مامۆت

مامۆت یان مامۆس (بە ئینگلیزی: Mammoth، ناوی زانستی: Mammuthus) ڕەگەزێکی لەناوچووی فیلە دێرینەکانە کە لە سەردەمی پلیستۆسین (Pleistocene)، ناسراو بە سەردەمی سەھۆڵبەندان (Ice Age)، ژیاون. ئەم زیندەوەرانە لە ئەفریقاوە سەریان ھەڵدا و دواتر بە ناوچە فراوانەکانی ئەوراسیا و ئەمریکای باکووردا بڵاوبوونەوە.

مامۆسەکان بە قەبارە زەبەلاحەکەیان، عاجە (Tusks) درێژ و چەماوەکانیان، و بەتایبەتیش مامۆسی خوری (Mammuthus primigenius) بە فەرووە ئەستوورەکەی، بوونەتە ھێمایەکی ناسراوی سەردەمی پێش مێژوو. ھەرچەندە زۆربەیان نزیکەی ١٠,٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەناوچوون، بەڵام ھەندێک کۆمەڵگەی بچووکیان تا نزیکەی ٤,٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لە دوورگە دوورەدەستەکاندا مانەوە.
 ناو و بنەچەی وشەکە 
ناوی "مامۆس" لە وشەی ڕووسیی "мамонт" (mamont)ـەوە وەرگیراوە، کە ئەویش لەوانەیە لە زمانی خەڵکی ڕەسەنی سیبیریاوە ھاتبێت و ئاماژە بێت بە " gehörn زەوی"، چونکە جووتیارەکان زۆرجار عاجی مامۆسیان لەناو زەویدا دەدۆزییەوە و پێیان وابوو کە ئاژەڵێکی ژێرزەوییە.

 پەرەسەندن و خزمایەتی 
مامۆسەکان سەر بە خێزانی فیلەکانن (Elephantidae). نزیکترین خزمی زیندوویان فیلی ئاسیایییە (Elephas maximus). توێژینەوە بۆماوەییەکان (لێکۆڵینەوە لە DNA) دەریانخستووە کە بنەچەی مامۆس و فیلی ئاسیایی نزیکەی ٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لە یەکتر جیابوونەتەوە.

یەکەم جۆری مامۆس، مامۆسی باشووری ئەفریقا (Mammuthus subplanifrons)، نزیکەی ٥ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لە ئەفریقا دەرکەوت. دواتر نەوەکانیان کۆچیان کرد بۆ دەرەوەی ئەفریقا و لە سەرانسەری جیھاندا بڵاوبوونەوە و گۆڕانکارییان بەسەردا ھات، کە بووە ھۆی دەرکەوتنی چەندین جۆری جیاواز، وەک:

 مامۆسی ستێپ (Mammuthus trogontherii): یەکێک لە گەورەترین جۆرەکان بوو.
 مامۆسی کۆڵۆمبی (Mammuthus columbi): لە ئەمریکای باکوور دەژیا و قژێکی کەمتری ھەبوو.
 مامۆسی خوری (Mammuthus primigenius): ناسراوترین جۆرە کە بۆ ژیانی سارد و بەستەڵەک خۆی گونجاندبوو.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
قەبارەی مامۆسەکان بەپێی جۆر و ژینگەکەیان دەگۆڕا. زۆربەی جۆرەکان قەبارەیان ھاوشێوەی فیلی ئەفریقیی ئەمڕۆ بوو. شانیان بەرز و کووپاو بوو و پشتیان بەرەو دواوە لێژ دەبووەوە.وێنۆک|وێناکردنێکی ھونەریی مامۆسە خورییەکان (*Mammuthus primigenius*) لە دیمەنێکی سروشتیی کۆتایی سەردەمی پلیستۆسین لە باکووری ئیسپانیا. (وێنەکێش: ماوریسیۆ ئەنتۆن).
 عاجەکان (Tusks) 
ھەموو مامۆسە نێرینەکان دوو عاجی درێژ و چەماوەیان ھەبوو، کە لە ھەندێک جۆردا درێژییەکەی دەگەیشتە ٤ مەتر. ئەم عاجانە بۆ بەرگری، شەڕی نێوان نێرینەکان، و لابردنی بەفر بەکاردەھێنران.

 خۆگونجاندن لەگەڵ سەرما (تایبەت بە مامۆسی خوری) 
مامۆسی خوری چەندین تایبەتمەندیی ناوازەی ھەبوو بۆ ژیان لە ژینگەیەکی سەھۆڵبەنداندا:

 فەرووی ئەستوور: دوو چینی فەروویان ھەبوو؛ چینێکی ژێرەوەی کورت و نەرم بۆ گەرمھێشتنەوە، و چینێکی سەرەوەی درێژ و زبر.
 چینی چەوری: چینێکی ئەستووری چەوری لەژێر پێستیاندا ھەبوو (نزیکەی ١٠ سم) کە وەک عازلێکی گەرمی کاری دەکرد.
 گوێ و کلکی بچووک: بۆ کەمکردنەوەی لەدەستدانی گەرمی.
 خوێنی تایبەت: توێژینەوەکان دەریانخستووە کە ھیمۆگلۆبینی خوێنیان تایبەتمەندییەکی ھەبووە کە وای لێدەکرد لە پلەی گەرمیی زۆر نزمیشدا ئۆکسجین بە باشی بگەیەنێتە خانەکانی جەستە.

 خۆراک و ڕەفتار 
مامۆسەکان بە تەواوی گیاخۆر (herbivore) بوون و خۆراکیان لە گژوگیا، گەڵا، و پووش پێکھاتبوو. پێدەچێت ڕەفتاری کۆمەڵایەتییان زۆر لە ھی فیلەکانی ئەمڕۆ بچێت و لەناو ڕانی گەورەدا ژیابن کە لەلایەن مێینەیەکی بەتەمەنەوە سەرکردایەتی دەکرا.

 لەناوچوون 
وێنۆک|ئێسکەپەیکەری مامۆسی کۆڵۆمبی (*Mammuthus columbi*)، لە مۆزەخانەی جۆرج سی. پەیج لە لا بریا تار پیتس، لۆس ئانجلەس، کالیفۆرنیا.
زۆربەی مامۆسەکان لە کۆتایی سەردەمی سەھۆڵبەندان، لە نێوان ١٠,٠٠٠ بۆ ١٢,٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر، لەناوچوون. ھۆکارە سەرەکییەکان بریتی بوون لە گۆڕانی کەشوھەوا کە بووە ھۆی لەناوچوونی ژینگەکەیان، و ڕاوکردن لەلایەن مرۆڤەوە. دوایین پەناگەیان لە دوورگەی ورانگڵ لە زەریای بەستەڵەکی باکوور بوو، کە تا نزیکەی ٤,٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر مانەوە.

 دۆزینەوە بەستووەکان و زانستی نوێ 
سیبیریا بووەتە گەنجینەیەکی بەنرخ بۆ دۆزینەوەی پاشماوەی مامۆس. بەھۆی بەستەڵەki ھەمیشەیی زەوییەکەوە (permafrost)، لاشەی زۆر مامۆس بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر پارێزراون. ئەم دۆزینەوانە ڕێگەیان بە زانایان داوە کە DNAی مامۆس دەربھێنن و تەواوی جینۆمەکەی (کۆدی بۆماوەیی) بخوێننەوە. ئەمەش بووەتە ھۆی سەرھەڵدانی بیرۆکەی "ھێنانەوە بۆ ژیان" (De-extinction).

 سەرچاوەکان 

پۆل:فیلەکان
پۆل:شیردەرەکانی پلیستۆسین
پۆل:زیندەوەرە لەناوچووەکان
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٨٢٨