ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی

ھەڵوەشاندنەوە و ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی (١٩٠٨–١٩٢٢) دوا قۆناغی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانییە کە لە سەرھەڵدانی شۆڕشی گەنجانی تورک دەستی پێکرد، کە دەستووری عوسمانی ساڵی ١٨٧٦ی گەڕاندەوە و دیموکراسی فرە حیزبی ناساند. بە سیستەمی ھەڵبژاردنی دوو قۆناغی (یاسای ھەڵبژاردن) لەژێر پەرلەمانی عوسمانیدا. دەستوور ھیوای ئەوەی خستەڕوو کە ھاووڵاتیانی سوڵتانییەت ئازاد ببن بۆ مۆدێرنکردنی دامودەزگاکانی و چارەسەرکردنی گرژییە تائیفییەکان. بەڵکو ئەو قۆناغە ناسکی خەلافەت و داڕمانی نزیک بووەوە.

سەرەڕای چاکسازییە سەربازییەکانی عوسمانی سوپای عوسمانی تووشی شکستێکی کارەساتبار بوو لە جەنگی ئیتاڵیا-تورکیا (١٩١١–١٩١٢) و شەڕەکانی بەڵکان (١٩١٢–١٩١٣)، کە بووە ھۆی دەرکردنی عوسمانییەکان لە باکووری ئەفریقا و نزیکەی تەواو لە ئەورووپا. ئەو نائارامییە بەردەوامەی کە عوسمانییەکانی ھێنایە ناو جەنگی جیھانیی یەکەمەوە بەھۆی دژە کودەتاکەی ساڵی ١٩٠٩ بوو کە پێش ڕووداوی ٣١ی ئازار ڕوویدا، دواتر کودەتاکەی ساڵی ١٩١٢ و کودەتای سەربازی ساڵی ١٩١٣ لە سوڵتانییەتدا. بەشداری عوسمانییەکان لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا لە شانۆی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا بە دابەشکردنی خاکەکانی سوڵتانییەت بەپێی مەرجەکانی پەیمانی سیڤەر کۆتایی ھات. پەیماننامەکە کە لە کۆنفرانسی لەندەن داڕێژرا، بە ناو خاکی بۆ عوسمانییەکان تەرخان کرد و ڕێگەی بە خەلافەتی عوسمانی دا (ھاوشێوەی ڤاتیکان، دەوڵەتێکی قەشە-پاشایی کە لەلایەن پاپای کاسۆلیکییەوە حوکمڕانی دەکرا) بمێنێتەوە، ئەمەش وای کرد ئەوان لاواز بن و بەمجۆرە ھیچ ھەڕەشەیەک بۆ ئەورووپییەکان نەبوون.

داگیرکردنی پایتەخت، ئاستانە (ئەستەنبوڵ)، لەگەڵ داگیرکردنی ئیزمیر، بزووتنەوەی نەتەوەیی تورکیای ھان دا کە لە شەڕی سەربەخۆیی تورکیادا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە یەکەمی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٢٢ ئەنجومەنی نیشتمانی گەورەی تورکیا بە فەرمی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی ھەڵوەشاندەوە. سوڵتان لە ساڵی ١٢٩٩ەوە لەو خاکانەی کە لەلایەن بنەماڵەی عوسمانییەوە حوکمڕانییان دەکرد، بە کەسایەتی نەویستراو دادەنرا.

