دایناسۆری دیپلۆدۆکەس

دایناسۆری دیپلۆدۆکەس (بە ئینگلیزی: Diplodocus، ناوی زانستی: Diplodocus) ڕەگەزێکە لە دایناسۆرە سۆرۆپۆدەکان (sauropods)، واتە دایناسۆرە گیاخۆرە ملدرێژ و کلکدرێژەکان، کە لە سەردەمی جوراسیی کۆتاییدا (نزیکەی ١٥٤ بۆ ١٥٢ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر) لە ڕۆژاوای ئەمریکای باکوور ژیاوە.

ناوکی "دیپلۆدۆکەس" لە زمانی یۆنانییەوە ھاتووە و بە واتای "تیرەی جووت" یان "کاریتەی دوانی" دێت. ئەم ناوە سەیرە ئاماژەیە بۆ تایبەتمەندییەکی ناوازەی ئێسکەپەیکەرەکەی، کە بریتییە لە بوونی ئێسکی جووتی شێوە V لەژێر بڕبڕەکانی کلکیدا. ئەم دایناسۆرە یەکێکە لە درێژترین زیندەوەرەکان کە تا ئێستا لەسەر زەوی ژیاوە.

 دۆزینەوە و ناو 
وێنۆک|ئۆسنیێڵ چارڵز مارش
وێنۆک|ھێڵکارییەکی پێوانەیی کە قەبارەی مرۆڤێک بە گەورەترین نموونەکانی دیپلۆدۆکەس بەراورد دەکات.
وێنۆک|دیپی، دیپلۆدۆکەسەکە، لە ھۆڵی ھینتز لە مۆزەخانەی مێژووی سروشتی.
یەکەم پاشماوەی دیپلۆدۆکەس لە ساڵی ١٨٧٧ لەلایەن زانای شوێنەوارە دێرینەکان، ئۆسنیێڵ چارڵز مارش (Othniel Charles Marsh) دۆزرایەوە. مارش ناوی "دیپلۆدۆکەس"ـی لێنا بەھۆی بوونی ئەو ئێسکە جووتانەی ژێر کلکی کە پێیان دەوترێت "شێڤرۆن" (chevron bones). ئەم ئێسکانە یارمەتیی پاراستنی لوولەکانی خوێن و دەمارەکانی کلکیان دەدا و ڕێگەیان دەدا کلکەکەی بەسەر زەویدا بکێشێت بەبێ ئەوەی زیانی پێ بگات.

یەکێک لە بەناوبانگترین نموونەکانی، ئێسکەپەیکەری Diplodocus carnegiiـیە، کە لەلایەن پیشەساز و خێرخواز ئەندرۆ کارنێگی (Andrew Carnegie)ـیەوە دۆزرایەوە و لەبەرگیراوەکانی بە دیاری بەخشرایە چەندین مۆزەخانە لە سەرانسەری جیھاندا، ئەمەش وای کرد دیپلۆدۆکەس ببێتە یەکێک لە ناسراوترین دایناسۆرەکان لە جیھاندا.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
دیپلۆدۆکەس خاوەنی جەستەیەکی زۆر درێژ بوو، بەڵام بە بەراورد لەگەڵ سۆرۆپۆدەکانی تر کێشی سووکتر بوو.

 قەبارە: درێژییەکەی بە گشتی دەگەیشتە نزیکەی ٢٤ بۆ ٢٦ مەتر، کە نزیکەی درێژیی یاریگایەکی باسکەیە. کێشی لە نێوان ١١ بۆ ١٧ تەن خەمڵێنراوە.
 مل و سەر: ملێکی زۆر درێژی ھەبوو کە لە ١٥ بڕبڕە پێکدەھات، بەڵام بەپێی توێژینەوە نوێیەکان، وا بیردەکرێتەوە کە ملی بە شێوەیەکی ئاسۆیی ڕاگرتووە نەک ستوونی وەک زەڕافە. کەللەسەرێکی زۆر بچووکی ھەبوو بە بەراورد بە جەستە زەبەلاحەکەی. ددانەکانی بچووک و ھاوشێوەی قەڵەم بوون و تەنھا لە بەشی پێشەوەی دەمیدا بوون.
 کلک: دیارترین بەشی جەستەی، کلکە یەکجار درێژەکەی بوو کە لە زیاتر لە ٨٠ بڕبڕە پێکدەھات. ئەم کلکە دوو کاری سەرەکیی ھەبوو:
 ھاوسەنگکەر (Counterbalance): بۆ ھاوسەنگکردنی کێشی ملە درێژەکەی.
 چەکی بەرگری: کۆتایی کلکی زۆر باریک بوو و وەک قامچییەکی درێژ وابوو. زانایان پێیان وایە کە دەیانتوانی کلکیان بە خێراییەکی زۆر بجووڵێنن و دەنگێکی ھاوشێوەی تەقین (sonic boom) دروست بکەن بۆ ترساندنی ڕاوکەرەکان وەک ئالۆسۆر.

 ژینگەی کۆن و خۆراک 
وێنۆک|پەیکەرێکی دیپلۆدۆکەس.
دیپلۆدۆکەس لە سەردەمی جوراسیی کۆتایی لەو ناوچەیەدا ژیاوە کە ئێستا دەکاتە ئەمریکای باکوور. وەک دایناسۆرێکی گیاخۆر (herbivore)، ددانە قەڵەمییەکانی بۆ جووین گونجاو نەبوون. لەبری ئەوە، ددانەکانی وەک شانەیەک بەکاردەھێنا بۆ ڕووتاندنەوەی گەڵا و لقی دارەکان، وەک گەڵای فێرن (سرخس) و لقی دارە ئەرخەوانەکان. دواتر، خواردنەکەی بە تەواوی قوت دەدا و لەناو گەدە گەورەکەیدا ھەرس دەکرا.

بەھۆی ملە درێژەکەیەوە، دەیانتوانی گەڵای لقە نزم و مامناوەندەکان بخۆن، ئەمەش ڕێگەی دەدا کە لەگەڵ سۆرۆپۆدەکانی تری سەردەمی خۆیدا کێبڕکێی خۆراکیان نەبێت.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، ئیسپانی و سەرچاوەی دەرەکی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.