بەفیدراڵیکردنی سووریا

بەفیدراڵیکردنی سووریا بە شێوەیەکی مشتومڕاوی پێشنیار کراوە وەک چارەسەرێکی ئەگەری بۆ کۆتاییھێنان بە شەڕی ناوخۆییی سوریا. بە مانا فراوانەکەی بە واتای گۆڕینی سووریای ناوەندگەرایی بۆ کۆمارێکی فیدراڵی بە دابەشکردنی ژێر دەسەڵاتی خۆسەر. زۆرێک لە زلھێزەکان و ئەکتەرە بەشداربووەکانی شەڕی ناوخۆییی سووریا بیرۆکەی "دابەشبوونی فیدراڵی"یان بەخۆوە بینیوە یان لەبەرچاویان گرتووە و باسیان کردووە، لەنێویاندا ڕووسیا و نوێنەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەمریکا و ئیسرائیل. بەشار ئەسەد لە سەردەمی دەسەڵاتەکەیدا بە ئاشکرا بیرۆکەی فیدراڵیزمی ڕەتکردبووەوە و جەختی لەوە کردەوە کە زۆرینەی عەرەب لە سووریا دژی ئەو جۆرە پێشنیازانەن. زۆربەی وڵاتانی دراوسێی ناوچەکەش ئەو پێشنیازەیان ڕەتکردووەتەوە، لەنێویاندا ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی و تورکیا.

بەھۆی ئەوەی کە بەفیدراڵیکردن کەم تا زۆر ھێڵی نەتەوەیی و لەوانەیە ھێڵی ئایینی-تائیفی پەیڕەو بکات، لەلایەن دژبەرەکانییەوە بە "دابەشکردنی وڵات" و "بەڵقانکردن" ڕەتکراوەتەوە. زۆربەی فراکسیۆنەکانی ئۆپۆزسیۆنی سووریا وەک ئەنجوومەنی نیشتمانیی سووریا و ھاوپەیمانی نیشتمانی بۆ ھێزەکانی شۆڕش و ئۆپۆزسیۆنی سووریا بەردەوام بیرۆکەی فیدراڵییان ڕەتکردووەتەوە.Sources: لە لایەکی دیکەوە پارتە کوردییەکانی ئۆپۆزسیۆن بە توندی ئەو بیرۆکەیەیان بەرەوپێش بردووە و پشتگیرییان لێکردووە. پارتی ئۆپۆزسیۆنی بزووتنەوەی بەیانیی سووریا کە بنکەکەی لە میسردایە ھەڵوێستێکی نێوانیان دەگرێتەبەر.

 کاتھێڵ لە سەردەمی شەڕی ناوخۆییی سووریادا 
لە ١٧ی ئازاری ٢٠١٦، ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی دیموکراتیی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا بە شێوەیەکی تاکلایەنە وەک فیدراسیۆنی کانتۆنە سەربەخۆکان ناسێندرا کە مۆدێلی کانتۆنەکانی سویسرا بوو؛ کانتۆنی عەفرین و کانتۆنی جزیرە و کانتۆنی کۆبانی و ھەروەھا کانتۆنی شەھبا. فیدراسیۆنەکە لەلایەن دروستکەرانییەوە بە مۆدێلێک بۆ سووریا بە گشتی دادەنرێت. ئەم ھەنگاوە لەلایەن حکوومەتی سووریاوە ڕەتکرایەوە و لەلایەن تورکیا و ئەمریکاوە پەسەندنەکرا.

لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١٦، ئەمینداری گشتیی کۆمکاری عەرەبی، ئەحمەد ئەبولغەیت، لە چاوپێکەوتنێکدا وەک یەکێک لە یەکەم سیاسەتمەدارانی ناوچەکە کە ھەڵوێستی گشتیی بۆ فیدراڵیکردنی سووریا گرتەبەر. ئاماژەی بەوەشکرد، دامەزراندنی سیستمی فیدراڵی لە سووریا «گەرەنتیی پاراستنی دامەزراوەکان و یەکێتی دەبێت» و سیستمی فیدراڵی «گونجاوترین چارەسەر دەبێت و وڵات لە لەناوچوون دەپارێزێت».

