شار کالی شاری

شار-کالی-شاری (؛ 𒀭شار-کا-لی-شاری؛written šar-ka3-li2-šar-ri2  in later manuscripts of the Sumerian King List, but šar-ka3-li2 LUGAL-ri2  in royal inscriptions even though the LUGAL ("king") sign did not have the phonetic value of šar in Sumerian (Laurence Austine Waddell, The Makers of Civilization 1968, p. 529) کۆچی دواییی کردووە لە  ٢١٩٣ پێش زایین) حوکمڕانیی کردووە  ٢٢١٨-٢١٩٣ پێش زایین وەک فەرمانڕەوای ئەکەد. لە سەرەتای زانستی مێخیدا ناوەکە بە "شار-گەنی-شاری" نووسرایەوە و خوێندرایەوە.King, L. "Shar-gani-sharri, King of Akkad." Proceedings of the Society of Biblical Archaeology 30 (1908): 238-242 لە ساڵانی ١٨٧٠دا، ئاشوورناسان پێیانوابوو شار-کالی-شاری ھاوشێوەی سارگۆنی ئەکەد بووە، یەکەم فەرمانڕەوای ئەکەد، بەڵام ئەم ناسینەوەیە لە ساڵانی ١٩١٠دا وەک ھەڵە ناسێندرا.D. D. Luckenbill, "Review of: The Civilization of Babylonia and Assyria by Morris Jastrow, Jr.", The American Journal of Semitic Languages and Literatures, Vol. ناوەکەی ھەندێک جار بە نیشانەی پێشەنگی دینگیر کە نیشانەی خودابوونە، و ھەندێکجاریش بەبێ ئەو نیشانە دەنووسرا. بەڕوونی لە شوێنێکدا بە خودا ناسێندرا و دوو لە ناوەکانی پێگەی خوداییی ئەویان دیاری دەکرد، «خودای قارەمانی ئەکەد» و «خودای خاکی واریوم».Steinkeller, Piotr, "The Divine Rulers of Akkade and Ur: Toward a Definition of the Deification of Kings in Babylonia", History, Texts and Art in Early Babylonia: Three Essays, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 107-157, 2017 کوڕ و جێنشینی نەرام-سین بووە کە لە ماوەی ژیانیدا خۆی بە خودا ناساندووە.Thureau-Dangin, F., "Encore la Dynastie d'Agadé", Revue d'Assyriologie 9, pp. 81–83, 1912

 ژیاننامە 
وێنۆک|نەخشەی ئیمپراتۆریەتیی ئەکەدی لە سەردەمی شار-کالی-شاری
شار-کالی-شاری لە دەوروبەری ساڵی ٢٢١٨ پێش زایین شوێنی نەرام-سینی باوکی گرتەوە. بەپێی لیستی پادشاکانی سۆمەری، حوکمڕانییەکەی ٢٥ ساڵی خایاندووە، ئەمەش لە نزیکەوە لەگەڵ ناوی ساڵی دەسەڵاتەکەیەوە دەگونجێت.Thureau-Dangin, F., "Encore la Dynastie d'Agadé", Revue d'Assyriologie 9, pp. 81–83, 1912

نەرام-سین بە ڕێگەیەکی سادەی کە ھەندێک لە کوڕە زۆرەکانی وەک پارێزگاری سەرەکی پارێزگاکان و کچەکانی وەک سەرۆکی قەشە، کۆنترۆڵی دەوڵەتە جیاوازەکانی شارەکانی پاراست. شار-کالی-شاری لە کاتی بەرزبوونەوەیدا ئەم سیستەمەی بە میرات دەگرت بەڵام نازانرێت ئایا ھیچ نەوەیەکی ھەبووە یان لە زۆربەی کاتەکاندا سرووشتی پارێزگاری پارێزگاکانی. پێشنیار کراوە کە پێش وەرگرتنی تاجەکە پارێزگاری نیپوور بووە.Gibson, McGuire, "Nippur: New Perspectives", Archaeology, vol.Michalowski, Piotr, "Tudanapšum, Naram-Sin and Nippur", Revue d’Assyriologie et d’archéologie Orientale, vol. ئەمەش پشتگیری لێ دەکرێت لەلایەن دەقەکان کە نیشانی دەدەن کە لە نیپوور تاجی لەسەرنراوە، پرۆسەیەک کە خوشکەکەشی بەناوی توداناپشوم لەخۆگرتبوو کە لە نیپوور وەک سەرۆکی قەشەی ئێنلیل ناوی لێنرابوو.Charvát, Petr, "A Tale of Twin Cities: Archaeology and the Sumerian King List", Tradition and Innovation in the Ancient Near East: Proceedings of the 57th Rencontre Assyriologique International at Rome, 4–8 July 2011, edited by Alfonso Archi, University Park, USA: Penn State University Press, pp. 75-80, 2015Westenholz, Joan, "EN-Priestess: Pawn or Power Mogul?", Organization, Representation, and Symbols of Power in the Ancient Near East: Proceedings of the 54th Rencontre Assyriologique Internationale at Würzburg 20–25 Jul, edited by Gernot Wilhelm, University Park, USA: Penn State University Press, pp. 291-312, 2012

نەریت بوو بۆ فەرمانڕەواکانی میزۆپۆتامیا کە ناوبەناو "پێشکەوتنێکی شاھانە" ئەنجام بدەن لە سەردانی شوێنە سەرەکییەکانی وەک پەرستگا و مەزارگە و شوێنە پیرۆز و شارەکانی تر. یەکێک لەو پێشکەوتنانە لە سەردەمی باوکی نەرام-سین ناسراوە کە چوارەم فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی بوو. سێ منداڵی بە ناوەکانی بن-کالی-شارێ، توداناپشوم و شازادەی جێنشین شار-کالی-شاری لەگەڵیدا بوون. زانراوە کە شار-کالی-شاری لە سەرەتای دەسەڵاتی خۆیدا گەشتێکی شاھانەی بۆ سۆمەر کردووە کە لانیکەم شەش مانگی خایاندووە. ئەو شارانەی کە ناسراون کە لە پێشکەوتنی شاھانەدا بەشدار بوون بریتی بوون لە ئوما، زابالا ، ئیسن، گیرسو و نیپوور کە چەندین دیاریی شاھانە دابەشکران و ئاھەنگێکی زۆریان ھەبوو.Kraus, N. L., "When the King Came Down to Sumer: The Royal Sojourn of Sar-Kali-Sarre and the Court of Akkad", Iraq. لە نمایشێکی ھێزی سەربازیدا لانیکەم پێنج ساگینا (ژەنەڕاڵ) یاوەری شار-کالی-شاری بوون.Foster, B. R., "Management and Administration in the Sargonic Period", in: M. Liverani (ed.) Akkad, the First World Empire: Structure, Ideology, Traditions HANES 5, Padova: Sargon srl.
وێنۆک|تابلۆیەکی مێخی بە ناوی شار-کالی-شاری
زانراوە کە حاکمی ئەداب لە سەردەمی شار-کالی-شار لوگال-گیس بووە لەسەر بنەمای سێ مۆری گڵین کە لەسەریان نووسراوە «[س]ار-کالی-سام، خودا، پاڵەوانی ئەکەد: لوگال-گیس، نووسەر و حاکمی ئەداب، و خزمەتکاری خۆیەتی.» (وە تێبینیکردن بەوەش کە لێرەدا دینگیر لەگەڵ ناوی فەرمانڕەوادا دانراون). جێنشینی ئەو وەک پارێزگاری ئەداب لە سەردەمی شار-کالی-شالیدا، ئور-تور بوو، کە لە تابلۆکانی ئەوێ دۆزرایەوە و ناسرا. زۆرێک لە تابلۆکانی ئەداب کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئەو، لە مۆزەخانەی ئەستەنبوڵدا ھێشتا بڵاونەکراونەتەوە و نیشان نەدراون. M. Molina, "The palace of Adab during the Sargonic period", D. Wicke (ed.), Der Palast im antiken und islamischen Orient, Colloquien der Deutschen Orient-Gesellschaft 9, Wiesbaden: Harrassowitz, pp. 151-20, 2019 پارێزگاری شار-دەوڵەتێکی دیکەی لاگاش ناسراوە. لوگال-ئوشومگال، پارێزگار (ئێنسی) بوو لە ژێر دەستی نەرام-سین و ئەوەش بەردەوام بوو لە سەردەمی شار-کالی-شاری.Amiet, Pierre, "L’art d’Agadé au Musée du Louvre", Paris: Éditions des Musées Nationaux, 1976 چەندین نووسراوی لوگال-ئوشومگال ناسراون، بە تایبەتی کاریگەریی مۆرەکان، کە ئاماژەی پێدەکەن وەک حاکمی لاگاش و لەو کاتەدا وەک والی (، ئاراد, "خزمەتکار" یان "کۆیلە")ی نارام-سین، ھەروەھا جێنشینی شار-کالی-شاری.Seal of Lugal-ushumgal at CDLI (RT 165) یەکێک لەم مۆرانە ڕایدەگەیەنێت:𒊬𒂵𒉌 𒈗𒌷 𒁕𒈝 𒈗 𒀀𒂵𒉈𒆠 𒈗𒃲𒁔 𒑐𒋼𒋛 𒉢𒁓𒆷𒆠 𒀵𒋢

Shar-kali-sharri da-num lugal a-ga-deki lugal-ušumgal ensi lagashki arad2-su

شار-کالی-شاری دا-نوم لوگال آ-گا-دی‌کی لوگال-ئوشومگال ئێنسی لاگاش‌کی ئەراد٢-سو

«شار-کالی-شاری، پاشای بەھێزی ئەکەد (ئەگەدە)، لوگال ئوشومگال، ئێنسیی لاگاش (پارێزگاری لاگاش)، خزمەتکاری تۆیە.»

— مۆری لوگال ئوشومگال وەک وەسیلی شار-کالی-شاری.Seal of Lugalushumgal at CDLI (RT 162)وێنۆک|تەرخانکراوی ڕێوڕەسمیی مەڕمەڕیی پەمەیی بە ناوی شار-کالی-شاری ()، لە سیپار دۆزرایەوە. نووسراو - «سار-کالی-ساری، پاشای ئاگادە (ئەکەد)، بۆ خوداوەند ساماس لە سیپار، تەرخانکراوە (ئەم تەرخانکراوەیە).» (BM 91146)
لوگال-ئوشومگال حاکمی لاگاش بووە، وەسیلی نارام-سین و دواتر شار-کالی-شاری بووە.Felli, Candida, "Some notes on the Akkadian glyptic from Tell Brak", Excavations at Tell Brak 2, pp. 141-150, 2001 جێنشینی ئەو وەک حاکم پوزێر-ماما خۆی بە فەرمانڕەوای لاگاش ناساند، لەوانەیە لە کاتی مردنی شار-کالی-شاری، و دەستی بە شانشینی دووەمی لەگاش کرد. Frayne, Douglas R., "Lagaš", Sargonic and Gutian Periods, Toronto, Buffalo, London.Volk, Konrad, "Puzur-Mama und die Reise des Königs", pp. 22-29, 1992
چەپ|وێنۆک|وێنەیەکی مۆدێرن لە وێرانەکانی پەرستگای ئێکور لە نیپوور
یەکێک لە ئەرکە سەرەکییەکانی فەرمانڕەوای میزۆپۆتامیا پاراستنی پەرستگای ئێکوری خوداوەندی سەرەکی ئێنلیل بوو. کارکردن لەسەر پەرستگاکە کە لەلایەن نەرام-سینەوە دەستیپێکردبوو، لەلایەن شار-کالی-شاری تەواوکرا.Goetze, Albrecht, "Akkad Dynasty Inscriptions from Nippur", Journal of the American Oriental Society, vol. ئەم پرۆسەیە ئەوەندە گرنگ بوو کە لە حەوت ناوی ساڵەکانیدا ئاماژەی پێکرا، تەنانەت ناوی ئەو ژەنەڕاڵەشی کە بۆ سەرکردایەتیکردنی ئەرکەکە دەستنیشانکرابوو، پوزور-ئەشتار ھێنا. "Donald E. McCown and Richard C. Haines, Nippur I, Temple of Enlil, Scribal Quarter, and Soundings: Excavations of the Joint Expedition to Nippur of the University Museum of Philadelphia and the Oriental Institute of the University of Chicago", Oriental Institute Publication 78, 1967 خشتی نووسراوی شار-کالی-شاری لە کاتی ھەڵکەندنی نیپووردا دۆزرایەوە:خودای ئێنلیل ڕێنماییی کرد. سەر-کالی-ساری، بەھێز، پاشای ئاگادە (ئەکەد)، بنیاتنەری ئێکور، پەرستگای خوداوەندی ئێنلیل لە نیپوور. سەبارەت بەو کەسەی ئەم نووسراوەی لا دەبات یان دەیشێوێنیت، خوابکات (ڕوونتر: انشاءﷲ) خوداوەندەکانی ئێنلیل و ساماس و عەشتار نەفرەتی لێبکەن و نەوەکانی لەناو ببەن. Douglas R. Frayne, "Akkad", The Sargonic and Gutian Periods (2334–2113), University of Toronto Press, pp. 5-218, 1993 

