ڕووباری تەمز

ڕووباری تەمز (بە ئینگلیزی: River Thames) درێژترین ڕووبارە کە بە تەواوی لەناو سنووری ئینگلتەرا دایە و دووەم درێژترین ڕووبارە لە شانشینی یەکگرتوو، دوای ڕووباری سێڤێرن. ئەم ڕووبارە بە شێوەیەکی دانەبڕاو بە مێژووی شاری لەندەنەوە گرێدراوە، بەڵام ڕێڕەوەکەی بەناو چەندین شار و ناوچەی دیکەی گرنگدا تێدەپەڕێت. تەمز تەنھا ڕێڕەوێکی ئاوی نییە، بەڵکو شادەمارێکی بازرگانی، کەلتووری و گەشتیارییە بۆ وڵاتەکە.

 ڕێڕەوی ڕووبارەکە 
ڕووباری تەمز لە گردەکانی کۆتسۆڵدز لە گڵۆستەرشێر سەرچاوە دەگرێت، لە شوێنێک کە بە "تێمز ھێد" (Thames Head) ناسراوە. لە سەرەتایدا، تەنھا جۆگەیەکی بچووکە کە لەوانەیە لە وەرزی ھاوینی وشکدا بە تەواوی دیار نەمێنێت. ڕووبارەکە بە درێژایی ٣٤٦ کیلۆمەتر (٢١٥ میل) بەرەو ڕۆژھەڵات دەڕوات تا دواجار دەڕژێتە دەریای باکوور.

ڕێڕەوی ڕووبارەکە بە شێوەیەکی گشتی دابەش دەبێت بۆ دوو بەشی سەرەکی:

بەشی شیرین (Non-tidal): ئەم بەشە لە سەرچاوەی ڕووبارەکەوە تا بەنداوی تێدینگتۆن (Teddington Lock) لە ڕۆژاوای لەندەن درێژ دەبێتەوە. ئاستی ئاوی ئەم بەشە لە ڕێگەی ٤٥ دەروازەی ئاوی و بەنداوەوە (locks) کۆنتڕۆڵ دەکرێت، کە ڕێگە بە کەشتی و بەلەمەکان دەدات بە ئاسانی بە درێژایی ڕووبارەکە ھاتوچۆ بکەن.

بەشی سوێر (Tidal): لە بەنداوی تێدینگتۆنەوە تا دەمی ڕووبارەکە، ئاوەکەی دەکەوێتە ژێر کاریگەریی دیاردەی ھەڵکشان و داکشانی ئاوی دەریا (tides). ئەم بەشە گرنگترین بەشی ڕووبارەکەیە لە ڕووی بازرگانییەوە و بەناو دڵی شاری لەندەندا تێدەپەڕێت.
وێنۆک|ڕووباری تەمز لە نزیک گوندی پانگبۆرن لە بێرکشێر.

 مێژوو 
ڕووباری تەمز ڕۆڵێکی سەرەکی لە مێژووی بەریتانیادا گێڕاوە. لە سەردەمی داگیرکاریی ڕۆمانەکاندا، ئەوان شاری "لۆندینیۆم"ـیان لەسەر کەنارەکانی ئەم ڕووبارە دامەزراند، چونکە شوێنێکی ستراتیژی بوو بۆ بازرگانی و گواستنەوە. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کۆشکی وێستمینستەر و تاوەری لەندەن لە کەنارەکانی دروست کران و بووە شادەماری سەرەکیی بازرگانیی شانشینەکە.

لە سەدەی ١٨ و ١٩دا، بەندەری لەندەن بووە قەرەباڵغترین بەندەری جیھان و ڕووبارەکە پڕ بوو لە کەشتیی بازرگانی لە ھەموو لایەکی جیھانەوە. بەڵام ئەم گەشە پیشەسازییە بووە ھۆی پیسبوونێکی زۆری ڕووبارەکە، کە لە ساڵی ١٨٥٨ گەیشتە لوتکە و بەھۆی بۆنی ناخۆشییەوە ناونرا "بۆنی گەورەی بۆگەن" (The Great Stink). ئەم ڕووداوە وای لە حکومەت کرد کە سیستەمێکی پێشکەوتووی ئاوەڕۆ بۆ لەندەن دروست بکات، کە ھەنگاوێکی گرنگ بوو بۆ پاککردنەوەی ڕووبارەکە.

 ژینگە و گیانلەبەران 
لە ساڵی ١٩٥٧، مۆزەخانەی مێژووی سروشتی ڕای گەیاند کە ڕووباری تەمز بەھۆی پیسییەوە "مردووی زیندەوانی"یە و ھیچ ئۆکسجینێکی تێدا نییە بۆ ژیانی گیانلەبەران. بەڵام بەھۆی ھەوڵە چڕەکانی پاککردنەوە و باشترکردنی کوالێتیی ئاو، ژیان وردە وردە گەڕایەوە بۆ ڕووبارەکە. ئەمڕۆ، تەمز بە یەکێک لە پاکترین ڕووبارەکانی جیھان دادەنرێت کە بەناو شارێکی گەورەدا تێدەپەڕێت. ئێستا ماڵی زیاتر لە ١٢٥ جۆر ماسی و چەندین جۆری باڵندەی ئاوییە وەک قاز، مراوی و قوبە سپی (swan)، تەنانەت لە بەشە خوارووەکانی ڕووبارەکەدا گیانلەبەری گەورەتری وەک فوک (seal) و دۆلفین بینراون.
وێنۆک|یەکێک لە دەروازە ئاوییەکان (Sluices) کە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئاستی ئاوی ڕووباری تەمز بەکاردێت.

 بەکارھێنانی ھاوچەرخ و گەشتیاری 
ڕووباری تەمز ھێشتا ڕۆڵێکی گرنگ لە ژیانی ئابووری و کولتووریی بەریتانیادا دەگێڕێت.

گواستنەوە: خزمەتگوزارییەکانی گواستنەوەی گەشتیاری و ھاتوچۆی ناوخۆیی بە بەردەوامی لەسەر ڕووبارەکە کار دەکەن، بەتایبەتی لەناو لەندەن.

گەشتیاری: کەنارەکانی ڕووبارەکە چەندین شوێنەواری بەناوبانگی لەخۆگرتووە، وەک کۆشکی وێستمینستەر، چاوی لەندەن و تاوەری لەندەن. گەشتیاران دەتوانن بە بەلەم گەشت بەناو دیمەنە سەرنجڕاکێشەکاندا بکەن.

وەرزش و کات بەسەربردن: ڕووبارەکە شوێنێکی بەناوبانگە بۆ وەرزشە ئاوییەکان وەک پێشبڕکێی بەلەمڕانی (rowing)، کە بەناوبانگترینیان پێشبڕکێی ساڵانەی نێوان زانکۆکانی ئۆکسفۆرد و کامبریجە (The Boat Race). ھەروەھا ڕێڕەوی نیشتمانیی تەمز (Thames Path) کە درێژییەکەی ١٨٤ میلە، ھەلێکی نایاب بۆ پیاسەکردن و چێژوەرگرتن لە سروشتی کەنار ڕووبارەکە دابین دەکات.
وێنۆک|ڕووباری تەمز لە تەنیشت قەڵای ویندسۆر.

 سەرچاوەکان