گەڵاڕۆی ئەفریقی (جاکنا)

گەڵاڕۆی ئەفریقی (جاکنا) ( (بە ئینگلیزی: African jacana، ناوی زانستی: Actophilornis africanus)، کە بە "باڵندەی عیسا" یان **"پەڕەپێ"**ـش ناسراوە، جۆرێکە لە باڵندەی ئاویی قەبارە مامناوەند کە بەھۆی پێ و پەنجە یەکجار درێژەکانییەوە دەناسرێتەوە. ئەم تایبەتمەندییە سەرسوڕھێنەرە ڕێگەی پێدەدات کە بە ئاسانی بەسەر گەڵا و ڕووەکە سەرئاوکەوتووەکاندا بڕوات، وەک ئەوەی بەسەر ئاودا بڕوات.

ئەم باڵندەیە نەک تەنھا بەھۆی شێوەی ڕۆیشتنەکەیەوە ناوازەیە، بەڵکو خاوەنی سیستەمێکی زاوزێی پێچەوانەیە کە تێیدا مێینەکان فرە-مێردین و نێرینەکان ئەرکی سەرەکیی بەخێوکردنی بێچووەکان لە ئەستۆ دەگرن.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
گەڵاڕۆی ئەفریقی باڵندەیەکی قەشەنگ و ڕەنگاوڕەنگە. پشتی و زگی ڕەنگێکی قاوەیی-دارچینیی گەشی ھەیە، لە کاتێکدا سەری ڕەشە و گەروو و بەشی پێشەوەی ملی سپییەکی درەوشاوەیە. دەنووکێکی شینی کاڵی ھەیە کە درێژ دەبێتەوە و قەڵغانێکی بچووک لەسەر نێوچەوانی دروست دەکات.

دیارترین تایبەتمەندیی بێگومان پێ و پەنجە یەکجار درێژەکانییەتی. ئەم پەنجانە یارمەتی دەدەن کێشی جەستەی بەسەر پانتاییەکی فراواندا دابەش بکات، ئەمەش ڕێگەی پێدەدات بەبێ نوقمبوون بەسەر گەڵای نیلوفەری ئاوی و ڕووەکی تردا بڕوات.

لەم جۆرەدا مێینەکان بە شێوەیەکی بەرچاو لە نێرینەکان گەورەترن، کە ئەمەش پەیوەندیی بە سیستەمی زاوزێی ناوازەکەیانەوە ھەیە.

 ژینگە و بڵاوبوونەوە 
ئەم باڵندەیە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ناوچەکانی باشووری سەحرای ئەفریقادا بڵاوبووەتەوە. ژینگەی سەرەکیی بریتییە لە زۆنگاو، گۆم، دەریاچە، و ڕووبارە ھێمنەکان؛ واتە ھەر شوێنێک کە ڕووەکی سەرئاوکەوتووی چڕی لێ بێت.

 ڕێڕەوی زاوزێی ناوازە (فرەمێردی) 
گەڵاڕۆی ئەفریقی یەکێکە لە باشترین نموونەکانی فرەمێردی (Polyandry) لە جیھانی باڵندەکاندا. لەم سیستەمەدا، ڕۆڵەکان بە تەواوی پێچەوانە بوونەتەوە:

ڕۆڵی مێینە: مێینەکان گەورەتر و شەڕانگێزترن. ئەوان خاوەنی خاکێکی بەرفراوانن کە لەوانەیە چەندین نێرینەی تێدا بێت. دوای جووتبوون لەگەڵ نێرینەیەک و دانانی ھێلکەکان (کە بە گشتی ٤ ھێلکەیە)، دەچێتە لای نێرینەیەکی تر لەناو خاکەکەیدا و ھەمان کار دووبارە دەکاتەوە. ئەرکی سەرەکیی مێینە بریتییە لە پاراستنی خاکەکەی لە مێینەکانی تر.

ڕۆڵی نێرینە: نێرینە بە تەنھا ئەرکی کلککەوتن لەسەر ھێلکەکان (بۆ ماوەی نزیکەی ٢٤ ڕۆژ) و بەخێوکردنی بێچووەکان لە ئەستۆ دەگرێت. نێرینە زۆر بە باشی بێچووەکانی دەپارێزێت و فێری دۆزینەوەی خۆراکیان دەکات.

یەکێک لە ڕەفتارە سەیرەکانی ئەم باڵندەیە ئەوەیە کە ئەگەر مێینەیەکی نوێ توانیی خاکێک داگیر بکات، لەوانەیە ھێلکە و بێچووی مێینەی پێشوو لەناو ببات بۆ ئەوەی نێرینەکان ناچار بکات کە ھێلکەی ئەو بەخێو بکەن.
وێنۆک|ھێلانەی گەڵاڕۆی ئەفریقی (*Actophilornis africanus*) لەگەڵ دوو ھێلکە.

 خۆراک 
خۆراکی سەرەکیی گەڵاڕۆی ئەفریقی بریتییە لە مێروو و بێبڕبڕە ئاوییەکانی تر وەک کرم، جاڵجاڵۆکە، و لیکاوەماسӣ، کە لەسەر ڕووەکە سەرئاوکەوتووەکان یان لەناو ئاوەکەدا دەیاندۆزێتەوە. ھەروەھا تۆوی ڕووەکە ئاوییەکانیش دەخوات.

 دۆخی پاراستن 
بەپێی لیستی سووری IUCN، گەڵاڕۆی ئەفریقی وەک کەمترین نیگەرانی (Least Concern) پۆلێن کراوە. ھۆکاری ئەمەش بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی و ژمارە جێگیرەکەیەتی لە سەرانسەری ئەفریقادا.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:باڵندەکانی ئەفریقا
پۆل:باڵندە ئاوییەکان
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٧٨٩
پۆل:مەلەکانی ئەفریقا