عەبدوڵڵا کوڕی عەمر کوڕی عاس

ئەبوو محەممەد، عەبدوڵڵا کوڕی عەمر کوڕی عاس قوڕەیشی سەھمی (بە عەرەبی: أبو محمد عبد اللە بن عمرو بن العاص القرشی السھمی) یەکێک بوو لە ھاوەڵە زانا و خواپەرستەکانی پێغەمبەر محەممەد (د.خ). ئەو کوڕی سەرکردەی ناسراو، عەمر کوڕی عاس، بوو، بەڵام ماوەیەک پێش باوکی موسڵمان بوو.ئەلزەھەبی، 
سیر أعلام النبلاء، بەرگی ٣، ل. ٧٩. عەبدوڵڵا بە زانستە فراوانەکەی، پەرستشە زۆرەکەی، و بەتایبەتی بەوە ناسراوە کە یەکێک بوو لەو ھاوەڵە دەگمەنانەی کە بە مۆڵەتی ڕاستەوخۆی پێغەمبەر فەرموودەکانی دەنووسییەوە و کۆی دەکردەوە.

 ژیان و موسڵمانبوون 
عەبدوڵڵا لە شاری مەککە لەدایک بوو و لە تەمەنێکی گەنجیدا موسڵمان بوو. ئەو یەکێک بوو لەو چوار کەسەی کە بە "عەبادیلە" (عەبدوڵڵاکان) ناسرابوون، کە بریتی بوون لە خۆی و عەبدوڵڵا کوڕی عومەر، عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس، و عەبدوڵڵا کوڕی زوبەیر، کە بە زانست و خواناسییان ناوبانگیان دەرکردبوو.ئیبن سەعد، الطبقات الكبرى، بەرگی ٤، ل. ٢٦٢.

 پێگەی زانستی و نووسینەوەی فەرموودە 
عەبدوڵڵا کوڕی عەمر بە یەکێک لە زاناترین ھاوەڵان و گێڕەوەی فەرموودە (موحەدیس) دادەنرێت. ئەو بەھۆی توانای خوێندنەوە و نووسینییەوە پێگەیەکی تایبەتی ھەبوو.

 الصحیفە الصادقە (پەڕە ڕاستگۆکە) 
دیارترین شانازیی عەبدوڵڵا ئەوە بوو کە یەکەم ھاوەڵ بوو بە شێوەیەکی سیستماتیک و بە مۆڵەتی پێغەمبەر فەرموودەکانی بنووسێتەوە. لە کاتێکدا ھەندێک ھاوەڵ گومانیان ھەبوو لە نووسینەوەی فەرموودە لە ترسی تێکەڵبوونی لەگەڵ قورئان، عەبدوڵڵا ڕاستەوخۆ پرسیاری لە پێغەمبەر کرد. ئەو خۆی دەیگێڕێتەوە:"دەمگوت: ئەی پێغەمبەری خودا، من قسەت لێ دەبیستم، ئایا بینوسمەوە؟ فەرمووی: «بەڵێ». گوتم: لە کاتی ڕەزامەندی و تووڕەییشدا؟ فەرمووی: «بەڵێ، سوێند بەوەی گیانی منی بەدەستە، لەم دەمەوە جگە لە حەق ھیچی تر دەرناچێت»."ئیمام ئەحمەد، موسنەد، حەدیسی ژمارە ٦٥١٠؛ ئەبوو داوود، سونەن، حەدیسی ژمارە ٣٦٤٦. (شێخ ئەلبانی بە سەحیحی داناوە).

ئەو کۆکراوەیەی کە نووسییەوە، ناوی لێنا **"الصحیفە الصادقە"**، کە بە یەکێک لە یەکەمین دەستنووسەکانی فەرموودە لە مێژووی ئیسلامدا دادەنرێت. ئەم پەڕەیە دواتر لەلایەن ئیمام ئەحمەد کوڕی حەنبەلەوە بە تەواوی لەناو "موسنەد"ەکەیدا گێڕدراوەتەوە.

جگە لەوە، ئەو زمانی سوریانیی دەزانی و تەوراتی دەخوێندەوە، کە ئەمەش زانیارییەکانی دەربارەی ئایینەکانی تر فراوانتر کردبوو.ئەلزەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ٣، ل. ٨١.

 خواپەرستی و زوھد 
عەبدوڵڵا بە خواپەرستییەکی زۆر و زوھدێکی نائاسایی ناسرابوو. ئەو بەردەوام بەڕۆژوو دەبوو و زۆربەی شەوەکانی بە شەونوێژ بەسەر دەبرد. کاتێک ئەم ھەواڵە گەیشتە پێغەمبەر، بانگی کرد و ئامۆژگاریی کرد کە میانڕەو بێت، چونکە جەستەی و خێزانەکەی مافیان بەسەریەوە ھەیە. پێغەمبەر پێی فەرموو:
>"بەرۆژوو بە و بیشکێنە، شەونوێژ بکە و بخەوە، چونکە جەستەت مافی بەسەرتەوە ھەیە، چاوەکانت مافیان بەسەرتەوە ھەیە، و ھاوسەرەکەشت مافی بەسەرتەوە ھەیە."بوخاری، سەحیح، حەدیسی ژمارە ٥١٩٩؛ موسلیم، سەحیح، حەدیسی ژمارە ١١٥٩. (فەرموودەی ھاوبەش - متفق علیە).
ئەم ڕووداوە بووە بنەمایەکی گرنگ لە فیقھی ئیسلامیدا بۆ پاراستنی ھاوسەنگی لە ژیاندا.

 ڕۆڵی لە کاتی فیتنەدا 
لە کاتی فیتنەی یەکەم و شەڕی سەفیندا، عەبدوڵڵا ھەڵوێستێکی ئاڵۆزی ھەبوو. ھەرچەندە لە ژێر فشاری باوکیدا لەگەڵ سوپای موعاویە ئامادە بوو، بەڵام بە ھیچ شێوەیەک شمشێری ھەڵنەگرت و بەشداریی شەڕی پراکتیکی نەکرد، چونکە پێغەمبەر پێشتر پێی گوتبوو "گوێڕایەڵی باوکت بە تا لە گوناھدا نەبێت."ئیبن عەبدولبەر، الاستیعاب فی معرفە اڵاصحاب، بەرگی ٣، ل. ٩٥٢. ئەو بەردەوام پەشیمانیی خۆی لە ئامادەبوون لەو شەڕەدا دەردەبڕی و دەیگوت: "خۆزگە دە ساڵ پێشتر مردبام."ئیبن سەعد، الطبقات الكبرى، بەرگی ٤، ل. ٢٦٦.

 کۆچی دوایی 
بۆچوونی جیاواز لەسەر کات و شوێنی کۆچی دوایی عەبدوڵڵا ھەیە. بەھێزترین بۆچوون ئەوەیە کە لە ساڵی ٦٥ی کۆچی (٦٨٤-٦٨٥ی زایینی) لە تەمەنی ٧٢ ساڵیدا لە میسڕ کۆچی دوایی کردووە. ھەندێک سەرچاوەی تر ئاماژە بەوە دەکەن کە لە مەککە یان تائیف کۆچی دوایی کردووە.ئیبن حەجەر عەسقەلانی، الإصابە فی تمییز الصحابە، بەرگی ٤، ل. ١٩٤.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ھاوەڵان
پۆل:مردووانی ٦٥ی کۆچی
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:خەڵکی مەککە
پۆل:فەرموودەنووسان
پۆل:مردووانی ٦٨٤
پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان