یەکێتیی دژەکان

یەکێتیی دژەکان ئەو بۆچوونە فەلسەفییەیە کە دەڵێ دژەکان (وەک ئەرێ و نەرێ، بوون و نەبوون، بێکۆتایی و کۆتاییھاتوو، ھەرھەمانی و جیاوازی) لێکبەستراو و ناوقەدلێکگرێدراون، چونکە ھەر کامەیان بەھۆی ئەوی ترەوە دەناسرێ. بە واتایەکی تر، ھەڵواسینیان بە یەکترەوە، یەکگرتوویان دەکا.

دەڵێن یەکێتیی دژەکان یەکەمین بنەواشە لە بنەواشەکانی دیالێکتیکی ھێگڵە، کە «کۆبوونەوەی ناتەباکان»یشی پێ دەوترێ. لەکاتێکدا کە کۆبوونەوەی دوو دژ یا دوو ناتەبا لە لۆژیکی ئەرەستوودا مەحاڵ و نەلواوە، لە فەلسەفەی ھێگڵ و مارکسدا یەکەمین بنەواشە بە ئەژمار دێ. لەم بارەوە، ھەندێ وایان زانیوە کە دیالێکتیک لەگەڵ لۆژیکی ئەرەستوودا بە شەڕ ھاتووە، بەڵام وا نییە و ئەمە لە خراپ تێگەیشتنێک زیاتر نییە.

 نموونە: نیشاندانی یەکێتیی بوون و نەبوون لە لۆژیکی ھێگڵدا 
بنەڕەتی میتۆدی دیالێکتیک لەسەر ئەم دۆزینەوەیە دانراوە کە: بە پێچەوانەی ئەوەی تا ئێستا گومان براوە، ھەر تەسەوور و تێگەیشتەیەک، دژەکەی لە نێو خۆیدا حەشار داوە. دەشکرێ ئەم دژەی لێ دەربکێشرێ و وەکوو جیاکەرێ بەکار بھێنرێ بۆ ئەوەی لە جنس، جۆر دروست بکرێ (ناساندن بە جنس و جیاکەر ببینە). بۆ نموونە، ھێگڵ لە زانستی لۆژیکەکەیدا بە «بوون»ەوە دەست پێ دەکا، بوونی پەتی، نەک جۆرێکی تایبەت لە بوون وەک ئەم قەڵەمە یا ئەو کتێبە. بوونێ کە ھیچ دیاریکراوێتییەکی نییە و ھەموو دیاریکراوێتییەکانمان لێ ستاندووە. لەم ڕووەوە، بەتەواوی بێشێوە و پووچەڵە و، چۆڵێتیی ڕووتە و ھیچ ناواخنێکی نییە. بە زمانێکی دیکە، وەکوو نەبوون وایە و، ھەر خودی نەبوونە. بەم چەشنە دەردەکەوێ کە تەسەووری ڕووتی بوون تەسەووری نەبوونیشی لە خۆ گرتووە. ئەم وتەیە کە بوون، نەبوونە، یا بوون و نەبوون عەینەن ھەمانن، نابێ بەم مانا پووچە لێک بدرێتەوە کە جۆرێکی تایبەت لە بوون وەکوو ئەم مێزە یا ئەم کورسییە فەرقێکی نییە لەگەڵ نەبوونیدا، یا بوون و نەبوونی خۆراک بۆ برسی عەینی شتە. بوون لێرە بوونی ڕووت و پەتییە، بەڵام مێز و کورسی و خۆراک زاتگەلێکن دیاریکراوێتیی دیکەیان ھەیە جیا لە بوون، ھەم ھەن ھەم بە چەشنێکی دیاریکراو ھەن. لە حاڵێکدا کە تێگەیشتەی ڕووت و پەتیی بوون دوای ڕووتکردنەوەی ھەموو دیاریکراوێتییە تایبەتەکانی مێز، یانی چوارگۆشەبوون و قاوەییبوون و ڕەقبوون، بۆ ئێمە بە دەست دێ. تەنیا ئەم ئەندێشە بەتەواوی بەتاڵەیە کە عەینەن ھەمان نەبوونە. ئەم بابەتە دەتوانرێ بە شێوەیەکی تر ڕوون بکرێتەوە. وتنی ئەوەی کە شتێ «ھەیە» بەڵام جگە لە «ھەبوون» ھیچ تایبەتمەندی و سیفەتێکی تری نییە وەکوو ئەوەیە بوترێ ئەو شتە لە بنەڕەتدا ھیچوپووچە. ئەم مێزە چوارگۆشە و قاوەیی و ڕەق و لەمانەیە. ئەگەر بتوانین شێوە و ڕەنگ و ڕەقی و ھەموو تایبەتمەندییەکانی لێ بگرین، ئیتر ھیچی لێ نامێنێ. کاتێ دەڵێین ئەم مێزە ھەیە بەڵام بێجگە ھەبوون ھیچ تایبەتمەندییەکی تر نییە، وەکوو ئەوە وایە بڵێین ئەم مێزە نییە. کەوایە بوونی ڕووت و پەتی، بەبێ ھیچ چەشنە دیاریکراوێتی، ھەمان نەبوونە، یانی بوون لەگەڵ نەبووندا یەکێکە.

ئەم بنەواشەیە کە ھەر وتەزایەک لەخۆگری دژەکەی و، لە ڕاستیدا ھەر خودی دژەکەیەتی، ھەندێ جار بەم شێوەیە ڕاڤە بووە کە ھێگڵ یاسای ڕێتێنەچوونی ناتەباییی ئەرەستوو حاشا دەکا. ھەرھەمانیی بوون و نەبوون، لە ڕواڵەتدا، یاسای ناتەبایی دەشکێنێ. بەڵام ئەو کەسانەی تۆمەتی حاشاکردنی ئەو یاسایە لە ھێگڵ دەدەن، سەرنجیان بەوە نەداوە کە ھێگڵ خۆی یاسای ڕێتێنەچوونی ناتەبایی بە کار دێنێ بۆ نەھێشتنی ناکۆکیی نێوان وتەزاکانی بوون و نەبوون و دەرکێشانی وتەزای گۆڕان (یان بوونەشت) لێیان. ھێگڵ دەڵێ ئەقڵ ناتوانێ ناتەبایی و ناکۆکیی قبووڵ بکا و بۆ چارەسەرکردنی، وتەزای سێیەم لە وتەزاکانی یەکەم و دووەم دەردێنێ.

 پێشینە 
یەکێتیی دژەکان شتێ نییە کە ھێگڵ دایھێنابێ. ناوەرۆک و ناواخنی، بە داپۆشراوی، لە ھەموو فەلسەفەکانی پێش ھێگڵیشدا بووە. ئەوەی تازەیە ئەمەیە کە ھێگڵ یەکەم کەسە ئەم بنەواشەیەی بە شێوەی ئاشکرا وەکوو بنەواشەیەکی لۆژیکی دەربڕیوە. ھەر فەلسەفەیەک کە وەکوو ئێلیایییەکان یا ھیندییە کەونارەکان یا سپینۆزا جۆراوجۆریی جیھان بکا بە یەکێتی، ناچار دەبێ باوەڕ بێنێ بە یەکییەتیی دژەکان. ھەر یەک لەم فەلسەفانە بەم چەشنە مووچیاری دەکەن کە ڕاستی یەکدانەیە و «زۆری» بەدیھاتووی ھەر ئەم «یەک»ەیە. یا بە واتایەکی تر، زۆرێتی ھەر یەکێتییە و ئەم دوو تێگەیشتە ناتەبایە، یانی زۆرێتی و یەکێتی، ھەر ھەمان شتن.

 سەرچاوەکان 

پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پۆل:دیالێکتیک
پۆل:ئەفلاتوونیزمی نوێ
پۆل:ڕەوانبێژی