 بیرۆکەی گشتی 
 ململانێ کۆمەڵایەتییەکان 
ئەورووپا لەگەڵ سەرھەڵدانی بیری ناسیۆنالیستی کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتە نەتەوەیییەکان. ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی سوڵتانییەتێک بوو کە ئاراستەیەکی ئایینی ھەبوو؛ بەڵام سەدەی نۆزدەھەم شایەتی سەرھەڵدانی ناسیۆنالیزم بوو لە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانیدا، لە ئەنجامدا سەربەخۆیی یۆنان لە ساڵی ١٨٢١، سڕبیا لە ساڵی ١٨٣٥ و بولگاریا لە ساڵانی ١٨٧٧–١٨٧٨. زۆرێک لە موسڵمانانی دانیشتووانی ئەو وڵاتانە لە کاتی ململانێکان و کۆمەڵکوژییەکان گیانیان لەدەستدا و ھەندێکی دیکەش ھەڵھاتن. بە پێچەوانەی وڵاتانی ئەورووپی، سوڵتانییەت ھیچ ھەوڵێکی نەدا بۆ یەکخستنی ئەو گەلانەی کە لە ڕێگەی تێگەیشتنی کولتوورییەوە داگیریان کرد. باب ئەلعالی ھیچ سیاسەتێکی فەرمی نەبوو بۆ گۆڕینی نا موسڵمانەکان لە باڵکان یان ئەنادۆڵ بۆ ئیسلام. لەبەرامبەردا سیاسەتی عوسمانی بە سیستمی ھەرزە بەڕێوەدەبرا کە بۆ ھەر ئایینێک لە پێکھاتە تائیفییەکان پێکھاتبوو.

سوڵتانییەت ھەرگیز بە تەواوی فەتحەکانی خۆی ئاوێتە نەکرد لەگەڵ ئابوورییەوە و بەم شێوەیە پەیوەندییەکی بەستنەوەی لەگەڵ ڕەعییەتەکانیدا دروست نەکرد. لە ماوەی ساڵانی ١٨٢٨–١٩٠٨دا، ھەوڵیدا بە چاکسازی لە دەوڵەت و کۆمەڵگادا، لەگەڵ پیشەسازی و بازاڕی جیھانیی کە بە خێرایی سەرھەڵدەدات، بگرێتەوە. چەمکی عوسمانیزم لە عوسمانییە گەنجەکانەوە سەریھەڵداوە، کە ئیلھامیان لە مۆنتسکیۆ و ڕۆسۆ و شۆڕشی فەڕەنسا وەرگرتووە. یەکسانی لە نێوان گەلاندا بەرەوپێش دەبرد و مەرجی دانا کە ڕەعییەتەکان لەبەردەم یاسادا یەکسان بن. عوسمانییەکان پێیان وابوو کە قبووڵکردنی ھەموو نەتەوە و ئایینە جیاوازەکان لەناو دەوڵەتی عوسمانیدا دەتوانێت کێشە کۆمەڵایەتییەکان چارەسەر بکات. دوای چاکسازی لە پەیڕەودا گۆڕانکاری گەورە لە ھەیکەلی دەوڵەتدا ھاتە ئاراوە؛ بەڵام جەوھەری سیستەمی ھەرزە بەبێ دەست لێدان مایەوە، ھەرچەندە سیاسەت و ڕێسای عەلمانی جێبەجێ کرا. خوێندنی سەرەتایی عوسمانی و وەرگرتنی سەربازی دەبوو بۆ موسڵمانان و نا موسڵمانان بە ھەمان شێوە بگرێتەوە. مایکل ھێکتەر ئاماژەی بەوە کردووە کە سەرھەڵدانی ناسیۆنالیزم لە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانیدا کاردانەوەیەک بووە بەرامبەر بە ھەوڵەکانی عوسمانی بۆ سەپاندنی شێوەکانی حوکمڕانی ڕاستەوخۆ و ناوەندیتر بەسەر ئەو دانیشتووانەدا کە پێشتر سەربەخۆیییەکی بەرچاویان ھەبووە.بدءًا من القرن الخامس عشر، تُركت الوظائف الحكومية العادية خارج سيطرة الدولة، وبدأت كل ملة في إدارة مدارسها الخاصة، وجمع الضرائب لدعم الطائفة ورفاهيتها، وتنظيم ومراقبة أحيائها الخاصة ومعاقبة المخالفين وفقًا لقوانينها في محاكمها الخاصة. تمتعت المجموعات الدينية والعرقية المختلفة في ظل هذا النظام بحريات دينية وثقافية واسعة، واستقلال إداري ومالي وقانوني كبير.Maksudyan, Nazan (2014). Orphans and Destitute Children in the Late Ottoman Empire. Syracuse, NY: Syracuse University Press. لاپەڕە. 103.Hechter, Michael (2001). Containing nationalism. Oxford University Press. لاپەڕە. 71–77. ISBN 0-19-924751-X. OCLC:470549985. مؤرشف من الأصل في 2021-06-22.

