پشیلەی زێڕینی ئەفریقی

پشیلەی زێڕینی ئەفریقی (بە ئینگلیزی: African golden cat، ناوی زانستی: Caracal aurata) جۆرێکە لە پشیلەی کێوی قەبارە مامناوەند کە بە شێوەیەکی نھێنیئامێز لە دارستانە باراناوییەکانی ڕۆژئاوا و ناوەڕاستی ئەفریقادا دەژی. ئەم ئاژەڵە بەھۆی شەرمنی و سروشتە شەوگەڕییەکەیەوە، یەکێکە لەو پشیلە کێوییانەی کە کەمترین زانیاری لەسەری ھەیە و بە دەگمەن لەلایەن مرۆڤەوە دەبینرێت.

پشیلەی زێڕینی ئەفریقی لە ڕووی بۆماوەییەوە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ کاراکال (وشەق) و سێرڤاڵدا ھەیە. بەھۆی لەناوچوونی ژینگەکەی و ڕاوکردن، ژمارەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەتەوە و لە ڕیزی سووری IUCNدا وەک جۆرێکی لاواز (Vulnerable) پۆلێن کراوە.

 مێژووی پۆلێنکاری و بۆماوەیی 
بۆ ماوەیەکی زۆر، پشیلەی زێڕینی ئەفریقی لە ڕەگەزێکی تایبەت بە خۆی بە ناوی Profelis پۆلێن دەکرا. بەڵام توێژینەوە بۆماوەییەکانی ئەم دواییە دەریانخست کە ئەم پشیلەیە پەیوەندییەکی زۆر نزیکی لەگەڵ کاراکال (Caracal caracal) و سێرڤاڵ (Leptailurus serval) ھەیە. ئەم سێ جۆرە پێکەوە بنەماڵەیەکی بۆماوەیی پێکدەھێنن کە نزیکەی ٥.٤ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر لە باوباپیرانێکی ھاوبەش جیا بوونەتەوە. ھەر بۆیە ئێستا لە ڕووی زانستییەوە لەناو ڕەگەزی Caracalدا دادەنرێت.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
پشیلەی زێڕینی ئەفریقی لە پشیلەی ماڵی گەورەتر و پتەوترە، قەبارەی نزیکەی دوو ھێندەی پشیلەیەکی ماڵییە. کێشی لە نێوان ٥.٥ بۆ ١٦ کیلۆگرامدایە و درێژییەکەی لە نێوان ٦١ بۆ ١٠١ سانتیمەتردایە، لەگەڵ کلکێکی کورتتر کە درێژییەکەی لە نێوان ١٦ بۆ ٤٦ سانتیمەترە.

دیارترین تایبەتمەندیی ئەم ئاژەڵە، فرەڕەنگیی فەرووەکەیەتی. ھەرچەندە پێی دەوترێت "زێڕین"، بەڵام ڕەنگی دەتوانێت لە زێڕینی-قاوەیی و سوورباوەوە بگۆڕێت بۆ خۆڵەمێشیی ئاسنین و تەنانەت ڕەنگی ڕەش (melanistic). ھەندێکیان خاڵدارن و ھەندێکی تریان بێ خاڵن. ئەم فرەڕەنگییە یارمەتیی خۆشاردنەوەی دەدات لە ژینگە جیاوازەکانی دارستاندا.

 ژینگە و بڵاوبوونەوە 
پشیلەی زێڕینی ئەفریقی بە شێوەیەکی سەرەکی لە دارستانە باراناوییە گەرم و شێدارەکانی نزیک ھێڵی کەمەرەیی ئەفریقادا دەژی. بڵاوبوونەوەی جوگرافییەکەی لە سێنیگال لە ڕۆژئاواوە درێژ دەبێتەوە بۆ کینیا لە ڕۆژھەڵات، و لە باشووریشدا تا باکووری ئەنگۆلا دەبینرێت.

ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی لە دارستانە چڕەکان، دارستانە نەیژەکان، و ناوچە کەنارییەکاندا دەژین و زۆر بە دەگمەن لە ناوچە کراوەکاندا دەبینرێن.

 ڕەفتار و خۆراک 
 ڕەفتار 
بەھۆی سروشتە نھێنیئامێزەکەیەوە، زانیارییەکان دەربارەی ڕەفتاری ئەم پشیلەیە لە سروشتدا کەمن و زۆربەیان لە ڕێگەی کامێرای چاودێرییەوە بەدەست ھاتوون. ئەوان ئاژەڵێکی تەنھاییخواز و بە زۆری شەوگەڕن، ھەرچەندە ھەندێک جار لە کاتی بەرەبەیان و زەردەپەڕدا چالاکن. توانایەکی باشی داربەسەرکەوتنیان ھەیە، بەڵام وا دیارە کە زۆربەی کاتەکانیان لەسەر زەوی بەسەر دەبەن.

 خۆراک 
پشیلەی زێڕینی ئەفریقی ڕاوکەرێکی گۆشتخۆری کارامەیە. خۆراکی پێکدێت لە کۆمەڵێک نێچیری جیاواز، لەوانە:

قرترێنەرەکان

باڵندە

مەیموونی بچووک

دویکەری دارستان (جۆرێکە لە ئاسک)

ھەندێک جار ئاژەڵی ماڵیی وەک مریشک و بزن

 ھەڕەشەکان و دۆخی پاراستن 
دۆخی پشیلەی زێڕینی ئەفریقی لە سروشتدا جێگەی نیگەرانییە و لەلایەن IUCNەوە وەک لاواز (Vulnerable) پۆلێن کراوە. گەورەترین ھەڕەشەکان بۆ سەر مانەوەی بریتین لە:

 لەناوچوونی ژینگە: بڕینەوەی دارستانە باراناوییەکان بۆ کشتوکاڵ، پیشەسازی، و کونکردنی نەوت، بووەتە ھۆی پارچەپارچەبوون و نەمانی ماڵی سروشتیی ئەم ئاژەڵە.
 ڕاوکردنی نایاسایی: لە ھەندێک ناوچەدا بۆ گۆشتەکەی (bushmeat) و پێستە جوانەکەی ڕاو دەکرێت.
 تەڵەی ڕاوکەران: زۆرجار بە ھەڵە دەکەوێتە ناو ئەو تەڵانەوە کە بۆ ئاژەڵی تر دانراون.

ھەوڵەکان بۆ پاراستنی ئەم جۆرە لە ڕێگەی دروستکردنی ناوچەی پارێزراو و زیادکردنی ھۆشیارییەوە بەردەوامە.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:پشیلەکان
پۆل:شیردەرەکانی ئەفریقا
پۆل:ئاژەڵە لاوازەکان (VU)
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٨٢٧
پۆل:ئای یوو سی ئێن لیستی سووری جۆرە لاوازەکان
پۆل:گواندارانی کامیروون
پۆل:گواندارانی گابۆن
پۆل:گواندارانی کۆماری ئەفریقای ناوەندی
پۆل:گواندارانی کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