تەلارسازیی شاری دەلھی

تەلارسازیی دەلهی مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زیاتر لە هەزار ساڵ لەمەوپێش. وەک پایتەختی چەندین ئیمپراتۆریەتی هیندستان ناسراوە ، لەوانە شانشینی ڕاجپوتەکان ، سوڵتانی دەلهی ، ئیمپراتۆریەتی موغان ، و ڕاجی بەریتانی ، شاری دلهی ناوەندێک بووە بۆ هونەر و تەلارسازی.

 شانشینی ڕاجپوت 
لە پێش سەردەمی سوڵتانیەتی لە دێلهی، چەندین پێکهاتەی میمارییە کەوتووەتە ناو میراتی شارستانیی ئەو ناوچەیە، کە تاکوو ئەمشۆ مەبەستی توێژینەوە و سەیرکردنن. ئەمانە بریتین لە ئاگراسێن کی باولی (Agrasen ki Baoli)، خەزینەی سوراجکوند (Surajkund Reservoir)، لال کۆت (Lal Kot)، و کیلا ڕای پیتۆرا (Qila Rai Pithora). لەهەمان کاتدا، چەندین پەرستگەی ئاینی و ڕۆحی دروستکران کە ھەندێک لە پاشماوەکانیان تاکو ئەمشو ماوەتەوە و بەشێکن لە شناسنامەی کلتووری کۆمەڵگەی قوتب.

ئەم پێکهاتە میمارییە دروست کران لەلایەن بنەماڵە راجپوتەکانی تۆمارا و چاهامان (چاوهانس)، کە لە تارێخدا بە بەشدارییەکی کاریگەری ناوبانگە بۆ دامەزراندنی شاری کۆنەی دێلهی و شەوەیەکی بەرهەمهێنانی میراتی کولتووری و دینی.

[١] [٢] [٣] [٤]

 سوڵتانی دەهلی 
سوڵتانی دەهلی لە نێوان ساڵانی ١٢٠٦ بۆ ١٥٢٦ حوکمڕانی شارەکەی دەکرد، لە دەسەڵاتی ئەواندا گەشەسەندنی تەلارسازی سەرەتایی هیندۆ-ئیسلامی بەخۆیەوە بینی، دیارترینیان کۆمەڵگەی قوتب منار بوو، کە کۆمەڵێک شوێنەواری دەوروبەری قوتب منار بوو. هەروەها لەم قۆناغەدا دروستکردنی چەندین قەڵا و شارەکانی وەک قەڵای سیری، توغلەقاباد و فیرۆز شا کۆتلەی بەخۆیەوە بینی. لە دەوروبەری ئەم قۆناغەدا چەندین گۆڕ دروستکراون کە تا ئێستاش لە زۆر شوێنی وەک کۆمەڵگەی قوتب منار و کۆمەڵگەی هاوز خاس و باخچەی لۆدیدا هەن.

 ئیمپراتۆریەتی موغال 
تەلارسازی موغەکان: تەندروستیەکی ڕوون لە تەلارسازی هیندۆ-ئیسلامی

تەلارسازی موغەکان وەک جۆرێکی تایبەتی تەلارسازی هیندۆ-ئیسلامی، لە سەدەی شانزدەهەوە بەدەست هات و بەڕێژەیەکی بەرز پەرەسەندرا لە سەردەمی بەڕەوەبەرایەتی ئیمپراتۆریەتی موغەکاندا. ئەم شێوەیەی میماری بە پێژناسییەوەی قوبە گەورەی پیازی-گڵۆپی، بەکارهێنانی مەڕمەڕی سپی و بەردی شنی سوور، کاری ڕازاندنەوەی ناسک (calligraphy)، تاقی و گەراوی ڕووناکی، و بیناکانی گەورە کە لە چوار لاوەیان باخچەیەکی چارچێوەیی دەپەخشن، ناسراوە.

گۆڕی هومایون: سەرەتای شێوەیەکی نوێ

گۆڕی هومایون، کە لە دەهلی دانراوە، یەکەم نموونەی بەرچاوی ئەم شێوەیەیە و ڕێگای پێگەی تاج مەحاڵ ڕوونکردەوە. ئەم گۆڕە دەستی پێکرد بە شێوەیەکی نوێ لە تەلارسازی فەرمی، جگە لە گۆڕەکە، پێکهاتەیەکانی تر وەک "پورانا قیلا" (قلعەی کۆن) هەروەها بە پەیوەندیدارییەوە بەم پەیوەندە شێوەیە دروستکران 

قۆناغی شاجەهان: تەواوکردنی تەلارسازی موغەکان

زۆربەی کارە گەورەکانی تەلارسازی موغەکان لە سەردەمی شاجەهان و پاشتر ئەنجامدرا. لەم قۆناغەدا، یەکێک لە کارە گەورەکان دروستکردنی ڕوانگەی فەلەکی بوو، بە نموونە جانتار مەنتار (Jantar Mantar) کە لە سەدەی 18 بە شێوەیەکی فەرمی دروستکرایەوە بۆ بینینی ئاسمان.

