دەوڵەتی ئەمەوی ئەندەلوس

دەوڵەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس میرنشینێکی ئیسلامی بوو کە لەلایەن عەبدولڕەحمانی کوڕی موعاوییە لە ساڵی ١٣٨ی کۆچی / ٧٥٦ی زایینی لە ئەندەلوس و بەشێک لە باکووری ئەفریقا دامەزرا، پایتەختەکەی قورتوبە بوو، کاتێک عەبدولڕەحمان ناسر لیدینللا خۆی بە خەلیفەی قورتوبە ناساند لە کانوونی دووەمی ی زایینی، ئەو نازناوە جێگەی نازناوی پێشوو ئەمیری قورتوبەی گرتەوە، کە ئەو نازناوە بوو کە شازادەکانی ئەمەوی ھەڵیان گرتبوو لەو کاتەوەی عەبدولڕەحمانی یەکەم سەربەخۆیی لە ئەندەلوس بەدەستھێنا. ئەم دەوڵەتە لە ئەنجامی ڕووخانی دەوڵەتی ئەمەوی لە ڕۆژھەڵات لەسەر دەستی عەباسییەکان دامەزرا، کە دوای دامەزراندنی دەوڵەتەکەیان، دەستیان کرد بە ڕاوەدوونان و کوشتنی ئەمەوییەکان، ھەر بۆیە زۆرێکیان لە دوورەوە ھەڵھاتن، ھەوڵی ڕزگارکردنی خۆیان دەدا. لە نێو ئەمانەدا عەبدولڕەحمانی یەکەم بوو کە بەرەو ئەندەلوس ھەڵھات و لەوێ سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاند. ئەمەوییەکان توانیان بەم شێوەیە بژین؛ دەوڵەتی نوێی خۆیان لە ئەندەلوس دامەزراند، و بۆ ماوەی نزیکەی سێ سەدە بەردەوام بوون لە حوکمڕانی. عەبدولڕەحمانی کوڕی معاوییە بە  (ئەو کەسەی کە چووە ناو) ئەندەلوس ناسرابوو لەو کاتەوەی دەسەڵاتی گرتە دەست، موسڵمانان لە ئەندەلوس چوونە ناو سەردەمێکی نوێ کە لەسەر بنەمای بنەما سیاسییەکان دوور بوون لە ڕەگەزپەرستی و خێڵەکی، لەسەر بنەمای کەمکردنەوەی کاریگەری سەرکردەکانی خێڵ و گۆڕینی دەسەڵاتی خێڵەکی بە دەسەڵاتی دەوڵەت، نوێنەرایەتی دەکرا. ئەندەلوس دەستی کرد بە ھەنگاونان بەرەو بەدەستھێنانی شارستانییەتی.

دەوڵەتی ئەمەوی لە ئەندەلوس لەسەر دەستی عەبدولڕەحمان ناسر لیدینیللا گۆڕدرا بۆ سیستمی خەلافەت، بەم کارە لە بنەمای تیۆری عەقیدەی سوننەی خەلافەت دوورکەوتەوە، کە دەڵێت خەلافەت وەک دامەزراوەیەکی ئایینی و دونیایی ناتوانرێت دابەش بکرێت، بەڵام بەپێی ئەو چەمکانەی لەو سەردەمەدا زاڵ بوون ئەم کارەی خستە شوێنی ئیجتیھاد، بۆیە شەرعزانان و زانایانی سوننە ڕێگەیان بە چەندین خەلافەت دا لە ئەگەری بەرژەوەندییەکی گشتی بۆ موسڵمانان، و ئەوان شەرعییەتی بوونی دوو ئیمامیان دا کە لە یەک کاتدا حوکمڕانی موسڵمانان دەکەن، بە مەرجێک مەودای نێوانیان زۆر بێت بۆ ئەوەی ھیچ پێکدادانێک لە نێوانیاندا نەبێت. لە ھۆکارە واقیعییەکان کە بووە ھۆی ئەوەی عەبدولڕەحمان ناسر خەلافەت ڕابگەیەنێت، لاوازی دەوڵەتی عەباسی و دابەزینی ناوبانگەکەی بوو بۆ خوارەوە، جگە لە ڕاگەیاندنی ئیمامی فاتمی ئوبەید اللە المەھدی لە دامەزراندنی دەوڵەتی فاتیمی لە ئەفریقا ڕەنگە ئەم ڕووداوە بەپەلەتر بووبێت لە دابەزینی کاریگەریی عەباسی لە ڕۆژھەڵات، بۆ ئەوەی عەبدولڕەحمان ناسر ئەم ھەنگاوە بنێت، بەتایبەتی کە فاتمییەکان لەسەر بنەمای ئیسماعیلی شیعە خەلافەتیان ڕاگەیاندبوو، کە ئەمەش مەترسییەکی سەربازی و ئایینی بۆ سەر ئەمەوییەکان بەتایبەتی و بۆ ئەندەلوس بەگشتی نیشان دابوو.

دەوڵەتی ئەمەوی بە فەرمی لە ئەندەلوس بەردەوام بوو تا ساڵی ٤٢٢ کۆچی/١٠٣٧ی زایینی. کە خەلافەت تێیدا کەوت و ھەڵوەشایەوە بۆ ژمارەیەک شانشین، دوای جەند شەڕێکی ناوخۆیی لە نێوان شازادەکانی ئەمەویدا، کە لە نێوان خۆیاندا ناکۆکییان لەسەر خەلافەت ھەبوو، ئەمەش بووە ھۆی ھەڵوەشاندنەوەی خەلافەت بۆ ژمارەیەک شانشینی سەربەخۆدوای ساڵانێک لە شەڕکردن.

 سەرچاوەکان 

 سەرچاوەی زیاتر 
 بە عەرەبی 

































 بەستەرە دەرەکییەکان 
 تورک پرێس: یاساکانی خودا لە کەوتنی ئەندەلوسدا. نووسینی: محەممەد عەبدولعەزیم.

پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییە عەرەبییەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٩٢٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٠٣١
پۆل:ھەڵەکانی شێوازی سەرچاوەی ١: ڕێکەوتەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ٧٥٠