زووبێر بیلال ئیسماعیل

زووبێر بیلال ئیسماعیل بن ئیلیاس  (١٩٣٨–١٩٩٨) مێژوونووسی ھاوچەرخی کورد و لێکۆڵەری شوێنەوار و کولتوورییە. یەکێکە لە دیارترین مێژوونووسە کوردەکانی سەدەی بیستەم و گرنگی بە بەرھەمەکانی بابەتگەلێک داوە کە ھی نووسەرە کۆنەکانن و بە شێوەیەکی سەرسوڕھێنەر لەبارەی کوردەوە نووسیویانە. دەستی کرد بە ڕوونکردنەوەی مێژووی نەتەوە و نیشتمانەکەی بە بێلایەنی زانستی، و میتۆدێکی ھاوچەرخ بۆ بەدواداچوون و شیکردنەوە و بەڵگەی مێژوویی.
 ژیان 
لە قەڵای ھەولێر لە ساڵی ١٩٣٨ لەدایکبووە، لە بنەماڵەیەکی ئایینی ناسراوی کوردستاندا پەروەردە بووە کە حەزیان لە زانست و ئەدەب بووە و بە بنەماڵەی «قاوەچی» ناسراون، لە کۆنەوە لە شاری مێژوویی ھەولێر نیشتەجێ بوون و لە ھیچ ناوچەیەکی تری کوردستانەوە کۆچیان نەکردووە، بەڵام خاوەنی چەند باخێک بوون لە ناوچەی خۆشناو، بۆیە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ خەڵکی ئەو ناوچەیە پتەو بووە و خزمایەتییان لەگەڵ زۆربەیان ھەبووە.
وێنۆک|وێنەی مێژوونووس زووبێر بیلال لەگەڵ باوکی و کوڕەکەی بەناوی مستەفا

باوکی پیاوێکی ئایینی بوو و زانستە نقڵی و عەقڵییەکانی لە قوتابخانە ئایینییەکانی ھەولێر خوێندووە، بەتایبەتی لە قوتابخانەی مزگەوتی گەورەی قەڵا لەسەر دەستی زانایانی ناوداری کورد، و چووەتە قوتابخانەی ڕوشدییەی فەرمی و بووە یەکێک لە یەکەمین دەرچووانی لە ھەولێر و خاوەنی کتێبخانەیەکی دەوڵەمەند بوو بە سەرچاوە سەرەکییەکانی کتێبی ئایینی و زمانەوانی و فیقھی و مێژوویی، کە دواتر بووە سەرچاوەیەکی گرنگی زانیاری بۆ کوڕەکەی، زووبێر، لە بواری مێژوویی و ڕۆشنبیریدا، و باپیرەی لە لای دایکییەوە، مەلا مستەفا حوسێن خەفاف، زانایەکی ئایینی بەناوبانگ بوو کە سووچێکی تایبەتی لە مزگەوتی خانەقای ھەولێر ھەبوو بۆ وانەوتنەوە و فەتوادان، و ژمارەیەکی زۆر لە زانایانی ئایینی لەسەر دەستی دەرچوون کە دواتر لە ھەموو باشووری کوردستان بڵاوبوونەوە. زوبێر لە ساڵی ١٩٤٥ چووەتە قوتابخانەی سەرەتایی و لە ساڵی ١٩٥١ بە سەرکەوتوویی بەسەر ھاوڕێکانیدا تەواوی کردووە، لە پاییزی ھەمان ساڵدا چووەتە ناوەندیی ھەولێر و لە ساڵی ١٩٥٤ خوێندنی ناوەندی تەواو کردووە و پاشان لە ساڵی ١٩٥٦ لە ئامادەیی ھەولێر خوێندنی ئامادەیی تەواو کردووە و بەھۆی پابەندبوونی بە دەوام و جددییەتی لە خوێندن و ھەوڵی بەردەوامی، لە ھەموو قۆناغەکانی خوێندنیدا لە خوێندکارە زیرەک و یەکەمەکان بووە.

