ئابووری خێزان

لە وڵاتانی ئەورووپیدا دەتوانرێت دەستەواژەی ئابووری خێزان بەکاربھێنرێت بۆ وەسفکردنی خێزان وەک یەکەیەکی ئابووری. قۆناغە سەرەتایییەکانی گەشەکردن لە زۆرێک لە ئابوورییەکاندا بە بەرھەمھێنانی بنەمادار بە بنەماڵەیی تایبەتمەندن. لە سەرەتای قۆناغی پێش پیشەسازیدا، تەکنەلۆژیا سنووردار و گەشەنەکردووبوو. زۆربەی چالاکییە ئابوورییەکان لەناو خێزانەکاندا ڕوویان دەدا و بەرھەمھێنان و دابەشکردن بەپێی داب و نەریتی ڕێکدەخرا. ڕێژەی بەرزی مردن و کەمی بەرھەمھێنان بەو مانایە بوو کە ژیان لە کێڵگەکان و لە شارەکاندا کورت بوو و بارودۆخی ژیان سەخت بوو، واقیعێک کە ناچار بوو قبوڵ بکرێت. خێزان ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لەم کۆمەڵگایەدا، کە پێگەی ئابووری و کۆمەڵایەتی بەھۆی لەدایکبوون و پەیوەندی خێزان و داب و نەریتی ناوخۆیییەوە دیاری دەکرا. لە ھەمووی گرنگتر خێزان بە یەکەیەکی بەرھەمدار دادەنرا و ھێزی جەستەیی- بەزۆری ھی پیاوەکە- بۆ مانەوە پێویست بوو. یەکەی ئابووری خێزان پشت بەو کارە تایبەتمەندانە دەبەست کە لەلایەن ئەندامانی خێزانەوە ئەنجام دەدرا. خێزانەکە بە بەرھەمھێنەرێکی فرە نەوەیی دادەنرا، خاوەنی سەرمایە و زەوییە کە لەلایەن نەوەکانی پێشووترەوە دابینکرابوو و ھێزی کار لەلایەن نەوە گەنجەکانەوە دابینکرابوو. کاڵاکان نەک تەنھا بۆ بەکارھێنانی ماڵەوە بەڵکو بۆ فرۆشتن و بازرگانیکردن لە بازاڕەکاندا بەرھەم دەھێنران. بەرھەمی خێزانی تەنھا لە بەرھەمە کشتوکاڵییەکاندا سنووردار نەبوو، بەڵکو کاڵای دروستکراویشیان بەرھەم دەھێنا و خزمەتگوزارییان پێشکەش دەکرد. بۆ ئەوەی ئابوورییەکی خێزانی لە سەردەمی پێش پیشەسازیدا بپارێزرێت، کرێکار پێویست بوو. ھێزی کاری پێویست بۆ بەڕێوەبردنی کێڵگەکە و دابینکردنی پشتیوانی بۆ ئەندامانی بەساڵاچووی خێزانەکە بەدەست ھات، چونکە ڕێژەی منداڵبوون زۆر بوو. بەرزی ڕێژەی لەدایکبوون و گرنتی دامەزراندن لە کێڵگەی خێزانەکەدا وای کرد خوێندن، لە دەرەوەی خوێندەواری بنەڕەتی بۆ خوێندنەوەی کتێبی پیرۆز، گران و ناپێویست بێت. لە قۆناغی دوای پیشەسازیدا چەمکی خێزان وەک یەکەیەکی ئابووری گۆڕانکاری بەسەردا ھات و خێزان لە یەکەیەکی بەرھەمھێنانەوە گۆڕا بۆ یەکەیەکی بەکاربەر. ئەم سەردەمە نوێیەی شۆڕشی پیشەسازی گۆڕانکارییەکانی بەدوای خۆیدا ھێنا، چونکە کشتوکاڵ بە بەکارھێنانی کەسانی کەمتر بوو، ئیتر منداڵان وەک سەرچاوەی ئابووری نەک وەک بارگرانی سەیر دەکران. ھەروەھا پیشەسازی بوون بەشداری کرد لە لەناوچوونی ئابووری خێزان، چونکە بازاڕی سەرمایەداری ھاندەری بەرھەمھێنان بوو لە کارگە گەورەکان و کێڵگە و کانەکاندا. کاری کرێکاری بوو بە باو و ئەندامانی خێزان چیتر پێکەوە کاریان نەدەکرد بەڵکو لەبری ئەوە ئەو کرێیەی بەدەستیان دەھێنا بۆ کڕینی کاڵاکان بەکاردەھێنا بۆ ئەوەی وەک یەکەیەکی خێزانیی پێکەوە بەکاربھێنرێن. شۆڕشی پیشەسازی کە سەدەی نۆزدە و بیستەمی گرتەوە، بەو ھێزە دادەنرا کە بنەماڵەی ئابووریی گۆڕی و بە پلەی یەکەم بەرپرسی سەرھەڵدانی «خێزانی مۆدێرن» بوو.Parente, S.L. , Rogerson, R. & Wright, R. , (2000). Homework in Development Economics: Household Production and the Wealth of Nations. Journal of Political Economy, 108, 680-687.https://web.archive.org/web/20171107150309/http://www.jstor.org/stable/40255183Sellers, C.(1991). The Market Revolution: Jacksonian America, 1815-1846 Oxford University Press, New York.