 کێشە ئابوورییەکان 
وێنۆک|بڕوانامەی کاتیی لە ١٩٣٣، کە بۆ ھەڵمەتی سەنەدەکان دەرچووە لە ساڵی ١٩٠٩ لەلایەن ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانییەوە

ئیمتیازاتی دەرەکی تەوەری سەرەکی ئەو قۆناغە بوو. پێیان وابوو کە یارمەتی دەرەکی کە بە ئیمتیازات وەردەگیرێت دەتوانێت سوودی بۆ سوڵتانییەت بگەیەنێت. عەبدولحەمیدی دووەم لە سەردەمی دەسەڵاتی خۆیدا دامەزراوەی ئابووری و ژێرخانی نوێی (کۆمپانیای بیمە، بانک، بەندەر و ھێڵی ئاسن) دامەزراند، بەڵام بە وردبینی دەبینین کە خاوەندارێتی بیانییەکان بوون یان ھەندێکجار بە ھاوبەشی لەگەڵ عوسمانییە نا موسڵمانەکان. سەردەمی حوکمڕانییەکەی بە تێچووی زۆری خزمەتگوزاری قەرزەکانی حکوومەت بوو. قەرزی گشتی عوسمانی بەشێک بوو لە پلانێکی گەورەتر بۆ کۆنترۆڵکردنی سیاسی، کە لە ڕێگەیەوە بەرژەوەندییە بازرگانییە جیھانییەکان ھەوڵیان دەدا سوودێک بەدەستبھێنن کە ڕەنگە لە قازانجی سوڵتانییەتدا نەبووبێت. ئیدارەی قەرزە گشتییەکانی عوسمانی لەلایەن ئەنجومەنێکی حەوت ئەندامەوە بەڕێوەدەبرا کە پێنجیان بیانی بوون و دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی قەرزەکەیان ھەبوو، دەسەڵاتەکەی بۆ بانکی عوسمانی (یان بانکی ناوەندی) درێژبووەوە. کۆی قەرزەکانی سوڵتانییەت پێش جەنگی جیھانی ٧١٦ ملیۆن دۆلار بووە. فەرەنسا ٦٠٪ی کۆی قەرزەکانی بەدەستەوەیە، ئەڵمانیا ٢٠٪ و بەریتانیا ١٥٪. ئیدارەی قەرزەکانی عوسمانی کۆنترۆڵی زۆرێک لە داھاتە گرنگەکانی دەوڵەتی دەکرد. دەستەی بەڕێوەبەرایەتییەکەی دەسەڵاتی بەسەر کاروباری داراییدا ھەبوو؛ کۆنترۆڵکردنی تەنانەت بۆ دیاریکردنی باجی سەر ئاژەڵداری لە پارێزگاکاندا درێژبووەوە. سەردەمی ئەو شایەتحاڵی قەیرانە ئابوورییەکانی سەدەی نۆزدەھەم بوو (بێ بازاڕی درێژخایەن پاشەکشەی ئابووری جیھانی بوو)، ئیستغلالکردنی شەڕانگێزانە و پەروەردەکردنی لەلایەن وڵاتانی پیشەسازییەوە، سوڵتانییەتی کردە دەوڵەتێکی نیمچە کۆلۆنیالیزم. جگە لەوەش بەرپرسانی عوسمانی کە نوێنەرایەتی دەسەڵاتە جیاوازەکان دەکەن لە ھەموو دەرفەتێکدا داوای بەرتیلیان دەکرد و داھاتەکانیان لە سیستەمێکی باجی گەندەڵ و جیاکارییەوە دەگرت. زەوتکردن ھەموو پیشەسازییەکی لەناوبرد کە لە خەباتدا بوو بۆ مانەوە و ئەوان بەرەنگاری ھەموو ھەوڵەکانی سەربەخۆیی بوون لە گەلە زۆرەکانی ژێردەستەی دەوڵەت.Finkel 2007، لاپەڕە 526

 محەممەدی شەشەم ١٩١٨–١٩٢٢ 
سوڵتان محەممەدی پێنجەم پێش کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم کۆچی دوایی کرد و محەممەدی شەشەمیش بوو بە سوڵتانی نوێ.