باخچەی موغەکان: هەناسەی فەرس و ڕێکخستن

دەستکەوتێکی دیزاینی دیکەی موغەکان دروستکردنی باخچەی چار باغیە، کە وەربگریت لە میراتی دیزاینەکانی باخچەی فارسی. ئەم شێوەیە باخچە بە شێوەیەکی یەکسان و ڕێکخراو دەپەخشێت بە چوار بەش، بە جیاکردن بە ڕووبار یان ڕێگا. نموونەی باڵا باخچەکانی گۆڕی هومایون، ڕۆشانارا باغ، قودسیا باغ و باخچەکانی ناو کۆمەڵگەی گۆڕی سەفدارجەنگن، کە هەمووی دەربڕینی ئەم ڕێکخستنە کلتوورییە.

 سەردەمی کۆلۆنیالیزمی بەریتانیا 
گەشەی تەلارسازی لە دەهلی: لە سەرەتاوەی نوێدەهلی تا کۆنترۆڵی مۆدێرن

دوای ئەوەی شارەکەی دەهلی وەک پایتەختی نوێی هندوستان دیاری کرا، جۆرج پێنجەم (پادشای بەریتانیا) بناغەی نیودەهلی دانا، بۆ ئەوەی بە پایتەختی فەرمی بگۆڕێت. بۆ ئەم مەبەستە، حکومەتی بەریتانیا بانگهێشتی دوو میمارە سەرشناس، ئێدوین لوتیێنس و هێربێرت بەیکەر دەکات بۆ دیزاینکردنی بیناکانی حکومی. ئەم ناوچەیە لە ڕۆژانەکاندا بە ناوی "دەهلیی لوتیێنس" ناسراوە، بە هۆی ئەو پڕۆژەیەی بەرەوپێش برد.

تیمەکەی لوتیێنس بە هاوکاری واڵتەر سایکس جۆرج، ئارسەر گۆردۆن شوسمیت و هێنری مێد دروستکرا. پێشەکی، لوتیێنس دڵنیا نەبوو کە تایبەتمەندیە هیندییەکان بیکاتە ناو ستایلی میمارییەکەی، بەڵام لە بەردەم داواکاری و ڕووناکبونی کەلتوورییەکان، دواتر ڕازیبەخشی بەرزتر پێدرا بە ڕێکخستنی ناوچەکە بە شێوەیەکی کۆمەڵگاییکردن.

 دوای سەربەخۆیی 

دادگای باڵا و میمارییە جۆراوجۆرەکان
دادگای باڵای هندوستان لەلایەن گەنیش بیکاجی دیۆلالیکارەوە دیزاین کراوە، بە هێمای شێوەی ئەندامی میمارییەکانی لوتیێنس. بەڵام لە پاش ئازادبوونی هندوستان، ڕووداوی نوێیەک لە مێماری دەهلی ڕوویدا: بەرزبوونی ستایلی مۆدێرنیستی بە کاریگەرییەکی بەرهەمهێنەر وەک لی کۆربوزیێر.

نموونەیە باشەکانی تەلارسازی مۆدێرن
دوای سەربەخۆیی، هەندێک لە باشترین نموونەکانی تەلارسازی مۆدێرن لە دەهلی پێکهاتەی ئەمانەن:

 IIT Delhi (1961) ـ لەلایەن Jugal Kishore Chodhury
 هۆڵی گەلان (1972) ـ لەلایەن Raj Rewal
 گوندی یارییە ئاسیاییەکان (1982) ـ لەلایەن Raj Rewal
 بینای Palika Kendra (1984) ـ لەلایەن Kuldip Singh
 مەعبدەی Lotus Temple (1986) ـ لەلایەن Fariborz Sahba

هۆڵی گەلان، نموونەیەکی سەرکەوتوو و پێزانراوە لە تەلارسازی مۆدێرنەکانی هندوستانە، کە لە ساڵی 2017 هەوڵی ڕووخاندنەوەی پێدرا، بەڵام لەلایەن فەرهەنگاوەندانی تەلارسازی و پشتیوانانی میراتی ناوەندی بە شدی ڕەتکرایەوە

 ئاماژەکان 

تەلارسازی لە هیندستان

پۆل:دەلھی
پۆل:نژیاروانیی ھیندی
پۆل:تەلارسازی لە هیندستان