سەگی ئایدی ئەمازیغی

سەگی ئایدی ئەمازیغی (بە ئینگلیزی: Aidi، بە زمانی ئەمازیغی: ⴰⵢⴷⵉ واتا سەگ) نەژادێکی سەگی ماڵی و کارکەری کۆنی ئەفریقای باکوورە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە چیاکانی ئەتڵەس لە مەغریبدا دەژی. ئەم سەگە بە شێوەیەکی نەریتی وەک سەگی پاسەوان بۆ پاراستنی ڕانە مەڕ و بزن و ماڵی خاوەنەکانیان لە ڕاوکەر و دز بەکارھاتووە.

ئایدی بە سەگێکی بەھێز، وریا، و دڵسۆز ناسراوە کە توانایەکی بەرزی ھەیە بۆ کارکردن لە ژینگە سەخت و شاخاوییەکاندا. ھەرچەندە زۆرجار بە **"سەگی چیای ئەتڵەس"**ـیش ناودەبرێت، بەڵام نابێت لەگەڵ سەگە شوانکارەکان (herding dogs) تێکەڵ بکرێت، چونکە ئەرکی سەرەکیی بریتییە لە پارێزگاری نەک شوانیکردن.

 مێژوو و بنەچە 
ئایدی یەکێکە لە نەژادە ھەرە کۆنەکانی سەگ لە ئەفریقای باکوور و مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدان ساڵ پێش ئێستا. بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن خەڵکی ڕەسەنی ئەمازیغی (بەربەر) لە چیاکانی ئەتڵەس لە مەغریب، جەزائیر و تونس بەخێو کراوە. ئەرکی سەرەکیی بریتی بووە لە پاراستنی خێمە و سامانی خێزانی خاوەنەکەی، ھەروەھا پاسەوانیکردنی ڕانە مەڕ و بزن لە ھێرشی گەورەترین دوژمنەکانیان، وەک گورگ و چەقەڵ.

یەکێک لە تایبەتمەندییە ناوازەکانی ئەم نەژادە ئەوەیە کە زۆرجار لەگەڵ سەگی ڕاوکەری "سلوقی" (Sloughi) پێکەوە کاریان کردووە. ئایدی بەھۆی ھەستی بۆنکردنی بەھێزیەوە شوێنی نێچیرەکەی دیاری کردووە، و سلوقی کە خێراترە، بەدوای نێچیرەکەدا ڕۆیشتووە و ڕاوی کردووە.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 

 جەستە: ئایدی سەگێکی قەبارە مامناوەند و بەھێزە. جەستەیەکی پتەو و ماسولکەیی ھەیە کە بۆ بەرگەگرتنی کەشوھەوا و ژینگەی سەختی شاخەکان گونجاوە.
 فەروو: فەرووەکەی ئەستوور، زبر، و دژە ئاوە، کە پارێزگاریی لێدەکات لە سەرما و گەرما و تەنانەت لە گازگرتنی ڕاوکەرەکانیش. لە بەشی ملی نێرینەکاندا، فەرووەکە ئەستوورترە و شێوەی "یەڵە"ی بچووککراوەی شێر دروست دەکات.
 ڕەنگ: بە چەندین ڕەنگی جیاواز ھەن، وەک سپی، ڕەش، قاوەیی، زەردباو، و ھێلدار (brindle).
 سەر: سەری ھاوشێوەی سەری ورچە، بە شەویلگەیەکی بەھێز و لووتێکی ڕەش یان قاوەیی.

 ڕەفتار و کەسایەتی 
ئایدی بە سروشت سەگێکی پاسەوان و پارێزەرە. زۆر دڵسۆزە بۆ خاوەنەکەی و خێزانەکەی، بەڵام لەگەڵ کەسانی نامۆدا زۆر بە ئاگایە و متمانەیان پێناکات. ئەمە وای لێدەکات ببێتە سەگێکی پاسەوانی نایاب.

ئەوان زۆر زیرەک و چالاکن و پێویستیان بە ڕاھێنان و چالاکیی جەستەیی و مێشکیی زۆر ھەیە. ئەگەر بە باشی و لە تەمەنی توولەییەوە کۆمەڵایەتی نەکرێن، لەوانەیە زۆر پارێزەر بن و بەرامبەر نامۆکان ھێرشبەرانە بجووڵێنەوە. ئەم سەگە بۆ ژیانی شوقە گونجاو نییە و پێویستی بە ماڵێک ھەیە کە حەوشە و ڕووبەرێکی فراوانی ھەبێت بۆ جووڵە.

 بەخێوکردن و تەندروستی 
ئایدی بە گشتی نەژادێکی زۆر تەندروست و خۆڕاگرە، چونکە بۆ ژیانی سەخت دروست بووە و کەمتر دەستکاریی بۆماوەیی کراوە.

 پاکوخاوێنی: بەھۆی فەرووە ئەستوورەکەیەوە، پێویستە ھەفتانە چەند جارێک شانە بکرێت بۆ ئەوەی گرێ نەگرێت و پاک بمێنێتەوە.
 ڕاھێنان: پێویستی بە ڕاھێنانی بەردەوام و خاوەنێک ھەیە کە ئەزموونی لەگەڵ سەگە سەربەخۆ و پارێزەرەکاندا ھەبێت.
 تەمەن: تەمەنی مامناوەندیان لە نێوان ١٠ بۆ ١٢ ساڵدایە.

 سەرچاوەکان 
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، فەڕەنسی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.