ئەستەنبوڵ بەپێی ئاگربەستی موودرۆس داگیرکرا و کۆتایی بە بەشداری عوسمانی لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا ھێنا، داگیرکردنەکە دوو قۆناغی ھەبوو: یەکەمیان لە ١٣ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ تا ١٦ی ئازاری ١٩٢٠؛ دووەمیان لە ١٦ی ئازاری ١٩٢٠ بوو، کاتێک ماوەی داگیرکاری درێژکرایەوە بەھۆی پەیماننامەی سیڤەرەوە، دواتر پەیمانی لۆزان کە لە ٢ی تەممووزی ١٩٢٣ واژووکرا، ئەمە یەکەم داگیرکاری بوو لە دوای داگیرکردنی قوستەنتینییە لە ساڵی ١٤٥٣. ئیدارەیەکی سەربازی ھاوپەیمانان لە سەرەتای کانوونی یەکەمی ١٩١٨ دامەزرا و سۆفیا لەلایەن ئیدارەی ھاوپەیمانانەوە گۆڕدرایەوە بۆ کاتدراییل و بیناکە بۆ ماوەیەکی کاتی گەڕێنرایەوە بۆ پاتریارکی ئۆرتۆدۆکسی ئیکۆمێنیکی یۆنان.

ئەندامانی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن لە ساڵانی ١٩١٩–١٩٢٠ لە دادگا سەربازییەکانی تورکیادا بە تۆمەتی تێکدانی دەستوور و ئیستغلالکردنی سەردەمی جەنگ و کۆمەڵکوژی ھەردوو یۆنانییەکان و ئەرمەنییەکان دادگایی کران. دادگا سەربازییەکان بوونەتە گۆڕەپانی شەڕە سیاسییەکان. ئەم دادگاییکردنانە یارمەتی یەکێتیی لیبراڵیان دا بۆ ئەوەی ھەموو ئەندامانی یەکگرتن و پێشکەوتن لە گۆڕەپانی سیاسی لە ڕەگەوە ھەڵبکەنن. ڕووخانی یەکێتییەکان ڕێگەی بە کۆشکەکە دا جارێکی دیکە دەستپێشخەرییەکە وەربگرێتەوە، ھەرچەندە ئەمە بۆ ماوەیەکی کورت بوو. ھەروەھا ئینگلیزەکان چەند ئەندامێکی حکوومەتی عوسمانییان دەستگیرکرد و لە ماڵتا دەستبەسەریان کرد، بۆ ئەوەی بەبێ دادگاییکردنی زیاتر بگۆڕدرێنەوە بە دیلەکانی جەنگی بەریتانیا. سێر گۆف کالتۆرپ تەنھا ئەندامانی حکوومەتەکەی تۆفیق پاشا و کەسایەتییە سەربازی و سیاسییەکانی لەخۆگرتبوو.

ئەندامانی خراپ ناوبانگی ڕژێمی عوسمانی بە پێکھێنانی حکوومەتی کاتی و داڕشتنی دیپلۆماسی کەسی ھەوڵیان دا دەوڵەت زیندوو بکەنەوە. بەم شێوەیە ئەحمەد تۆفیق پاشا لە نێوان تشرینی دووەمی ساڵی ١٩١٨ تا ئازاری ١٩١٩ دوو وەزارەت پێکھێنا، دواتر دامەد فەرید پاشا زاوای عەبدولحەمید، کە لە ماوەی حەوت مانگدا سەرکردایەتی سێ حکوومەتی کرد. داماد فەرید، کە لە سەردەمی حەمیدییەکان لە نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکان لە ئەورووپادا خزمەتی کردووە و لە سەردەمی سیاسەتمەدارێکی لیبڕاڵیدا لەگەڵ دەوڵەتمەدارانی ئەورووپی ئاشنا بووە، لە دانوستانەکان بۆ مانەوەی دەوڵەت و بنەماڵەی عوسمانی بە سەرمایەیەک دادەنرا.

