دیمۆگرافیای تورکیا

ئەم وتارە تایبەتە بە تایبەتمەندییە دیمۆگرافییەکانی دانیشتووانی تورکیا، لەوانە چڕی دانیشتووان، نەتەوە، ئاستی خوێندن، تەندروستی، دیمۆگرافی، باری ئابووری، پەیوەندی ئایینی و لایەنەکانی دیکەی دانیشتووان.

دوایین سەرژمێری فەرمی ساڵی ٢٠٢١ بووە و ژمارەی دانیشتووانی وڵاتەکە ٨٤٬٦٨٠٬٢٧٣ کەس بووە. ژمارەی دانیشتووانی وڵاتەکە لە کۆتایی ساڵی ٢٠٢١ دا بە ٨٤٫٦ ملیۆن کەس خەمڵێندراوە (بە پشتبەستن بە سیستمی تۆمارکردنی ناونیشانی نیشتەجێبوونی تورکیا)، کە نزیکەی سێ لەسەر چواری دانیشتووانی وڵاتەکە لە شارەوانی و شارەکاندا دەژین. بەپێی خەمڵاندنەکانی ساڵی ٢٠٠٩، ژمارەی دانیشتووانی ساڵانە بە ڕێژەی ١٫٥٪ گەشە دەکات. تێکڕای چڕی دانیشتووانی تورکیا لە ھەر کیلۆمەتر چوارگۆشەیەکدا ٩٢ کەسە. خەڵکی گرووپی تەمەنی ١٥–٦٤ ساڵان ٦٧٪ی کۆی دانیشتووان پێکدەھێنن، و گرووپی تەمەنی ٠–١٤ ساڵان ٢٦٪ پێکدەھێنن؛ لەکاتێکدا ھاووڵاتیانی بەساڵاچوو تەمەن ٦٥ ساڵ و سەرووتر ٧٪ پێکدەھێنن. لە ساڵی ١٩٢٧ ژمارەی دانیشتووانی کۆماری تورکیا بەپێی یەکەم سەرژمێری لە دوای دامەزراندنی دەوڵەتی تورکیاوە گەیشتە ١٣٫٦ ملیۆن کەس.

تەمەنی چاوەڕوانکراو لە کاتی لەدایکبووندا بۆ پیاوان ٧١٫١ ساڵە و بۆ ژنان ٧٥٫٣ ساڵە، بە تێکڕا ٧٣٫٢ ساڵە بۆ کۆی دانیشتووان. خوێندنی ناچاری و بێبەرامبەر لە تەمەنی ٦ بۆ ١٥ ساڵییە. ڕێژەی خوێندەواری بۆ پیاوان ٩٦٪ و بۆ ژنان ٨٠٫٤٪، بە تێکڕا ٨٨٫١٪ی کۆی گشتی. ئەو ئامارە کەمە بۆ ژنان بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ داب و نەریتی عەرەب و کوردانی دانیشتووی پارێزگاکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەو وڵاتە.

لە ماددەی ٦٦ی دەستووری تورکیادا پێناسەی «تورک» دەکات کە «ھەر کەسێک بە بەستنەوەی ھاووڵاتیبوون بە دەوڵەتی تورکساوە بەستراوەتەوە» و بەم پێیەش بەکارھێنانی یاسایی «تورکایەتی» وەک زاراوەیەک بۆ ھاووڵاتییەک لە تورکیادا جیاوازە لە پێناسەی نەتەوەیی؛ بەڵام زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانەکەی لە نەتەوەی تورکن. بەپێی سی ئای ئەی ٧٠–٧٥٪ و بەپێی ڕاپرسییەکی میلێت لە ساڵی ٢٠٠٧ دا ٧٦٫٠٪ دەبن.

کوردەکان کە نەتەوەیەکی جیاوازە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە پارێزگاکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتەکەدا چڕبوونەتەوە، گەورەترین نەتەوەی نا تورکن، کە بە نزیکەی ٢٠٪ی دانیشتووانەکەی مەزەندە دەکرێت. لەکاتێکدا دەستەواژەی «کەمینە» خۆی وەک بابەتێکی ھەستیار لە تورکیادا دەمێنێتەوە. داتای باوەڕپێکراو لەسەر تێکەڵەی نەتەوەیی دانیشتووان لەبەردەستدا نییە، چونکە ئامارەکانی سەرژمێری دانیشتووانی تورکیا ئاماری نەتەوەیی لەخۆناگرێت.

سێ گرووپی نەتەوەیی کەمینە کە بە فەرمی دانپێدانراون (لە پەیمانی لۆزان) بریتین لە: ئەرمەنییەکان،  یۆنانییەکان و  جوولەکەکان. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ١٩٢٣ واژوو کرا، ڕێککەوتنێکی دوولایەنەی ئاڵوگۆڕی دانیشتووان لە نێوان یۆنان و تورکیا لە ساڵانی ١٩٢٠ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، کە نزیکەی یەک ملیۆن و نیو یۆنانی لە تورکیاوە کۆچیان کردووە و ھەندێک لە تورکەکان (نیوە ملیۆن) لە یۆنانەوە ھاتن. نەتەوەکانی دیکە بریتین لە ئەبخازییەکان، ئەلبانییەکان،  عەرەبەکان ، ئاشوورییەکان، بۆسنەیییەکان، چەرکاسییەکان، جۆرجییەکان، ھامەچنییەکان، لازەکان، پۆماکییەکان (بولگارییەکان) و دۆمەکان.

کەمینەکانی بەڕەچەڵەک ئەورووپای ڕۆژاوا بریتین لە فەڕەسی لیڤانتین کە زۆربەیان خەڵکی ڤێنیز و جێنۆیین، کە لە سەدەی ناوەڕاستەوە لەم وڵاتەدا (بەتایبەت لە ئەستەنبوڵ و ئیزمیر) بوونیان ھەبووە.

 سەرچاوەکان 

 سەرچاوەکان