شۆڕشی بابل (٦٢٦ پ.ز)

ئاشوورییەکان کۆنتڕۆڵی بابلیان لەدەستدا
 دروستبوون و دامەزرانی ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ
 بووە سەرەتایەک بۆ لەشکرکێشیی ماد-بابل بۆ سەر ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریشەڕکەران بابل ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێفەرماندە و سەرکردەکان نەبوپلاسەر سین شار ئیشکون
ڕاپەڕینی بابل یان شۆڕشی بابل لە ساڵی ٦٢٦ پێش زایین ئاماژەیە بۆ ڕاپەڕینی ژەنەراڵ نەبوپلاسەر و شەڕی سەربەخۆیی تا ئەو کاتەی کە بە سەرکەوتوویی کۆنترۆڵی بابلی لە ساڵی ٦٢٠ پێش زایین چەسپاند، شکستی بە ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ ھێنا کە زیاتر لە سەدەیەک حوکمڕانیی بابلی کردبوو. ڕاپەڕینەکە پێکھاتنی ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێی بەخۆیەوە بینی و یەکێک بوو لەو ھۆکارە سەرەکییانەی کە بەشداربوو لە ڕووخانی ئاشوور؛ بیست ساڵ دوای دەستپێکردنی ڕاپەڕینەکە، سوپای نەبوپلاسەر و سوپای ھاوپەیمانەکەی، کەیخەسرەوی مادەکان، ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێیان لەناوبرد.

 پێشینە 
بەو پێیەی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ لە ساڵی ٧٢٩ پێش زایین لە سەردەمی پادشا تیگلات-پلاسەری سێیەمدا بابلی داگیرکردبوو، پادشاکانی ئاشوور بەھۆی "کێشەی بابل"ەوە تووشی زیان بوون؛ یاخیبوونی بەردەوام لە باشوور بە ئامانجی گەڕاندنەوەی سەربەخۆیی. سەرەڕای ھەوڵی زۆر لەلایەن پادشاکانی ئاشوورەوە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، وەک لەناوبردنی بابل لەلایەن سەنحاریب و چاکسازییەکانی ئەسەرحەدۆن، یاخیبوونەکان ھەر مابوون. ڕاپەڕینی ساڵی ٦٢٦ پێش زایین تەنیا دوا ڕاپەڕین بوو لە ڕیزێکی درێژی ڕاپەڕینەکانی بابلی دژی ئاشوورییەکان.

 ڕاپەڕینەکە 
لە ساڵی ٦٢٦ پێش زایین، لە سەرەتای سەردەمی پادشای ئاشووری سین شار ئیشکون، ژەنەڕاڵێک بە ناوی نەبوپلاسەر ئەو ناسەقامگیرییە سیاسییەی کە بەھۆی شەڕێکی ناوخۆییی کورتی پێشووی نێوان پادشا و ژەنەڕاڵ سین شومو-لیشیرەوە دروست بوو، بەکاریھێنا بۆ ھێرشکردنە سەر شارەکانی بابل و نیپوور. نەبپلاسەر لە ھەردوو شەڕەکەدا سەرکەوتوو بوو، بەڵام وەڵامی ئاشوورییەکان خێرا بوو و تا مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٦٢٦ پێش زایین ئاشوورییەکان نیپووریان کۆنترۆڵکردەوە و نەبوپلاسەریان لە شاری ئورووک گەمارۆدا. سوپای ئاشووری نەیتوانی بابل بگرێت و حاکمی نەبوپلاسەر لە ئورووکیش بە سەرکەوتوویی بەرپەرچیانی دایەوە.

لە ٢٢-٢٣ی تشرینی دووەمی ساڵی ٦٢٦ پێش زایین، نەبوپلاسەر بە فەرمی تاجی پادشای بابلی لەسەر دانرا، ئاشوورییەکان نەیانتوانی بیگرن و بیکوژن، ئەمەش بابلی وەک شانشینی سەربەخۆ گەڕاندەوە دوای زیاتر لە سەدەیەک لە حوکمڕانیی ئاشوورییەکان. ھێزەکانی سین شار ئیشکون لە باکووری بابل لە ساڵانی ٦٢٥-٦٢٣ پێش زایین ھەڵمەتیان ئەنجامدا و ھەرچەندە لە سەرەتادا سەرکەوتوو بوون (گرتنی شاری سیپار و شکستپێھێنانی ھەوڵی داگیرکردنەوەی نیپوور لەلایەن نەبوپلاسەر)، شارەکانی دیکەی باشوور، وەک دێر، لە دەوروبەری ئەم کاتەدا دەستیان کرد بە ڕاپەڕین دژی ئاشوورییەکان. سین شار ئیشکون درکی بەو مەترسییە کرد کە ڕاپەڕینێکی بەرفراوان دروست بووبوو و بە شێوەیەکی شەخسیی سەرکردایەتی ھێرشێکی بەرپەرچدانەوەی بەرفراوانی کرد، بە سەرکەوتوویی ئورووک کە یەکێک بوو لە شارە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی نەبوپلاسەر لە ساڵی ٦٢٣ پێش زایین کۆنتڕۆڵیکردەوە.

