ئێزیدییەکان لە تورکیا

زاراوەی ئێزیدییەکان لە تورکیا ئاماژەیە بۆ شوێنکەوتوانی باوەڕی ئێزیدی لە تورکیاوە کە دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە تورکیا ماونەتەوە. ئەو ئێزیدییانەی لە ماوەی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا لە تورکیا ژیاون و دواتر وردە وردە بەرەو وڵاتانی ئەورووپی ڕۆیشتن. لە ساڵانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ٦٠ ھەزار ئێزیدی لە قوتبین و کورتەلان و بسمل و مدیاد و ئیدیل و جزیر و نسێبین و وێرانشار و پرسووس و بۆزۆڤا دەژیا. ئەمڕۆ ئەم شوێنانە نیوە بەتاڵن بەھۆی کۆچ بەرەو ئەورووپا بەھۆی کێشەی سیاسی و ئایینی و ئابووری. ئەمڕۆ تەنھا ژمارەیەکی کەم لە گوندەکانی دەوروبەری مدیاد، وێرانشار، سینار و باشایرێ ماونەتەوە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٠ تەنھا ٤٢٣ ئێزیدی لەو وڵاتەدا ماونەتەوە.
وێنۆک|ڕووبەری نیشتەجێبوونی ئێستای ئێزیدییەکان لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ. ئێزیدییەکان لە پارێزگاکانی ماردین و باتمان و ڕحا و بەشێک لە پارێزگاکانی شرناخ و ئامەد دەژین.

 مێژوو 
وێنۆک|کۆمەڵێک ئێزیدی لە دەوروبەری ماردین (کۆتایی سەدەی نۆزدەھەم، وێنەکە لە پۆستکارتێکی فەڕەنسییەوە)
ئێزیدییەکان سەر بە ناوچەیەکن لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست کە لە مێژوودا بە میزۆپۆتامیا ناسراوە (بە تایبەتیتر، ئەوان خەڵکی ڕەسەنی بەشی باکووری میزۆپۆتامیان) کە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیاش دەگرێتەوە.

دەوڵەتی تورکی مۆدێرن لە ساڵی ١٩٢٣ دامەزرا. ئێزیدییەکان پێش دامەزراندنی دەوڵەتی مۆدێرنی تورکیا لە خاکەکانی تورکیای ئێستادا ژیاون. ھۆزە ئێزیدییەکان دوای ئەوەی سوڵتان سەلیمی یەکەم لە نێوان ساڵانی ١٥١٤ بۆ ١٥١٦ ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ و مووسڵ و سووریای لە پارێزگاکانی عوسمانی مووسڵ، دیاربەکر، وان، بیتلیس و حەلەب ژیاون.

لە ساڵی ١٨٤٤ ئێزیدییەکان لە تورکیا کە لە ناوچەی توور عەبدین بوون، لە لایەن شازادەی کورد بەدرخان بەگ و ھێزەکانییەوە کوژران.

لەم دواییانەدا بەشێک لە ئێزیدییەکان کە لە تورکیاوە ھاتوون و لە ئەڵمانیا ژیاون، گەڕاونەتەوە گوندەکانیان لە تورکیا.
وێنۆک|ژنێکی ئێزیدی لەسەر چیای ئارارات .(١٩٢٢)

 کۆچکردن بۆ قەوقاز 
لە سەدەی نۆزدەھەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ئێزیدییەکان لەکاتی دوو شەپۆلی گەورەی کۆچکردندا دەستیان کرد بە ھەڵاتن لە ناوچەکانی وان و  قەرس و بازید لە ڕۆژھەڵاتی تورکیا. شەپۆلی یەکەم لەکاتی شەڕەکانی ڕووسیا و عوسمانی لە سەدەی نۆزدەھەمدا (١٨٢٨–١٨٢٩ و ١٨٧٩–١٨٨٢) ڕوویدا و شەپۆلی دووەمیش لەکاتی جەنگی جیھانی یەکەمدا ڕوویدا، بە تایبەت لە کاتی جینۆسایدی ئەرمەنەکان و دوای کۆمەڵکوژیی ئەرمەنییەکان، کە ئێزیدییەکانیش شانبەشانی ئەرمەنییەکان کرانە ئامانج. پێش کۆچکردن، ئێزیدییەکان بەشێکی دانەبڕاویان لە کارلێکە خێڵەکییەکانی کورد لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا پێکھێنا. ئێزیدییەکانی ئەرمەنستان کە لەکاتی شەپۆلی یەکەمی کۆچکردندا ھاتبوون لە ناحیەی ئاپاران و تالین لە ناوچە شاخاوییەکانی ئاراگاتسۆن نیشتەجێ بوون و ئێزیدییەکانیش کە لەکاتی شەپۆلی دووەمدا ھاتبوون لە گوندەکانی ئەبار ئەشتەرەک و ڤاغارشاپات ئارماڤیر نیشتەجێ بوون. ھۆکاری سەرەکی ئەم کۆچانە شەڕ و چەوساندنەوەی ئایینی بوو لەسەر دەستی تورکەکانی عوسمانی و کوردە موسڵمانەکان کە ھەوڵیان دەدا بە زۆرەملێ بیانکەنە ئیسلام.

