەندێک لە پارتە سیاسییە ئاشوورییەکان داوایان کردووە کە پارێزگای دەشتی نەینەوا دوای دامەزراندنی، وەک ھەرێمێکی خۆبەڕێوەبەری لەژێر دەسەڵاتی ئاشوورییەکاندا، ببێتە بەشێک لە ھەرێمی کوردستان. ئەم پڕۆژەیە قەزاکانی تلکێف، حەمدانییە و شێخان لەخۆدەگرێت و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە لەلایەن دانیشتووانە ئاشوورییە خۆجێیەکانی ناوچەکەوە بەڕێوەببرێت.

 ھەرێمی ڕافیدەینی خۆبەڕێوەبەر 
لە ٥ی ئازاری ٢٠١٧، سێ لایەنی نوێنەرایەتیی ئاشووری، ئێزدی و تورکمانەکان بەیاننامەیەکی ھاوبەشیان دەرکرد و داوای دامەزراندنی ھەرێمێکی نیمچە-سەربەخۆیان لە باشووری کوردستان کرد. ئەم بیرۆکەیە لەلایەن دامەزراوەی ڕزگاریی تورکمان، ئەنجومەنی باڵای سەربەخۆی ئێزدییەکان و ڕێکخراوی ڕافیدەینەوە خرایەڕوو.

ئەم پڕۆژەیە پشت بە دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ی عێراق دەبەستێت، کە مافی خۆبەڕێوەبەری یان ئۆتۆنۆمی دەدات بە کەمینەکان لە چوارچێوەی یەکە ئیدارییەکاندا (بەندی یەکەم؛ مادەکانی ٥، ١١٢، ١١٥ و ١١٦).

عەلی ئەکرەم بەیاتی لە دەزگای ڕزگارکردنی تورکمان ڕای گەیاند، «پێشنیازەکەی ھەرێمێک بۆ کەمینەکان لەگەڵ دەستووری عێراقدا یەکدەگرێتەوە و پێچەوانەی ڕەوتی گشتی دابەشکردنی دەسەڵات یان ڕێگەدان بە کەمینەکان نییە بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری خۆیان».

کانتۆنەکە لە سێ ناوچەی یەک لە دوای یەک پێکھاتووە کە بریتین لە شنگال، تەلەعفەر، دەشتی نەینەوا.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:جیاییخوازی لە عێراق