لە مانگی ئۆکتۆبەری ٢٠١٦دا، دەستپێشخەرییەکی ڕووسیا بۆ فیدراڵیکردن بە گرنگیدان بە باکووری سوریا ڕاپۆرتکرا، کە لە ناوەڕۆکەکەیدا داوای کرد دامەزراوەکانی ئێستای ئیدارەی خۆسەری باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا لەلایەن حکوومەتی سووریاوە دانیان پێدا بنرێت، کە بانگەوازەکە ڕەتکرایەوە.

دوای دانووستانەکانی ئاشتی فرەلایەنە لە ئاستەنە لە کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٧، ڕووسیا ڕەشنووسی دەستووری داھاتووی سووریای پێشکەش کرد، کە لە نێوانیاندا "کۆماری عەرەبیی سووریا" دەکاتە "کۆماری سووریا"، دەسەڵاتە لامەرکەزییەکان و ھەروەھا توخمەکانی فیدراڵیزم وەک "ناوچەی ھاوبەش" بناسێنێت، پەرلەمان بە تێچووی سەرۆکایەتیی کۆمار بەھێز بکات، ھەروەھا بە ھەڵوەشاندنەوەی فیقھی ئیسلامی و جێگەگرتنەوەی بە عەلمانییەت لە یاسادانان. لە ھەمان مانگدا، بۆریس جۆنسن، وەزیری دەرەوەی شانشینی یەکگرتوو ڕایگەیاند کە "جێبەجێکردنی ڕێککەوتنێکی ھاوشێوەی ڕێککەوتنی ئاشتیی بۆسنە لە سووریا و ھێنانەکایەی جۆرێک لە چارەسەری فیدراڵی لە سووریا ڕەنگە بەڕاستی ڕێگەی ڕاست بێت بۆ پێشەوە و کۆتاییھێنان بە شەڕی سووریا."

 پێشینە مێژوویییەکان 
وێنۆک|نەخشەیەک کە ویلایەتەکانی ئینتیدابی فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٢١ تا ١٩٢٢ نیشان دەدات
لە سەردەمی ئینتیدابی فەڕەنسادا، سووریا دابەشکرا بەسەر لایەنە سەربەخۆکانی جۆراوجۆردا، کە زۆربەیان ناوی "دەوڵەت"یان ھەڵگرتبوو (بە فەرەنسی État; بە عەرەبی Dawlat):

 دەوڵەتی عەلەوییەکان
 پارێزگای جزیرە
 دەوڵەتی چیای درووز (لە بنەڕەتدا پێی دەگوترا دەوڵەتی سوەیدا)
 دەوڵەتی حەلەب
 ویلایەتی دیمەشق
 دەوڵەتی لوبنانی مەزن
 ویلایەتی حەتای (لە بنەڕەتدا پێی دەگوترا سەنجەقی ئەسکەندەروون)
 دەوڵەتی سووریا

ئەم لایەنە سەربەخۆیانە لەگەڵ دابەشبوونی ئیداریی سووریای عوسمانیدا نەدەگونجا. فەڕەنسا لە ساڵی ١٩٣٩دا حەتای بە تورکیا دا، لوبنان لە ساڵی ١٩٤٥ بوو بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ (جیا لە باقیی سووریا).

 ئەمانەش ببینە 

 دەستووری سووریا
 خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا
 گرووپە نەتەوەیییەکان لە سوریا
 ھەرێمەکانی ڕۆژاڤا
 ئایین لە سووریا
 تائیفەگەری و کەمینەکان لە شەڕی ناوخۆییی سووریادا
 ھێزەکانی سووریای دیموکرات
 پرۆسەی ئاشتی سوریا

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 










پۆل:دابەشکارییەکانی سووریا
پۆل:سووریا
پۆل:ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا
پۆل:خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژاوای کوردستان
پۆل:مێژووی سووریا