ئەردەشێر پێشەنگ

ئەردەشیر پێشەنگ (؛ لەدایکبووی ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩) سیاسەتمەدار، رۆژنامەنووس و لێکۆڵەری کورده کە سەرنجی سەرەکی لەسەر لێکۆڵینەوەکان لەسەر کوردستان و پرسەکانی ئێرانە. ئەو لە شیکارییەکانیدا چاویەکی رەخنەگرانە بەکاردەهێنێت و تەوەرەکانی وەک مافەکانی مرۆڤ، دیموکراسی و پەیوەندییە سیاسییەکان لە ناوچەکەدا دەخاتە بەرچاو.

پەشەنگ خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستە سیاسییەکان و بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرا لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانە. ئەو لە سەرەتاکانی ساڵانی ٢٠٠٠دا دەستی بە کارە رۆژنامەوانییەکەی کردووە و لەوەتەوە بەشداری لە پرۆژە میدیایی و پەروەردەییەکان لە ئێراندا کردووە. ئەو پارێزگاری لە ئاشتی، دیموکراسی پشتبەستوو بە مافەکانی مرۆڤ و گفتوگۆی چارەسەرکەر لە نێوان کۆمەڵگە مەدەنییەکانی وڵاتانی جۆراوجۆر دەکات. لە رێگەی کارەکانیەوە، پەشەنگ جەخت لە کەمکردنەوەی کێشە نالەبارەکانی ئایدیۆلۆژی و ناسیۆنالیزمی توندڕەو دەکات، بە مەبەستی پەرەپێدانی هەماهەنگی ناوچەیی.

 ژیانی سەرەتایی و پەروەردە 
ئەردەشیر پەشەنگ لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٩ لە کرماشان، ئێران، لە خێزانێکی کوردی چینی ناوەند لەدایک بووە کە کەلتوورێکی بەهێزی ئێرانی و کوردی هەبووە. ئەو خوێندنی سەرەتایی، ناوەندی و ئامادەیی لە کرماشان تەواو کردووە. لە ساڵی ٢٠٠١، خزمەتی سەربازیی سەرەتایی خۆی لە هێزی ئاسمانیی ئێران لە تاران تەواو کرد. لە ساڳی ٢٠٠٣، لە پرۆگرامی زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی رازی لە کرماشان وەرگیرا و بە سەرکەوتوویی لە ماوەی شەش وەری خوێندندا بڕوانامەی بەکالۆریۆس بەدەست هێنا. بەردەوام لە رێگەی ئەکادیمیکی خۆی، پەشەنگ لە ساڵی ٢٠٠٨ دەستی بە خوێندنی ماستەر کرد لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی تاران و لە ٢٠١١ دەرچوو.

لە کاتی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ئێران لە ٢٠٠٩، بەشداریی پەشەنگ لە چالاکییە سیاسی و قوتابییەکان بووە هۆی دەستگیرکردنی. ئەو بۆ دوو هەفتە دەستبەسەر کرا و گوازرایەوە بۆ بەشی ٢٠٩ی زیندانی ئەوین، کە زیندانێکە ناسراوە بۆ زیندانییە سیاسییەکان. لە ساڵی ٢٠١٢، وەرگرتنی بۆ پرۆگرامی دکتۆرا لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە زانکۆی تاران بە نایاسایی هەڵوەشایەوە، کە ئەوە بووە هۆی ئەووە کە دکتۆراکەی لە زانکۆی ئازادی ئیسلامی، لقی زانست و لێکۆڵینەوە لە تاران، بکات. بەڵام، پرۆسەی وەرگرتنی لەم دامەزراوەیەدا پڕ لە کێشە بوو، چونکە ناوی بۆ زیاتر لە سێ مانگ لە لیستی وەرگیراوان و رەتکراواندا نەبوو. لە ماوەی خوێندنی دکتۆراکەی، پەشەنگ رووبەڕووی ئەستەمگەرییە سەخترەکان بووەوە، لەوانە درێژخایەنی لە پەسەندکردنی پێشنیاری تیزەکەی و بەرگریکردن لێی، کە بە هۆی فشارەکانی هەندێک لە دەسەڵاتدارانی زانکۆ و ئەندامانی فاکەڵتی بووە. سەرەڕای ئەم کێشانە، ئەو لە ساڵی ٢٠٢٣ بە سەرکەوتوویی تیزەکەی بەرگری کرد.

