مافی مرۆڤ لە عێراقی پێش سەددام

مافەکانی مرۆڤ لە عێراقی پێش سەددام بە ھەمان ڕادەی ئەو ڕژێمە جۆراوجۆرانەی کە حوکمڕانی وڵاتەکەیان دەکرد جێبەجێ نەکرا، بەڵام پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لەو وڵاتەدا پێش سەردەمی سەددام حوسێنە.

 لە نێوان دەسەڵاتی پاشایەتی و سەددام حوسێن (١٩٥٨–١٩٦٩) 
لە دەیەی دوای ڕووخانی ڕژێمی پاشایەتی عێراق لە ساڵی ١٩٥٨، چەند ڕژێمێک حوکمڕانی وڵاتیان کرد، ھەریەکەیان بەرپرسیار بوو لە مامەڵەکردنی حکوومەت و پاراستنی ھاووڵاتیانی. ئەمەش تا کودەتاکەی ساڵی ١٩٦٨ بەردەوام بوو کە حیزبی بەعسی ھێنایە سەر دەسەڵات و سەددام حوسێن یەکێک لە سەرکردەکانی حیزبی بەعس بوو:https://web.archive.org/web/20190909180747/https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFAL1.htm
 حکوومەتی سەربازی بە سەرۆکایەتی عەبدولکەریم قاسم و «ئەفسەرە ئازادەکان» (١٩٥٨–١٩٦٣).
 یەکەمین ڕژێمی حیزبی بەعس (شوبات-تشرینی دووەمی ١٩٦٣).
 حکوومەتەکانی برایانی عارف و عەبدولڕەحمان ئەلبەزاز (١٩٦٣–١٩٦٨).

ڕژێمی دووەمی حیزبی بەعس لە مانگی تەممووزی ساڵی ١٩٦٨ بە کودەتا دەستی پێکرد، بە ھاوکاری سەددام حوسێن کە یەکێک بوو لە سەرکردەکانی کودەتاکە. دەسەڵاتی سەددام حوسێن گەشەی کرد و دواجار لە ساڵی ١٩٧٩ پۆستی سەرۆکایەتیی وڵاتەکەی گرتە ئەستۆ، لە ساڵی ٢٠٠٣ بە لەشکرکێشییەکەی ئەمریکا ڕووخێنرا.

لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکاندا، عێراقییەکان و زۆرێک لە عەرەبەکان پشتیوانییان لە بیرۆکەی سەرکردەیەکی بەھێز «لە قاڵبی ستالین، ماو، ھۆشی مین، یان کاسترۆ» دا دەکرد، وەک «ڕزگارکەرێکی سیاسی» سەیریان دەکرد کە دەسەڵاتێکی گەورە و حوکمڕانی دادپەروەرانەی ھەبێت.

 عەبدولکەریم قاسم و ڕژێمی «ئەفسەرە ئازادەکان» (١٩٥٨–١٩٦٣) 
کودەتا سەربازییەکەی ساڵی ١٩٥٨ کە دەسەڵاتی پاشایەتی ھاشمییەکانی ڕووخاند، «گرووپە گوندنشینەکان کە بیرکردنەوەی جیھانی نوخبەی عێراقیان نەبوو» ھێنایە سەر دەسەڵات. سەرکردە نوێیەکانی عێراق خاوەنی «عەقڵییەتێکی دوورخستنەوە بوون کە بووە ھۆی ناکۆکی و ڕکابەریی عەشایەری، کە لە بەرامبەردا بووە ھۆی چەوساندنەوەی ناوخۆیی».

