ماری ئەسکڵێپیۆس

ماری ئەسکڵێپیۆس (بە ئینگلیزی: Aesculapian snake، ناوی زانستی: Zamenis longissimus) جۆرێکە لە مارە بێژەھرەکانی ئەورووپا، کە بەھۆی پەیوەندییە مێژوویی و کولتوورییەکەی بە پزیشکییەوە ناوبانگێکی زۆری ھەیە. ئەم مارە درێژ و ڕێکە، یەکێکە لە گەورەترین مارەکانی کیشوەری ئەورووپا و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەکانی باشوور و ناوەڕاستی کیشوەرەکەدا دەژی.

گرنگیی سەرەکیی ئەم مارە لەوەدایە کە ھەمان ئەو مارەیە کە لە گۆچانی ئەسکڵێپیۆس (Rod of Asclepius)ـدا نیشان دراوە، کە ھێمایەکی کۆنی یۆنانییە و تا ئەمڕۆش وەک لۆگۆی پزیشکی و دەرمانسازی لە سەرانسەری جیھاندا بەکاردێت.

 ناو و گرنگیی کولتووری 
ناوی ئەم مارە لە ئەسکڵێپیۆس (Asclepius)ـەوە وەرگیراوە، کە خوداوەندی پزیشکی و چارەسەری بوو لە میتۆلۆژیای یۆنانیدا. بەپێی ئەفسانەکان، ئەسکڵێپیۆس گۆچانێکی ھەبووە کە مارێک بە دەوریدا ئاڵا بووە. ئەم مارە ھێمای نوێبوونەوە، گەنجبوونەوە، و چارەسەری بوو، چونکە مارەکان بە شێوەیەکی وەرزی پێستیان فڕێ دەدەن، کە وەک "ژیانەوە" یان "نوێبوونەوە" تەماشا دەکرا.

ڕۆمانییەکانیش ڕێزێکی زۆریان لەم مارە دەگرت و زۆرجار لە پەرستگاکانی ئەسکڵێپیۆسدا بەخێویان دەکردن. بڕوایان وابوو کە ئامادەبوونی ئەم مارانە خێر و بەرەکەت و شیفای لەگەڵ خۆیدا دەھێنا.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
ماری ئەسکڵێپیۆس بە جەستە درێژ و باریکەکەی ناسراوە و بە گشتی درێژییەکەی دەگاتە نێوان ١٤٠ بۆ ١٦٠ سانتیمەتر، بەڵام ھەندێک جار دەتوانێت لە ٢ مەتر زیاتریش درێژ بێت. ڕەنگی پشتیان بە گشتی زەیتوونی، قاوەیی-زەرد، یان خۆڵەمێشییە و پوولەکەکانی لووس و بریقەدارن.

مارە گەنجەکان (بێچووەکان) بە ئاسانی لە پێگەیشتووەکان جیا دەکرێنەوە، چونکە ملوانکەیەکی زەردی دیاریان لە پشت سەریانەوە ھەیە کە لەگەڵ گەورەبوونیاندا وردە وردە نامێنێت.

 ژینگە و بڵاوبوونەوە 
ئەم مارە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە باشوور و ناوەڕاستی ئەورووپادا بڵاوبووەتەوە، لە فەڕەنسا و ئیسپانیاوە تا دەگاتە ڕۆمانیا و باڵکان و ڕۆژاوای ئاسیا. ئەوان حەزیان لە ژینگەی گەرم و تا ڕادەیەک شێدارە، وەک لێواری دارستانەکان، ناوچە گژوگیاییەکان، و باخچەکان.

یەکێک لە توانایە دیارەکانیان، سەرکەوتنە. ئەوان دەتوانن بە ئاسانی بەسەر دار و دیوار و گژوگیادا سەر بکەون بۆ گەڕان بەدوای خۆراک یان خۆدانەبەر خۆر.

 ڕەفتار و خۆراک 
ماری ئەسکڵێپیۆس بە ڕۆژ چالاکە (diurnal) و بە شێوەیەکی سەرەکی قرتێنەرە بچووکەکان دەخوات، وەک مشک، جرج، و سمۆرە. ھەروەھا باڵندە، ھێلکەی باڵندە، و مارمێلکەی بچووکیش دەخوات. ئەم مارە بە شێوازی گوشین (constriction) نێچیرەکەی دەکوژێت؛ واتە خۆی بە دەوری نێچیرەکەیدا دەپێچێت و آنقدر دەیگوشێت تا دەمرێت، پاشان بە یەک پارچە قووتی دەدات.

ئەم مارە بە سروشت زۆر شەرمنە و لە مرۆڤ ھەڵدێت. ئەگەر ھەڕەشەی لێبکرێت و نەتوانێت ڕابکات، لەوانەیە گاز بگرێت، بەڵام ژەھری نییە و گازەکەی زیانبەخش نییە.

 زاوزێ 
لە سەرەتای ھاویندا، مێینەکان لە نێوان ٥ بۆ ١١ ھێلکە لە شوێنێکی گەرم و شێداردا دادەنێن، وەک چاڵێک کە پڕ بێت لە گەڵای ڕزیو یان پاشماوەی ڕووەکی. ئەم ژینگە گەرمە وەک ئینکوباتۆرێکی سروشتی کار دەکات. دوای نزیکەی ٨ بۆ ١٠ ھەفتە، ھێلکەکان دەتەقن و بێچووەکان دێنە دەرەوە.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:مارەکان
پۆل:خشۆکەکانی ئەورووپا
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٧٦٨