بەم شێوەیە زیانەکانی جەنگی گەورە ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بەتەواوەتی وێران کرد. کۆتایی لەو کاتەدا ھات کە چاکسازییەکانی عوسمانی زۆرترین سەرکەوتنیان بەدەستھێنا. سەرەتا بە شۆڕشی گەنجانی تورک لە ساڵی ١٩٠٨ دەستی پێکرد کە دەسەڵاتی ڕاستەقینەی لە سوڵتان سەندەوە (ھەرچەندە سوڵتانییەت مایەوە) و خستییە دەستی لیژنەی یەکگرتن و پێشکەوتن.

 دابەشبوون 
دوای جەنگ، بیروباوەڕی عوسمانی باق و بریقی خۆی لەدەستدا. ھەرێم و ویلایەتەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەی تێکەڵ بە ئابووری جیھانیی کران، ھەندێک بەش (بالکان، میسر، عێراق و حیجاز) پەیوەندی ئابووری نزیکتریان لەگەڵ پاریس و لەندەن و ھەروەھا لەگەڵ ھیندستانی بەریتانیا دامەزراند لە چاو قوستەنتینییە کە دواتر لە ساڵی ١٩٣٠ەوە ناوی ئیستانبوڵ گۆڕدرا.

دابەشبوونی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی بە پەیمانی لەندەن (١٩١٥) دەستی پێکرد و زیاتر بە ڕێککەوتنە دوولایەنە جۆراوجۆرەکانی نێوان ھاوپەیمانان بەردەوام بوو. ڕێککەوتنی سەرەتایی ئاشتی لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی ئاگربەستی مودرۆس بوو. دوابەدوای داگیرکردنی ئەستەنبوڵ. دابەشبوونی سوڵتانییەت بووە ھۆی ناکۆکی نێونەتەوەیی کە لە کۆنفرانسی ئاشتی پاریس لە ساڵی ١٩١٩ تاوتوێ کرا، لە کۆتاییدا پەیمانی سیڤەر لە نێوان سوڵتانایەتی (پەسەند نەکراوە) و ئیدارەی ھاوپەیمانان واژوو کرا. دەرئەنجامی چارەسەری ئاشتی ئەوە بوو کە ھەر نەتەوەیەک لە سوڵتانییەتدا دەوڵەتی تایبەتی خۆی بەدەستھێنا.

 پەیمانی سیڤەر 
دەقی پەیمانی سیڤەر تا مانگی ئایاری ساڵی ١٩٢٠ بۆ عوسمانییەکان بڵاونەکرایەوە، بە پێچەوانەی چاوەڕوانییە گشتییەکانەوە، ھاوپەیمانان کۆمەڵگەی نێونەتەوەییان تووشی شۆک کرد کاتێک لە پەیماننامەکەدا مەرجیان دانا کە حکوومەتی عوسمانی لە ئەستەنبوڵی پایتەختدا دەمێنێتەوە؛ بەڵام بڕیاریان دا ڕۆژاوای ئەنادۆڵ بدەنە یۆنان، ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵیش بدەنە ئەرمینیا. کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست دابەشکرابوو بەسەر دوو ناوچەی کاریگەری نێوان فەڕەنسا و ئیتاڵیا، ھەرچەندە وەک بەشێک لە سوڵتانییەت مابووەوە. عوسمانییەکان ڕێگەیان پێدرا پایتەخت و شریتێکی بچووکی خاکی دەوروبەری بھێڵنەوە، بەڵام ئەو گەرووانەی کە پلانیان بۆ دانرابوو بە نێونەتەوەیی (بۆسفۆر و داردانێل) نەکرا، بۆ ئەوەی دەروازەکانی دەریای ڕەش بە کراوەیی بمێننەوە؛ و ھەروەھا پێدانی بەشی ناوەوەی ئەنادۆڵ - یەکەم کورسی دەسەڵاتی عوسمانی لە ماوەی شەش سەدەدا - بۆ ئەوەی ملکەچی دەسەڵاتی سوڵتانییەت بن.