ھەروەھا لە نووسراوێکی سەر تابلۆیەکدا (HS 195) دوای سەردانی سەرچاوەی ڕووباری دیجلە و فورات، بەخشینی شتێکی پەرستراو بە ئێنلیل لە نیپوور نیشان دەدا.Gelb, I. J., and B. Kienast, "Die altakkadischen Königsinschriften des dritten Jahrtausends v. Chr", Freiburger altorientalische Studien 7, Stuttgart: Franz Steiner, 1990

"خودای ئێنلیل بڕیاریدا بۆی سار-کالی-ساری، پاشای بەھێز، جام ھەڵگری خوداوەند ئێنلیل، پاشای ئەگەدە، پاشای ڕەعیەتەکانی خوداوەند ئێنلیل. (خودای ئێنلیل)... وەک فا وەک ... لە ... بە تەواوی پێی بەخشی. دوای ئەوەی گەیشتە سەرچاوەکانی ڕووباری دیجلە و فورات، ئەو بە شێوەیەکی شەخسی ئەم شتەی تەرخان کرد بۆ خوداوەندەکە." ئێنلیل لە نیپور." [لەوانەیە بەشێک لە دۆزراوەکە تێکچووبێت یان شێوابێت]

ڕوونکردنەوە:

خوداوەند ئێنلیل دەسەڵاتی بەسەر ھەموو خاکەکەدا بەخشی بە شار-کالی-شاری، پاشای بەھێزی ئەکەد و فەرمانڕەوای گەلی ئێنلیل — کە تا سەرچاوەی ڕووبارەکانی دیجلە و فورات درێژ بووەوە. دوای فراوانکردنی کۆنترۆڵی خۆی، شار-کالی-شاری بە شێوەیەکی شەخسی تەرخانکراوێکی پێشکەش بە ئێنلیل کرد لە شاری گەورەی پەرستگاکانی نیپوور، ڕێز و سوپاسگوزاریی خۆی نیشان دا.

ھەروەھا شار-کالی-شاری پەرستگایەکی نوێی بۆ ئەنونیتوم و بۆ ئیلابا (خودای سەرپەرشتیاری ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی) لە بابل دروستکرد، وەک لە ناوی ساڵێکدا ڕەنگدەداتەوە، لەگەڵ یەکێکی دیکە بۆ ئیلابا لە زابالا.Lambert, Wilfred G., "Babylon: Origins", Babylon: Wissenskultur in Orient und Okzident, edited by Eva Cancik-Kirschbaum, Margarete van Ess and Joachim Marzahn, Berlin, Boston: De Gruyter, pp. 71-76, 2011وێنۆک|بۆ شار-کالی-شاری، پاشای ئەکەد، شاکی-بێلی، خزمەتکارەکەی

بەپێی لیستی پاشاکانی سۆمەری ئاوازە ئەدەبییەکانی دواتر، دوای مردنی شار-کالی-شاری لە نز. ساڵی ٢١٩٣ پێش زایین، ناوچەکە کەوتە ناو  ناتەواویی سیاسی و سەرلێشێواوی، ھیچ پاشایەک نەیتوانی بۆ ماوەیەکی زۆر باڵادەستی بەدەستبھێنێت.Kraus, Nicholas, "The Weapon of Blood: Politics and Intrigue at the Decline of Akkad", Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie, vol. لە لیستی پادشادا ھاتووە:

 "پاشان کێ پاشا بوو؟ کێ پاشا نەبوو؟ ئیگیگی، ئیمی، نانوم، ئیلولو: چواریان تەنھا بۆ ماوەی ٣ ساڵ حوکمڕانییان کرد."

پاشان ئەکەد بۆ ماوەیەک دەستی بە ھەندێک لێکچوون لە ڕێکخستن کردەوە لەگەڵ حوکمڕانیی ٢١ ساڵەی دودو و دواتر حوکمڕانیی ١٥ ساڵەی شو-تورول.

