چۆرتکە

چۆرتکە یاخود چورتکە ()، کە پێی دەوترێت چوارچێوەی ژماردن، ئامرازێکی ژماردنی دەستییە کە لە سەردەمی کۆن لە ڕۆژھەڵاتی نزیک کۆن، ئەورووپا، چین و ڕووسیا بەکارئەھێنرا، تا پەسەندکردنی سیستەمی ژمارەیی ھیندۆسی-عەرەبی. چۆرتکە لە ڕیزبەندییەکی دوو ڕەھەندی مووروی خلیسکێنە (یان شتێکی ھاوچەشن) پێکدێت. لە دیزاینە سەرەتاییەکانیاندا، دەکرا مووروەکان لەسەر ڕووکەشێکی تەخت ڕێک بن یان بە تەلەکانیوە بخلیسکێن. دواتر وایان لێکرا کە مووروەکان بخلیسکێنە سەر دارەکان و لە چوارچێوەکەیدا دروست کرا، بەمەش ڕێگەی پێئەدرا خێراتر مامەڵەیان لەگەڵدا بکات.

 مێژووی دروست بوونی 
 میزۆپۆتامیا 
چۆرتکەی سۆمەری لە نێوان ساڵانی ٢٧٠٠ بۆ ٢٣٠٠ پ. ز دەرکەوتووە. خشتەی ستوونی یەک لە دوای یەکەکانی لەخۆگرتبوو و ڕێزبەندییە یەک لە دوای یەکەکانی گەورەیی سیستەمی ژمارە شەشتییەکانی سنووردار دەکرد.

 میسر 
مێژوونووسی یۆنانی ھێرۆدۆت لە میسری کۆن باسی چۆرتکەی کردووە. نووسیویەتی کە میسرییەکان لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەستکاری بەردەکانیان کردووە، بەپێچەوانەی یۆنانی بەشێوازی چەپ بۆ ڕاست کردوویانە. شوێنەوارناسان دیسکی کۆنیان بە قەبارەی جیاواز دۆزیوەتەوە کە پێیان وایە وەک ژمێرەکان بەکارییان ھێناوە؛ بەڵام ھێشتا وێناکردنی دیواری ئەم ئامێرە نەدۆزراوەتەوە.

 ئێران 
لە نزیکەی ٦٠٠پ. ز، فارسەکان بۆ یەکەمجار لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنشییەکاندا دەستیان بە بەکارھێنانی چۆرتکە کرد، لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی ئەشکانی و ساسانی و ئێراندا. زانایان سەرنجیان لەسەر ئاڵوگۆڕی زانست و داھێناندا بوو لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەریان. ھیندستان، چین و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانی کە ڕەنگە بەم شێوەیە چۆرتکەیان ھەناردەکردبێت بۆ وڵاتانی دیکە.

 یۆنان 
وێنۆک|وێنەیەکی سەرەتایی خشتەی سەلامی، ساڵی ١٨٩٩. ئۆرجیناڵەکەی مەڕمەڕە و لەلایەن مۆزەخانەی نیشتمانی ئیپیگرافی، لە ئەسینای پایتەختەوە ھەڵگیراوە.|293x293پیکسڵ
سەرەتاییترین بەڵگەی شوێنەواریی بۆ بەکارھێنانی چۆرتکەی یۆنانی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پێنجەمی پێش زایین. چۆرتکەی یۆنانی لە ئیمپراتۆریەتی ھەخامەنشییەکان، شارستانیەتی ئێترۆسکان، ڕۆمای کۆن و جیھانی مەسیحییەکانی ڕۆژاوا تا شۆڕشی فەڕەنسا بەکار دەھێنرا.

 ڕۆما 
وێنۆک|لەبەرگیراوەیەکی چۆرتکەی ڕۆمانی|ناوەڕاست
شێوازی ئاسایی بژمێرکردن لە ڕۆمای کۆن، وەکو یۆنان، بە جووڵاندنی ژمێرەکان لەسەر مێزێکی نەرم بوو. لە بنەڕەتدا بەردەکان () بەکارئەھێنران. ھێڵە نیشانەکراوەکان ئاماژەیان بە یەکە، پێنج، دە و ھتد دەکرد وەک لە سیستەمی ژمارەییی ڕۆمانیدا.

 ئەورووپای سەدەی ناوەڕاست 
سیستەمی ڕۆمانی کاونتەر کاستینگ لە ئەورووپای سەدەی ناوەڕاستدا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارئەھێنرا، و تا سەدەی نۆزدەھەم لە بەکارھێنانی سنوورداردا بەردەوام بوو.

 چین 
وێنۆک|چۆرتکەیەکی چینی (suanpan) ناسراوە.|ناوەڕاست
سەرەتاییترین بەڵگەنامەی نووسراوی ناسراوی چۆرتکەی چینی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دووەمی پێش زایین کە بە سوانپان ناسراوە.

 ژاپۆن 
وێنۆک|چۆرتکەی ژاپۆنی کە بە سۆرۆبان ناسراوە.|ناوەڕاست
لە ژاپۆن بە چۆرتکە ئەوترێت سۆرۆبان لە سەدەی چواردەیەمەوە لە چینەوە ھاوردە کراوە.

 کۆریای باشوور 
چۆرتکەی چینی لە دەوروبەری ساڵی ١٤٠٠ی زایینی لە چینەوە کۆچی کردووە بۆ کۆریا. کۆریەکان پێی دەڵێن جوپان، سوپان یان جوسان.

 سەرچاوەکان 
 https://en.wikipedia.org/wiki/Abacus

 بەستەرە دەرەکییەکان 

پۆل:ئامرازە ماتماتیکییەکان