ڕێکخراوی زایۆنیستی جیھانی نەیتوانی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم ڕازی بکات کە قەرزەکانی سوڵتانییەت لە بەرامبەر زەوییە فەلەستینییەکان بدات. تا جەنگی جیھانیی یەکەم، چالاکییەکانی لەسەر کاروباری کولتووری بوو، ھەرچەندە ئامانجە سیاسییەکان ھەرگیز ئامادەنەبوون. پێش جەنگی جیھانیی یەکەم، ھەوڵەکانی ھێرتسل بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی سیاسی لەگەڵ فەرمانڕەوا عوسمانییەکانی فەلەستین شکستی ھێنا؛ بەڵام لە ١١ی نیسانی ساڵی ١٩٠٩ تەلئەبیب لە جەرگەی شاری دێرینی کەنار دەریای یافا دامەزرا. ڕێکخراوی زایۆنیستی جیھانی پشتیوانی لە نیشتەجێبوونی بچووک لە فەلەستین کرد و تیشکی خستە سەر بەھێزکردنی ھەست و ھۆشی جوولەکەکان و بنیاتنانی فیدراسیۆنێکی جیھانی. لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا زۆربەی جوولەکەکان (و زایۆنیستەکان) پشتیوانی ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیایان کرد لە شەڕی دژی ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا. جاڕنامەی بالفۆر (ڕێکەوتی ٢ی تشرینی دووەمی ١٩١٧) گۆڕانکاری بوو بۆ چەمکێکی تر (ماڵی نەتەوەیی جوولەکەکان بەرامبەر دەوڵەتی جوولەکەکان) کە لەژێر ناونیشانی نیشتمانی گەلی جوولەکەدا ڕوونکرایەوە.

بیرۆکەی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئەرمەنی لە ناو ئەرمەنییەکانی ڕووسیادا سەرکەوتوو بوو دوای ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ڕێگەی کۆماری دیموکراسی ئەرمەنستانەوە کە دواتر لەلایەن بەلشەفیکەکانەوە دەستی بەسەردا گیرا.

شەریف پاشا سەرۆکی عەشیرەتی کورد لە ساڵی ١٩١٨ فشاری خستە سەر ئینگلیزەکان بۆ ئەوەی سیاسەتێک بگرنەبەر کە پشتیوانی لە دەوڵەتێکی ئۆتۆنۆمی کوردی بکات. پێشنیازی کرد کە بەرپرسانی بەریتانیا بە ئیدارەی ناوچەکە بسپێردرێن. لە کۆنفرانسی ئاشتی پاریسدا، ڕێککەوتنێکی ئاشتیی کورد و ئەرمەن لە نێوان شەریف پاشا و نوێنەرانی ئەرمەن لە کۆنفرانسەکەدا لە ساڵی ١٩١٩ ئەنجامدرا، ئینگلیزەکان پێیان وابوو کە ئەم ڕێککەوتنە ئەگەری دروستبوونی دەوڵەتە سەربەخۆکانی کورد و ئەرمەن زیاد دەکات، بەمەش ناوچەیەکی پارێزراو لە نێوان میزۆپۆتامیا و تورکەکانی بەریتانیادا دروست دەبێت.

ھێنری مەکماھۆن لە ساڵی ١٩١٥ لەگەڵ حوسێن بن عەلی شەریفی مەککە نامەیان ئاڵوگۆڕ کرد، بەڵێنی دەوڵەتێک بە ھێزە عەرەبییەکان درا کە زۆربەی نیمچەدوورگەی عەرەبی و ھیلالی بەپیت لەخۆ بگرێت؛ بەڵام ڕێککەوتنی نھێنی سایکس پیکۆ لە نێوان بەریتانیا و فەڕەنسادا دابەشکردنی خاکی ئەو ناوچەیە لە نێوانیاندا دیاری کردبوو.

ھاوپەیمانان لە پەیمانی سیڤرێسدا مەرجەکانی دابەشکردنی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییان دیکتە کرد؛ بەڵام پەرلەمانی ناسیۆنالیستی تورکی عوسمانی ئەم مەرجانەی ڕەتکردەوە، لەبەر ئەوەی لەگەڵ مەرجەکانی پەرلەمان بۆ دابەشکردن ھاوڕا نەبوو، پەیمانی میلی لە سەرەتای ساڵی ١٩٢٠دا بڵاوکرایەوە، ڕەزامەندی عوسمانی نەدەکرا لەکاتێکدا پەرلەمان بە کەللەڕەق مابووەوە.

