شانشینی یەھوودا

شانشینی یەھوودا شانشینێکی ئیسرائیلی بووە لە باشووری شام لە سەردەمی ئاسندا. ناوەندەکەی لە بەرزایییەکانی ڕۆژئاوای دەریای مردووە و پایتەختی شانشینەکە ئۆرشەلیم بوو. بۆ ماوەی چوار سەدە لەلایەن شانشینی داوودەوە حوکمڕانیی کراوە. جوولەکەکان بە ناوی یەھووداوە ناونراون، و بە پلەی یەکەم لە کەسانێکەوە ھاتوون کە لەو ناوچەیەدا ژیاون.

کتێبی پیرۆزی عیبری شانشینی یەھوودا وەک یەکێک لە دوو دەوڵەتی جێنشینی شانشینی یەکگرتووی ئیسرائیل نیشان دەدات کە زاراوەیەک ئاماژەیە بۆ دەسەڵاتی پاشایەتیی یەکگرتوو لە ژێر دەستی شاول و داوود و سلێمان پادشاکانی کتێبی پیرۆز و خاکی یەھوودا و ئیسرائیل دەگرێتەوە. بەڵام لە ماوەی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ھەندێک لە زانایانی کتێبی پیرۆز دەستیان کرد بە قسەکردن لەسەر ئەوەی کە بەڵگەی شوێنەواریی بۆ شانشینییەکی بەرفراوان پێش کۆتاییی سەدەی ھەشتەمی پێش زایین زۆر لاوازە، و ئەو میتۆدۆلۆژیایەی کە بۆ بەدەستهێنانی بەڵگەکان بەکارھاتووە کەموکوڕی تێدایە. لە سەدەی ١٠ و سەرەتای سەدەی ٩ی پێش زایین، ڕەنگە خاکی یەھوودا دانیشتووانی سنووردار بووبێت، کە لە ھەندێک شوێنی قەڵادار و چەندین شوێنی نیشتەجێبوونی گوندنشینی قەڵادار نەکراو پێکھاتبێت. تێل دان ستێل کە لە ساڵی ١٩٩٣ دۆزرایەوە، نیشانی دەدات کە شانشینەکە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆیەمی پێش زاییندا بە جۆرێک لە جۆرەکان بوونی ھەبووە، بەڵام ئاماژە بە ڕاددەی دەسەڵاتەکەی ناکات. بەڵام ھەڵکۆڵینەکانی ئەم دوایییەی خربەت قیافە پشتگیری لە بوونی شانشینێکی ڕێکخراو و شارنشینی ناوەندی دەکەن تا سەدەی ١٠ی پێش زایین، بەپێی ھەڵکەندنەکان.

لە سەدەی حەوتەمی پێش زاییندا، ژمارەی دانیشتوانی شانشینەکە زۆر زیادی کرد، لە ژێر دەسەڵاتی ئاشووریی نوێدا سەرکەوتوو بوو سەرەڕای یاخیبوونی حەزقیا لە دژی پاشای ئاشووری سەنحاریب. یۆشیا سوودی لەو بۆشایییە سیاسییە وەرگرت کە لە ئەنجامی دابەزینی ئاشوور و سەرھەڵدانی دەسەڵاتی میسری سائیت بەسەر ناوچەکەدا ھاتە ئاراوە بۆ ئەوەی چاکسازییە ئایینییەکانی خۆی دەربکات. مێژووی دووبارەکردنەوە کە مێژووی گەلی ئیسرائیل لە یوشعەوە تا یۆشیا دەگێڕێتەوە و جیھانبینییەک دەرئەبڕێت کە لەسەر بنەمای بنەما یاسایییەکان کە لە کتێبی دووبارەکردنەوەی کتێبی پیرۆزدا دۆزراونەتەوە، وا گریمان دەکرێت کە لەم ماوەیەدا نووسرابێت و جەخت لەسەر گرنگیی بەرزڕاگرتنیان دەکاتەوە.

لەگەڵ کەوتنی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لە ساڵی ٦٠٥ پێش زایین، کێبڕکێ لە نێوان میسری سائیت و ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێدا سەریھەڵدا لەسەر کۆنترۆڵکردنی شام، لە کۆتاییدا بووە ھۆی دابەزینی خێرای دەسەڵاتی یەھوودا. سەرەتای سەدەی شەشەمی پێش زایین شەپۆلێکی یاخیبوونی جوولەکەکانی بە پشتیوانیی میسر لە دژی دەسەڵاتی بابل بەخۆیەوە بینی کە شکستیپێھێنرا و چەقێنرا. لە ساڵی ٥٨٧ی پێش زایین، نەبوخەد نەسری دووەم خەریکی گەمارۆدانی ئورشەلیم بوو، لە کۆتاییدا شارەکەی وێران کرد و کۆتاییی بە شانشینەکە ھێنا.Lipschits, Oded (2005).  ژمارەیەکی زۆر لە جولەکەکان دوورخرانەوە بۆ بابل و دواتر شانشینی کەوتوو وەک پارێزگایەکی بابل لکێندرا .

دوای کەوتنی بابل بەھۆی ئیمپراتۆریەتیی ھەخامەنشییەکان, پاشای ھەخامەنشییەکان کورووشی مەزن ڕێگەی بەو جوولەکانە دا کە دوای داگیرکردنی یەھوودا دیپۆرتکرابوونەوە بگەڕێنەوە. لە ژێر حوکمڕانیی فارسدا ڕێگەیان پێدرا حوکمڕانیی سەربەخۆیان ھەبێت. تا دوای ٤٠٠ ساڵ نەبوو، دوای ڕاپەڕینی مەکابییەکان، کە جوولەکەکان بە تەواوی سەربەخۆیییان وەرگرتەوە.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ویلایەت و ناوچە ھەڵوەشێنراوەکانی سەدەی شەشەمی پێش زایین
پۆل:مێژووی فەلەستین
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی عیبری
پۆل:مێژووی ئیسرائیل