دەوڵەتە ئەتۆمییەکان

ھەشت دەوڵەتی خاوەن سەروەری بە ئاشکرا تەقینەوەی سەرکەوتووانەی چەکی ئەتۆمییان ڕاگەیاند. پێنج لەو وڵاتانە بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەی بڵاونەکردنەوەی چەکی ئەتۆمی بە دەوڵەتی خاوەن چەکی ئەتۆمی دادەنرێت. ئەم وڵاتانە بەم ڕیزبەندییە چەکی ئەتۆمییان بەدەستھێنا: ئەمریکا، ڕووسیا (پێشتر یەکێتیی سۆڤیەت)، شانشینی یەکگرتوو،  فەرەنسا و چین.

ھەر کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا یانە ئەتۆمییەکەی دامەزراند، پێش وڵاتە پێشکەوتووەکان ھاتە ناو ئەو یانەیە. یەکێتیی سۆڤیەت لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٤٩ دوای تەقاندنەوەی یەکەم بۆمبی ئەتۆمی لە بیابانی سیبیریا ھاتە ناوەوە. بەریتانیاش لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٥٢دا دوای ئەوەی بە سەرکەوتوویی یەکەم بۆمبی ئەتۆمی لە بیابانی ئوسترالیا تاقیکردەوە، بەدوایدا ھات. فەرەنساش لە ساڵی ١٩٦٠دا بەدوایدا ھات کاتێک یەکەم تاقیکردنەوەی ئەتۆمی لە بیابانی جەزائیردا بە سەرکەوتوویی ئەنجامدا، دواتر لە مانگی تشرینی یەکەمی ١٩٦٤دا چین و دواتر ھیندستان و پاکستان. 

لەوەتەی پەیمانی قەدەغەکردنی چەکی ئەتۆمی لە ساڵی ١٩٧٠ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، سێ دەوڵەت کە لایەنی پەیماننامەکە نەبوون، تاقیکردنەوەی ئاشکرای ئەتۆمییان ئەنجامداوە: ھیندستان، پاکستان و کۆریای باکوور. کۆریای باکوور لایەنێک بوو لە پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٣ کشایەوە.

ھەروەھا بە شێوەیەکی گشتی دەزانرێت کە ئیسرائیل خاوەنی چەکی ئەتۆمییە،      بەڵام دان بەم شتەدا نانێت و سیاسەتی ناڕوونی بە مەبەست پەیڕەو دەکات، ھەروەھا بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە نازانرێت کە ئایا تاقیکردنەوەی ئەتۆمی ئەنجامداوە یان نا.  ئیسرائیل بە خاوەنی لە شوێنێک لە نێوان ٧٥ بۆ ٤٠٠ سەری ئەتۆمی مەزەندە دەکرێت.   یەکێک لە پاڵنەرە ئەگەرییەکان بۆ سیاسەتی ناڕوونی ئەتۆمی ئیسرائیل، ڕێگریکردنە بە کەمترین تێچووی سیاسی.  

دەوڵەتانی پێشووی چەکی ئەتۆمی بریتین لە دەوڵەتی ئەفریقای باشوور (چەکی ئەتۆمی پەرەپێداوە بەڵام جبەخانەکەی ھەڵوەشاندەوە پێش ئەوەی بچێتە ناو پەیمانی قەدەغەکردنی ئەتۆم)،  و کۆمارەکانی پێشووی سۆڤیەت وەک بیلاڕووس و کازاخستان و ئۆکرانیا کە چەکەکانیان گەڕاندەوە بۆ ڕووسیا.

فیدراسیۆنی زانایانی ئەمریکی گوتی کە نزیکەی ٣٨٨٠ سەری ئەتۆمی چالاک و ١٢١١٩ سەری ئەتۆمی لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠٢٤دا ھەیە.  دامەزراوەی نێودەوڵەتی ستۆکھۆڵم بۆ توێژینەوەی ئاشتی لە ساڵی ٢٠٢٣دا مەزەندەی کردووە کە کۆی ژمارەی سەرە ئەتۆمییەکان لە جیھاندا گەیشتووەتە ١٢ ھەزار و ٥١٢ سەری ئەتۆمی، کە نزیکەی ٩ ھەزار و ٥٧٦ سەریان لە کۆگای سەربازیدا ھەڵگیراون، ٣ ھەزار و ٨٤٤ سەریان بە مووشەک ھەڵگیراون و دوو ھەزار سەری جەنگی کە زۆربەیان لە ڕووسیا و ئەمریکاوەن، بە ئاگادارکردنەوەی بەرزی ئەتۆمی ئامادەکراوە.

 سەرچاوەکان 

پۆل:شەڕی سارد
پۆل:چەکە ناوکییەکان