 جینۆسایدی ئەرمەنەکان 
ئێزیدییەکان شانبەشانی ئەرمەنییەکان و  ئاشوورییەکان و  یۆنانی پۆنتیکەکان لەکاتی جینۆسایدی ئەرمەنییەکان لە ساڵانی ١٩١٥ و ١٩١٦ تووشی کۆمەڵکوژی بوون، کە دواتر بووە ھۆی ھەڵاتنی زۆرێک لە ئێزیدییەکان. تورکیا ئەو جینۆسایدە ڕەتدەکاتەوە. لە کاتی جینۆسایدەکەدا ھێمای «ھەرکەسێک ٧ ئەرمەنی بکوژێت دەچێتە بەھەشت» ھەبووە و ھێمای «ھەرکەسێک ٧ ئێزیدی بکوژێت دەچێتە بەھەشت»یش بەکارھاتووە. بە گوتەی عەزیز تامۆیان، زیاتر لە ٣٠٠ ھەزار ئێزیدی لەگەڵ ئەرمەنییەکان کوژراون و بەشێکی دیکەشیان بەرەو ناوچەی قەوقاز ھەڵاتوون.

 ھەڵھاتن بۆ ئەڵمانیا 
بەھۆی چەوساندنەوە و ستەم و جیاکارییەوە، ئێزیدییەکان لە دوو شەپۆلی گەورەی کۆچکردندا لە تورکیا ھەڵھاتن. شەپۆلی یەکەم لە ساڵانی شەستەکانەوە دەستی پێکرد؛ زۆرێک لە ئێزیدییەکان لە نێو ئەو کرێکارە میوانانەی کە لە تورکیاوە ھاتبوون. ھەندێکیان لە شاری سێلێ نیشتەجێ بوون، لەوێ کۆمپانیای تێلێفۆنکن لە ساڵی ١٩٦٦ دەستی بە بەرھەمھێنانی تەلەڤیزیۆنی ڕەنگاوڕەنگ کرد لە کارگەیەکی نوێدا لەوێ. شەپۆلی دووەم دوای کودەتای سەربازی تورکیا لە ساڵی ١٩٨٠ ڕوویدا. کاتێک ئێزیدییەکان وەک زۆرێک لە ھاوکوردەکانیان لە ژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆری جەنەڕاڵ کەنعان ئیڤریندا ئازاریان چەشت. ئێزیدییەکان بۆ یەکەمجار لەلایەن دادگای کارگێڕییەوە لە شتادە وەک گرووپێکی چەوسێندراو ناسێنران و چەند ساڵێک دواتر، باکووری ڕاین-وێستفالیا وەک دەوڵەتێکی فیدراڵی بەدوایدا ھات. دوای ھەڵاتنیان، دادگای دەستووری فیدراڵی ئێزیدییەکانیشی وەک گرووپێکی چەوسێندراو ناساند.

بەپێی ئامارەکانی پەرلەمانی ئەڵمانیا (بۆندستاگ)، زۆرینەی ئێزیدییەکان لە ماوەی ٣٠ ساڵی ڕابردوودا تورکیایان بەجێھیشتووە.

لە ساڵی ١٩٨٩ گێرنۆت ویسنەر و ھێربێرت شنۆر لەگەڵ شاندێک گەشتیان بۆ تورکیا کرد بۆ ئەوەی بە چاوی خۆیان چەوساندنەوەی سەر ئێزیدییەکان ببینن. ئەوان لە باکووری ڕاین- وێستفالیا بانگەشەی مافی مانەوەیان بۆ ئێزیدییەکان کرد و لە ئەنجامدا ئێزیدییەکان وەک گرووپێکی گۆشەگیرکراو لە ئەڵمانیا ناسێنران.
 سەرچاوەکان 

 سەرچاوەکان