تەکفیر

تەکفیر () زاراوەیەکی عەرەبی و ئیسلامییە کە ئاماژەیە بۆ دەرکردنی موسڵمانێک لە ئیسلام لەلایەن موسڵمانێکی ترەوە، واتە تۆمەتبارکردنی موسڵمانێکی دیکە بە ھەڵگەڕانەوە. وشەکە نە لە قورئاندا و نە لە فەرموودە دەبینرێت؛ لەبری ئەوە، کوفر و کافر و زاراوەی دیکە کە ھەمان ڕەگی سێ وشەیی بەکاردەھێنن دەردەکەون.

بەو پێیەی بەپێی لێکدانەوەکانی شەریعەتی ئیسلامی سزای لادانە سزای لەسێدارەدانە، و ئەگەری ھەیە ھۆکارێک بێت بۆ ناکۆکی و توندوتیژی لەناو کۆمەڵگەی موسڵمانان، تۆمەتێکی تەکفیری بێ بنەما کردەوەیەکی (حەرامکراوە) بوو لە فیقھی ئیسلامیدا، لەگەڵ یەک فەرموودە کە ئەو یەکێکە ئەوەی بە ھەڵە موسڵمانێک بە کافر دەزانێت خۆی لادەر نییە بەڵکو شیرکی بچووکی کردووە. لە مێژووی ئیسلامدا، مەزھەبێک کە لە سەدەی حەوتەمی زایینییەوە سەرچاوەی گرتووە و بە خەریجییەکان ناسراوە، تەکفیریان لە دژی ھەردوو موسڵمانی سوننە و شیعە ئەنجامداوە، و بووە سەرچاوەی سەرەکی یاخیبوون لە دژی خەلافەتە سەرەتایییەکان بۆ چەندین سەدە. بە شێوەیەکی نەریتی، تاکە گرووپێک کە دەسەڵاتی ئەوەیان ھەیە موسڵمانێکی دیکە بە کەفیر بناسێنن، زانایانی ئیسلامن (ئولەمە)، کە دووپاتی دەکەنەوە کە پێویستە پێش ڕاگەیاندنی تەکفیر، ھەموو ڕێوشوێنە یاسایییە دیاریکراوەکان بگیرێتەبەر و ئەوانەی ئیعتیراف بە باوەڕی ئیسلامی دەکەن، پێویستە لێی بێبەری بکرێن.

لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە تا کۆتایی سەدەی بیستەم، ھەندێک کەس و ڕێکخراو لە جیھانی موسڵمانان دەستیان کرد بە جێبەجێکردنی تۆمەتی تەکفیر نەک تەنھا دژی ئەو کەسانەی کە وەک موسڵمانانی لادەر و لادەر و لەدەستچوو ھەستیان پێدەکرد، بەڵکو حکوومەتەکان و لە ھەندێک حاڵەتدا کۆمەڵگاکانیش بە ھەمان شێوە. ئایدۆلۆژیای ئیسلامی میسری سەید قوتب لە کتێبی مەشخەڵی ڕێ کە زۆر کاریگەر بوو، بانگەشەی ئەوە دەکرد کە حکوومەتەکانی حوکمڕانی جیھانی موسڵمانان چەند سەدەیەک لەمەوبەر کەوتوونەتە حاڵەتێکی لادانی بەکۆمەڵ یان جاھیلییە (دۆخێکی نەزانی پێش ئیسلام)، دوای ئەوەی وازیان لە بەکارھێنانی یاسای شەریعە ھێناوە، کە بەبێ ئەو یاسایە (قوتب پێیوابوو) ئیسلام ناتوانێت بوونی ھەبێت. قوتب دووپاتی کردەوە کە بەو پێیەی سەرکردەکانی حکوومەتی موسڵمان (لەگەڵ دڕندە و خراپەکاری) لە ڕاستیدا موسڵمان نەبوون بەڵکو لادەر بوون کە ڕێگری لە زیندووبوونەوەی ئیسلام دەکەن، پێویستە بەکارھێنانی " ھێزی جەستەیی " بەکاربھێنرێت بۆ لابردنی. ئەم ئایدۆلۆژیای ئیسلامییە توندڕەوەی کە پێی دەوترێت " تەکفیریزم "، لە کۆتایی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا، بە پلەی جیاواز لەلایەن ژمارەیەکی زۆر لە توندڕەوانی ئیسلامی و تیرۆریستان و ڕێکخراوە جیھادییەکانەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان ھەڵگیراوە و بەکارھێنراوە.

