مەکسیکییەکان

مەکسیکییەکان () ھاووڵاتیان و خەڵکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی مەکسیکن. خەڵکی مەکسیک ڕەچەڵەکی جۆراوجۆریان ھەیە و زۆرترین زمانی قسەکردن زمانی ئیسپانییە، بەڵام زۆرێکیشیان بە زمانەکانی ٦٨ گرووپی جیاوازی زمانیی دانیشتووی ڕەسەن قسە دەکەن و زمانەکانی تریش کە لەلایەن دەرەوەی وڵات یان کۆچی ئەم دواییەوە ھێنراونەتە مەکسیک. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، ١٩٫٤٪ی دانیشتووانی مەکسیک خۆیان وەک دانیشتووی ڕەسەن ناساند. لە ئێستادا نزیکەی ١٢ ملیۆن ھاووڵاتی مەکسیکی لە دەرەوەی مەکسیک نیشتەجێن، کە نزیکەی ١١٫٧ ملیۆنیان لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دەژین. دیاسپۆرا گەورەکەی مەکسیک دەتوانێت ئەو کەسانەش لەخۆبگرێت کە ڕەچەڵەکیان دەگەڕێتەوە بۆ مەکسیک و خۆیان وەک مەکسیکی دەناسێنن بەڵام مەرج نییە لە ڕووی ھاووڵاتیبوونەوە مەکسیکی بن. ویلایەتە یەکگرتووەکان گەورەترین دانیشتووانی مەکسیکی لە جیھاندا ھەیە لە دوای مەکسیک بە ١٠٬٩١٨٬٢٠٥ کەس لە ساڵی ٢٠٢١.

نەتەوەی مۆدێرنی مەکسیک لە ساڵی ١٨٢١ سەربەخۆیی لە ئیمپراتۆریەتی ئیسپانیا بەدەستھێنا، دوای جەنگێکی سەربەخۆیی کە دە ساڵی خایاند و لە ساڵی ١٨١٠ دەستی پێکرد؛ ئەمەش دەستپێکی پرۆسەی داڕشتنی ناسنامەیەکی نەتەوەیی بوو کە تایبەتمەندییە کولتوورییەکانی ڕەچەڵەکی پێش-کۆلۆمبی ڕەسەنی لەگەڵ ئەوانەی ڕەچەڵەکی ئیسپانی و ئەفریقی تێکەڵ کرد. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە ناوی لێنراوە «شێوازێکی تایبەتی ناسیۆنالیزمی فرە-قەومی» کە دوای شۆڕشی مەکسیک زیاتر بەھێز و پەرەی پێدرا کاتێک دەستووری ساڵی ١٩١٧ بە فەرمی مەکسیکی وەک نەتەوەیەکی فرەکولتووریی دابەش نەکراو دامەزراند کە لەسەر ڕەگە ڕەسەنەکانی دامەزراوە.

 مێژوو و پێناسەکان 
چەپ|وێنۆک|دیواربەندێکی دیێگۆ ڕیڤێرا لە کۆشکی نیشتمانی کە مێژووی مەکسیک لە داگیرکارییەوە تا سەرەتای سەدەی بیستەم نیشان دەدات
مێکسیکانۆ (مەکسیکی) لە وشەی مەکسیک خۆیەوە وەرگیراوە. لە مۆدێلی سەرەکی بۆ دروستکردنی ناوی دانیشتووان لە زمانی ئیسپانیدا، پاشگری -انۆ بۆ ناوی شوێنی بنەڕەت زیاد دەکرێت؛ بەڵام لە زمانی ناھواتلدا، ناوی دانیشتووانی ڕەسەن دەبێتە مێکسیکا. ئەو ناوچەیەی کە ئێستا مەکسیکی مۆدێرنە، لانکەی چەندین شارستانیەتی پێشوو بووە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئۆلمێک کە کاریگەری لەسەر شارستانیەتەکانی دواتری تیۆتیواکان (٢٠٠ پ. ز تا ٧٠٠ ز) و گەلی تۆلتێکی جێی مشتومڕ کە لە دەوروبەری سەدەی ١٠ و ١٢ی زایینیدا گەشەیان کرد، و بە دوایین شارستانیەتی گەورەی ڕەسەن پێش ئەوەی زمانی ناھواتل زمانی باوی ناوچەی مەکسیکی ناوەندی مۆدێرن بێت لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ئازتێکدا کۆتایی دێت، بەڵام دوای ھاتنی ئەورووپییەکان و داگیرکاریی ئیسپانیا، داگیرکردنی ئیمپراتۆریەتی ئازتێک (شوباتی ١٥١٩ تا ١٣ی ئابی ١٥٢١) زمانی باوی ناوچەکە بوو بە ئیسپانی.

ئیسپانییەکان خاکەکەیان دووبارە بەڕێوەبرد و ئیمپراتۆریەتی خۆیان لە دەرەوەی سنوورەکانی پێشووی ئازتێک فراوان کرد، و خاکی زیاتریان زیاد کرد بۆ ناوچەی کاریگەریی مەکسیک کە بۆ ماوەی ٣٠٠ ساڵ لەژێر تاجی ئیسپانیادا مایەوە. پێشنیار کراوە کە ناوی وڵاتەکە لە مێکستلی یان مێشیھتلی وەرگیراوە، کە ناوێکی نھێنییە بۆ خوداوەندی جەنگ و پشتیوانی مێکسیکاکان، ویتزیلۆپۆچتلی، کە لەم حاڵەتەدا مێشیکۆ بە واتای «شوێنێک کە ویتزیلۆپۆچتلی تێیدا دەژی» دێت. گریمانەیەکی تر پێشنیار دەکات کە مێشیکۆ لە وشەکانی ناھواتل بۆ "مانگ" (مێتزتلی) و ناوک (شیکتلی) وەرگیراوە. ئەم واتایە ("شوێنێک لە ناوەندی مانگدا") لەوانەیە ئاماژە بێت بۆ پێگەی تێنۆچتیتلان لە ناوەڕاستی دەریاچەی تێکسکۆکۆ. سیستەمی دەریاچە پێکەوە بەستراوەکان، کە تێکسکۆکۆ ناوەندەکەی پێکدەھێنا، شێوەی کەروێشکێکی ھەبوو، کە خەڵکی میزۆئەمریکا بە شێوەیەکی پاریدۆلی لەگەڵ مانگدا دەیان بەستەوە؛ ھێشتا گریمانەیەکی تر پێشنیار دەکات کە لە مێکتلی، خوداوەندی ماگوی، وەرگیراوە.

 سەرچاوەکان 

پۆل:مەکسیکییەکان
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی فەڕەنسی
پۆل:وتارەکان بە دەقی زمانی ئیسپانی
پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation