نوورەددین سابوونی

ئەبوو محەممەد نوورەددین ئەحمەد کوڕی مەحموود کوڕی ئەبوبەکر سابوونی بوخاری (، ناسراو بە نوورەددین سابوونی (کۆچی دوایی ٥٨٠ کۆچی/١١٨٤ زایینی)، یەکێک بوو لە گەورەترین زانایانی ئیسلام، فەقیھی دیاری مەزھەبی حەنەفی و یەکێک لە پێشەوا و بەرگریکارە ھەرە گرنگەکانی ڕێبازی عەقیدەی ماتوریدی. ئەو لە سەدەی شەشەمی کۆچیدا لە شاری بوخارا ژیاوە، کە یەکێک بوو لە ناوەندە زانستییە گەورەکانی جیھانی ئیسلامی.

 ژیان و پێگەی زانستی 
نوورەددین سابوونی لە شاری بوخارا لەدایک بوو و ھەر لەوێشدا گەورە بوو و زانستەکانی سەرەتایی وەرگرت. بوخارا لەو سەردەمەدا ناوەندێکی زیندووی فیقھی حەنەفی و عەقیدەی ماتوریدی بوو، ئەمەش کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ئاراستەی زانستیی سابوونی ھەبوو. ئەو لەلای گەورەترین زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و لە زانستەکانی عەقیدە (کەلام)، ئوسوڵی دین، فیقھـ و گفتوگۆی زانستیدا (مناڤرە) گەیشتە پلەیەکی یەکجار بەرز، تا وای لێھات بووە یەکێک لە پێشەواکانی سەردەمی خۆی.Al-Bidayah fi Usul al-Din by Nur al-Din al-Sabuni, Introduction by Dr. Bakr Topaloglu, page 15-20.

 بەرھەمە دیارەکان 
سابوونی چەندین بەرھەمی گرنگی لە بواری عەقیدەدا نووسیوە کە تا ئەمڕۆش لەلایەن زانایان و توێژەرانەوە گرنگییان پێدەدرێت.

 ١. البدایە فی أصول الدین (سەرەتا لە بنەماکانی ئایین) 
ئەمە بەناوبانگترین کتێبی سابوونییە و بە یەکێک لە پوختە و گرنگترین دەقەکانی عەقیدەی ماتوریدی دادەنرێت. سابوونی ئەم کتێبەی وەک دەقێکی فێرکاریی کورت بەڵام گشتگیر نووسیوە بۆ قوتابیانی زانستە شەرعییەکان، تا بنەماکانی عەقیدەی ئەھلی سوننە بەپێی ڕێبازی ماتوریدی بە ئاسانی فێر بن. کتێبەکە بە شێوازێکی لۆژیکی و ڕوون داڕێژراوە و تێیدا وەڵامی گومانەکانی گرووپە جیاوازەکانی وەک موعتەزیلە، کەرامییە و موجەسسیمە دەداتەوە. ئەم کتێبە بە درێژایی مێژوو لە مەدرەسە ئیسلامییەکانی ئاسیای ناوەڕاست، ئەنادۆڵ و بەڵقان خوێندراوە.

 ٢. الکفایە فی الھدایە (بەسکردن لە ڕێنماییدا) 
ئەمە کتێبە گەورە و سەرەکییەکەی سابوونییە لە بواری عەقیدەدا، و کتێبی البدایە لە بنەڕەتدا کورتکراوەی ئەم کتێبەیە. الکفایە بەرھەمێکی فراوان و ئەکادیمییە کە تێیدا بە وردی و بە بەڵگەی عەقڵی (لۆژیکی) و نەقڵی (قورئان و سوننەت) بەرگری لە بیروباوەڕی ماتوریدی دەکات.

 ٣. المنتقی من عصمە اڵانبیاء (ھەڵبژاردە لە پارێزراویی پێغەمبەران) 
ئەم بەرھەمەی تایبەتە بە باسی عیسمەت (پارێزراوی لە گوناە)ی پێغەمبەران، کە یەکێکە لە بابەتە گرنگەکانی ناو زانستی عەقیدە.

 گفتوگۆ بەناوبانگەکەی لەگەڵ فەخرەدینی ڕازی 
یەکێک لە دیارترین ڕووداوەکانی ژیانی زانستیی سابوونی، ئەو گفتوگۆ (مناڤرە) بەناوبانگەیە کە لە شاری ھەرات لەگەڵ زانای گەورەی ڕێبازی ئەشعەری، فەخرەدینی ڕازی، ئەنجامی دا. بابەتی گفتوگۆکە دەربارەی لێکدانەوەی سیفاتەکانی خودا بوو، بەتایبەتی سیفەتی "ئیستیوا" (استواء علی العرش). سابوونی بەپێی ڕێبازی ماتوریدی و بە بەکارھێنانی بەڵگەی عەقڵی و لۆژیکی بەھێز، بەرگری لە بۆچوونەکانی خۆی دەکرد. دەگێڕنەوە کە ھێزی بەڵگەکانی سابوونی و شێوازی گفتوگۆکردنی، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر فەخرەدینی ڕازی و ئامادەبووان داناوە و ئەم ڕووداوە وەک نموونەیەکی بەرزی گفتوگۆی زانستی و ئەدەبی نێوان دوو قوتابخانە سەرەکییەکەی عەقیدەی سوننە (ماتوریدی و ئەشعەری) لە مێژوودا تۆمار کراوە.

 میرات و کاریگەری 
نوورەدین سابوونی وەک یەکێک لە پایە گرنگەکانی قوتابخانەی ماتوریدی لە دوای ئیمام ئەبوو مەنسووری ماتوریدی دادەنرێت. ئەو توانیی بەرھەمەکانی بە شێوەیەک دابڕێژێت کە ھەم بۆ قوتابیی سەرەتایی و ھەم بۆ زانای پسپۆڕ سوودیان ھەبێت. کارەکانی بوونە سەرچاوەی سەرەکی بۆ زانایانی دوای خۆی و تا ئەمڕۆش کتێبی البدایە یەکێکە لە دەقە کلاسیکە ھەرە گرنگەکان بۆ تێگەیشتن لە عەقیدەی ماتوریدی.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، عەرەبی و سەرچاوەی ئەکادیمیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی فراوانتر و جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنەفی
پۆل:زانایانی ماتوریدی
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:خەڵکی بوخارا
پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:مردووانی ١١٨٤
پۆل:حەنەفییەکان
پۆل:ماتوریدییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە