مەلا ڕەمەزان بۆتی

شێخ مەلا ڕەمەزان کوڕی عومەر بۆتی(بە عەرەبی: ملا رمضان البوطي؛ لەدایکبووی ١٨٨٨ – کۆچکردووی ١٩٩٠) زانایەکی ئایینیی کورد بوو کە بە زوھد و خواناسی و قووڵبوونەوە لە زانستە شەرعییەکاندا ناسرابوو. ئەو باوکی زانای ناسراوی جیھانی ئیسلامی، محەممەد سەعید ڕەمەزان بۆتییە، و ژیانی نموونەیەکە بۆ ئەو زانایانەی کە لەبەر ستەمی سیاسی و کەلتووری، کۆچیان کرد و لە شوێنێکی تردا بوونە چرای زانست و دینداری.

 ژیانی سەرەتایی و خوێندن 
مەلا ڕەمەزان لە ساڵی ١٨٨٨ لە گوندی "جیلکا" لە ناوچەی جزیرەی بۆتان (یان جزیرەی ئیبن عومەر) لە باکووری کوردستان (تورکیای ئێستا) لە خێزانێکی جووتیاری کورد لەدایک بوو. نازناوی  "بۆتی" بە کوردی "بووتی" یان (البوطي) بە عەرەبی ئاماژەیە بۆ زێدی بنەماڵەکەیان، کە ناوچەی مێژوویی جزیرەی بۆتانە (بە کوردیی باکووری: Cizîra Botan) لە باکووری کوردستان. ھەرچەندە لە سەرەتادا یارمەتیی باپیری دەدا لە کاری کشتوکاڵیدا، بەڵام دایکی، کە ئافرەتێکی خواناس بوو، توانی باوکی ڕازی بکات کە کوڕەکەیان ڕەوانەی خوێندنی ئایینی بکەن.
ئەو لە مەدرەسە سوننەتییەکاندا کە لکێنرابوون بە مزگەوتەکانەوە، دەستی بە خوێندن کرد و بۆ وەرگرتنی زانست لە نێوان چەندین گونددا گەڕا. سەرەتا زانستەکانی ئامراز (نەحو، سەرف، بەلاغە)ی خوێند، پاشان زانستە شەرعییەکانی وەک عەقیدە، تەفسیر و فیقھی لەسەر دەستی چەندین زانای ناسراوی ناوچەکە وەرگرت، لەوانە شێخ محەممەد سەعید سێدا و مەلا عەبدولسەلام.

 کۆچکردن بۆ دیمەشق 
دوای کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم و ڕووخانی دەوڵەتی عوسمانی، سیاسەتە سێکولاریستییەکانی مستەفا کەمال ئەتاتورک بوونە ھۆی دروستبوونی فشارێکی زۆر لەسەر ژیانی ئایینی لە تورکیا. مەلا ڕەمەزان گەواهی چەندین گۆڕانکاریی توند بوو کە ژیانی ئایینی و کەلتووریی خەڵکیان کردبووە ئامانج، لەوانە:

 قەدەغەکردنی بانگدان بە زمانی عەرەبی.
 گۆڕینی ئەلفوبێی عەرەبی بۆ لاتینی.
 قەدەغەکردنی خوێندنی قورئان بە زمانی عەرەبی لە شوێنە گشتییەکاندا.

ناچارکردنی پیاوان بە لەسەرکردنی کڵاوی ڕۆژئاوایی و ژنان بە لابردنی حیجاب. ئەم بارودۆخە، لەگەڵ ھەڵکوتانی بەردەوامی سەربازەکان بۆ سەر گوندەکەیان، وای لە مەلا ڕەمەزانکرد کە لە ساڵی ١٩٣٣دا بڕیاری کۆچکردن بدات. ئەو بە نھێنی و لە تاریکیی شەودا، لەگەڵ خێزانەکەیدا (ھاوسەرەکەی "مەنجی" و کوڕە تەمەن چوار ساڵانەکەی، محەممەد سەعید)، ڕوویان لە سووریا کرد و دوای گەشتێکی سەخت، لە گەڕەکی کوردانی دیمەشق نیشتەجێ بوون.

 ژیان لە دیمەشق 
مەلا ڕەمەزان لە دیمەشق لە سەرەتادا بۆ دابینکردنی بژێویی ژیانی، دەستی بە بازرگانیکردنی کتێبی ئایینی کرد. ئەو کتێبە باوەکانی لە دیمەشق دەکڕی و دەیبردن بۆ ناوچە کوردنشینەکانی جەزیرە و دەیفرۆشتن. زۆری نەخایاند بەھۆی زانستە قووڵەکەیەوە، بەتایبەتی لە فیقھی شافعیدا، لەناو زانایانی دیمەشقدا ناسرا و قوتابییان بۆ وەرگرتنی زانست ڕوویان تێکرد. دواتر، بووە ئیمام و مامۆستا لە مزگەوتێکدا و دەستی کردەوە بە وانەوتنەوە، بەتایبەتی وانەی بەردەوامی لەسەر کتێبی "ئیحیا عولووم ئەددین"ی ئیمامی غەزالی ھەبوو کە جەماوەرێکی زۆر ئامادەی دەبوون.

 کەسایەتی و ڕێباز 
مەلا ڕەمەزان  بە ژیانێکی زاھیدانە و دوورەپەرێزی ناسرابوو. زۆربەی کاتەکانی بە خوێندنەوەی قورئان، زیکر، نوێژە سوننەتەکان و لێکۆڵینەوەی زانستییەوە بەسەر دەبرد. زۆر وریا بوو لە مامەڵە و قسەکانیدا و ڕێگەی بە ھیچ جۆرە غەیبەتێک نەدەدا لە دانیشتنەکانیدا . سەبارەت بە تەسەوف، ئەو باوەڕی بە "تەسەوفی پاک" ھەبوو کە بە قورئان و سوننەتەوە بەسترابێتەوە. ڕەخنەی لەو ڕێبازە سۆفیگەرییانە دەگرت کە ببوونە پیشە و بۆنی دنیایان لێدەھات. پێی وابوو تەسەوف حاڵەتێکی ڕۆحییە کە موسڵمان دەگەیەنێتە ئاستی چاودێریکردنی خودا، نەک تەنھا کۆمەڵێک زیکر و ڕێوڕەسمی دەرەکی.

 بەرھەم و میرات 
مەلا ڕەمەزان  گرنگیی بە نووسین و دانانی کتێب نەدەدا، بۆیە ھیچ بەرھەمێکی نووسراوی ئەوتۆی لەدوای خۆی بەجێ نەھێشت، جگە لە نامەیەکی وەسیەت کە بۆ کوڕە تاقانەکەی نووسی کاتێک ترسی مردنی ھەبوو، لەگەڵ دوو وتار کە لە گۆڤاری "نەھجولئیسلام"دا بڵاوکرانەوە. میراتی سەرەکیی ئەو بریتی بوو لەو قوتابییانەی کە پێی گەیاندن، و لە سەرووی ھەمووشیانەوە کوڕەکەی، کە بووە یەکێک لە دیارترین زانایانی جیھانی ئیسلامی.

 کۆچی دوایی 
وێنۆک|وێنەی شێخ مەلا ڕەمەزان بووتی سێ ڕۆژ پێش کۆچی دوایی.
مەلا ڕەمەزان  دوای ژیانێکی درێژی پڕ لە زانست و خواناسی، لە بەیانیی ڕۆژی سێشەممە، ١٥ی ئایاری ١٩٩٠، لە تەمەنی ١٠٢ ساڵیدا لە دیمەشق کۆچی دوایی کرد. تەرمەکەی بە ئامادەبوونی جەماوەرێکی یەکجار زۆر بەڕێکرا و لە گۆڕستانی "باب ئەلسەغیر" بە خاک سپێردرا. بەپێی وەسیەتی خۆی، لەپێش جەنازەکەیەوە لافیتەیەک بەرزکرایەوە کە لەسەری نووسرابوو:

أتيناك بالفقر يا ذا الغنى ... وأنت الذي لم تزل محسنا

(واتە: ئەی دەوڵەمەند، بە ھەژارییەوە ھاتووینەتە لات ... تۆش ھەمیشە چاکەکار بوویت)

 سەرچاوەکان 

پۆل:زانایانی کورد
پۆل:زانایانی شافیعی
پۆل:خەڵکی جزیرەی بۆتان
پۆل:کۆچبەرانی کورد بۆ سووریا
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٨
پۆل:مردووەکانی ١٩٩٠