سەگی تاژیی ئەفغانی

سەگی تاژیی ئەفغانی یان سەگی تانجی ئەفغانی (بە ئینگلیزی: Afghan Hound، ناوی زانستی: Canis lupus familiaris) یەکێکە لە ھەرە کۆنترین و ناسراوترین نەژادەکانی سەگ لە جیھاندا، کە بە شێوە شاھانە و قژە درێژ و ئاوریشمییەکەی دەناسرێتەوە. ئەم نەژادە، کە سەر بە گرووپی تاژییەکانی بینین (sighthounds)ـە، لە بنەڕەتدا بۆ مەبەستی ڕاوکردنی نێچیری گەورە لە ناوچە شاخاوییە سەختەکانی ئەفغانستان بەخێو کراوە.

ئەم تاژییە بە کەسایەتییەکی سەربەخۆ، وریا، و دڵسۆز بۆ خێزانەکەی ناسراوە. ھەرچەندە ھەندێک جار لەگەڵ کەسانی نامۆدا خۆی بەدوور دەگرێت، بەڵام لەگەڵ خاوەنەکانیدا دەتوانێت زۆر یاریزان و پێکەنیناوی بێت.

 مێژوو 
تاژیی ئەفغانی یەکێکە لەو نەژادانەی کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا، و بە یەکێک لە نەژادە ھەرە دێرینەکانی سەگ دادەنرێت. بنەچەی ئەم سەگە دەگەڕێتەوە بۆ ناوچە شاخاوییە سارد و سەختەکانی ئەفغانستان، پاکستان، و ئێران. لەوێ، بەھۆی خێرایی، بینینی تیژ، و ئازایەتییەکەیەوە، بۆ ڕاوکردنی نێچیری گەورە و خێرا وەک ئاسک، گورگ، و تەنانەت پڵنگی بەفرین بەکارھاتووە. قژە درێژ و چڕەکەی وەک پارێزەرێک بووە لە کەشوھەوای توندی ئەو ناوچانە.

لە کۆتایی سەدەی ١٩ و سەرەتای سەدەی ٢٠دا، ئەفسەرە بەریتانییەکان کە لە ھیندستان و ئەفغانستان کاریان دەکرد، ئەم سەگەیان لەگەڵ خۆیاندا ھێنایەوە بۆ ئەورووپا. جوانی و شێوە سەرنجڕاکێشەکەی وای کرد کە بە خێرایی ببێتە سەگێکی پێشانگا و ئاژەڵێکی ماڵیی باو لەنێو خانەدانەکاندا.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 

 شێوەی گشتی: تاژیی ئەفغانی بە شێوەیەکی باڵابەرز، شاھانە، و لەشڕێک ناسراوە. جووڵەکانی نەرم و سووکن، کە جوانییەکی تایبەتی پێدەبەخشێت.
 قژ (فەروو): دیارترین و گرنگترین تایبەتمەندیی ئەم نەژادە، فەرووە درێژ و ئاوریشمییەکەیەتی کە ھەموو جەستەی داپۆشیوە. ئەم قژە پێویستی بە گرنگیپێدانێکی یەکجار زۆر ھەیە.
 سەر: سەری درێژ و باریکە و لە سەرەوەی قژی درێژی ھەیە کە پێی دەوترێت "تۆپنات" (topknot).
 ئێسقانی حەوز: ئێسقانی حەوزی ئەم تاژییە بە شێوەیەکی سروشتی دیار و بەرزە. ئەمە نیشانەی لاوازی نییە، بەڵکو یەکێکە لە ستانداردەکانی نەژادەکە.
 کلک: کلکی لە کۆتاییدا بازنەیەکی بچووکی ھەیە، کە یەکێکی ترە لە نیشانە تایبەتەکانی.

 ڕەفتار و کەسایەتی 
تاژیی ئەفغانی بە کەسایەتییەکی ئاڵۆز ناسراوە. لە لایەکەوە، سەربەخۆ، وریا، و دوورەپەرێزە بەرامبەر کەسانی نامۆ، بەڵام لە لایەکی ترەوە، لەگەڵ خێزانەکەی خۆیدا زۆر دڵسۆز، یاریزان، و ھەندێک جار "گاڵتەجاڕ"ـە.

ئەوان سەگێکی زۆر زیرەکن، بەڵام زیرەکییەکەیان لە جۆری "بیرکەرەوەی سەربەخۆ"یە، نەک لە جۆری "گوێڕایەڵی فەرمان". ئەمەش وا دەکات کە ڕاھێنانیان کەمێک قورس بێت، چونکە ھەمیشە حەز ناکەن فەرمان جێبەجێ بکەن. ھەستی ڕاوکردنیان زۆر بەھێزە، بۆیە ھەرگیز نابێت لە دەرەوە بەبێ زنجیر (لید) بەڕەڵا بکرێن.
وێنۆک|تاژییە ئەفغانییەکان لە کاتی پێشبڕکێی سەگەکاندا لە بیتۆم - شۆمبیرکی، پۆڵەندا.

 بەخێوکردن و تەندروستی 

گرنگیپێدانی قژ: ئەم نەژادە بەھۆی فەرووە درێژەکەیەوە پێویستی بە گرنگیپێدانێکی زۆر و ڕۆژانە ھەیە. داھێنانی ڕۆژانە زۆر پێویستە بۆ ڕێگریکردن لە گرێگرتن و تێکئاڵانی قژی.

ڕاھێنانی جەستەیی: وەک تاژییەکی بینین، پێویستیان بە ڕاکردن و جووڵەی زۆر ھەیە. ڕۆژانە دەبێت چالاکیی جەستەییی پێویستیان پێبکرێت، بەتایبەتی لە شوێنێکی پارێزراو و پەرژینکراودا.

تەندروستی: بە گشتی نەژادێکی تەندروستە، بەڵام склоنە بۆ تووشبوون بە ھەندێک کێشەی تەندروستی وەک:

 شێرپەنجە
 نەخۆشییەکانی چاو (وەک ئاوی سپی - cataract)
 کێشەی حەوز (Hip dysplasia)
 ھەستیاری بەرامبەر بە بێھۆشکەر (anesthesia)، کە لە زۆربەی تاژییەکاندا باوە.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی، فارسی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:نەژادەکانی سەگ
پۆل:نەژادەکانی سەگ کە لە ئەفغانستانەوە ھاتوون
پۆل:تاژییەکان