عەلائەددین کاسانی

مەلیکولعولەماء (پاشای زانایان)، عەلائەددین ئەبووبەکر کوڕی مەسعوود کوڕی ئەحمەد کاسانی () یەکێک بوو لە گەورەترین و دیارترین زانایانی مەزھەبی حەنەفی لە سەدەی شەشەمی کۆچی (سەدەی دوازدەیەمی زایینی). ئەو بەھۆی کتێبە ناوازەکەی، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع (شاکارەکان لە ڕێکخستنی شەریعەتەکاندا)، و چیرۆکی ھاوسەرگیرییە ئەفسانەییەکەیەوە لەگەڵ فاتیمەی کچی مامۆستاکەی، ناوبانگێکی گەورەی لە مێژووی ئیسلامیدا بەدەستھێناوە.

 ژیان و خوێندن 
کاسانی لە شارۆچکەی کاسان (یان قەسان) لە دۆڵی فەرغانە لەدایک بووە، کە ناوچەیەک بوو بەشێک لە خاکی دەوڵەتی قەرەخانی. ئەو بۆ خوێندن گەشتی کرد بۆ شاری بوخارا، کە یەکێک بوو لە پایتەختە زانستییەکانی جیھانی ئیسلامی، و لەوێ بووە قوتابی یەکێک لە گەورەترین زانایانی حەنەفیی سەردەمی خۆی، ئەویش عەلائەدین سەمەرقەندی بوو، کە خاوەنی کتێبی بەناوبانگی تحفە الفقھاء (دیاریی فەقیھەکان) بوو. کاسانی بەھرەیەکی نائاسایی ھەبوو و بە خێرایی لەنێو قوتابییەکانی تردا دیار کەوت.

 بەدائیعوسسەنائیع و ھاوسەرگیرییەکەی 
دیارترین وەرچەرخان لە ژیانی کاسانیدا نووسینی کتێبە ناوازەکەی، بەدائیعوسسەنائیع، بوو. ئەم کتێبە لە بنەڕەتدا شرۆڤەیەک بوو بۆ کتێبی تحفە الفقھاءی مامۆستاکەی، بەڵام کاسانی بە شێوازێکی داھێنەرانە و لۆژیکیی نوێ بابەتی فیقھییەکانی ڕێکخستەوە، کە ئەمەش کارێکی بێوێنە بوو لە سەردەمی خۆیدا.

کاتێک کاسانی کتێبەکەی تەواو کرد و پێشکەشی مامۆستاکەی کرد، سەمەرقەندی ئەوەندە سەرسام بوو بە جوانی و وردی و ڕێکخستنی کتێبەکە، کە وەک مارەیی (مەھر) بۆ کچە زانا و بەھرەمەندەکەی، فاتیمە، قبووڵی کرد. فاتیمە خۆی فەقیھێکی گەورە بوو و لە باوکییەوە زانستی وەرگرتبوو. پێشتر پاشا و میرەکانی ناوچەکە داوایان کردبوو، بەڵام باوکی ڕەتی کردبوونەوە. بەڵام کاتێک کاسانی ئەم شاکارە زانستییەی پێشکەش کرد، سەمەرقەندی بەناوبانگ وتی: "تۆ کتێبەکەی منت شیکردەوە (شەرحت کرد)، منیش کچەکەمی بە تۆ دەدەم."Abdullah, Umar F. "The Wife of al-Kāsānī". University of Michigan. Archived from the original on 2012-04-18.

پەیوەندیی نێوان کاسانی و فاتیمەی ھاوسەری، نموونەیەکی بەرزی ھاوبەشیی زانستی بوو. دەگێڕنەوە کە فاتیمە ئەوەندە شارەزا بووە، کە زۆرجار کاسانی لە کاتی پێدانی فەتوادا ڕاوێژی پێکردووە و فاتیمە لەگەڵیدا واژۆی لەسەر فەتواکان کردووە.

 کۆچکردن بۆ حەلەب و کۆچی دوایی 
دوای ماوەیەک، کاسانی و فاتیمەی ھاوسەری کۆچیان کرد بۆ شاری حەلەب و لەوێ لەلایەن سوڵتانی دادپەروەر، نوورەدین زەنگی، پێشوازییەکی گەرمیان لێکرا و کاسانی وەک مامۆستا لە یەکێک لە مەدرەسە گەورەکانی شارەکە دامەزرا.

کاسانی لە ١٠ی ڕەجەبی ساڵی ٥٨٧ی کۆچی (بەرامبەر ٣ی ئابی ١١٩١ی زایینی) لە حەلەب کۆچی دوایی کرد. بەپێی وەسیەتی خۆی، لە تەنیشت گۆڕی فاتیمەی ھاوسەریەوە، کە پێشتر کۆچی دوایی کردبوو، لە مەقامی ئیبراھیم لە دەرەوەی شار بەخاک سپێردرا.Gibril Fouad Haddad (2015). The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams and Hadith Masters. Zulfiqar Ayub. p. 203.

 میرات و پێگە 
عەلائەدین کاسانی بەھۆی کتێبی بەدائیعوسسەنائیعەوە نازناوی "مەلیکولعولەما" (پاشای زانایان)ی پێ بەخشرا. ئەم کتێبە بەھۆی ڕێکخستنە لۆژیکی و شێوازە داھێنەرانەکەیەوە، بووە یەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی فیقھی حەنەفی و تا ئەمڕۆش لەلایەن زانایان و توێژەرانەوە بەکاردەھێنرێت. کاسانی نموونەی زانایەکی داھێنەر بوو کە توانیی زانستی پێش خۆی بە شێوازێکی نوێ و باشتر پێشکەش بە نەوەکانی دوای خۆی بکات.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی ،  عەرەبی و سەرچاوەی مێژوویی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی فراوانتر و جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنەفی
پۆل:مردووانی ١١٩١
پۆل:خەڵکی دۆڵی فەرغانە
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:فەقیھەکان
پۆل:شەرعزانە حەنەفییەکان
پۆل:حەنەفییەکان
پۆل:ماتوریدییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە