ئەبوو مەدیەن

شێخ ئەبوو مەدیەن شوعەیب کوڕی حوسێن ئەنساری (بە عەرەبی: أبو مدین شعیب بن الحسین اڵانصاری؛ لەدایکبووی ١١١٥ – کۆچی دوایی ١١٩٧)، ناسراو بە ئەبوو مەدیەن، یەکێک بوو لە دیارترین و کاریگەرترین پێشەوایانی سۆفیگەری لە مێژووی ئیسلامدا. ئەو وەک "مامۆستای مامۆستایان" (شیخ الشیوخ) و "قوتبی مەغریب" (گەورەپیاوی ڕۆحیی ڕۆژاوای جیھانی ئیسلامی) دادەنرێت و قوتابخانە ڕۆحییەکەی بووە بناغەی زۆربەی تەریقەتە سۆفییەکانی دواتر لە باکووری ئەفریقا و ئەندەلوس.

 ژیان و گەشتی ڕۆحی 
ئەبوو مەدیەن لە گوندێکی نزیک شاری سێڤیلیا لە ئەندەلوس (ئیسپانیای ئێستا) لە بنەماڵەیەکی ھەژار لەدایک بوو. لە منداڵییەوە ھەتیو بوو و وەک شوان کاری دەکرد. بەڵام حەز و خولیای بۆ زانست و ڕۆحانییەت وای لێکرد کە زێدی خۆی بەجێبھێڵێت و گەشتێکی درێژ بۆ بەدەستھێنانی زانست دەست پێبکات.

سەرەتا گەشتی کرد بۆ شاری فاس لە مەغریب، کە ناوەندێکی گەورەی زانست بوو. لەوێ لەلای گەورەترین مامۆستایانی سەردەمی خۆی خوێندی، لەوانە عەلی کوڕی حەرزەھیم و ئەبوو عەبدوڵڵا دەققاق. ھەروەھا لەژێر کاریگەریی بیروباوەڕەکانی ئیمام غەزالیدا بوو، کە لە ڕێگەی مامۆستاکانییەوە پێی ئاشنا بوو.

دوای تەواوکردنی خوێندن، لە شاری بجایە (لە جەزائیری ئێستا) نیشتەجێ بوو، کە لەوێ وەک مامۆستایەکی ڕۆحی ناوبانگێکی گەورەی دەرکرد. ھەزاران قوتابی و مورید لە ھەموو لایەکی جیھانی ئیسلامییەوە ڕوویان تێدەکرد بۆ وەرگرتنی زانست و ڕێنمایی ڕۆحی. ناوبانگی ئەوەندە بڵاو بووەوە کە بە "سوڵتانی ئەولیا" ناسرا.

ناوبانگ و کاریگەریی زۆری ئەبوو مەدیەن، بووە ھۆی نیگەرانیی خەلیفەی دەوڵەتی موەحیدون، یەعقووب مەنسوور، کە ترسی لە کۆبوونەوەی خەڵک لە دەوری ھەبوو. بۆیە فەرمانی کرد کە ئەبوو مەدیەن لە بجایە بێت بۆ مەڕاکیش (پایتەختی دەوڵەت). لە کاتی گەشتەکەیدا و پێش ئەوەی بگاتە مەڕاکیش، ئەبوو مەدیەن نەخۆش کەوت و لە نزیک شاری تلمسان کۆچی دوایی کرد. پێش مردنی، ئاماژەی بە گوندی عوبباد کرد و وتی: "عوبباد شوێنێکی چاکە بۆ نووستن (مردن)."

 فێرکاری و بیروباوەڕ 
قوتابخانەی سۆفیگەریی ئەبوو مەدیەن لەسەر چەند بنەمایەکی سەرەکی دامەزرابوو:
 **کۆکردنەوەی شەریعەت و حەقیقەت:** ئەو جەختی لەوە دەکردەوە کە سۆفیگەریی ڕاستەقینە دەبێت بە تەواوی پابەندی شەریعەت بێت و ھیچ جیاوازییەک لە نێوان زانستی دەرەکی (فیقھـ و حەدیس) و زانستی ناوەکی (تەسەوف) نییە.
 **تەوبە و زوھد:** یەکەم ھەنگاو بۆ چوونە ناو ڕێگای ڕۆحانی، تەوبەیەکی ڕاستگۆیانەیە. ھەروەھا جەختی لەسەر زوھد (دوورکەوتنەوە لە خۆشییەکانی دنیا) و تەوەکول (پشت بەستنی تەواو بە خودا) دەکردەوە.
 **خزمەتکردنی خەڵک:** ئەو سۆفیگەریی بە دوورەپەرێزی و گۆشەگیری نەدەزانی، بەڵکو بە تێکەڵاوبوون لەگەڵ خەڵک و خزمەتکردنیان.

یەکێک لە وتە بەناوبانگەکانی بریتییە لە: "اللّٰە، اللّٰە... وکل ما سواە فھو ھباء" ("خودا، خودا... ھەر شتێک جگە لەو بێ نرخ و پووچە").

 میرات و کاریگەری 
ئەبوو مەدیەن کاریگەرییەکی یەکجار گەورەی لەسەر نەوەکانی دوای خۆی دانا. ئەو بە پردی نێوان سۆفیگەریی ڕۆژھەڵات (بەتایبەت قوتابخانەی غەزالی) و سۆفیگەریی مەغریبی دادەنرێت.

 **ئیبن عەرەبی**: گەورەترین شێخی سۆفیگەری، ئیبن عەرەبی، ھەرگیز ڕاستەوخۆ ئەبوو مەدیەنی نەبینیوە، بەڵام لەگەڵ زۆربەی قوتابییەکانی دانیشتووە و لە ژێر کاریگەریی قووڵی فێرکارییەکانیدا بووە و بە "شێخی ئێمە" ناوی دەبات.
 **ئەبولحەسەنی شازلی**: دامەزرێنەری تەریقەتی شازلی، یەکێکە لە قوتابییە ناڕاستەوخۆکانی ئەبوو مەدیەن و زۆربەی بنەماکانی تەریقەتەکەی لەسەر فێرکارییەکانی ئەوەوە داڕشتووە.

مەزارگەکەی لە گوندی عوبباد لە تلمسان، تا ئەمڕۆش یەکێکە لە گرنگترین مەزارگە ئیسلامییەکان لە باکووری ئەفریقا و ساڵانە ھەزاران کەس سەردانی دەکەن.

 بەرھەمەکان 
چەندین کتێب و نامیلکە و شیعر خراونەتە پاڵ ئەبوو مەدیەن، لەوانە:
 **دیوانی شیعر:** کۆمەڵێک شیعری سۆفییانەی بەرز کە باس لە خۆشەویستیی خودایی و حاڵەتە ڕۆحییەکان دەکات.
 **بدایە المریدین (دەستپێکی موریدان):** کتێبێکی کورتە بۆ ڕێنماییکردنی ئەو کەسانەی کە تازە دێنە ناو ڕێگای سۆفیگەری.
 **أنس الوحید ونزھە المرید (ئارامیی تەنیا و سەیرانگای مورید):** نامیلکەیەکی ترە لەسەر ھەمان بابەت.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، عەرەبی و سەرچاوەی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی فراوانتر و جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:سۆفییەکانی ئەندەلوس
پۆل:مردووانی ١١٩٧
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:شاعیرانی سۆفی
پۆل:خەڵکی سێڤیلیا
پۆل:ئەھلی سوننە و جەماعەت
پۆل:لەدایکبووانی دەیەی ١١٢٠
پۆل:مردووانی ١١٩٨
پۆل:سۆفییە سوننەکان