ڕەنگە لە کۆتاییدا نەبوپلاسەر شکستی ھێنابا و کۆنترۆڵی بابل بگەڕایەتەوە ئەگەر ڕاپەڕینێکی ساڵی ٦٢٢ پێش زایین بە سەرۆکایەتیی ژەنەراڵێکی ئاشووری (کە ناوەکەی نادیارە) لە پارێزگاکانی ڕۆژئاوای ئیمپراتۆریەتەکەدا نەبووایە. ئەم ژەنەراڵە بە سوودوەرگرتن لە نەبوونی سین شار ئیشکون و سوپای ئاشوور لە بابل، ڕێپێوانێکی بۆ سەر نەینەوای پایتەختی ئاشووری کرد و لەوێ بە سەرکەوتوویی دەستی بەسەر تەختی ئاشووریدا گرت. ئەم پێشھاتە سین شار ئیشکونی ناچار کرد دەستبەرداری ھەڵمەتەکەی لە بابل بێت و ھەرچەندە تەنھا لە ماوەی سەد ڕۆژدا بە سەرکەوتوویی شکستی بە دەستبەسەرداگیرەکەی تەختی ئاشوور ھێنا، بەڵام نەبوونی ئەو لە بابل ڕێگەی بە بابلییەکان دا کە دوا بنکە و یەکەی ئاشووری کە مابوونەوە لە بابل لە ساڵی ٦٢٢ پێش زایین تا ٦٢٠ پێش زایین داگیر بکەن. ھەردوو شاری ئورووک و نیپوور، ئەو شارانەی زۆرترین گۆڕانکارییان لە نێوان کۆنترۆڵی ئاشوور و بابلدا ھەبوو، تا ساڵی ٦٢٠ پێش زایین بە تووندی لە ژێر فەرمانڕەواییی بابل جێگیر بوو و نەبوپلاسەر دەسەڵاتی خۆی بەسەر ھەموو بابلدا چەسپاند.

 دەرئەنجام 
دوای ئەوەی بابل شانشینێکی سەربەخۆی بە دەستی خۆی گەڕاندەوە، نەبوپلاسەر بەردەوام بوو لە شەڕکردن لەگەڵ ئاشوورییەکان. تا ساڵی ٦١٦ پێش زایین گەیشتە باکوور تا ڕووباری بالیخ. سەرەڕای ئەوەی فیرعەون پسامتیکی یەکەمی میسریی ھاوپەیمانی ئاشوور پەیوەندی بەو ململانێیەوە کرد، بەڵام نەبوپلاسەر بەردەوام بوو لە سەرکەوتن لە دوای سەرکەوتن.

لە مانگی تشرینی یەکەم یان تشرینی دووەمی ساڵی ٦١٥ پێش زایین، مادەکان کە دووژمنێکی دیکەی کۆن و دێرینی ئاشووربوون، لە ژێر سەرپەرشتیی پادشا کەیخەسرەو چوونە ناو ئاشوور و ناوچەی دەوروبەری شاری ئارابخایان داگیرکرد وەک ئامادەکارییەک بۆ ھەڵمەتێکی کۆتاییی گەورە دژی سین شار ئیشکون. لە مانگی تەممووز یان ئابی ساڵی ٦١٤ پێش زایین، مادەکان ھێرشیان کردە سەر شارەکانی نەمروود و نەینەوا و بە سەرکەوتوویی شاری تاربیسویان داگیرکرد. پاشان ئاشووریان گەمارۆ دا. ئەم گەمارۆیە سەرکەوتوو بوو و مادەکان دڵ پایتەختی ئاشووریان گرت و تاڵانیان کرد و زۆرێک لە دانیشتووانی ئاشووریان کوشت و سەریانیان بڕین. نەبوپلاسەر تەنھا دوای ئەوەی تاڵانکردنەکە دەستیپێکردبوو گەیشتە ئاشوور و لەگەڵ سکەیخەسرەو کۆبوویەوە و ھاوپەیمانیی لەگەڵیدا کرد و پەیمانێکی دژە ئاشووری واژۆکرد و نەبوخەد نەسری دووەمی کوڕی نەبوپلاسەر ھاوسەرگیریی لەگەڵ یەکێک لە کچەکانی پادشا کەیخەسرەو کرد. پاش ماوەیەکی کەم لە کەوتنی ئاشوور، سین شار ئیشکون دوا ھەوڵی خۆی بۆ ھێرشی پێچەوانە دا، پەلەی کرد بۆ ڕزگارکردنی شاری گەمارۆدراوی ڕاھیلو، بەڵام سوپای نەبوپلاسەر پاشەکشەی کردبوو پێش ئەوەی شەڕێک ڕووبدات.

لە مانگی نیسان یان ئایاری ساڵی ٦١٢ پێش زایین، لە سەرەتای ساڵی چواردەھەمی نەبوپلاسەر وەک پادشای بابل، سوپای یەکگرتووی ماد و بابل بۆ سەر نەینەوا ڕێپێوانیان کرد. لە مانگی حوزەیران تا مانگی ئابی ئەو ساڵە، پایتەختی ئاشوورییان گەمارۆدا و لە مانگی ئابدا دیوارەکان شکێنران، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە گەمارۆدان و بەتاڵانبردنێکی درێژخایەن و دڕندانەی لێبکەوێتەوە. دوای چوار ساڵ، لە ساڵی ٦٠٩ پێش زایین، ھێزەکانی ماد-بابل بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دوایین پادشای ئاشووری، ئاشوور-ئوبالیتی دووەمیان شکست پێھێنا و کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ ھات.

 سەرچاوەکان 

 کتێبنامە 






پۆل:سەدەی ٧ەمەمی پ.ز
پۆل:مێژووی سەربازیی بابل
پۆل:ڕاپەڕینەکان دژی ئیمپراتۆریەتەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتیی بابلی نوێ
پۆل:مێژووی سەربازیی ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ
پۆل:ساڵانی ٦٢٠ پ.ز
پۆل:ڕاپەڕینەکانی سەدەی ٧ەمی پ.ز
پۆل:ململانێکانی سەدەی ٧ەمی پ.ز