لە پاییزی ساڵی ١٩٥٦ پەیوەندی بە کۆلێژی ئاداب لە زانکۆی بەغدا - بەشی شوێنەوار و شارستانییەت کردووە و دوای چوار ساڵ بە پلەی نایاب تەواوی کردووە و بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە شوێنەوار و شارستانیەتە کۆنەکان بەدەستھێناوە، و یەکەمی خولەکەی بووە لە ھەموو بەشەکانیدا، و بەوەش یەکەم خوێندکاری کورد بوو کە پسپۆڕی لە شوێنەوار و مێژووی کۆندا وەرگرت.

کۆچکردوو زووبێر بیلال ئیسماعیل لە ساڵی ١٩٦٠ وەک مامۆستای مێژوو لە قوتابخانە ئامادەییەکانی پارێزگای ھەولێر دامەزرا، پاشان خزمەتەکانی گواسترایەوە بۆ پەیمانگای مامۆستایان لە ھەولێر، و دوای ٢٥ ساڵ خزمەتکردن لە پیشەی وانەوتنەوەدا، لە ساڵی ١٩٨٥ بە داوای خۆی خانەنشین کرا بۆ ئەوەی بەتەواوی خۆی بۆ نووسینی لێکۆڵینەوە و توێژینەوەکانی و تەواوکردنی بەرھەمە کۆنەکانی سەبارەت بە مێژووی کورد و کوردستان تەرخان بکات، بەتایبەتی مێژووی کۆن و کەلەپووری مێژوویی ھەولێر و کنە و پشکنینە شوێنەوارییەکانی.

بەم شێوەیە زۆربەی ژیانی لە گەڕان و بەدواداچوونی ڕاستییە مێژووییەکانی نەتەوەکەی و نیشتمانەکەی کوردستان بەسەربرد بە لێکۆڵینەوە بەنرخەکانی تاوەکو لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٨ لە شاری ھەولێر بەھۆی نەخۆشییەکی کوشندەوە کۆچی دوایی کرد و تەرمەکەی لە زێدی خۆی بەخاک سپێردرا.

گۆڕەپانی سەرەکی لە دەروازەی شاری ھەولێر لەسەر شەقامی سەدمەتری ئەمڕۆ ناوی مێژوونووسی گەورە زووبێر بیلال ئیسماعیلی ھەڵگرتووە.صوت العراق | المؤرخ الكبير زبير بلال إسماعيل في ذكرى متجددة 

 کتێبە چاپکراوەکان 
 أربيل في أدوارها التاريخية – النجف – مطبعة النعمان – 1971.
 تأريخ اللغة الكوردية – بغداد – مطبعة الحوادث – 1977.
 أبن خلكان - بغداد – مطبعة الأمة – 1979.
 علماء ومدارس أربيل – الموصل – مطبعة الزهراء الحديثة – 1984.
 الشيخ جولي – أربيل – مطبعة صلاح الدين – 1988.
 ثورات بارزان – أربيل – مطبعة وزارة الثقافة – 1998.
 تاريخ أربيل – أربيل – مطبعة وزارة الثقافة – 1999.
 الأكراد في كتب البلدانين والرحالة المسلمين في العصور الوسطى – أربيل – مطبعة وزراة الثقافة – 2000.

 دەستنووسەکان 

 تاريخ الكورد وكوردستان القديم.
 تاريخ الكورد الحديث.
 أعلام أربيل (في ثلاثة أجزاء).
 الامارة الهذبانية الكوردية.
 تاريخ مصاصير أو برادوست القديم وأهميتها الاّثرية.
 الكورد وكوردستان في المعاهدات والمواثيق الدولية.
 أمارة رواندوز أو سوران.
 التراث الشعبي في كوردستان.
 أولى المدارس في أربيل.
 مساجد وتكايا أربيل.
 تاريخ قبيلة بلباس الكوردية.
 كوران – بحث مترجم للعلامة مينورسكي.

 سەرچاوەکان