ئیبن عەتییە ئەندەلوسی

ئەبوو محەممەد عەبدولحەق کوڕی غالیب ئیبن عەتییە ئەندەلوسی (بە عەرەبی:  أبو محمد عبد الحق بن غالب بن عطية الأندلسي؛ ٤٨١کـ/١٠٨٨ز - ٥٤١کـ/١١٤٧ز)، یەکێکە لە گەورەترین زانایانی ئەندەلوس لە بواری تەفسیر، فیقھی مالیکی، فەرموودە و زمانی عەرەبیدا. ئەو بە دانەری تەفسیرە بەناوبانگەکەی "المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز" ناسراوە، کە بەیەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی تەفسیر دادەنرێت.

 ژیان و خوێندن 
ئیبن عەتییە لە ساڵی ٤٨١ی کۆچی لە شاری غەرناتە لە ئەندەلوس لە خێزانێکی زانستپەروەر لەدایک بووە. باوکی، ئەبووبەکر غالیب، خۆی زانایەکی دیاری فەرموودە و ئەدەب بوو. ئیبن عەتییە لەسەر دەستی باوکی و زانایانی گەورەی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و لە زانستەکانی قورئان، فەرموودە، فیقھ و زمانی عەرەبیدا شارەزاییەکی قووڵی پەیدا کردووە.

ئەو وەک قازی لە شاری "ئەلمەریە" کاری کردووە و بە دادپەروەری و زانستەکەی ناسراو بوو.

 پایەی زانستی و تەفسیرەکەی 
ئیبن عەتییە بەھۆی تەفسیرەکەیەوە "المحرر الوجیز" پایەیەکی یەکجار بەرزی لەنێو زانایاندا ھەیە. تەفسیرەکەی بەوە ناسراوە کە گشتگیرە و گرنگییەکی زۆر بە لایەنی زمانەوانی، ڕێزمانی و بەلاغی (ڕەوانبێژی)ی قورئان دەدات، لەگەڵ ئاماژەدان بە وتەی پێشینە چاکەکان و بۆچوونە فیقھییەکان.

ئیبن خەلدوون ستایشی تەفسیرەکەی دەکات و بە یەکێک لە باشترین تەفسیرەکانی دادەنێت.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام و پێشەوا و زانای نموونە بوو... زیرەک و تێگەیشتوو و لە زانستەکاندا شارەزا بوو».ئەلزەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ٢٠، ل. ٢٨٦.

 بەرھەمەکان 
جگە لە تەفسیرە بەناوبانگەکەی، ئیبن عەتییە خاوەنی چەندین بەرھەمی ترە، لەوانە:

 المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز: بەناوبانگترین کاریەتی
 فهرس ابن عطية : پەرتووکێکە تێیدا باسی ژیانی مامۆستاکانی و ئەو کتێبانەی لێی خوێندوون دەکات.

بەرنامەیەک لەسەر زانستەکان.

 کۆچی دوایی 
ئیبن عەتییە لە ٢٥ی ڕەمەزانی ساڵی ٥٤١ی کۆچی (یان ٥٤٢کـ) لە شاری لورقە کۆچی دوایی کرد، لە کاتێکدا کە وەک موجاھیدێک بەشداریی لە جەنگدا دەکرد.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی مالیکی
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:قازییەکان
پۆل:خەڵکی غەرناتە
پۆل:خەڵکی ئەندەلوس
پۆل:مردووەکانی ١١٤٧
پۆل:لەدایکبووانی ١٠٨٨
پۆل:مردووانی ١١٤١
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی تەفسیر