ئەبوو ئیسحاق سەعلەبی

ئەبوو ئیسحاق ئەحمەد کوڕی محەممەد کوڕی ئیبراھیم سەعلەبی نیسابووری (بە عەرەبی: أبو إسحاق أحمد بن محمد بن إبراھیم الثعلبي النیسابوری؛ کۆچکردوو لە مانگی موحەڕەمی ساڵی ٤٢٧ی کۆچی/١٠٣٥ی زایینی) یەکێکە لە زانا ناسراوەکانی بواری تەفسیری قورئان و مێژووی پێغەمبەران لە سەدەی پێنجەمی کۆچیدا. ئەو بە نووسەری تەفسیرە بەناوبانگەکەی "الکشف والبیان عن تفسیر القرآن" و کتێبی چیرۆکەکانی قورئان "عرائس المجالس فی قصص الأنبیاء" دەناسرێتەوە.

 ژیان و پایەی زانستی 
سەعلەبی لە شاری نیشابوور لە خۆراسان ژیاوە، کە یەکێک بوو لە گەورەترین ناوەندەکانی زانست لەو سەردەمەدا. ئەو پسپۆڕییەکی بەرچاوی لە زانستی تەفسیر، قیڕائات و زمانی عەرەبیدا ھەبوو، ھەروەھا وتارخوێنێکی بەتوانا بوو.ئیبن خەلەکان، وفیات الأعیان، چاپی دار سادر، بەیروت، بەرگی ١، ل. ٧٩.

بەڵام، سەرەڕای پایە بەرزییەکەی لە تەفسیردا، زانایانی فەرموودەناس ڕەخنەی توندیان لێ گرتووە بەھۆی شێوازی مامەڵەکردنی لەگەڵ فەرموودەکاندا.

 بۆچوونی زانایان لەسەری 
بۆچوونی زانایان لەسەر سەعلەبی دابەش دەبێت بەسەر دوو بەرەدا:

ستایشکەران: قوتابییەکەی، ئەبولحەسەن واحیدی (خاوەنی تەفسیری الوسیط)، زۆر ستایشی کردووە و وتوویەتی: «ھیچ کەسێکم نەبینیوە وەک ئەو بێت لە بواری زانستی تەفسیردا».ئەلزەھەبی، شەمسەددین. سیر أعلام النبلاء، دامەزراوەی ڕیسالە، چاپی سێیەم، ١٩٨٥، بەرگی ١٧، ل. ٤٣٥. ئیبن خەلەکانیش بە "یەکەی سەردەمی خۆی لە زانستی تەفسیردا" ناوی بردووە.ئیبن خەلەکان، وفیات الأعیان، بەرگی ١، ل. ٧٩.

ڕەخنەگران: زۆرێک لە زانایانی فەرموودەناس ڕەخنەیان لێگرتووە، نەک لەبەر ڕاستگۆیی خۆی، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە کۆکردنەوەی گێڕانەوەکاندا زۆر سست و بێباک بووە.

ئیمامی زەھەبی دەڵێت: «ئەو لە خودی خۆیدا ڕاستگۆ بوو، بەڵام حاطب لیل بوو (کۆکەرەوەی داری شەو)، واتە ھەموو جۆرە گێڕانەوەیەکی (ڕاست و لاواز و ھەڵبەستراو) کۆدەکردەوە».ئەلزەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ١٧، ل. ٤٣٦.

زەھەبی ھەروەھا لە کتێبی میزان الإعتدالدا دەڵێت: «ئەو پیاوێکی چاک و دیندار بوو، بەڵام نازانم چۆن تەفسیرەکەی پڕ کردووە لەو ھەموو گێڕانەوە ھەڵبەستراوە».ئەلزەھەبی، میزان الإعتدال فی نقد الرجال، بەرگی ١، ل. ١٠٥.

ئیبن حەجەر عەسقەلانیش ھەمان بۆچوون پشتڕاست دەکاتەوە.ئیبن حەجەر عەسقەلانی، لسان المیزان، بەرگی ١، ل. ٢٥٨.

کێشەی سەرەکیی تەفسیرەکەی ئەوەیە کە پڕە لە فەرموودەی زۆر لاواز و ھەڵبەستراو، بەتایبەتی لەو بەشانەی کە باس لە "گەورەیی سووڕەتەکانی قورئان" (فضائل السور) دەکەن.

 بەرھەمەکان 
دوو بەرھەمی زۆر بەناوبانگی ھەیە:

الکشف والبیان عن تفسیر القرآن: یەکێکە لە تەفسیرە گەورە و بەرفراوانەکان کە پشتی بە گێڕانەوە (تفسیر بالمأپور) بەستووە، بەڵام بەھۆی بوونی گێڕانەوەی لاوازەوە بە بەردەوامی ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەتەوە.

عرائس المجالس فی قصص الأنبیاء: کتێبێکە دەربارەی ژیان و چیرۆکی پێغەمبەران، کە ئەمیش بە ھەمان شێوە پڕە لە گێڕانەوەی ئیسرائیلیات و چیرۆکی لاواز.

 کۆچی دوایی 
ئەبوو ئیسحاق سەعلەبی لە مانگی موحەڕەمی ساڵی ٤٢٧ی کۆچی (بەرامبەر تشرینی دووەمی ١٠٣٥ی زایینی) لە شاری نەیشاپوور کۆچی دوایی کرد. قوتابییەکەی، ئەبولحەسەن واحیدی، نوێژی لەسەر کرد.ئەلزەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ١٧، ل. ٤٣٧.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:لەدایکبووانی نیسابوور
پۆل:مردووەکانی ٤٢٧ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووانی دەیەی ١٠٣٠
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:خەڵکی نەیشاپوور
پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:شافعییەکان