ھەروەھا لە نیوەی کۆتایی سەدەی بیستەمەوە، تەکفیر بۆ «گەمارۆدانی توندوتیژی دژی سەرکردەکانی دەوڵەتە ئیسلامییەکان» کە شەریعەت جێبەجێ ناکەن یان بە شێوەیەکی تر «بە نائاینیی ناتەواو دادەنرێت» بەکاردەھێنرێت. ڕاگەیاندنی ئارەزوومەندانەی تەکفیر بە پاڵنەرێکی سیاسی بووە «ئایدۆلۆژیایەکی ناوەندی» ڕێکخراوە جیھادییە میسرییەکان، کە ئیلھامیان لە بیرۆکەکانی زانایانی ئیسلامی سەدەی ناوەڕاست ئیبن تەیمیە و ئیبن کەسیر و بیرۆکەی ئایدۆلۆژیستە ئیسلامییە مۆدێرنەکان سەید قوتب و ئەبوو ئەعلا مەودودی وەرگرتووە.Baele, Stephane J. (October 2019). Giles, Howard (ed.). "Conspiratorial Narratives in Violent Political Actors' Language"  (PDF). Journal of Language and Social Psychology. 38 (5–6). SAGE Publications: 706–734. doi:10.1177/0261927X19868494. hdl:10871/37355. ISSN 1552-6526. S2CID 195448888. Retrieved 3 January 2022. ھەندێک لە ڕێکخراوە جیھادییە سەلەفییەکان وەک تەکفیر و ھیجرە و جی ئای ئەی و بۆکۆحەرام و و دەوڵەتی ئیسلامی، خەریکی گوتاری توندڕەوی تەکفیری بوون. تەکفیرکردنیان لەلایەن قوتابخانە سەرەکییەکانی ئیسلام و سەرکردە جیاوازەکانی وەک حەسەن ھوزەیبی (١٩٧٧ کۆچی دوایی کردووە) و یوسف قەرەزاوی بە لادان ئیدانە کراوە.

 سەرچاوەکان 

 کتێبنامە 





 بەستەرە دەرەکییەکان 
 پەیامی عەممان (بەیاننامەی قەدەغەکردنی تەکفیر (بەیاننامەی لادانە).) لە نێوان موسڵمانان بە کۆی دەنگ لەلایەن ٢٠٠ لە زانایانی پێشەنگی ئیسلامی جیھان عولەمە لە ٥٠ وڵاتەوە ڕێککەوتن)
 ئیدانە ئایینیەکان و تەکفیر: بەس نییە بۆ ئەوەی بەدەوریدا بگەڕێین؟  (لەلایەن د. محمد عومەر فاروق)
 بابەتەکەی مەودوودی لەسەر تەکفیر (لە نووسینی سەید ئەبولعەلا مەعوودی)
 ئاگاداربە کێ پێی دەڵێی غەیرە موسڵمان
 ئیلاھیاتی ئیسلامی و تەکفیر بابەتێک کە بەدواداچوون بۆ تێڕوانینی کلاسیکی تەکفیر دەکات
 ھێرمێنۆتیکی تەکفیر

پۆل:زاراوە ئیسلامییەکان
پۆل:ھەڵگەڕانەوە لە ئیسلام