سەدان ھەزار عێراقی لە ماوەی چوار ساڵی دوای شۆڕشی ١٩٥٨ لە وڵاتەکەیان ھەڵاتن.Ghabra, Shafeeq N. , "Iraq's Culture of Violence", article in Middle East Quarterly, Summer 2001, accessed March 21, 2007; in a footnote at the end of the first sentence ("... political compromise."), Ghabra cites Sa‘d al-Bazzaz, Ramad al-Hurub: Asrar ma Ba‘d Hurub al-Khalij, 2d ed. (Beirut: al-Mu'assasa al-Ahliya li'n-Nashr wa't-Tawzi‘, 1995), p. 22. "نسخة مؤرشفة". مؤرشف من الأصل في 2008-07-19. اطلع عليه بتاريخ 2019-10-02.: صيانة الاستشهاد: BOT: original URL status unknown (link)
ململانێی دەسەڵات لە نێوان سەرکردەکانی کودەتاکە، فەریق عەبدولکەریم قاسم و ژەنەڕاڵ عەبدولسەلام عارف سەریھەڵدا. حیزبی بەعس پشتیوانی عارفیان دەکرد کە لایەنگری ناسرییەکان بوو، شیووعییەکانیش بەھۆی ھەڵوێستی دژە یەکێتییەوە پاڵپشتی قاسمیان دەکرد. دواجار قاسم بە سەرکەوتوویی دەرکەوت و عارفی دەرکرد و بە تاوانی خیانەت دادگایی کرد. عارف لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٥٩دا سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا و لە کانوونی یەکەمی ١٩٦٢دا لێخۆشبوونی بۆ دەرچوو.Lewis, Jonathan Eric, "Iraqi Assyrians: Barometer of Pluralism", article in Middle East Quarterly, Summer 2003, accessed March 21, 2007 "نسخة مؤرشفة". مؤرشف من الأصل في 2008-07-04. اطلع عليه بتاريخ 2019-10-02.: صيانة الاستشهاد: BOT: original URL status unknown (link)

قاسم و ھاوپەیمانە کۆمۆنیستەکانی بە ئاگاداری لە پیلانی کودەتاکانی ھەندێک لە ئەفسەرانی دژبەری پەرەسەندنی پەیوەندییەکانی قاسم لەگەڵ کۆمۆنیستەکان، لە مانگی ئازاری ١٩٥٩دا ٢٥٠ ھەزار لایەنگریان لە مووسڵ کۆکردەوە، ھەوڵی کودەتاکە ھەرگیز سەرکەوتوو نەبوو، بەڵام کۆمۆنیستەکان بەڕاستی سەرکەوتوو بوون لە کۆمەڵکوژکردنی ناسیۆنالیستەکان و ھەندێک لە بنەماڵەی مووسڵ. سەرکردەکانی حیزبی بەعس گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە دوای کوشتن و ئاژاوەگێڕییەکانی کەرکووک، تیرۆر تاکە ڕێگای لابردنی قاسم بووە. ھەوڵەکانیان بۆ تیرۆرکردنی بە سەرۆکایەتی سەددام حوسێن شکستی ھێنا. قاسم بریندار بوو، ئەویش بە پتەوکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ کۆمۆنیستەکان و سەرکوتکردنی حیزبی بەعس و لایەنە ناسیۆنالیستەکانی دیکە وەڵامی دایەوە. قاسم تا ساڵانی ١٩٦٠ و ١٩٦١ درکی بە گەشەسەندنی دەسەڵاتی کۆمۆنیستەکان کرد و دژی ئەوان جووڵەی کرد و لە پۆستە باڵاکانی حکوومەت دەرکردن و سەرکوتکردنی سەندیکای کرێکاری و کۆمەڵەی جووتیاران و داخستنی ڕۆژنامەکانیان.

 فرە ڕژێمەکان (١٩٦٣–١٩٦٨) 
حیزبی بەعس دوای ڕووخانی قاسم لە ساڵی ١٩٦٣ دەستی بەسەر عێراقدا گرت، ئەو حیزبە بچووک بوو، لە ھەزار ئەندامی چالاک زیاتر نەبوو، بەرنامەیەکی یەکگرتووی نەبوو، تەنھا بەشێکی زۆری بەھۆی دژایەتیکردنی قاسمەوە یەکگرتوو بوون. سەعدی، سەرۆکی بەعس، دەوڵەتی تاک حیزبی دامەزراند و بەرگەی ھیچ بۆچوونێکی ناکۆکی نەکرد. حیزبی بەعس لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٦٣ بە کودەتایەکی سەربازی بە سەرۆکایەتی کۆمەڵەیەکی بچووکی ئەفسەر ڕووخێنرا. بۆ ماوەی پێنج ساڵی داھاتوو دەسەڵات لە نێو ئەفسەرەکاندا دەگۆڕێت تا ساڵی ١٩٦٨، کودەتایەکی دیکە حیزبی بەعسی گەڕاندەوە سەر دەسەڵات.https://web.archive.org/web/20090110061458/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+iq0021)