مۆدێلی ھاوشێوەی «ئابووری خێزان» لە وڵاتانی دیکەشدا ھەبووە، بەڵام پشتبەستنیان بە نەریت و کولتوور جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ مۆدێلە ئەورووپییەکان بۆ ئابووری خێزان ھەبووە؛ بەڵام دەبێت بگوترێت کە پیشەسازیی کاریگەریی دیکەی، زیانبەخشتری لە وڵاتانی نا ئەورووپیدا ھەبوو بەھۆی ژینگەی کۆلۆنیالیزمەوە، کە حکوومەتەکان و وەبەرھێنەرانی بیانی پیشەسازییان کۆنترۆڵکرد و سامانی گەلانی ڕەسەن، لەوانەش سامانە سروشتییەکان کە زەوت کرا. زاراوەی «ئابووری خێزان» لەو پێناسانەی لێرەدا خراوەتەڕوو، لایەنگرییە بەرەو مێژووی کولتووری ئەورووپی و کۆمەڵگا کشتوکاڵییەکان، کە کۆمەڵگا خێڵەکییەکان یان ڕاوچییەکان بە مۆدێلی جیاوازی ئابووری خێزان تایبەتمەند بوون کە لە بنەڕەتدا زیاتر ھاوکاری بوون.

زاراوەی ئابووری خێزان بۆ دیاریکردنی پێکھاتەی بنەڕەتی بەرھەمھێنان و بەکاربردن بەکاردەھێنرێت، وەک دانی پیرسۆن ڕوونیکردووەتەوە. گۆڕانکاری ناوچەیی لە ئابووری خێزاندا ھەبوو، کە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاواز بوو.

لە ئەورووپای ڕۆژاوا جووتیاران خاوەنی زەوی و زاری خۆیان بوون، کە بۆ قازانج و بژێوی ژیانیان کشتوکاڵییان دەکرد؛ بەڵام لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات، خزمەتکارەکان بۆ خاوەن خانووەکانیان کاریان دەکرد و لەژێر کۆنترۆڵی خاوەن خانووەکانیاندا کاریان دەکرد، خۆراکیان بەرھەم دەھێنا و دەیانفرۆشت و پارەیان بۆ خاوەن خانووەکە پەیدا دەکرد، کە بەزۆری پیاوێکی ئاغا بوو.

لە سەرانسەری ئەورووپادا خێزان بە یەکەیەکی بنەڕەتی بەرھەمھێنان و بەکاربردن دادەنرا. جگە لە خێزانە دەوڵەمەندەکان کە بەزۆری بچووک بوون، خێزانەکە لە دایک و باوک و منداڵەکانیان کە لە تەمەنی ھەرزەکاریدان و خزمەتکار پێکھاتبوو. ھەر ئەندامێک ڕۆڵێکی جیاوازی ھەبوو، بەقەد ئابووری خێزانەکە گرنگ بوو.

لە تەمەنی حەوت ساڵیدا کچان بەشدارییان لە ئابووری خێزانەکەدا کردووە. لەوانەیە چاودێری مریشک بکەن، خۆراک بدەنە ئاژەڵەکان، یان خۆراک بگوازنەوە بۆ کرێکارە پێگەیشتووەکان. کچان تا ئەو کاتەی توانیان بەشداری لە خێزانەکەدا بکەن لە ماڵەوە دەمانەوە.

بەڵام زۆربەیان لە تەمەنی ١٢–١٤ ساڵیدا خێزانەکانیان بەجێھێشت و ڕوویان لە کێڵگە، شارۆچکە، یان گوندەکانی دیکە کرد بۆ ئەوەی ببنە خزمەتکار. ئامانجی سەرەکی ژنێکی کەم تەمەن کۆکردنەوەی مارەیی بوو، ئەو دیارییەی کە لە کاتی ھاوسەرگیریدا دەدرا بە خێزانە نوێیەکە.

 نووسینی دیکە 
 Nussbaum, M. (2000) Women and Development: The Capabilities Approach, Cambridge University Press, New York.
 Paarlberg, Don. "The Future of the Family Farm." The Saturday Evening Post. March 1976, pp. 42–43.

 سەرچاوەکان 

 سەرچاوەکان