باڵندەی ئالباترۆس

باڵندەی ئالباترۆس (بە ئینگلیزی: Albatross، ناوی زانستیی خێزان: Diomedeidae) خێزانێکە لە باڵندە دەریاییە گەورەکان کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە زەریای باشوور و زەریای ھێمنی باکووردا بڵاوبوونەتەوە. ئەوان بە باڵە زۆر درێژەکانیان ناسراون؛ ئالباترۆسی گەڕۆک (Diomedea exulans) خاوەنی درێژترین باڵە لەنێو ھەموو باڵندە زیندووەکاندا، کە دەتوانێت بگاتە ٣.٧ مەتر.

ئالباترۆسەکان بە توانای فڕینی نایاب و ماندوونەناسانەیان ناسراون، کە ڕێگەیان پێدەدات ھەزاران کیلۆمەتر بەسەر زەریا کراوەکاندا ببڕن بە کەمترین وزە. زۆربەی ژیانیان لە فڕیندا بەسەر دەبەن و تەنھا بۆ زاوزێکردن دەگەڕێنەوە وشکانی.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
ئالباترۆسەکان گەورەترین باڵندەی دەریایین. جەستەیەکی پتەو، کلکێکی کورت، و دەنووکێکی گەورە و بەھێزیان ھەیە کە نووکەکەی تیژ و چەماوەیە بۆ گرتنی نێچیری خلیسک. ڕەنگی پەڕەکانیان بە گشتی تێکەڵەیەکە لە سپی و ڕەش و خۆڵەمێشی.

گرنگترین تایبەتمەندییان باڵە درێژ و باریکەکانیانە، کە بە شێوەیەک دروست بوون بۆ فڕینی کاریگەر لەسەر زەریاکان. ئەوان شێوازێکی فڕین بەکاردەھێنن کە پێی دەوترێت "فڕینی باسواری" (Dynamic soaring)، کە تێیدا سوود لە خێرایی جیاوازی با لە نزیک ڕووی ئاوەوە وەردەگرن بۆ ئەوەی بەبێ باڵ لێدان بۆ ماوەیەکی زۆر بفڕن و وەکو وابێت سواری با ببێت.

 ژینگە و بڵاوبوونەوە 
ئالباترۆسەکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە زەریای باشوور دەژین، بەڵام چەند جۆرێکیان لە زەریای ھێمنی باکووردا دەبینرێن. ئەوان لە ناوچە کەمەرەییەکان دوور دەکەونەوە، چونکە سیستەمی بای ئەو ناوچانە بۆ فڕینی تایبەتی ئەوان گونجاو نییە.

ئەوان زۆربەی ژیانیان لە دەریا بەسەر دەبەن و تەنھا بۆ ھێلانەکردن دێنە سەر وشکانی. شوێنی ھێلانەکردنیان بریتییە لە دوورگە دوورەدەستەکان کە لە ڕاوکەرە وشکانییەکان پارێزراون.

 ڕەفتار و خۆراک 

وێنۆک|وێنەی ئەلباترۆس، لە زنجیرەی "باڵندەکانی ئەمریکا" (N4) کە بۆ مارکەکانی جگەرەی ئالن و گینتەر دروست کراوە، ١٨٨٨.ئالباترۆسەکان بە شێوەیەکی سەرەکی ماسی، سکوێد، و کریل (جۆرێک لە قرژاڵی بچووک) دەخۆن. ھەروەھا زۆرجار شوێن کەشتییە ماسیگرەکان دەکەون بۆ خواردنی پاشماوەکان.

ئەوان باڵندەی کۆمەڵایەتین و لە کۆمەڵەی گەورەدا ھێلانە دروست دەکەن. یەکێک لە ناسراوترین ڕەفتارەکانیان بریتییە لە **"سەمای جووتبوون"**ـی ئاڵۆز، کە بریتییە لە زنجیرەیەک جووڵەی وەک دەنووک لێکدان، باڵ کردنەوە، و دەنگی تایبەت. ئەم سەمایە بۆ پتەوکردنی پەیوەندیی نێوان نێر و مێیە بەکاردێت. ئالباترۆسەکان بەوە ناسراون کە بۆ ھەتاھەتایە یەک ھاوبەش ھەڵدەبژێرن و پەیوەندییەکەیان تا مردنی یەکێکیان بەردەوام دەبێت.

 زاوزێ 
ڕێژەی زاوزێی ئالباترۆسەکان زۆر ھێواشە. مێینە لە ھەر وەرزێکی زاوزێدا تەنھا یەک ھێلکە دەکات. نێر و مێ بە نۆرە لەسەر ھێلکەکە کڕ دەکەون، کە ئەم پرۆسەیە دەتوانێت دوو بۆ سێ مانگ بخایەنێت. دوای ھەڵھاتنی بێچووەکە، دایک و باوک پێکەوە خواردنی بۆ دابین دەکەن تا ئەو کاتەی فێری فڕین دەبێت، کە ئەمەش چەندین مانگی تر دەخایەنێت.

ئالباترۆسەکان تەمەنێکی زۆر درێژیان ھەیە و دەتوانن زیاتر لە ٥٠ ساڵ بژین.

 ھەڕەشەکان و پاراستن 

وێنۆک|سەمای جووتبوونی دوو ئەلباترۆسی لایسان. بەم باڵندانە "باڵندەی گوونی" (Gooney Bird)ـش دەوترێت بەھۆی جووڵە سەمەرەکانیانەوە لە کاتی زاوزێدا.

بەداخەوە، زۆربەی جۆرەکانی ئالباترۆس ڕووبەڕووی مەترسیی لەناوچوون بوونەتەوە. بەپێی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN)، لە ٢٢ جۆری ئالباترۆس، زۆربەیان لە دۆخێکی مەترسیداران.

گەورەترین ھەڕەشە بۆ سەر ژیانیان بریتییە لە ماسیگرتنی پیشەسازی بە ڕیشاڵی درێژ (Longline fishing). ئالباترۆسەکان ھەوڵ دەدەن ئەو ماسییانە بخۆن کە بە قولابی ڕیشاڵەکانەوەن، بەمەش خۆیان گیر دەبن و دەخنکێن. ھەڕەشەکانی تر بریتین لە پیسبوونی ژینگە بە پلاستیک (کە بە ھەڵە دەیخۆن) و ھێنانی ئاژەڵە داگیرکەرەکان (وەک مشک و پشیلە) بۆ دوورگەکانی ھێلانەکردنیان.

 لە کەلتووردا 
ئالباترۆس لە کەلتووری دەریاوانیدا ھێمایەکی گرنگە. لە باوەڕی کۆندا، کوشتنی ئالباترۆس بەدبەختیی دەھێنا. ئەم باوەڕە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ھۆنراوەی بەناوبانگی "The Rime of the Ancient Mariner" لەلایەن ساموێل تایلۆر کۆلریجەوە نەمریی پێبەخشرا.

 سەرچاوەکان 
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، فەڕەنسی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:مەلە ئاوییەکان