فیلی دەشتایی ئەفریقی

فیلی دەشتایی ئەفریقی (بە ئینگلیزی: African bush elephant، ناوی زانستی: Loxodonta africana) گەورەترین ئاژەڵی وشکانیی زیندووە لەسەر زەوی. ئەم جۆرە فیلە یەکێکە لە دوو جۆرە ناسراوەکەی فیلی ئەفریقی (لەگەڵ فیلی دارستانی ئەفریقی) و لە تەواوی کیشوەری ئەفریقادا لە چەندین ژینگەی جیاوازدا دەژی، لەوانە سەڤانا، دەوەنزار، و بیابانەکان.

ئەم ئاژەڵە زەبەلاحە بە گوێیە گەورەکانی، خورتوومە بەھێزەکەی، و عاجە درێژەکانی ناسراوەتەوە. ڕۆڵێکی ژینگەیی زۆر گرنگی ھەیە و وەک "ئەندازیاری ژینگە" دادەنرێت، بەڵام بەداخەوە بەھۆی ڕاوی نایاسایی و لەدەستدانی ژینگەوە، ڕووبەڕووی مەترسیی لەناوچوون بووەتەوە.

 پۆلێنکاریی و جیاوازیی 
بۆ ماوەیەکی زۆر وا دادەنرا کە ھەموو فیلەکانی ئەفریقا یەک جۆرن. بەڵام توێژینەوە بۆماوەییەکان لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکدا دەریانخست کە دوو جۆری جیاوازن:

 فیلی دەشتایی ئەفریقی (Loxodonta africana)
 فیلی دارستانی ئەفریقی (Loxodonta cyclotis)

فیلی دەشتایی بە چەندین تایبەتمەندی لە فیلی دارستان جیا دەکرێتەوە:

قەبارە: بە شێوەیەکی بەرچاو گەورەتر و قورسترە.

گوێ: گوێیەکانی گەورەترن و شێوەیان زیاتر نووکتیژە.

عاج: عاجەکانی ئەستوورترن و بەرەو دەرەوە چەماونەتەوە، لە کاتێکدا ھیی فیلی دارستان باریکتر و ڕاستترن.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 

 قەبارە و کێش: نێرەکان باڵایان دەگاتە ٣.٣ مەتر لە شانەکانیانەوە و کێشیان دەتوانێت بگاتە ٦ تۆن. مێینەکان کەمێک بچووکترن، باڵایان تا ٢.٦ مەتر و کێشیان تا ٣ تۆنە.
 گوێیەکان: گوێیە زەبەلاحەکانیان کە دەتوانێت درێژییەکەی بگاتە ٢ مەتر، ڕۆڵێکی گرنگیان ھەیە لە فێنککردنەوەی جەستەیاندا. جووڵاندنی گوێیەکانیان یارمەتیی دابەزاندنی پلەی گەرمی لەشیان دەدات.
 خورتووم: خورتوومی فیل لە یەکگرتنی لووت و لێوی سەرەوە پێکدێت و زیاتر لە ٤٠,٠٠٠ ماسولکەی تێدایە. بۆ ھەناسەدان، بۆنکردن، دەستلێدان، گرتنی شتومەک، و خواردنەوەی ئاو بەکاردێت. لە کۆتایی خورتوومی فیلی دەشتاییدا دوو پەنجەی بچووک ھەیە کە توانای گرتنی شتی زۆر وردی پێدەبەخشێت.
 عاج (Tusks): ھەردوو نێر و مێی ئەم جۆرە عاجیان ھەیە، کە لە بنەڕەتدا ددانی بڕەری درێژبووە. عاج بۆ بەرگری، شەڕکردن لەسەر مێینە، لێکردنەوەی قەدی دار، و ھەڵکەندنی زەوی بۆ دۆزینەوەی ئاو یان خوێی کانزایی بەکاردێت.

 ڕەفتار و خۆراک 
وێنۆک|350x350پیکسڵ|ڕانێک لە فیلی دەشتایی ئەفریقی.

 پەیڕەوی کۆمەڵایەتی 
فیلەکان لەناو کۆمەڵگەیەکی زۆر ڕێکخراو و ئاڵۆزدا دەژین کە بە ژن پێشڕەویی یان ژن سالاریی (matriarchal) ناسراوە. ڕانەکان لەلایەن بەتەمەنترین و ئەزمووندارترین مێینەوە (کە پێی دەوترێت ماتریارک) سەرکردایەتی دەکرێن و لە کۆمەڵێک مێینەی خزم و بێچووەکانیان پێکدێن. نێرەکان دوای پێگەیشتن ڕانەکە جێدەھێڵن و بە تەنھا یان لەناو گرووپی بچووکی نێرەکاندا دەژین.

 خۆراک 
فیلی دەشتایی گیاخۆرێکی ڕووتە (megaherbivore). خۆراکی پێکدێت لە گژوگیا، گەڵا، قەدی دار، میوە، و ڕەگ. فیلێکی پێگەیشتوو دەتوانێت ڕۆژانە تا ١٥٠ کیلۆگرام خواردن بخوات و نزیکەی ٤٠ لیتر ئاو بخواتەوە.

 زاوزێ 
ماوەی سکپڕی لە فیلی دەشتایی ئەفریقیدا درێژترینە لەنێو ھەموو شیردەرەکاندا و نزیکەی ٢٢ مانگ دەخایەنێت. مێینە بە گشتی یەک بێچووی دەبێت کە کێشی لە کاتی لەدایکبووندا نزیکەی ١٢٠ کیلۆگرامە. ھەموو ئەندامانی ڕانەکە یارمەتیی پاراستن و پەروەردەکردنی بێچووەکە دەدەن.

 ھەڕەشەکان و دۆخی پاراستن 
بەپێی دوایین ھەڵسەنگاندنی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN) لە ساڵی ٢٠٢١، فیلی دەشتایی ئەفریقی وەک جۆرێکی لە مەترسیدا (Endangered - EN) پۆلێن کراوە.

مەترسییە سەرەکییەکان بریتین لە:

ڕاوی نایاسایی (Poaching): بازرگانیکردن بە عاجی فیل ھۆکاری سەرەکیی کوشتنی دەیان ھەزار فیلە لە ساڵێکدا.

لەدەستدانی ژینگە: بەھۆی فراوانبوونی مرۆیی، کشتوکاڵ، و پڕۆژەکانی ژێرخان، ژینگەی فیلەکان پارچە پارچە بووە و ئەمەش بووەتە ھۆی زیادبوونی پێکدادان لە نێوان مرۆڤ و فیلدا.

ھەوڵەکان بۆ پاراستنیان بریتین لە دامەزراندنی ناوچەی پارێزراو، زیادکردنی ھێزی دژە-ڕاو، و کارکردن لەگەڵ کۆمەڵگە ناوخۆییەکان بۆ کەمکردنەوەی کێشەکان.

 سەرچاوەکان 
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:گیانلەبەرە مەترسیلەسەرەکان
پۆل:جۆرە مەترسیدارەکانی پێڕستی سووری ئای یوو سی ئێن