ئاسکی ڕیشدار

ئاسکی ڕیشدار (بە ئینگلیزی: Wildebeest، ھەروەھا ناسراوە بە گنو (Gnu)؛ ناوی زانستی: Connochaetes) جۆرێکە لە ئاسکی ئەفریقی و سەر بە خێزانی بۆڤیدەکانە (Bovidae) کە ئاژەڵەکانی وەک مانگا، بزن، و ئاسکەکانی تریش لەخۆدەگرێت. ئەم ئاژەڵە بە شێوەی سەر و قۆچە گەورەکانی، ڕیشە درێژەکەی، و جەستە پتەوەکەی ناسراوەتەوە.

ئاسکی ڕیشدار بە شێوەیەکی سەرەکی بە کۆچی گەورە (Great Migration)ـکەی بەناوبانگە، کە ساڵانە زیاتر لە یەک ملیۆن و نیو ئاسکی ڕیشدار بەدوای باران و لەوەڕگەی تازەدا بە دەشتەکانی سێرێنگێتی لە تانزانیا و ماسای مارا لە کینیادا کۆچ دەکەن. ئەمە یەکێکە لە گەورەترین و سەرنجڕاکێشترین کۆمەڵبوونەوەی ئاژەڵان لەسەر گۆی زەوی.

 ناو و پۆلێنکاری 
Wildebeest (ویڵدەبیست): ناوەکە لە زمانی ئەفریکانس (زمانێکی ھۆڵەندییە لە ئەفریقای باشوور) وەرگیراوە و بە واتای "ئاژەڵی کێوی" یان "گای کێوی" دێت.

Gnu (گنو): ئەم ناوە لە زمانی خەڵکی خۆیخۆی (Khoikhoi)ـی باشووری ئەفریقاوە ھاتووە و لاساییکردنەوەی ئەو دەنگە لووتەکییەیە کە ئاژەڵەکە دەریدەکات.

دوو جۆری سەرەکیی ئاسکی ڕیشدار ھەن:

 ئاسکی ڕیشداری شین (Connochaetes taurinus): ئەمە جۆرە باوەکەیە کە زۆرترین ژمارەی ھەیە و بە کۆچە گەورەکەی ناسراوە. ڕەنگێکی خۆڵەمێشی-شینی ھەیە و لە باشوور و ڕۆژھەڵاتی ئەفریقادا دەژی.
 ئاسکی ڕیشداری ڕەش (Connochaetes gnou): ئەم جۆرە بچووکترە، ڕەنگی قاوەیییەکی تۆخ یان ڕەشە، کلکێکی سپی درێژی ھەیە، و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەفریقای باشوور دەژی.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
ئاسکی ڕیشدار خاوەنی شێوەیەکی جەستەیی ناوازەیە کە وا دەردەکەوێت وەک ئەوەی لە چەند ئاژەڵێکی جیاواز پێک ھاتبێت. جەستەی پێشەوەی گەورە و ماسولکەییە، لە کاتێکدا بەشی دواوەی باریکترە. کێشیان لە نێوان ١٥٠ بۆ ٢٥٠ کیلۆگرامدایە.

قۆچەکان: ھەم نێر و ھەم مێینە قۆچی تیژ و چەماوەیان ھەیە کە ھاوشێوەی قۆچی گایە.

ڕیش: ڕیشێکی درێژ و گەورەیان ھەیە لەژێر گەروویانەوە کە یەکێکە لە دیارترین تایبەتمەندییەکانیان.

ڕەنگ: ڕەنگیان بەپێی جۆرەکەیان دەگۆڕێت لە خۆڵەمێشیی شینەوە بۆ قاوەیی تۆخ.

 کۆچی گەورە 
وێنۆک|ئاسکی ڕیشدار (ناوی زانستی: Connochaetes taurinus)، وێنەکە لە تانزانیا گیراوە.
```

ساڵانە، زیاتر لە ١.٥ ملیۆن ئاسکی ڕیشداری شین، لەگەڵ سەدان ھەزار کەرەکێوی و ئاسکی تردا، بە دووریی نزیکەی ١,٦٠٠ کیلۆمەتر کۆچ دەکەن. ئەم کۆچە بازنەییە بەدوای باران و لەوەڕگەی تازەدا دەسوڕێتەوە.

یەکێک لە مەترسیدارترین قۆناغەکانی ئەم کۆچە، پەڕینەوەیە لە ڕووباری مارا کە پڕە لە تیمساحی گەورە. ئەم دیمەنە یەکێکە لە تراژیکترین و سەرنجڕاکێشترین دیاردەکانی سروشت، کە تێیدا ھەزاران ئاسکی ڕیشدار دەبنە قوربانی، بەڵام ئەمە بۆ مانەوەی جۆرەکە پێویستە.

 ڕەفتار و خۆراک 
ئاسکی ڕیشدار ئاژەڵێکی گیاخۆری لەوەڕکەرە (grazer) و بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە گژوگیای کورت دەبەستێت. ئەوان ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان ھەیە لە ژینگەدا؛ بە خواردنی گژوگیا کورتەکان، ڕێگە بۆ گەشەکردنی گژوگیای بەرزتر خۆش دەکەن کە بۆ ئاژەڵەکانی تری وەک زێبرا گرنگە.

ئەوان ئاژەڵێکی زۆر کۆمەڵایەتین و لە ڕانی گەورەدا دەژین. لە کاتی کۆچدا، ئەم ڕانانە دەتوانن ببن بە ھەزاران ئەندام.

 ڕاوکەرەکان 
ئاسکی ڕیشدار بەشێکی گرنگی زنجیرەی خۆراکی دەشتەکانی ئەفریقایە و نێچیری سەرەکیی زۆرێک لە ڕاوکەرە گەورەکانە، لەوانە:

شێر

کەمتیار

پڵنگ

تیمساح

گەورەترین ھێزی بەرگرییان بریتییە لە ژمارە زۆرەکەیان. بوون لەناو ڕانێکی گەورەدا ئەگەری ڕاوکردنی ھەر تاکێک کەم دەکاتەوە.

 دۆخی پاراستن 
بەپێی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN)، ھەردوو جۆری ئاسکی ڕیشدار وەک "کەمترین نیگەرانی" (Least Concern) پۆلێن کراون، چونکە ژمارەیان زۆر و جێگیرە. بەڵام، ئەوان ھێشتا ڕووبەڕووی ھەڕەشە دەبنەوە، بەتایبەتی بەھۆی گۆڕانی کەشوھەوا کە کاریگەری لەسەر کاتی بارانبارین و سووڕی کۆچەکەیان ھەیە، ھەروەھا بەھۆی لەناوچوونی ژینگە و فراوانبوونی کێڵگە کشتوکاڵییەکان.

 سەرچاوەکان 
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:گواندارانی ئەفریقا