حەسەن تورابی

حەسەن تورابی (؛ ١ی شوباتی ١٩٣٢ – ٥ی ئازاری ٢٠١٦) سیاسەتمەدار و زانای سودانی بووە. ئەو کەسە کە گوایە تەلارسازێکی کودەتای سەربازی سودان بووە کە لە ساڵی ١٩٨٩دا سادق مەھدی ڕووخاند و عومەر بەشیری وەک سەرۆککۆمار داناوە. ناوبراو بە "یەکێک لە کەسایەتییە کاریگەرەکانی سیاسەتی مۆدێرن لە سودان " و "سەرکردەیەکی ئایدیۆلۆژیی ھێڵی توندی ماوە درێژ" ناوزەد کراوە. ڕۆڵی سەرەکی ھەبوو لە بەدامەزراوەییکردنی شەریعەت (یاسای ئیسلامی) لە بەشی باکووری وڵاتەکە و زۆرجار لە سودان زیندانی دەکرا، بەڵام ئەم "ماوەی دەستبەسەرکردنە" "لە نێوان قۆناغەکانی پۆستی باڵای سیاسیدا تێکەڵ بوو".

تورابی سەرۆکی بەرەی ئیسلامی نیشتمانی (NIF) بوو (کە دواتر ناوەکەی گۆڕی بۆ کۆنگرەی نیشتمانی لە کۆتایییەکانی نەوەدەکاندا)، بزووتنەوەیەکی سیاسی کە دەسەڵاتێکی سیاسی بەرچاوی لە سودان پەرەپێدا لەکاتێکدا ھەرگیز جەماوەرییەکی بەرچاوی لەنێو دەنگدەرانی سوداندا بەدەست نەھێنا. ڕێبازی «لە سەرەوە بۆ خوارەوە»ی بۆ ئیسلامکردن وەرگرت بە دانانی ئەندامانی حزب لە پۆستە باڵاکان لە خزمەتگوزارییە حکومی و ئەمنییەکان. تورابی و بەرەی ئیسلامی لە ساڵی ١٩٨٩ەوە دوای کودەتایەکی سەربازی گەیشتنە لووتکەی دەسەڵاتیان، تا ساڵی ٢٠٠١، وەک ئەوەی ھیومان ڕایتس وۆچ ناوی بردووە «دەسەڵاتی پشت تەخت»،تاکە سەرۆکی بزووتنەوەیەکی ئیسلامی سوننە کە کۆنترۆڵی دەوڵەتێکی کرد.

تورابی سەرپەرشتی سیاسەتە زۆر مشتومڕاوییەکانی وەک دروستکردنی "دەوڵەتی پۆلیسی NIF" و میلیشیاکانی NIFی پەیوەندیدار دەکرد کە دەسەڵاتی ئیسلامییان چەسپاند و ڕێگرییان لە ڕاپەڕینێکی جەماوەری دەکرد، بەڵام بەپێی ھیومان ڕایتس وۆچ چەندین پێشێلکاری مافی مرۆڤی ئەنجامدا، لەوانە " لەسێدارەدانی پوختە، ئەشکەنجەدان، مامەڵەی خراپ، دەستبەسەرکردنی ئارەزوومەندانە، ڕەتکردنەوەی ئازادییەکانی قسەکردن، کۆبوونەوە، و… ئایین، و پێشێلکردنی یاساکانی جەنگ، بەتایبەتی لە باشوور". تورابی سەرکردەیەکی ئۆپۆزسیۆن بوو لەگەڵ «ھێزەکانی ھاوپەیمانی» ئەمریکی-سعودیە لە جەنگی کەنداو، لە ساڵانی 1990 – ١٩٩١ کۆنگرەی عەرەبی و ئیسلامیی جەماوەری (PAIC) دامەزراند، کە چەترێکی ناوچەیی بوو بۆ چەکدارە ئیسلامییە سیاسییەکان، بارەگاکەی لە خەرتوم بوو.

لە دوای ساڵی ١٩٩٦، تورابی و «باڵی نێودەوڵەتی و ئایدیۆلۆژی» پارتەکەی کەمبوونەوەی کاریگەرییان بەخۆیەوە بینی لە بەرژەوەندی سەرکردە پراگماتیکەکان، ئەمەش بەھۆی سەپاندنی سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بەسەر سودان وەک سزادانێک بۆ ھاوکاریکردنی سودان بۆ جیھادی ئیسلامی میسر لە ھەوڵەکانیان بۆ تیرۆرکردنی حوسنی موبارەک سەرۆکی میسر. تورابی لە ساڵی ١٩٩٩ەوە لە دەسەڵات دەرچوو و سەرکردایەتی گرووپێکی دابەشکراوی کۆنگرەی نیشتمانی دەکرد کە بە کۆنگرەی نیشتمانی جەماوەری ناسراوە. لە ١٧ی ژانویەی ٢٠١١ لەلایەن عومەر بەشیرەوە بۆ ماوەی نۆ ڕۆژ زیندانی کرا، ئەمەش دوای نائارامییە مەدەنییەکان لە سەرانسەری جیھانی عەرەبیدا. لە ساڵی ٢٠١٦دا بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی دادگایی ببێتەوە بەھۆی ڕۆڵی لە کودەتاکەی ساڵی ١٩٨٩دا کۆچی دوایی کرد.

 مەرگ 
لە ٥ی ئازاری ٢٠١٦ تورابی لە تەمەنی ٨٤ ساڵیدا لە نەخۆشخانەیەکی خەرتوم کۆچی دوایی کرد. پێدەچێت بەھۆی جەڵتەی دڵەوە گیانی لەدەستدابێت. پرسەی تورابی ڕۆژی دواتر بەڕێوەچوو، چەند ھەزار ماتەمینیش ئامادەبوون و لە گۆڕستانی بورری ئەللەمب کە گۆڕستانێکە لە ڕۆژھەڵاتی خەرتوم بەخاک سپێردرا.

 سەرچاوەکان 

 ئەمانەش ببینە 

 Abdelwahid, Mustafa A. The Rise of the Islamic Movement in Sudan (1945–1989). The Edwin Mellen Press, 2008.

 بەستەرە دەرەکییەکان 
 ماڵپەڕی فەرمی Archived
 تورابی video چاوپێکەوتن
 ھاتنە ژوورەوەی سودان ئەپدەیت لەسەر بەرەی ئیسلامی نیشتمانی
 بابەتێکی بی بی سی لەسەر بڵاوبوونەوەی لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٥
 دەقی وتارێکی تورابی لەبەردەم لیژنەی لاوەکی ئەفریقا بۆ کاروباری دەرەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا پێشکەشی کرد
 بەشی دووەمی ڕاپۆرتی کۆمیسیۆنی ١١ی ئەیلوول تورابی لە بەشی ٢٫٣ باسکراوە

پۆل:موسڵمانە سوننەکان
پۆل:دەرچووانی کۆلێجی کینگز لەندەن
پۆل:مردووانی ٢٠١٦
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٣٢