ئیبن دورەید

ئەبووبەکر محەممەد کوڕی حەسەن کوڕی دورەید ئەزدی (بە عەرەبی: أبُو بَكْر مُحَمَّدُ بنُ الحَسَنِ بنِ دُرَيْدٍ الدَّوْسيُّ الزَّهرانيُّ الأَزْدِيُّ؛ لەدایکبووی ٢٢٣ی کۆچی/٨٣٨ی زایینی - کۆچکردووی ٣٢١ی کۆچی/٩٣٣ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن دورەید، یەکێکە لە دیارترین ئیمامەکانی زمانی عەرەبی و ئەدەب، شاعیر و فەرھەنگنووسێکی گەورەی سەردەمی عەبباسی بوو. بەناوبانگترین کاری، فەرھەنگی گەورەی **«جەمھەرەتوللوغە»**یە، کە بە یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی فەرھەنگنووسیی عەرەبی دادەنرێت.

 ژیان و گەشتی زانستی 
ئیبن دورەید لە ساڵی ٢٢٣ی کۆچی لە شاری بەسرە لەدایک بووە، کە یەکێک بوو لە گرنگترین ناوەندەکانی زانست و ئەدەب. لەوێ لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی زمان خوێندوویەتی، وەک مامی، حوسێن کوڕی دورەید، و ئەبوو حاتەم سیجستانی.

کاتێک فیتنەی زەنج (شۆڕشی کۆیلە ڕەشپێستەکان) لە بەسرە سەری ھەڵدا، ئیبن دورەید ناچار بوو شارەکەی بەجێ بھێڵێت و بەرەو عومان ھەڵبێت، کە ماوەی دوانزە ساڵ لەوێ مایەوە. دواتر ڕووی کردە ناوچەی فارس و لەژێر سایەی کوڕانی میکال، کە فەرمانڕەوای ئەو ناوچەیە بوون، ژیانی بەسەر برد.یاقوت حەمەوی، معجم الأدباء، بەرگی ٦، ل. ٢٧٣٦.

دواجار لە ساڵی ٣٠٨ی کۆچی ڕووی کردە بەغدا و لەوێ لەلایەن خەلیفەی عەبباسی، مقتدر باللە، پێشوازییەکی گەرمی لێکرا و مووچەیەکی مانگانەی بۆ بڕدرایەوە. ئەمەش وای کرد کە بە ئاسوودەیی خۆی بۆ نووسین و وانەوتنەوە تەرخان بکات.ئەلزەھەبی، شەمسەددین. سیر أعلام النبلاء، دامەزراوەی ڕیسالە، بەرگی ١٥، ل. ٨٥.

 پایەی زانستی و ڕەخنەکان 
ئیبن دورەید بە "شارەزاترین شاعیر و شاعیرترین زانا" ناوبانگی دەرکردبوو. زانستێکی فراوانی لە زمانی عەرەبی، ڕەچەڵەکی ھۆزەکان و شیعری کۆندا ھەبوو.

ئیمامی زەھەبی بە "شێخی ئەدەب" و "سەروەری شاعیران" ناوی دەبات.ھەمان سەرچاوە، ل. ٨٤.

خەتیب بەغدادی دەڵێت: «ئەو لە سەرووی ھەموو شاعیرانی سەردەمی خۆیەوە بوو».خەتیب بەغدادی، تاریخ بغداد، بەرگی ٢، ل. ١٩٧.

لەگەڵ ئەوەشدا، ھەندێک ڕەخنەشی لێ گیراوە، بەتایبەتی لەلایەن زانای ھاوچەرخی، ئەزھەری (نووسەری فەرھەنگی "تهذيب اللغة")، کە پێی وابوو ئیبن دورەید لە فەرھەنگەکەیدا ھەندێک وشەی لاواز و نادروستی بەکارھێناوە و ھەندێک جاریش پشتی بە یادەوەریی خۆی بەستووە نەک بە گێڕانەوەی ورد.ئەلزەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ١٥، ل. ٩٠. سەرەڕای ئەم ڕەخنانەش، گەورەیی و کاریگەریی ئیبن دورەید لەسەر زمانی عەرەبی بە نەگۆڕی ماوەتەوە.

 بەرھەمەکان 
ئیبن دورەید خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگە کە بوونەتە سەرچاوە بۆ نەوەکانی دوای خۆی:

جەمھەرەتوللوغە (جمهرة اللغة): بەناوبانگترین و گەورەترین کاریەتی. یەکێکە لە فەرھەنگە سەرەکییەکانی زمانی عەرەبی کە تا ئەمڕۆش سوودی لێ وەردەگیرێت.

الاشتقاق (الاشتقاق): کتێبێکە دەربارەی ڕەگ و ڕیشەی ناوە عەرەبییەکان و گەڕاندنەوەیان بۆ بنەچەی زمانەوانییان.

المقصورە الدریدیە (المقصورە): قەسیدەیەکی شیعری بەناوبانگە کە تێیدا باسی حیکمەت و ئامۆژگاری دەکات. زۆر لە زانایان شرح (لێکدانەوە)یان لەسەر نووسیوە.

 المجتنى
 السلاح
 الأنواء
 الملاحن

 کۆچی دوایی 
ئیبن دورەید لە ساڵانی کۆتایی تەمەنیدا تووشی ئیفلیجی بوو. لە ساڵی ٣٢١ی کۆچی (٩٣٣ی زایینی) لە تەمەنی ٩٨ ساڵیدا لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی خەیزەران نێژرا.ئیبن خەلەکان، وفیات الأعیان، بەرگی ٤، ل. ٣٨.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زمانەوانانی عەرەب
پۆل:شاعیرانی عەرەب
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:زانایانی سەدەی دەیەم
پۆل:لەدایکبووانی بەسرە
پۆل:مردووەکانی ٣٢١ی کۆچی
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ١٠یەم
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ٨٣٠
پۆل:مردووانی ٩٣٣
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٩یەم
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:زانایانی تەفسیر