دوای کۆنفرانسی لەندەن لە ٤ی ئازاری ١٩٢٠، ھاوپەیمانان بڕیاریان دا چالاکیی دژایەتی ناسیۆنالیستی تورکیا بۆ پەیماننامەکە سەرکوت بکەن. لە ١٤ی ئازاری ١٩٢٠ ھێزەکانی ھاوپەیمانان جووڵەیان کرد بۆ داگیرکردنی بینا سەرەکییەکان و دەستگیرکردنی ناسیۆنالیستەکان لە پایتەخت. پەرلەمان بۆ دواجار لە ١٨ی ئازاری ١٩٢٠ کۆبووەوە، پێش ئەوەی لە ١١ی نیسانی ١٩٢٠ لەلایەن سوڵتان محەممەدی شەشەمەوە ھەڵبوەشێتەوە، ناسیۆنالیستەکان ڕوویان لە ئەنقەرە کرد و حکوومەتێکی نوێیان پێکھێنا. ھاوپەیمانان توانیان ڕاستەوخۆ و ئازادانە مامەڵە لەگەڵ سوڵتان بکەن و محەممەدی شەشەم لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠ پەیماننامەکەی واژوو کرد، حکوومەتی عوسمانی لە ئەستەنبوڵ ھەوڵیدا ئەنجومەنی پیران کۆبکاتەوە بۆ پەسەندکردنی پەیماننامەکە بەڵام شکستی ھێنا. شەرعییەتەکەی بە شێوەیەکی کوشندە تێکچوو بەھۆی ڕەتکردنەوەی ھاوکاربوونی ناسیۆنالیستە تورکەکان. شەڕی سەربەخۆیی تورکیا و سەرکەوتنی ناسیۆنالیستیی دواتر نەیھێشت ئەو پەیماننامەیە دواجار پەسەند بکرێت.

شەڕی سەربەخۆیی تورکیا بە کۆنتڕۆڵکردنی بەشێکی زۆری ناوچەی ئەنادۆڵ لەلایەن ناسیۆنالیستە تورکەکانەوە کۆتایی ھات. دوای ھەڵوەشاندنەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، ھاوپەیمانان و تورکەکان لە شاری لۆزان لە سویسرا کۆبوونەوە و تاوتوێی گۆڕینی پەیماننامەی سیڤەری پەسەندنەکراوی وڵاتەکەیان کرد.

 کۆتایی ھاتنی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی 
لە ١ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٢٢، ئەنجومەنی نیشتمانی گەورەی تورکیا بە فەرمی ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی ھەڵوەشاندەوە. سوڵتان محەممەدی شەشەم لە ١٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٢٢ ئیستەنبوڵی پایتەختی بەجێھێشت، ئەنجامی پەیمانی لۆزان گەرەنتی دانپێدانانی نێونەتەوەییی بە دەوڵەتی نوێی تورکیا و سنوورەکانی کرد. پەیماننامەکە لە ٢٤ی تەممووزی ١٩٢٣ واژوو کرا و لە ٢٣ی ئابی ١٩٢٣ لە تورکیا پەسەند کرا، کۆماری تورکیا لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٣ بە فەرمی ڕاگەیەندرا.

ساڵی دواتر، لە ٢٣ی نیسانی ١٩٢٤، کۆمار ١٥٠ کەسی لە تورکیا ڕاگەیاند کە سوڵتانی پێشووی تێدابوو، بە کەسایەتی نا گراتا (نەویستراو). بەڵام زۆربەی ئەم سنووردارکردنانە لە ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٣٨ ھەڵگیرا.أ. د. محمد سهيل طقّوش: تاريخ العثمانيين من قيام الدولة إلى الانقلاب على الخلافة: لاپەڕە 550-552 (ردمك 978-9953-18-443-2)

 سەرچاوەکان 

پۆل:پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان لە سەدەی ٢٠ەم