خێزانی پەشەنگ، نەژادێکی کوردگۆی ناودارە کە مێژوویەکی دیاری هەیە لە چالاکیی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ئێران و کوردستان، کە رۆڵێکی گرنگی لە مێژووی هاوچەرخی ناوچەکەدا گێڕاوە. خێزانەکە بە چالاکی بەشدار بووە لە رووداوە گرنگەکان، لەوانە تێکۆشانی دەستووری لە ١٩١٢، بەرگری لە دژی رەزاشا لە ١٩٣١، پشتیوانی لە حکوومەتی محەمەد موسەدەق لە ١٩٥٣، و پشتیوانی لە بزووتنەوەی مەلا مستەفا بارزانی دژی رژێمی بەعس لە عێراق لە ١٩٦٠ تا ١٩٧٥. لە ساڵی ١٩٣١، دوو کەسایەتیی دیاری خێزانەکە، ئاغا عینایەت جوانرودی و محەمەد رەشید بەگ، کە هەردووکیان باپیرەکانی ئەردەشیر پەشەنگ بوون، بە فەرمانی رەزاشا دەستگیر کران و بۆ یەک دەیە لە زیندانی قەسری قاجار لە تاران و دواتر لە ئەسفەهان زیندانی کران. ئاغا عینایەت جوانرودی دواتر سەرگوزشتە پڕشێواوی خۆی و هاوڕێکانی لە کتێبێکدا بە هەردوو زمانی کوردی و فارسی نووسی، کە وەک بەڵگەیەکی مێژوویی گرنگ لە بەرگریکردنی خێزانەکە دژی ستمەکانی رژێمی پەهلەوی وەستاوە. هەروەها، "جەهان ئارا خانم"، خوشکی ئاغا عینایەت جوانرودی، لەگەڵ براکەی، وەک یەکێک لە شاعیر و ئەدیبانی دیار و پێشەنگ لە ناوچەی باشووری کوردستان ناسراوە.

 کار 
ئەردەشیر پەشەنگ کەریەری رۆژنامەوانی خۆی لە تەمەنێکی کەمدا لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی قوتابیانی ئێران (ISNA) دەستپێکرد. دواتر کاری خۆی بەرەو بڵاوکردنەوەی چەندین بڵاوکراوەی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی، وەک رۆژنامەی ئێران، شەرق، تەعادل، خەبەرئۆنلاین، ئیرنا، سپووتنیک، پیس مارک (چالاکانی مافەکانی مرۆڤ لە ئێران) و یوونایتد وەرڵد، فراوان کرد. پەشەنگ خاوەنی دکتۆرایە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و لێکۆڵەرێکی سەرەکییە کە شارەزایی لە کاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لێکۆڵینەوەکانی کوردستانە. ئێستا، ئەو وەک سەرنووسەری ئاژانسی هەواڵی فەراتاب کار دەکات و وەک رۆژنامەنووسێکی سەربەخۆ لە تاران، سەرنجی لەسەر شیکاری سیاسی و لێدوان لەسەر ناوچەکەیە. هەروەها، ئەو سەرکردایەتی پرۆژە پەروەردەییەکان دەکات، لەوانە وۆرکشۆپەکانی رۆژنامەنووسی و نووسین، و بە چالاکی بەشداری لە گفتوگۆ ئەکادیمییەکان لەسەر ژێئۆپۆلەتیکی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکات، وەک بەشدارییەکەی لە کۆنفرانسی "رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ناوەندی جەنگ و ئاشتی" لە زانکۆی کوردستان لە ساڵی ٢٠٢٥.

 دەرکەوتنەکانی میدیایی 
لە ماوەی ١٥ ساڵی رابردوودا، ئەردەشیر پەشەنگ وەک شارەزایەک لە کاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێران و پرسەکانی کوردستان خزمەتی کردووە، و بەشداری لە چەندین پرۆگرامی تەلەفزیۆنی و رادیۆیی نێودەوڵەتی و ناوچەیی کردووە. لە نێوان ئەم میدیایانەدا، جەزیرە، رووداو، کوردستان ٢٤، تەلەفزیۆنی کوردستان، تەلەفزیۆنی، IRINN، سەحەر کوردی، سەحەر بۆسنیا، کوردسات، زاگرۆس تیڤی، راشیا تودەی، رادیۆی ئێران، رادیۆی گۆفتوگۆ، گەلی کوردستان، ئیکۆ ئێران و پرێس تیڤی دیارن.

