ئاسایشی ناوخۆ

ئاسایشی ناوخۆ بریتییە لە کردەوەی پاراستنی ئاشتی لە سنووری دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری یان خاکێکی سەربەخۆی تر، بەگشتی بە بەرزڕاگرتنی یاسای نیشتمانی و بەرەنگاربوونەوەی ھەڕەشەکانی ئاسایشی ناوخۆ. بەرپرسیارێتی ئاسایشی ناوخۆ لە نێوان پۆلیس و ھێزە نیمچە سەربازییەکاندا جیاوازە و لە حاڵەتە نائاسایییەکاندا ئەرکەکە بە خودی ھێزە چەکدارەکان دەسپێردرێت.

 مەترسییەکانی ئاسایشی ناوخۆ 
ھەڕەشەکان بۆ سەر ئاشتی گشتی لە نائارامی مەدەنی ئاست نزمەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە توندوتیژی بەربڵاو یان تەنانەت یاخیبوونی چەکداریش. ڕەنگە مەترسییەکانی ئاسایشی ناوخۆ لە دژی ھاووڵاتیانی دەوڵەتێک یان دژی ئامێری دەوڵەت یان ژێرخانی خۆی بێت و لەوانەیە لە تاوانی بچووکەوە دەست پێبکات تا تاوانی ڕێکخراوەیی گەورە، ناسەقامگیری سیاسی یان پیشەسازی، یان تەنانەت تیرۆری ناوخۆیی. ھەروەھا ڕەنگە ھێزە دەرەکییەکان مەترسی لەسەر ئاسایشی ناوخۆ دروست بکەن، یان بە پراکتیزەکردن یان سپۆنسەرکردنی تیرۆر و یاخیبوون بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا شەڕ ڕابگەیەنن.

 ھێز و دەزگاکان 
بەرپرسیارێتی حکوومەت لە ئاسایشی ناوخۆ لە ئەستۆی وەزارەتی ناوخۆدایە، بە پێچەوانەی وەزارەتی بەرگرییەوە. بەپێی وڵات، ئاسایشی ناوخۆ لەلایەن یان پۆلیس، یان دەزگاکانی جێبەجێکردنی یاسا، یان ھێزی پۆلیسی چەکداری قورستر (کە بە جەندرمە ناسراوە) دەپارێزرێت. لەوانەیە دەزگای ئاسایشی ناوخۆی تایبەتمەندتر ھەبن بۆ تەواوکردنی ئەم ھێزە بنەڕەتییانە، وەک پاسەوانی سنوور، یەکەکانی پۆلیسی تایبەت، یان بەشێک لە خزمەتگوزارییە ھەواڵگرییەکانی وڵات. لە ھەندێک وڵاتدا ئاسایشی ناوخۆ بەرپرسیارێتی سەرەکی پۆلیسی نھێنییە.

ئاستی ھێز کە دەزگا و ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ ڕێگەیان پێدراوە بەکاری بھێنن، لە پۆلیسی بێ چەکەوە تا ڕێکخراوە نیمچە سەربازییە تەواو چەکدارەکان، یان بەکارھێنانی ھەندێک چەکی کەمتر مەترسیدار لە نێوانیاندا جیاوازە. لە دۆخە توندوتیژەکاندا، ڕەنگە ھێزە ئەمنییەکانی ناوخۆ ھەندێک کەرەستەی سەربازی لەخۆ بگرن، وەک زرێپۆشی ناسەربازی.

 لایەنەکانی دادپەروەری 
ڕەنگە ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆ یاسایان ھەبێت لەسەر ئاستی نیشتمانی یان فیدراڵی، ئەمەش بەپێی سیستمی باو لە وڵاتەکەدا. بەو پێیەی چەمکی ئاسایشی ناوخۆ ئاماژەیە بۆ دەوڵەت و ھاووڵاتیانی، لەوانەیە ئەو تاکانەی ھەڕەشە لە ئاسایشی ناوخۆ دەکەن، بە دووژمنی دەوڵەت یان دووژمنی گەل ھەژمار بکرێن.

ئەو کەسانەی کە لەلایەن ھێزەکانی ئاسایشی ناوخۆوە دەستبەسەر دەکرێن، بەپێی سیستمی دادوەری تاوانکاری ئاسایی مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، یان بۆ ئەو تاوانانەی کە زۆربەیان ھەڕەشە لە ئاسایشی ناوخۆ دەکەن. ئەم تاکانەش ھاوشێوەی ناپاکی، ڕەنگە ڕووبەڕووی ڕێوشوێنی تایبەت ببنەوە وەک دادگاییکردنی نھێنی. لە کاتی نائارامییەکی زۆردا، ڕێوشوێنە ئەمنییەکانی ناوخۆ لەوانەیە بریتی بن لە دەستگیرکردن (دەستبەسەرکردن بەبێ دادگاییکردن).

 پەیوەندی ئاسایشی ناوخۆ بە سەربازییەوە 
بەپێی سروشتی حوکمڕانی وڵات، ھێزە چەکدارەکان بە گشتی بەرپرسیار نین لە پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ. ڕۆڵی سەرەکی ئەوان بەرگریکردنە لە وڵات لە بەرامبەر ھەڕەشە دەرەکییەکان، مەگەر لە کاتی نائارامی لە ڕادەبەدەر یان حاڵەتە لەناکاوەکانی تر، یان بە کورتی شەڕی ناوخۆ. بەشداریکردنی ھێزە سەربازییەکان لە پاراستنی ئاسایشی ناوخۆدا بەڕوونی قەدەغەیە، یان سنووردارە بە ڕێگەپێدانی ھاوکاری سەربازی بۆ ھێزە مەدەنییەکان وەک بەشێک لە پرەنسیپی «مەدەنی حوکمڕانی سەربازی دەکات». ڕەنگە یەکەکانی ھێزە تایبەتەکان لە ھەندێک حاڵەتدا بە شێوەیەکی کاتی بخرێنە ژێر فەرماندەیی مەدەنی بۆ بارودۆخی تایبەتی ئاسایشی ناوخۆ، وەک ئۆپەراسیۆنەکانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

 سەرچاوەکان 

پۆل:حکوومەت