قرتێنەری ئاگووتی

قرتێنەری ئاگووتی (بە ئینگلیزی: Agouti، ناوی زانستیی ڕەگەز: Dasyprocta) ڕەگەزێکە لە قرترێنەرە قەبارە مامناوەندەکان کە لە دارستانە باراناوییەکانی ئەمریکای ناوەڕاست و باشووری دەژین. لە ڕووکەشدا شێوەیان لە نێوان بەرازێکی گینیی زەبەلاح و سمۆرەیەکی قاچدرێژدایە.

ئەم ئاژەڵانە ڕۆڵێکی ژینگەیی یەکجار گرنگیان ھەیە وەک بڵاوکەرەوەی سەرەکیی تۆوی زۆرێک لە دارەکانی دارستانی ئەمازۆن، بەتایبەتی داری گوێزی بەڕازیلی، کە بەبێ قرتێنەرە ئاگووتییەکان ناتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر بڕوێنەوە.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
قرتێنەرە ئاگووتییەکان جەستەیەکی ڕێک و باریکیان ھەیە کە بە فەرووێکی کورت بەڵام زبری بریقەدار داپۆشراوە. ڕەنگیان لە نێوان قاوەیی، سوورباو، پرتەقاڵیی کاڵ، و ڕەشی مەیلەو زەرددایە. ناوی "ئاگووتی" خۆی لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ شێوازێکی ڕەنگی قژ کە ھەر تاڵێک چەند باندێکی ڕەنگی جیاوازی ھەیە، ئەمەش وا دەکات فەرووەکەیان لە گۆشەی جیاوازەوە بریقە بداتەوە.

درێژییان دەگاتە نزیکەی ٤٠ بۆ ٦٠ سانتیمەتر و کێشیان لە نێوان ٢ بۆ ٤ کیلۆگرامدایە. قاچەکانی دواوەیان لە قاچەکانی پێشەوەیان درێژترە، کە شێوەیەکی ھاوشێوەی کەروێشکیان پێدەبەخشێت و یارمەتییان دەدات بۆ بازدانی بەرز و ڕاکردنی خێرا.

 ژینگە و بڵاوبوونەوە 
قرتێنەرە ئاگووتییەکان لە ژینگەی زۆر جیاوازدا دەژین، لە دارستانە باراناوییەکانەوە تا لەوەڕگە و کەناری ڕووبارەکان. ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر زەوی دەمێننەوە و زۆربەی کاتەکانیان بە گەڕان بەدوای خۆراکدا لەژێر دارەکاندا بەسەر دەبەن. کون و کەلێنی بەرد و بنکی دارەکان وەک حەشارگە بەکاردەھێنن.

بڵاوبوونەوەیان لە باشووری مەکسیکەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە باکووری ئەرجەنتین.

 ڕەفتار و خۆراک 
قرتێنەرە ئاگووتییەکان ئاژەڵی ڕۆژگەڕن (diurnal) و بە شێوەیەکی سەرەکی خۆراکیان لەسەر میوە و گوێز و تۆوی کەوتووی سەر زەوییە. ئەوان بە شەویلکەی بەھێز و ددانە تیژەکانیان ناسراون، کە توانای شکاندنی توێکڵی زۆر ڕەقیان پێدەبەخشێت.

یەکێک لە دیارترین نموونەکانی ئەمە بریتییە لە پەیوەندییان لەگەڵ داری گوێزی بەڕازیلی (Brazil nut tree). قرتێنەری ئاگووتی یەکێکە لەو ئاژەڵە زۆر کەمانەی کە دەتوانێت بەرە ڕەق و دارینەکەی ئەم دارە بکاتەوە. دوای کردنەوەی، ھەندێک لە گوێزەکان دەخوات و ئەوانی تریش لە شوێنی جیاوازدا دەنێژێت بۆ ئەوەی دواتر بیخوات (پێی دەوترێت scatter-hoarding). زۆرجار شوێنی ھەندێک لەم گوێزە شاردراوانەی بیر دەچێت، کە ئەمەش دەرفەت بە تۆوەکان دەدات چرۆ بکەن و ببنە داری نوێ. بەم شێوەیە، قرتێنەری ئاگووتی ڕۆڵێکی ژیانی و سەرەکی دەگێڕێت لە مانەوە و بڵاوبوونەوەی ئەم دارە گرنگەدا.

 زاوزێ 
قرتێنەرە ئاگووتییەکان بە شێوەیەکی گشتی یەک ھاوبەشی ژیانیان ھەیە (monogamous) و بە جووت لەناو خاکێکی دیاریکراودا دەژین. ماوەی سکپڕیی mێینە نزیکەی سێ مانگە و بە گشتی یەک بۆ دوو بێچووی دەبێت.

بێچووەکانیان زۆر پێشکەوتوون لە کاتی لەدایکبووندا (precocial)؛ بە فەرووی تەواوەوە لەدایک دەبن، چاویان کراوەیە، و لە ماوەی یەک کاتژمێردا دەتوانن ڕابکەن. ئەمە یارمەتییان دەدات بۆ خۆپاراستن لە ڕاوکەرەکان.

 ڕاوکەر و ھەڕەشەکان 
قرتێنەرە ئاگووتییەکان نێچیری سەرەکیی زۆرێک لە گۆشتخۆرەکانی دارستانن، وەک:

جاگوار و ئۆسێلۆت

ماری گەورە (وەک بۆوا)

ھەڵۆی ھارپی

جگە لەمانە، مرۆڤیش بۆ گۆشتەکەی ڕاویان دەکات. لەدەستدانی ژینگە (بڕینەوەی دارستانەکان) گەورەترین ھەڕەشەیە لەسەر مانەوەیان.

 سەرچاوەکان 
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:قرترێنەرەکان
پۆل:شیردەرەکانی ئەمریکای باشووری
پۆل:شیردەرەکانی ئەمریکای ناوەندی
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٨١١
پۆل:خورۆکەکان