پەشەنگ هەروەها لە دۆکیومێنتاری "سەرپاتیها" (٢٠٢٢) دەرکەوتووە. ئەم دۆکیومێنتارییە سەرنج دەداتە سەر رۆڵی یارمحەمەد خان کرماشانی و کەسایەتییە گرنگەکانی دیکە، وەک عەبدولکەریم بەگ، وەکیلی جوانرود، لە شۆڕشی دەستووری لە کرماشان. وشەی "سەرپاتی" لە کەلتووری کوردیدا بە مانای "سەر بەتاڵ" دێت، کە نیشانەی ئازادیخوازانیە کە لە شەوی ٤ی تشرینی یەکەمی ١٩١٢، لە ناوەندی شاری کرماشان کۆبوونەوە، بە چەک و بەبێ سەرپۆش، وەک نیشانەی پابەندبوونیان بە ئازادکردنی شارەکە لە دەسەڵاتی خودسەری. دۆکیومێنتارییەکە ئەم ساتەوەختە گرنگەی بزووتنەوەی دەستووری دەرخات، کە جەخت لە بوێری و هەوڵە ستراتیژییەکانی ئەم کەسایەتییانە دەکات. پەشەنگ وەک شارەزایەک بەشداری دەکات، کە زانیاری مێژوویی و شیکارییەکان لەسەر رووداوەکان پێشکەش دەکات، و شارەزایی خۆی لە لێکۆڵینەوەکانی کوردستان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاردەهێنێت بۆ گوزارشتکردن لە گرنگی شۆڕشەکە لە مێژووی سیاسی ناوچەکە.

 چالاکییە پیشەییەکان 

 ئاژانسی هەواڵی فەراتاب 
لە ساڵی ٢٠١٤، ئەردەشیر پەشەنگ میدیای فەراتابی دامەزراند. ئەم پلاتفۆرمە، کە بە هاوکاری گرووپێک لە نووسەر و رۆژنامەنووسی سەربەخۆ دامەزراوە، سەرنجی لەسەر بەرهەمهێنانی ناوەرۆکی شیکاریی و رەخنەییە. لە سەرەتای دامەزراندنەوەی، فەراتاب زیاتر لە ١٣,٠٠٠ راپۆرت، وتار، بابەت و چاوپێکەوتنی بڵاوکردووەتەوە. هەروەها، زیاتر لە ٥٦٠ بەشداریکەری سەربەخۆ کارەکانیان بە شێوەیەکی تایبەت لەسەر ئەم پلاتفۆرمە بڵاوکردووەتەوە.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D8%B7%D8%B1%D8%AD_%D8%AC%D9%84%D8%AF_%D9%85%D8%AC%D9%84%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D8%A8.jpg|وێنۆک|گۆڤاری فەراتاب، کە مەزهەر خالقی تێدایە.

 گۆڤاری مانگانەی فەراتاب 
لە ساڵی ٢٠١٩، پەشەنگ یەکەمین چاپی چاپکراوی فەراتابی بڵاوکردەوە بە ناوی "فەراتابی مانگانە"، کە وێنەی گۆرانیبێژی کورد مەزهەر خالقی لەسەر بەرگی یەکەم بوو. عەباس وەلی، صادق زیباکەلام، قادر ناسری، ماجید ساڵح و نادر ئینتسار لە نێوان شیکەرەکانی ژمارەی یەکەمدا بوون.

 کۆرسەکانی رۆژنامەنووسی 
لە پێش چالاکییەکانی میدیایی، فەراتاب لە بواری پەروەردەی رۆژنامەنووسی و نووسین چالاک بووە. ١٦ کۆرسی راهێنانی پیشەیی لە بواری رۆژنامەنووسی، نووسین و براندینگ رێکخستووە، کە هەر یەکەیان سەرەتایی، ناوەندی و پێشکەوتوو پێکەوە گرتووە. بە کۆی گشتی، ٢٧٨ کەس لەم پرۆگرامانە دەرچوون، کە زۆرێکیان ئێستا لە تەلەفزیۆن، رادیۆ و ئاژانسەکانی هەواڵ لە زمانەکانی پارسی، کوردی و ئینگلیزی کار دەکەن. ئەردەشیر پەشەنگ بەرپرسی دیزاین و وانەبێژی ئەم کۆرسانە بووە.

