ئەبوو زەکەریای تەبریزی

ئەبوو زەکەریا یەحیا کوڕی عەلی شەیبانی تەبریزی (بە عەرەبی: أبو زکریا یحیی بن علی التبریزی؛ لەدایکبووی ٤٢١ک/١٠٣٠ز - کۆچکردووی ٥٠٢ک/١١٠٨ز)، ناسراو بە خەتیب تەبریزی، یەکێکە لە گەورەترین و دیارترین ئیمامەکانی زمان و ئەدەبی عەرەبی. ئەو بە شیکردنەوەی دیوانە شیعرییە گەورەکانی عەرەب، وەک "حەماسە" و "موعەلەقات"، ناوبانگێکی گەورەی پەیدا کرد.

 ژیان و گەشتی زانستی 
تەبریزی لە شاری تەورێز لەدایک بووە. بۆ وەرگرتنی زانست گەشتێکی دوورودرێژی کردووە و سەردانی وڵاتی شامی کردووە. لەوێ، لە شاری مەعەڕەت نوعمان، بووە قوتابی زانا و شاعیری گەورە ئەبوولعەلای مەعەری.یاقوت حەمەوی، معجم الأدباء، بەرگی ٧، ل. ٢٥١. دوای ماوەیەک، ڕووی لە قاھیرە کرد و پاشان گەڕایەوە بۆ بەغدا و لەوێ نیشتەجێ بوو.

لە بەغدا، پلە و پایەیەکی بەرزی بەدەستھێنا و کرا بە بەرپرسی کتێبخانەی قوتابخانەی نیزامییەی بەغدا، کە یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندەکانی زانست لەو سەردەمەدا.ئیبن خەلەکان،  وفيات الأعيان وأنباء أبناء الزمان، بەرگی ٦، ل. ٢٤٦.

 پایەی زانستی و ستایشی زانایان 
تەبریزی بە یەکێک لە ستوونەکانی زانستی زمان و ئەدەب دادەنرێت و زانایان بە شێوەی جیاواز ستایشیان کردووە:

یاقوت حەمەوی دەڵێت: «ئەو لە سەردەمی خۆیدا، کۆتا کەس بوو لەو شتانەی کە دەیگێڕایەوە لە زمانی عەرەبی و ئەدەب و شیعر... جێی متمانە، ڕاستگۆ و دیندار بوو».یاقوت حەمەوی، معجم اڵادباء، بەرگی ٧، ل. ٢٥٠.

جەمالەددین قفتی دەڵێت: «ئیمامی بێھاوتای سەردەمی خۆی بوو».قفتی، جەمالەددین، إنباە الرواە علی أنباە النحاە، بەرگی ٤، ل. ٤٨.

ئیبن نەجاڕ بەغدادی وەسفی دەکات و دەڵێت: «یەکێک لە پێشەوایانی زمان و ئەدەب بوو».

 بەرھەمەکان 
خەتیب تەبریزی خاوەنی چەندین کتێبی گرنگ و بەنرخە لە بواری زمان و ئەدەبدا، کە تا ئەمڕۆش وەک سەرچاوەی گرنگ بەکاردەھێنرێن. دیارترینیان ئەمانەن:خەیرەدین زەرکلی، الأعلام، بەرگی ٨، ل. ١٥٤.

شرح ديوان الحماسة لأبي تمام: بەناوبانگترین کاریەتی.

شرح المعلقات العشر: شیکردنەوەی دە شاکارە شیعرییەکەی سەردەمی جاھیلی.

تهذيب إصلاح المنطق لابن السكيت: پوختکردن و ڕێکخستنەوەی کتێبی "اصلاح المنطق".

شرح اللمع لابن جني: شرۆڤەی کتێبی "اللمع"ی ئیبن جنی لە نەحودا.

الكافي في العروض والقوافي: کتێبێکە لەسەر زانستی کێشی شیعر.

شرح سقط الزند لأبي العلاء المعري: شرۆڤەی دیوانی "سقط الزند"ی مامۆستاکەی.

 کۆچی دوایی 
ئەبوو زەکەریای تەبریزی لە ڕۆژی دووشەممە، ١٨ی مانگی جومادەلئوولا، ساڵی ٥٠٢ی کۆچی لە شاری بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی باب ئەبرەز بەخاک سپێردرا.ئیبن خەلەکان،  وفيات الأعيان، بەرگی ٦، ل. ٢٥١.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی زمانی عەرەبی
پۆل:شاعیرانی عەرەب
پۆل:خەڵکی تەورێز
پۆل:مردووەکانی ٥٠٢ی کۆچی
پۆل:لەدایکبووانی ٤٢١ی کۆچی