حکوومەتی ئەنجوومەنی نەتەوەییی مەزن

حکوومەتی ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورە ()، بە دەوڵەتی تورکیا () یان تورکیا () دەناسرا، کە بە شێوەیەکی گشتی بە حکوومەتی ئەنقەرە ناسراوە ()،Esra Yakut: Şeyhülislâmlık: yenileşme döneminde devlet ve din, Kitap Yayınevi Ltd., 2005, , page 198,199.  Pars Tuğlacı: Çağdaş Türkiye, Cem Yayınevi, 1987, Turkey page 358. Hakan Alan, Avni Alan: İstanbul Şehir Rehberi, ASBOOK, 2007, , page 12. Yahya Kemal: Eğil Dağlar, Kubbealtı Publishing, 1966, , pages 13, 92-93, 138, 155, 170, 188, 204-205, 232, 302, 338. William Hale: Turkish Foreign Policy, 1774-2000, Routledge, 2012, , pages 36, 37, 38, 50, 265.Kemal Kirişci, Gareth M. Winrow: The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-State Ethnic Conflict, Routledge, 1997, , pages 71-75, 77-79, 80, 82-84. یان بە شێوەیەکی کۆن حکوومەتی ئەنگۆرا، حکوومەتی کاتی و شۆڕشگێڕیی تورکیا بوو کە بنکەکەی لە ئەنقەرە (ئەوکات بە ئەنگۆرا ناسرابوو) لە کاتی شەڕی سەربەخۆییی تورکیا (١٩١٩-١٩٢٣) و لە ساڵانی کۆتاییی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا. لەلایەن بزووتنەوەی نەتەوەییی تورکیاوە سەرکردایەتیی دەکرا، بە پێچەوانەی حکوومەتی قوستەنتینیە یان حکوومەتی ئەستەنبوڵ کە لەناوچووبوو، کە لەلایەن سوڵتانی عوسمانیەوە سەرکردایەتیی دەکرا.

لە سەردەمی شەڕی سەربەخۆییدا، حکوومەتی ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورە فەرماندەییی سوپای ناسراو بە کوڤا-یی میلییێ ("ھێزە نیشتمانییەکان" یان "ھێزە نەتەوەیییەکان) دەکرد. دوای شەڕ و سەرکەوتن بەسەر حکوومەتی قوستەنتینیە پاشایەتیخوازییەکەدا ، حکوومەتی کۆماریی ئەنقەرە کۆتایی ھاتنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و دروستکردنی کۆماری تورکیای لە ساڵی ١٩٢٣ ڕاگەیاند. ئەنجوومەنی باڵای نیشتمانیی گەورە ئەمڕۆ ئۆرگانی پەڕلەمانی تورکیایە.

 حکوومەت و سیاسەت 
حکوومەتی کاتیی کۆمارێکی پەرلەمانی بوو کە پەرلەمانی یەک ئەندام، ئەنجوومەنی باڵای نیشتمانیی گەورە، ھەردوو دەسەڵاتی جێبەجێکردن و یاسادانانی پراکتیز دەکرد. وەک ئامانجی سەرەکیی حکوومەت ڕزگارکردنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو، و ئەوان لە واقیعدا ھێشتا دانیان بە سوڵتاندا دەنا، سەرەڕای ئەوەی پایتەخت لەژێر داگیرکاریدا بوو، ھیچ پۆستێکی سەرۆکی دەوڵەتی دیاریکراو نەبوو.

 دابەشکردنی کارگێڕی 
وێنۆک| مستەفا کەمال و کابینەی وەزیرانی جێبەجێکار لە بەڵەکۆنی ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورەوە سڵاو لە خەڵک دەکەن، ٢٨ی ئایاری ١٩٢٢|ڕاست
ھەرچەندە دەستووری ساڵی ١٩٢١ جەختی لەسەر لامەرکەزی کردەوە لە ڕێگەی فراوانکردنی دەسەڵاتی کارگێڕانی ناوخۆیییەوە، بەڵام حکوومەتێکی یەکگرتوو بوو. فەرمانی کارگێڕی لە ڤیلایێت (ویلایەت) و لیڤا یەکگرتووەکان و لیڤا سەربەخۆکان و کازا (قەزا) پێکھاتبوو.

پاش ماوەیەکی کەم لە ئاگربەستی موودرۆس ، ١٥ ویلایێت، ٣٥ لیڤای یەکگرتوو، ١٧ لیڤای سەربەخۆ و ٣٩٢ قەزا ھەبوون. ڤیلایەتەکان تا ڕادەیەک ئۆتۆنۆمییان ھەبوو لە ڕێگەی ئەنجوومەنە ناوخۆیییەکانەوە (بە تورکی : vilâyet şurası) کە لەلایەن خەڵکەوە ھەڵبژێردرابوون و ڕێگەیان پێدەدرا یاسا ناوخۆیییەکان ھەموار بکەنەوە و جێبەجێی بکەن، بە مەرجێک پابەند بوون بەو یاسایانەی کە لەلایەن حکوومەتی ناوەندییەوە بڵاوکراونەتەوە. ڤیلایێتەکان پارێزگار (والی)یان ھەبوو کە لەلایەن ئەنجوومەنی نیشتمانیی گەورەوە بۆ نوێنەرایەتیکردن و وردبینیکردنی ڤیلایێتەکان دەستنیشانکرابوون، لەکاتێکدا قایمقامەکان بەرپرسیار بوون لە دابەشکارییە نزمەکان.

 سەرچاوەکان 

پۆل:تورکیا لە ١٩٢٣
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٢٣
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٢٠
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی تورکی
پۆل:تورکیا
پۆل:تورکیا لە دەیەی ١٩٢٠