 ناوی ساڵەکانی شار-کالی-شاری 
لیستی ناوی ساڵەکان دەتوانرێت بۆ زۆرێک لە فەرمانڕەواکانی سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئەکەدی بدۆزرێتەوە، لەوانە شار-کالی-شاری. ڕۆشناییی خستە سەر درێژاییی دەسەڵاتی و ڕووداوە سەرەکییەکانی: ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری بوو بە پاشای ئاگادە (ئەکاد).
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری چووە سۆمەر (ناوچەی باشوور).
 ساڵێک دوای ئەوەی شار-کالی-شاری چووە سۆمەر و تاجەکەی لەسەر سەری دانا (واتە بە فەرمی تاجی سەری دانرا).
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری پوزور-عەشتاری وەک ژەنەڕاڵ بۆ دروستکردنی پەرستگای خوداوەند ئێنلیل دەستنیشان کرد.
 ساڵێک دوای ئەوەی شار-کالی-شاری پوزور-عەشتاری بۆ دروستکردنی پەرستگای ئێنلیل دەستنیشان کرد.
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری بەردی بناغەی پەرستگای ئێنلیل لە نیپوور دانا.
 ئەو ساڵەی پەرستگای بناغەکانی ئێنلیل لە نیپوور تەواو بوو.
 ساڵێک دوای دانانی بناغەکانی پەرستگای ئێنلیل.
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری پێشکەشکردنی بۆ پەرستگای ئێنلیل کرد.
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری گوڵدانێکی زێڕینی خواردنەوەی بۆ پەرستگای ئێنلیل دروستکرد و دار سیدری بڕییەوە بۆ دروستکردنی.
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری دەستی کرد بە دروستکردنی پەرستگا بۆ خوداوەندی ئەنونیتوم و خوداوەندی ئیلابا لە بابل، و سارلاگابی پاشای گوتیۆمی گرت.
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری لە شەڕێکدا دژی خەڵکی مار-تو لە شاخەکانی چیای بشری سەرکەوتنی بەدەستھێنا.
 ئەو ساڵەی کە شار-کالی-شاری لە نزیک ئەکشاک لەگەڵ ئیلام و زەھارا شەڕی کرد و سەرکەوتوو بوو.
 ئەو ساڵەی خەڵکی گوتیۆم خرانە ژێر کۆنترۆڵی ئەوەوە و ملکەچ کران.
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری کاری گرنگی تری کرد (دیاری نەکراوە). [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری لە ئەکەد یان دەوروبەری ڕۆڵی گێڕاوە(؟). [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
 ئەو ساڵەی ئێنلیل (خودا) شتێکی کرد کە شار-کالی-شاری (پێدەچێت بەخشینی ڕەزامەندی یان دەسەڵات)ی تێدابوو. [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری وەک پاشای ئاگادە ناسێندرا. [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری کردەوەی بەرچاوی دیکەی ئەنجامدا (دیاری نەکراوە). [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]
 ئەو ساڵەی شار-کالی-شاری ...... [لەوانەیە شێوابێت یان تێکچووبێت]

 نووسراوەکان 

 سەرچاوەکان 

 خوێندنەوەی زیاتر 

 Foster, Benjamin R., "The age of Agade: inventing empire in ancient Mesopotamia", Routledge, 2015 
 D. R. Frayne, "Notes on a New Inscription of Shar-kali-sharri", Ann. Rev. RIM Proj. 2, pp. 23–27, 1984
 Keetman, Jan, "Bilingualismus in Sumer zum Gebrauch des Akkadischen und Sumerischen in der Verwaltungspraxis des Reiches von Akkad unter Naram-Sujen und Sar-Kali-Sarri", Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale, vol. 108, pp. 1–14, 2014
 Mieroop, Marc Van De, "Sargon of Agade and his Successors in Anatolia", Studi Micenei ed Egeo-Anatolici 42, pp. 133–59, 2000
 Pomponio, F., "Quello che accade (forse) dopo la morte di Šar-kali-šarrī", Akkade is King. A collection of papers by friends and colleagues presented to Aage Westenholz on the occasion of his 70th birthday 15 May 2009, hrsg. v. Gojko Barjamovic (Uitgaven van het Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten te Leiden 118), pp. 227–244, 2011
 Visicato, Giuseppe, "The Career of Ur-Bagara as a Chronological Indicatior of the Documents of Girsu from Šarkališarri to Gudea", Opening the Tablet Box, Near Eastern Studies in Honor of Benjamin R. Foster, hrsg. v. Sarah C. Melville, Alice L. Slotsky (Culture and History of the Ancient Near East 42), pp. 435–452, 2010
 Westenholz, Aage, "Assyriologists, Ancientand Modern, on Naramsin andSharkalisharri",  In  Assyriologica et Semitica: Festschrift für Joachim Oelsner anläßlich seines 65. Geburtstages am 18. Februar 1997, edited by Joachim Mar-zahn and Hans Neumann, Alter Orientund Altes Testament 252. Münster: Ugarit-Verlag, pp. 545–56, 2000
 Zarins, Juris, "The Sharkallisharri Army of Umma: Linguistic, Historical and Archaeological Considerations", Aux marges de l’archéologie: hommage à Serge Cleuziou, pp. 187-213, 2012

پۆل:ئەکەد
پۆل:پاشاکان