کیزۆواتنا

کیزۆواتنا (یان کیزوادنا)، و (بە زمانى  میسری کۆن: کودی )، ناوی شانشینییەکی کۆنی ئەنادۆڵەکە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هەزارەی دووەمی پێش زایین.  دەکەوتە بەرزاییەکانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ لە نزیک کەنداوی ئەسکەندەروتا لە تورکیای ئێستا . شانشینییەکە بە چیاکانی تۆروس و ڕووباری جیهان دەورە دراوە و ناوەندی شانشینی شاری کۆمانی بووە کە دەکەوێتە بەرزاییەکانی شانشینی.

 جوگرافیا 
وێنۆک|286x286پیکسڵ| ڕادەی فراوانبوونی ئیمپراتۆریەتی هیتی یان خیتى (بە ڕەنگی سوور). نەخشەکە شوێنی شانشینی ئەرزاوا و کیزۆوتنا لە دەوروبەری ساڵی ١٢٩٠ پێش زایین نیشان دەدات. ئیمپراتۆریەتی هیتی هاوسنوور بوو لەگەڵ شانشینی میسر (بە ڕەنگی سەوز).
وڵاتەکە خاوەنی سەرچاوەی بەنرخ بوو لە چیاکانی تۆرۆس وەک کانەکانی زیو   . بناری زنجیرە چیاکان بەشێکیان بە لێڕ و دارستان داپۆشراون. بارانبارینی ساڵانەی زستانە بوارى بە  کشتوکاڵ لە ناوچەکەدا رەخساندووە  و دەشتەکانی خوارەوەی ڕووباری جیهان کێڵگەی بە پیتى کشتووکاڵن .

 خەڵک 
چەندین نەتەوە لە شانشینی کیزۆواتنا پێکەوە ژیاون. هورییەکان لانیکەم لە سەرەتای هەزارەی دووەمی پێش زایینەوە لەم ناوچەیەدا نیشتەجێ بوون . فراوانبوونی خیتیەکان لە سەرەتای شانشینی کۆن (لە سەردەمی خاتوسیلی یەکەم و مورسیلی یەکەم ) پێدەچێت خیتی و لۆوییەکانی هێنابێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ. زمانى لۆوی بەشێک بوو لە گروپی زمانی هیندۆئەورووپیەکان ، پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ زمانی خیتیدا هەبوو. پێدەچێت هەردوو گەل بەشدارییان لە پێکهێنانی شانشینی سەربەخۆی کیزۆواتنادا کردبێت دوای لاوازبوونی شانشینی کۆنی خیتی. ڕەنگە ریشەى ناوی کیزۆواتنا وەرگیراوێکى زمانى لۆوى بێت بۆ ناوە خیتیەکە کیز ئودنا *kez-udne بە واتای " وڵاتى ئەو دیو (چیاکان)" (یاکوبۆڤیچ ٢٠١٠، ل. 273-4). کانێک شارەکە کەوتە ناو کایەی کاریگەری شانشینی میتانی هوریی ، کولتوری هورییەکان لە کیزۆواتنا زیاتر پەرەى سەند .

بەدهێپا هاوسەری پاشای خیتی خاتوسیلی سێیەم خەڵکى کیزۆواتنا بوو و  لەوێ ژنە مووغى پەرستگا بوو. خوداوەندەکانی کیزۆواتنا خرانە ناو بتگەلى خیتیەکانەوە و  لە کۆتایی سەدەی ١٣ی پێش زاییندا خوداوەند هیپای کیزۆواتنا لە ئایینی خیتیدا زۆر گرنگ بوو. چەند دەقی ئایینی بە ناوی ڕێوڕەسمی کیزۆواتنا لە شاری خاتوشا دۆزرانەوە . پێدەچێت  ئەم تەکوز و ڕێوڕەسمە تا ئێستا  کۆنترین دەقى ڕێوڕەسمی هیندۆئەورووپی بێت کە تا ئێستا دۆزراونەتەوە.

 مێژوو 
پادشا سارگۆنى ئەکەدی بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە لە سەدەی بیست و سێیەمی پێش زاییندا گەیشتووەتە چیای تۆرۆس (چیای زیوین). بەڵام شوێنەوارناسی تا ئێستا هیچ کاریگەرییەکی ئەکەدیەکانی لە ناوچەکەدا پشتڕاست نەکردووەتەوە. ڕێگا بازرگانییەکان لە ئاشوورەوە بۆ کاروم لە بەرزاییەکانی ئەنادۆڵ لە سەرەتای هەزارەی دووەمی پێش زایین بە کیزۆواتنادا تێدەپەڕین.

پاشاکانی کیزۆواتنا لە هەزارەی دووەمی پێش زاییندا بەردەوام لە پەیوەندیدا بوون لەگەڵ خیتییەکان لە باکووری شانشینییەکە.  تۆمارە هەرکۆنەکانى خیتییەکان بە گشتى ئاماژە بە کیزۆواتنا و ئەرزاوا (ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ) دەکەن   لە ژێر ناوی لوویا.

لە کاتی ململانێی دەسەڵات کە لە نێوان خیتییەکان و شانشینی میتانیی هوریدا سەریهەڵدا، کیزۆواتنا بەهۆی شوێنی خۆیەوە بوو بە هاوبەشێکی ستراتیژی. ئیشپوتاشو پەیمانێکی لەگەڵ پاشای خیتی تیلیپینۆ کرد و دواتر کیزۆواتنا لایەنگرى بۆ هیتیەکان گۆڕی، ئەمەش ڕەنگە بەهۆی سەرهەڵدانی شانشینی نوێی دەسەڵاتدارەوە بێت. شاری ئالالاخ  لە باشووری کیزۆواتنا لە ژێر سایەى سەرکردە بەهێزە نوێیەکەیدا، ئیدریمی بوژایەوە, کە خۆی یەکێک بوو لە دەستو پێوەندى پاشای میتانی پاراتارنا. 

پاشاى کیزۆواتنا پێلیا ناچار بوو هاوپەیمانى لەگەڵ ئیدریمی واژۆ بکات. کیزواتنا لە سەردەمی شوناشورای یەکەمەوە بووە هاوپەیمانی میتانی تا سەردەمی پاشای خیتی ئارنوواندای یەکەم، کە هێرشى هێنایە سەر وڵاتەکەی و داگیرىکرد و خستیە ژێر دەسەڵاتى خۆىەوە . زسەختى چیاکانى تۆروس یارمەتی کیزۆواتنای دا کە پێگەی ستراتیژی دیار و بەرچاوی خۆی لە نێو دراوسێ هوری و لوویانەکاندا بپارێزێت. کیزۆواتنا   پێگەی خۆی لەنێو شانشینەکانى دراوسێوە بەرزتر هێڵایەوە.

کیزۆواتا لە سەردەمی ساپیلولیومای یەکەمدا یاخی بوو بەڵام بۆ ماوەی ٢٠٠ ساڵ لەناو ئیمپراتۆریەتی خیتیدا مایەوە. لە شەڕی بەناوبانگی کادێش (١٢٧٤ پێش زایین)، کیزۆواتنا هێزی سەربازی بۆ پاشای خیتیەکان دابین کرد. کیزۆواتناکان وەک سوارچاکی لێهاتوو ئەسپیان بۆ شەڕ دابین دەکرد. خەڵکى کیزۆواتنا تاکتیکیان داڕشت کە توانیان بە شێوەیەکی شەڕانگێزانەتر سوود لە گالیسکە خیتییەکان وەربگرن، ئەمەش لە ڕکابەرە میسری و ئاشوورییەکانیان جیا دەکردەوە.

خەڵکی کێزۆواتنا پیشەوەر و کانگەر و ئاسنگەری لێهاتوو بوون.  یەکەم کەس بوون کە "ئاسنی ڕەش"یان لە چەکی وەکو چەقۆ و شمشێر و سەری ڕمدا بەکارهێنا، کە پێدەچێت ئاسنی سەرچاوەی نەیزەکی بووبێت،   زنجیرە چیای تارسوس کە دەوڵەمەندە بە کانزاکان، کەرەستەی زۆری پێبەخشیون کە کاریان پێبکەن.

بە مەزندە لە دەوروبەری ساڵی ١٢٠٠ پێش زایین،  کە لەشکرکێشی گەلانی دەریا  هۆکار بوو بۆ  ئاوارەبوونى دانیشتوانی دەشتی کیلیکیایبۆ ماوەیەکی کاتی، کە پێدەچێت زۆرێک لە دەستوپێوەندى گەلانی دەریا لە گەلى لووی و هوریی پێکهاتبن، ئەمەش ڕەنگە بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی گەلەکەیان، نەک بوون بە نۆکەر بۆ داگیرکارییەکان.

دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی خیتی، شانشینی نوێی هیتی بە ناوى کۆ (قۆ) سەریهەڵدا. لەو ناوچەیەی کە پێشتر لەلایەن کیزۆواتناوە داگیرکرابوو، 

 پاشاکان 

 پاریواتری
 ئیشیبوتاشو
 باداتیشۆ
 بێلیا
 شوناشورا
 تاڵزۆ
 شوناشورای دووەم - هاوچەرخی پاشای خیتی تودالیای دووەم (نزیکەی ١٤٠٠ پێش زایین)
 کیلیکیا
 خیتیە تازەکان 

 سەرچاوەکان 

پۆل:حوورییەکان
پۆل:ھەزارەی ٢یەمی پ.ز