 ڕۆژانی سەرەتای ڕژێمی بەعس (١٩٦٨–١٩٦٩) 
ھەردوو سەددام حوسێن و بەکر دوای گەڕانەوەی بەعسییەکان بۆ سەر دەسەڵات زیاتر کۆنتڕۆڵی حیزبەکەیان کرد. ھەرچەند بەکر گەورەتر و دیارتر بوو، بەڵام سەددام تا ساڵی ١٩٦٩ «بووە ھێزی جووڵێنەری ئەو حیزبە».https://web.archive.org/web/20090114141546/http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query2/r?frd/cstdy:@field(DOCID+iq0023)

 ململانێی نەتەوەیی 
پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە عێراق لە ئەنجامی ململانێی نێوان فەرمانڕەواکانی وڵات و ھەندێک ئەندامی دیاری پێکھاتە نەتەوەیییەکان بەتایبەت کورد و عەرەبی شیعە بووە. ھەروەھا عەرەبی سوننە بە ھۆکاری نا پەیوەندیدار بە ململانێی نەتەوەیییەوە ھەستیان بە توڕەیی لە حاکمەکان دەکرد، بەو پێیەی ئەندامانی ئەم گرووپە کەمینانە لە ڕژێمەکانی دوای ١٩٨٥ پۆستی باڵایان ھەبووە و لە ساڵانی سەددامدا دەسەڵاتێکی بەرچاویان بەدەستھێناوە.

 ململانێ لەگەڵ شیعە 
شەفیق ئەلغەبرە مامەڵەی شیعەکانی بە یەکێک لە خراپترین ھەڵە سیاسییەکانی ڕژێمەکانی دوای ١٩٥٨ وەسف کرد. ناوبراو لە ساڵی ٢٠٠١دا نووسیوویەتی کە ڕژێمەکانی دوای ١٩٥٨ «زۆرینەی شیعە مافەکانیان ڕەتکرایەوە، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی سەرەڕای پابەندبوونیان بە عێراقەوە دووربخرێنەوە».Ghabra, Shafeeq N. , "Iraq's Culture of Violence", article in Middle East Quarterly, Summer 2001, accessed March 21, 2007; Ghabra cites Arzi, Mushkilat al-Hukm fi'l-‘Iraq, p. 271, and Yitzhak Nakash, The Shi‘is of Iraq (Princeton, N.J. : Princeton University Press, 1994), p. 278. "The Nakash study, it bears noting, was translated into Arabic and published in Damascus in 1996, even though it is by a scholar of Israeli origins." "نسخة مؤرشفة". مؤرشف من الأصل في 2008-07-19. اطلع عليه بتاريخ 2019-10-02.: صيانة الاستشهاد: BOT: original URL status unknown (link)

 ململانێ لەگەڵ کورد 
پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە باشووری کوردستان لە سەردەمی ئەو ڕژێمانەی دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی لە دوای ساڵی ١٩٥٨ دووبارە بووەوە، بەو پێیەی ناسیۆنالیزمی کوردی لەگەڵ ئامانجەکانی ئەم ڕژێمە جۆراوجۆرانەی عێراقدا ناکۆکی بوو، ئەمەش بووە ھۆی توندوتیژی بەربڵاو لە دوای شکستی دانوستانە سیاسییەکان.https://web.archive.org/web/20190909180747/https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFAL1.htm

 سەرچاوەکان 

پۆل:سەدەی ٢٠ەم لە عێراق
پۆل:مافەکانی مرۆڤ لە عێراق