ئاسکی شاخلوول

ئاسکی شاخلوول (بە ئینگلیزی: Addax، ناوی زانستی: Addax nasomaculatus)، کە بە ئاسکەکێوی سپی یان ئاسکەکێوی قۆچ پێچخواردووش ناسراوە، جۆرێکە لە شیردەری ئاسکەکێوی کە لە بیابانی مەزنی ئەفریقا دەژی. ئەم ئاژەڵە بە شێوەیەکی مەترسیدار لە لێواری لەناوچووندایە و یەکێکە لە دەگمەنترین شیردەرە گەورەکانی جیھان.

ئاسکی شاخلوول بە شێوەیەکی نایاب لەگەڵ ژیانی سەختی بیاباندا گونجاوە، دەتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر بەبێ ئاوخواردنەوە بژی. بەھۆی قۆچە درێژ و پێچخواردووەکانی و ڕەنگە سپییەکەیەوە بە ئاسانی دەناسرێتەوە، بەڵام ئەم جوانییە بووەتە ھۆی ڕاوکردنی preterite و پاڵنانی بەرەو لەناوچوون.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
ئاسکی شاخلوول ئاسکەکێوییەکی قەبارە مامناوەندە و کێشی لە نێوان ٦٠ بۆ ١٢٥ کیلۆگرامدایە. یەکێک لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی، قۆچە درێژ و باریک و پێچخواردووەکانیەتی کە لە ھەردوو نێر و مێدا بوونی ھەیە و دەتوانێت درێژییەکەی بگاتە ٨٥ سانتیمەتر لە نێرەکاندا.

ڕەنگی فەرووەکەی بەپێی وەرزەکان دەگۆڕێت:

ھاوین: فەرووەکەی نزیکەی بە تەواوی سپییە، کە یارمەتی دەدات تیشکی خۆر بگەڕێنێتەوە و جەستەی فێنک بھێڵێتەوە.

زستان: فەرووەکەی دەگۆڕێت بۆ ڕەنگێکی قاوەیی-خۆڵەمێشی، کە یارمەتی دەدات گەرما ھەڵمژێت.

نیشانەیەکی سپی لە شێوەی پیتی "X" لەسەر دەموچاوی ھەیە. سمەکانی پان و فراوانن، ئەمەش گونجاندنێکی نایابە بۆ ئەوەی بە ئاسانی بەسەر لمە نەرمەکانی بیاباندا بڕوات و نوقم نەبێت.

 ژینگە و بڵاوبوونەوە 
لە مێژوودا، ئاسکی شاخلوول بە درێژایی بیابانی مەزنی ئەفریقا بڵاوبووبووەوە، لە مۆریتانیاوە تا میسر و سوودان. بەڵام ئەمڕۆ، بەھۆی ڕاوکردنی preterite و لەناوچوونی ژینگەکەیەوە، بوونی لە سروشتی کێویدا تەنھا بە چەند ناوچەیەکی زۆر دوورەدەستی باکووری نیجەر سنووردار بووە.

ئەم ئاژەڵە لە وشکترین و سەخترین ژینگەکانی جیھاندا دەژی، لەوانە بیابانە لمینەکان، بیابانە بەردینەکان، و ئەو ناوچانەی کە بارانیان زۆر کەمە.

 ڕەفتار و خۆراک 
 خۆراک 
ئاسکی شاخلوول بە شێوەیەکی سەرەکی گیاخۆرە و خۆراکی پێکدێت لە گژوگیا و گەڵای ئەو دەوەنانەی کە لە بیاباندا دەڕوێن. یەکێک لە سەرسوڕھێنەرترین گونجاندنەکانی ئەوەیە کە دەتوانێت ھەموو ئەو شێیەی کە پێویستییەتی لە خۆراکەکەی و شەونمەوە بەدەست بھێنێت. ئەمەش وای لێ دەکات کە بتوانێت بۆ ماوەی چەندین مانگ یان تەنانەت ساڵێکیش بەبێ خواردنەوەی ئاو بژی.

 ڕەفتار 
ئاسکی شاخلوول ئاژەڵێکی کۆمەڵایەتییە و لە ڕانی بچووکدا دەژی کە لە ٥ بۆ ٢٠ سەر پێکدێت. ئەم ڕانانە زۆرجار لەلایەن نێرێکی باڵادەستەوە سەرکردایەتی دەکرێن. ئەوان کۆچەرین و بە دوای باران و لەوەڕگەی تازەدا بۆ ماوەی دوور و درێژ دەگەڕێن.

بۆ خۆپاراستن لە گەرمای کوشندەی بیابان، زۆربەی چالاکییەکانیان لە بەیانیان زوو و ئێواراندا ئەنجام دەدەن، یان شەوانە چالاکن (nocturnal).
وێنۆک|ئاسکی شاخلوول لە مەغریب.

 دۆخی پاراستن: لە لێواری لەناوچوون 
ئاسکی شاخلوول یەکێکە لەو شیردەرانەی کە بە شێوەیەکی مەترسیدار لەژێر ھەڕەشەی لەناوچووندایە. یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN) وەک "مەترسیی زۆر لەسەر" (Critically Endangered) پۆلێنی کردووە. وا تخمینە دەکرێت کە کەمتر لە ١٠٠ سەر لەم ئاژەڵە لە سروشتی کێویدا مابێتەوە، و لەوانەیە ژمارەکە لە ژێر ٣٠ سەردا بێت.

ھۆکارە سەرەکییەکانی ئەم دۆخە بریتین لە:

ڕاوکردنی نایاسایی: ڕاوکردن بە ئۆتۆمبێل و چەکی مۆدێرن ھۆکاری سەرەکیی لەناوچوونیان بووە.

لەناوچوونی ژینگە: گۆڕانی کەشوھەوا و وشکەساڵیی درێژخایەن کاریگەریی نەرێنی لەسەر ژینگەکەیان ھەبووە.

چالاکییە پیشەسازییەکان: گەڕان بەدوای نەوت و گازی سروشتیدا لە ناوچەکانیان بووەتە ھۆی تێکدانی ژینگەیان.

بۆ پاراستنی ئەم جۆرە، چەندین بەرنامەی بەخێوکردن لە دیلیدا (captive breeding) لە باخچەکانی ئاژەڵان و یەدەگە سروشتییەکان لە سەرانسەری جیھاندا ھەن. ھەروەھا ھەوڵ ھەیە بۆ دووبارە ناساندنەوەی بە ژینگەی سروشتیی خۆی لە وڵاتانی وەک مەغریب و چاد.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ئاسکەکێوییەکان
پۆل:شیردەرەکانی ئەفریقا
پۆل:ئاژەڵە لە مەترسیی زۆری لەناوچووندان
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٨١٦
پۆل:لیستی سووری IUCN بۆ گیانلەبەرانی لە مەترسیی تێداچووندا