عیکرەمەی بەڕبەڕی

ئەبوو عەبدوڵڵا، عیکرەمەی بەڕبەڕی مەدینی (بە عەرەبی: أبو عبد اللە عکرمە البربری المدنی) ناسراو بە **عیکرەمەی مەولای ئیبن عەبباس** (کۆچی دوایی ١٠٥ی کۆچی)، یەکێک بوو لە گەورەترین زانایانی سەردەمی تابیعییەکان و بەھۆی قووڵایی زانستەکەیەوە بە "دەریای زانست" (بحر العلم) ناوزەد دەکرا. ئەو بە تایبەتی وەک پێشەوایەک لە زانستی تەفسیر (لێکدانەوەی قورئان) و گێڕانەوەی فەرموودەدا دەناسرێت و بە گەورەترین قوتابی و میراتگری زانستی ھاوەڵی بەڕێز، ئیبن عەبباس، دادەنرێت.

 ژیان و پەروەردەبوون 
عیکرەمە لە بنەڕەتدا کۆیلەیەکی بەڕبەڕی بوو کە ھی عەبدوڵڵا کوڕی عەبباس (ڕ.خ) ، زانای گەورەی ئوممەت، بوو. ئیبن عەبباس بە شێوەیەکی تایبەت گرنگیی بە پەروەردەکردنی دا و فێری قورئان و سوننەتی کرد. عیکرەمە خۆی دەیگوت: "ئیبن عەبباس زنجیری لە پێم دەکرد و فێری قورئان و فەرائیزی دەکردم."ئیبن حەجەر عەسقەلانی، تهذيب التهذيب، بەرگی ٧، ل. ٢٦٨. ئەم پێداگرییەی ئیبن عەبباس وایکرد عیکرەمە ببێتە یەکێک لە زاناترینی سەردەمی خۆی.

دوای ئازادکردنی، گەشتی زۆری کرد بۆ بڵاوکردنەوەی زانست و لە زۆربەی شارە گەورەکانی وەک خوراسان، ئەسفەھان، بەسرە و شام وانەی وتووەتەوە. زانستەکەی ئەوەندە فراوان بوو کە قەتادەی کوڕی دیعامە، کە خۆی زانایەکی گەورە بوو، دەیفەرموو: "زاناترینی تابیعییەکان لە تەفسیردا، عیکرەمەیە."ئیمامی زەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ٥، ل. ٢٣.

 پێگەی لە زانستی فەرموودەدا (جەرح و تەعدیل) 
عیکرەمە یەکێکە لەو کەسایەتیانەی کە مشتومڕێکی زۆری زانستی لەسەر بووە، ئەمەش وایکردووە زانایانی جەرح و تەعدیل دوو بۆچوونی جیاوازیان لەسەری ھەبێت:

 ڕەخنەگران (الجرح) 
ھەندێک لە زانایانی پێشین، لەوانە ئیمامی مالیک، ڕەخنەیان لە عیکرەمە گرتووە. ئیمامی مالیک فەرموودەی لێ وەرنەگرتووە و وتوویەتی: "جێی متمانە نییە (ليس بثقة) و فەرموودەی لێ وەرناگرم."ئیبن سەعد، الطبقات الكبرى، بەرگی ٥، ل. ٢٨٨. ھەروەھا ھەندێک لە گێڕانەوەکان لە یحیای کوڕی مەعینەوە ئاماژە بە لاوازیی ئەو دەکەن. سەرچاوەی ئەم ڕەخنانە چەند تۆمەتێک بوو، وەک ھەڵگرتنی بیروباوەڕی خەواریج و نزیکبوونەوەی لە دەسەڵاتداران، کە دواتر زۆرینەی زانایان بە نادروستیان زانی.

 لایەنگران و زۆرینەی زانایان (التعدیل) 
سەرەڕای ئەو ڕەخنانە، زۆرینەی ھەرە زۆری زانایانی فەرموودەناس عیکرەمەیان بە کەسێکی **جێی متمانە ** داناوە و وەڵامی تۆمەتەکانیان داوەتەوە. بەھێزترین بەڵگەکانیان بریتی بوون لە:
   **پشتبەستنی ئیمامی بوخاری:** ئیمامی بوخاری، کە بە توندترین زانا لە مەرجەکانی وەرگرتنی فەرموودەدا ناسراوە، لە کتێبی "سەحیح"ەکەیدا بە فراوانی پشتی بە عیکرەمە بەستووە و وەک گێڕەوەیەکی سەرەکی بەکاریھێناوە.ئیمامی زەھەبی، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بەرگی ٣، ل. ٩٥. ئەمە لەلایەن زانایانەوە بە گەورەترین بەڵگەی جێمتمانەبوونی دادەنرێت.
   **بەرگریی زانایانی گەورە:** گەورە زانایانی وەک ئیمامی شافیعی، ئەحمەد کوڕی حەنبەل و ئیبن جەریر توبری بە جێی متمانەیان داناوە و ستایشی زانستەکەیان کردووە.
   **دەرەنجامی لێکۆڵەران:** لێکۆڵەرە گەورەکانی دواتر وەک ئیمامی زەھەبی و ئیبن حەجەر عەسقەلانی دوای شیکردنەوەی ھەموو وتەکان، گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە عیکرەمە "پقە پبت عالم بالتفسیر" (جێی متمانە، جێگیر، و زانایە لە تەفسیردا) بووە و ئەو تۆمەتانەی دراونەتە پاڵی، نەسەلمێنراون.ئیبن حەجەر عەسقەلانی، تهذيب التهذيب، بەرگی ٧، ل. ٢٧٣.

بۆیە، کۆی گشتیی زانایانی فەرموودە لەسەر ئەوەن کە عیکرەمە یەکێکە لە گێڕەوە جێمتمانەکان و پێشەوایەکی بێھاوتایە لە تەفسیردا.

 کۆچی دوایی 
عیکرەمە لە ساڵی ١٠٥ی کۆچی (بەرامبەر ٧٢٣ی زایینی) لە تەمەنی نزیکەی ٨٠ ساڵیدا لە مەدینە کۆچی دوایی کرد. دەگێڕنەوە کە لە ھەمان ڕۆژدا شاعیری بەناوبانگ، کوسەییر عەززە، کۆچی دوایی کرد، بۆیە وترا: "ئەمڕۆ زاناترینی خەڵک لە بواری فیقھـ و شاعیرترینی خەڵک کۆچی دواییان کرد."ئیبن کەسیر، البدایە والنھایە، بەرگی ٩، ل. ٣٤٤.

 سەرچاوەکان 

پۆل:تابیعییەکان
پۆل:موفەسیرەکان
پۆل:خەڵکی بەڕبەڕ
پۆل:مردووانی ١٠٥ی کۆچی
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە