نیشتنەوەی یۆنانی لە ئیزمیر

نیشتنەوەی یۆنانی لە ئیزمیر (؛ ، بە واتای داگیرکردنی ئیزمیر) ئۆپەراسیۆنێکی سەربازییە کە سوپای یۆنان لە ١٥ی ئایاری ١٩١٩ دەستی پێکردووە، کە بە نیشتنەوەی ھێزەکانی لە شاری ئیزمیر و ناوچەکانی دەوروبەری دەستیپێکردووە. ھێزەکانی ھاوپەیمانان ئۆپەراسیۆنەکەیان پەسەند کرد و سەرپەرشتی جێبەجێکردنی کرد و ھاوکاری ئاڕاستەکردنی یۆنانییەکانیان کرد بۆ کۆنترۆڵکردنی ھەندێک پێگەی سەرەکی و گواستنەوەی کەشتییە جەنگییەکان بۆ بەندەری ئیزمیر. لە کاتی نیشتنەوەکەدا، تەقەیەک ئاراستەی فەوجی ١/٣٨ی ئێڤزۆنی یۆنان کرا، کە بووە ھۆی توندوتیژییەکی گەورە کە سەربازانی یۆنان و ھاووڵاتیانی یۆنانی لە ئیزمیر بەشداربوون. ئەم ڕووداوە بۆ دەستپێکردنی داگیرکاری سێ ساڵەی یۆنانییەکان بۆ سەر ئەزمیر بووە شتێکی گرنگ و پریشکێکی سەرەکی بوو بۆ شەڕی یۆنان-تورکیا (١٩١٩–١٩٢٢).

 دەستپێکردن 
لەگەڵ کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم (١٩١٤–١٩١٨) و کۆتاییھێنان بە بەرەی عوسمانی لە جەنگی جیھانی یەکەم، ھاوپەیمانان دەستیان بە زنجیرەیەک وتووێژی ئاشتی کرد کە تیشکیان خستە سەر دابەشکردنی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. لە کۆنفرانسی ئاشتی پاریس لە ساڵی ١٩١٩ ئیتاڵییەکان ئەنتاڵیایان گرت و دەستیان کرد بە نیشاندانی جووڵاندنی ھێزەکانیان بەرەو ئیزمیر. کاتێک ئیتاڵییەکان لە ناڕەزایەتییەکدا لەسەر ھەندێک بابەت کۆنفرانسەکەیان بەجێھێشت، ھەردوو سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا دەیڤید لۆید جۆرج و سەرۆکوەزیرانی یۆنان، ئێلیفتێریۆس ڤینیزێلۆس، ڕاپۆرتێکی ھەڵبەستراویان پاڵنا بۆ ناو دانوستانەکانی ئاشتی و ئیدیعای ئەوە دەکرد کە دانیشتووانی مەسیحی لەژێر ھەڕەشەی ڕاستەوخۆدان بۆ ئەوەی فەڕەنسا و ئەمریکا ڕازی بکەن بۆ پشتگیریکردنی دەستبەسەرداگرتنی ویلایەتی ئایدین و و پایتەختەکەی کە ئیزمیرە. سنوور و مەرجەکانی داگیرکاری یۆنانی دیاری نەکرا، بەڵام لە سەرەتای مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٩ ھێزەکانی ھاوپەیمانان پشتیوانییان لە نیشتنەوەی سەربازانی یۆنان لە ئیزمیر کرد و ژمارەیەک کەشتی جەنگییان گواستەوە بۆ ناوچەکە وەک ئامادەکارییەک بۆ نیشتنەوە.

لە کاتێکدا کە ھێشتا دانوستانەکان لە ئارادا بوون، ڤێنیزێلۆس کلیمێنسۆی لە خراپبوونی دۆخی ویلایەتی ئایدین ئاگادار کردەوە، کە ئیدیعای کرد کە پارێزگار، نورەددین پاشا، فەرمانی بە گرووپە موسڵمانەکان کردووە کە پێشێلکاری بەرامبەر دانیشتووانی یۆنانی ئەنجام بدەن. ھەروەھا ھەواڵگری بەریتانیا لە تێکچوونی یاسا و ڕێسا لە ناوچەکە و ڕۆڵی ئیتاڵیا لە ورووژاندنی ئەم دۆخە ئاگادار کرایەوە. پاشان ڤێنیزێلۆس لە مانگی ئایاردا ئەنجومەنی باڵای ھاوپەیمانانی لە ھاوکارییەکانی ئیتاڵیا و تورکیا ئاگادار کردەوە و داوای کرد کەشتییەکانی ھاوپەیمانان ڕەوانەی ئیزمیر بکرێن. ھەرچەندە ئەنجومەن سەرەتا ئەم داواکارییەی قبوڵ کرد، بەڵام دەستبەجێ جێبەجێ نەکرا. لەم چوارچێوەیەدا سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا و وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا لایەنگری سەرەکی نیشتنەوەی یۆنان بوون بە ئامانجی «گەڕاندنەوەی سیستمی گشتی و ڕێگریکردن لە کۆمەڵکوژییەکان».Solomonidis, 1984, pg. 43https://web.archive.org/web/20160820015246/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=onlineSolomonidis, 1984, pg. 47

 کاردانەوەکانی تورکیا 
کۆمەڵگەی بەرگریی لە مافەکانی عوسمانی لە ئیزمیر ڕێکخرا (İzmir Müdafaa-i Hukuk-ı Osmaniye Cemiye) بۆ ئامادەکاری ھاتنی سەربازانی یۆنان ڕێکخرابوو. پارێزگار نورەددین پاشا لە ئایدین وەک والی ناوچەیی دەستنیشانکرا و پاڵپشتی چالاکییەکانی کۆمەڵەی بەرگری لە مافەکانی عوسمانی لە ئیزمیر کرد؛ بەڵام لەژێر فشاری زلھێزەکانی ھاوپەیمانان دەستی لەکارکێشایەوە. ئەحمەد عیزەت پاشا لە ١١ی ئازاردا کرا بە پارێزگاری نوێ و لە ٢٢ی ئازاری ١٩١٩دا ژەنەڕاڵ عەلی نادر پاشای خانەنشین کرا بە فەرماندەی سەربازی.Erik-Jan Zürcher, The Unionist Factor: the Rôle of the Committee of Union and Progress in the Turkish National Movement, 1905–1926, BRILL, 1984, (ردمك 90-04-07262-4), p. 92.. L. Macfie, The End of the Ottoman Empire, 1908–1923, Longman, 1998, (ردمك 978-0-582-28763-1), p. 186.https://web.archive.org/web/20181005065241/http://www.ataa.org/reference/iacom.pdf

 کەشتیگەلی ھاوپەیمانان 
لە ھەفتەکانی یەکەمی مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٩دا کەشتییە جەنگییەکانی ھاوپەیمانان ھاتنە ناوچەکە بۆ ئەوەی خۆیان بۆ ئۆپەراسیۆنەکە ئامادە بکەن. دەریاوان سۆمەرسێت گۆف کالتۆرپی بەریتانی فەرماندەی سەرەکی ئۆپەراسیۆنەکە بوو، کە ھێزەکانی بەریتانیا، ئەمریکا، فەڕەنسا، ئیتاڵیا و یۆنان تێدا بەشداربوون. لە ١١ی ئایاری ١٩١٩، دەریاوان مارک لامبێرت بریستۆڵ، فەرماندەی مەفرەزە دەریایییەکانی ئەمریکا لە ئاوەکانی تورکیا، لە ئیستەنبوڵەوە بە کەشتییەکی جەنگییەوە گەیشتە ئیزمیر. ھەروەک پلانی بۆ دانرابوو، ھێزەکانی بەریتانیا قەرەبووروون و ئوزوونادا داگیردەکەن، ھێزەکانی فەڕەنسا ئورلا و فۆچا داگیردەکەن، ھێزەکانی یۆنانیش یانی قەڵا داگیردەکەن.

 نیشتنەوەی یۆنانی 
وێنۆک|لە وتارێکی ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمزدا لە بەرواری ١٧ی ئایاری ١٩١٩دا ھاتووە کە ئیزمیر لە تورکیا بردراوە.

وێنۆک|سەربازانی یۆنان بە درێژایی ڕێگای کەنار دەریا لە ئیزمیر لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٩ ڕێپێوان دەکەن

پاشنیوەڕۆی ١١ی ئایاری ١٩١٩ فەرماندەی فیرقەی یەکەمی پیادەی سوپای یۆنان کە لە کاڤالا جێگیر بوو، عەقید نیکۆلاوس زافیریۆ فەرمانی دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنەکەی پێگەیشت. بەیانییەکەی دیکە ھێزی نیشتنەوەی ١٣ ھەزار سەرباز و تیمی یاریدەدەر و ١٤ کەشتی گواستنەوە بە یاوەری ٣ کەشتی وێرانکەری بەریتانی و ٤ کەشتی وێرانکەری یۆنانی بەرەو ئیزمیر ڕۆیشتن.
Solomonidis, 1984, pg. 52 ئەو فەرمانەی زافیریۆ بە سەربازەکانی دا کە دوای ڕۆشتنیان شوێنی مەبەستیان زانیبوو بەم شێوەیە بوو:
«بۆ ھەر کوێیەک بچین، دەبێ بزانین کە براکانمان لە حوکمڕانی بێگانە ڕزگار دەکەین. ئەو حەماسەتەی کە دڵمان پڕ دەکات بە تەواوی ڕەوایە، بەڵام ھەر نمایشێکی نەشیاوی ئەو حەماسەتە بە تەواوی لە شوێنی خۆی دەردەچێت. نابێت لەبیرمان بچێت کە کاتێک دەگەینە شوێنی مەبەست چاومان بە تورک و جوولەکە و ئەورووپییەکان لە تایەفەی تر دەبێت. پێویستە ھەموو کەسێک وەک یەک مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. بەم زووانە دەبنە برامان وەک ئەوەی یۆنانی ڕاستەقینە بن».Solomonidis, 1984, pg. 52-53

لە ١٤ی ئایاری ساڵی ١٩١٩، نوێنەرایەتی یۆنان لە ئیزمیر بەیاننامەیەکی بڵاوکردەوە و ھاتنی سەربازانی یۆنانی بۆ ئەو شارە لە ڕۆژی دواتردا ڕاگەیاند. سمیت ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم ھەواڵە بە خۆشحاڵییەکی زۆرەوە لەلایەن دانیشتووانی یۆنانییەوە پێشوازی لێکرا، لەکاتێکدا ئەو شەو ھەزاران دانیشتووی تورکیا لەسەر گردەکە کۆبوونەوە و ئاگریان داگیرساند و تەپڵیان لێدا وەک ناڕەزایەتی.  وەرگێڕانی ھەستی تورکی لەو بۆنەیەدا دواتر ڕوون بووەوە کە مەبەستەکە تەنیا بەرخۆدانی ئاشتیانە نەبووە. ئەو شەوە چەند سەد دیلێک ئازاد کران کە زۆربەیان تورک بوون، بە ھاوبەشی دەسەڵاتدارانی عوسمانی و ڕائیدی ئیتاڵی بەرپرسی زیندانەکە.See: Michael Llewellyn Smith, 1999, pg. 88 ھەندێکیان لە کۆگایەکی نزیک سەربازگەکان چەکیان کڕیوە..

 سەرچاوەکان 

پۆل:١٩١٩ لە یۆنان
پۆل:١٩١٩ لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی
پۆل:ویلایەتی ئایدن
پۆل:پێکدادانەکان لە ١٩١٩