سەگی ئاکیتای ژاپۆنی

سەگی ئاکیتای ژاپۆنی (بە ئینگلیزی: Akita Inu، بە ژاپۆنی: 秋田犬) نەژادێکی سەگی گەورە و بەھێزی بنەچە ژاپۆنییە. ناوەکەی لە پارێزگای ئاکیتا لە باکووری ژاپۆنەوە وەرگیراوە، کە زێدی ڕەسەنی خۆیەتی. لە بنەڕەتدا، ئەم سەگە بۆ ڕاوکردنی ئاژەڵی گەورە و کێوی وەک ورچ، بەرازی کێوی، و ئاسک بەکارھاتووە.

ئاکیتا بە بوێری، شکۆمەندی، و دڵسۆزییەکی بێوێنە بۆ خاوەنەکەی ناسراوە. ئەم نەژادە لە ژاپۆن وەک "یادگاری نیشتمانی" و ھێمایەکی بەنرخی دڵسۆزی و بەختەوەری دادەنرێت. چیرۆکی بەناوبانگی ھاچیکۆ (Hachikō)، سەگێکی ئاکیتا کە ساڵانێک چاوەڕێی گەڕانەوەی خاوەنە کۆچکردووەکەی دەکرد، ناوبانگی ئەم نەژادەی بە جیھاندا بڵاوکردەوە.

 مێژوو و بنەچە 
بنەچەی سەگی ئاکیتای ژاپۆنی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٧ لە ناوچە شاخاوییەکانی پارێزگای ئاکیتا لە ژاپۆن. لە سەرەتادا بە "سەگی ئۆداتێ" (Odate dog) ناسرابوو و لەلایەن چینی سامورای و خانەدانەکانەوە بۆ ڕاوکردنی ئاژەڵی گەورە بەخێو دەکرا. لە سەدەی بیستەمدا، ئەم نەژادە ڕووبەڕووی مەترسیی لەناوچوون بووەوە، یەکەم جار بەھۆی بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی ھاری و دواتریش بەھۆی جەنگی جیھانیی دووەمەوە، کە فەرووەکەی بۆ دروستکردنی جلوبەرگی سەربازی بەکاردەھێنرا.

دوای جەنگ، ھەوڵێکی زۆر درا بۆ پاراستن و بوژاندنەوەی نەژادەکە. لەم پرۆسەیەدا، دوو لقی سەرەکی لە ئاکیتا دروست بوو:
وێنۆک|سەگێکی ئاکیتای ژاپۆنی.
ئاکیتای ژاپۆنی (Akita Inu): کە زیاتر لە شێوە ڕەسەنەکەی نزیکە و ڕەنگەکانی سنووردارە.

ئاکیتای ئەمریکی: کە لەو سەگانەوە دروست بوو کە سەربازە ئەمریکییەکان لەگەڵ خۆیان بردیانەوە بۆ ئەمریکا. ئەم جۆرەیان قەبارەی گەورەترە و ڕەنگی ھەمەجۆرتری ھەیە.
وێنۆک|سەگێکی ئاکیتای ئەمریکی.
چیرۆکی بەناوبانگی ھاچیکۆ (١٩٢٣-١٩٣٥) ڕۆڵێکی گەورەی لە ناساندنی ئەم نەژادەدا ھەبوو. ھاچیکۆ ھەموو  ڕۆژ لە وێستگەی شەمەندەفەری شیبویا چاوەڕێی خاوەنەکەی دەکرد تا لە کار بگەڕێتەوە. دوای مردنی کتوپڕی خاوەنەکەی، ھاچیکۆ بۆ ماوەی نزیکەی ١٠ ساڵی دواتر، ھەموو ڕۆژ لە ھەمان کاتدا دەچووەوە ھەمان وێستگە و چاوەڕێی دەکرد. دڵسۆزییەکەی بووە ھێمای نیشتمانی و پەیکەرێکی زیوی لە شوێنی چاوەڕێکردنەکەیدا بۆ دروست کرا.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 

 جەستە: ئاکیتا خاوەنی جەستەیەکی گەورە، پتەو، و ماسولکەییە. سنگێکی پانی ھەیە و پشتی ڕێکە.
 سەر: سەری گەورە و پانە، کە لەگەڵ جەستەیدا ھاوسەنگە. گوێچکەکانی بچووک، ئەستوور، و سێگۆشەیین کە کەمێک بەرەو پێشەوە مەیلیان ھەیە.
 کلک: یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی، کلکە گەورە و پڕ فەرووەکەیەتی کە بە شێوەیەکی لوولکراو لەسەر پشتی ھەڵگیراوە.
 فەروو: فەرووەکەی دوو چینە. چینی دەرەوەی ڕەق و درێژە بۆ پارێزگاریکردن، لەکاتێکدا چینی ژێرەوەی نەرم، کورت، و زۆر چڕە کە وەک عازلێک دژی سەرما کار دەکات.

 ڕەفتار و کەسایەتی 
سەگی ئاکیتای ژاپۆنی بە کەسایەتییەکی ئاڵۆز ناسراوە. لەگەڵ خێزانەکەی خۆیدا زۆر دڵسۆز و پارێزەرە، بەڵام لەگەڵ کەسانی نامۆدا زۆر بە ئاگا و دوورەپەرێزە. سروشتێکی سەربەخۆ و باڵادەستی ھەیە، بۆیە پێویستی بە خاوەنێکە کە ئەزمووندار بێت و بتوانێت بە شێوەیەکی پتەو و دادپەروەرانە ڕابەرایەتیی بکات.

ئەوان زۆر پاکوخاوێنن و ھەندێک جار ڕەفتاریان لە پشیلە دەچێت. بە گشتی سەگێکی بێدەنگن و زۆر ناوەقێنن، بەڵام کاتێک ھەست بە مەترسی بکەن، دەبنە پاسەوانێکی چاونەترس. کۆمەڵایەتیکردنیان لە تەمەنی توولەییەوە زۆر گرنگە، بەتایبەتی لەگەڵ ئاژەڵەکانی تردا، چونکە لەوانەیە بەرامبەر سەگی تر (بەتایبەت ھەمان ڕەگەز) ھێرشبەر بن.

 بەخێوکردن و تەندروستی 

 ڕاھێنان: پێویستیان بە چالاکیی جەستەیی ڕۆژانەی مامناوەند ھەیە، وەک پیاسەی درێژ. ئەوان ھاوڕێیەکی باشی ڕاکردن نین بەھۆی قورسایی جەستەیانەوە.
 پاکوخاوێنی: فەرووە چڕەکەیان ساڵانە دوو جار بە شێوەیەکی زۆر دەوەرێت ("blowing coat") و لەو کاتانەدا پێویستی بە شانەکردنی ڕۆژانە ھەیە.
 تەندروستی: ئاکیتا زیاتر ئەگەری تووشبوونی ھەیە بۆ ھەندێک کێشەی تەندروستیی بۆماوەیی، وەک:
 کێشەی حەوز (Hip Dysplasia): دۆخێکی نائاساییە لە جومگەی حەوزدا.
 کشانی گەدە (Bloat): ҳолатиێکی کوشندەیە کە گەدە بادەکات و دەسوڕێت.
 نەخۆشییە خۆبەرگرییەکان (Autoimmune Disorders): وەک VKH syndrome کە کاریگەری لەسەر چاو و پێست دەکات.

 سەرچاوەکان 
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ژاپۆنی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.