فەراتاب هەروەها لەگەڵ دامەزراوە پەروەردەیی و پیشەییە ناودارەکان هاوکاری کردووە، و پرۆگرامە هاوبەشەکان لەگەڵ دامەزراوەکانی وەک زانکۆی تاران، زانکۆی خەرازمی، زانکۆی تربیت موەددەرەس، زانکۆی عەللامە تاباتابایی، زانکۆی رازی لە کرماشان، زانکۆی زەنجان، ئۆتاقی بازرگانیی ئێران، دامەزراوەی هور، میدیای رووداو، زانکۆی سۆران لە هەرێمی کوردستان، ناوەندی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، کۆمەڵەی ئێرانی بۆ لێکۆڵینەوەکانی رۆژئاوای ئاسیا و بڵاوکردنەوەی سالس رێکخستووە.

 کتێبنامە 
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ardeshir_Pashang_and_Nechirvan_Barzani.jpg|وێنۆک|دیدار و گفتوگۆی ئەردەشیر پەشەنگ  لەگەڵ سەرۆک نێچیروان بارزانی، سەرکردەی هەرێمی کوردستانی عێراق، و پێشکەشکردنی کتێبی کوردەکان لە ناوەندی جەنگی ئێران-عێراق لە لایەن پەشەنگ ەوە بە ئەو.

 کوردەکان لە ناوەندی جەنگی ئێران-عێراق، ئەردەشیر پەشەنگ، تاران: بڵاوکراوەی مەرز-و-بوم، کانوونی دووەمی ٢٠١٦.
 تورکیا: رابردوو، ئێستا و داهاتوو، ئەسەدەڵڵا عەسەری، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکان)، تاران: ناوەندی لێکۆڵینەوەی زانستی و لێکۆڵینەوەی ستراتیژی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایاری ٢٠١٥.
 ئینسایکڵۆپیدیای کەسایەتی و خێزانە هاوچەرخەکانی عێراق، صادق خەرازی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد، تاران: بڵاوکراوەی عەزام، حوزەیرانی ٢٠١٣.
 رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاسیای ناوەندی و قەوقاز ٢٠١٢، سەید سەلمان سەفەوی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئاشتی نێودەوڵەتی)، سەرنوسەر: سەید سەلمان سەفەوی و هتد، ئەیلوولی ٢٠١٣.
 رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاسیای ناوەندی و قەوقاز ٢٠١١، سەید سەلمان سەفەوی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئاشتی نێودەوڵەتی)، قوم: بڵاوکراوەی سەلمان و ئازادە، ئەیلوولی ٢٠١٢.
 ئینسایکڵۆپیدیای کەسایەتییە هاوچەرخەکانی عێراق، صادق خەرازی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد، تاران: ناوەندی بڵاوکردنەوەی مەجلیسی شۆرای ئیسلامی، ئایاری ٢٠١١.
 دیپلۆماسی: یەک پلاتفۆرم، چەندین خەون: کەنداوی پارسی ٢٠١٠، سەید سەلمان سەفەوی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئاشتی نێودەوڵەتی)، قوم: بڵاوکراوەی سەلمان و ئازادە، کانوونی یەکەمی ٢٠١١.
 رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و قەوقاز سیاسی ٢٠١٠، سەید سەلمان سەفەوی، ئەردەشیر پەشەنگ و هتد (کۆمەڵەی وتارەکانی ناوەندی لێکۆڵینەوەی ئاشتی نێودەوڵەتی)، قوم: بڵاوکراوەی سەلمان و ئازادە، نیسانی ٢٠١١.
 کرماشان، ئەردەشیر پەشەنگ (سەرنوسەر)، هەولێر (عێراق): بڵاوکراوەی ئاراس، حوزەیرانی ٢٠٠٩.
 لە کرماشانەوە بۆ بارزان، ئەردەشیر پەشەنگ (سەرنوسەر)، هەولێر (عێراق): بڵاوکراوەی ئاراس، ئایاری ٢٠٠٧.

 فیلمۆگرافی 
+دۆکیومێنتاریساڵسەردێڕ۲۰۰۷ئاغا عینایەت۲۰۱۱زەیەلە۲۰۱۷هەڤپەیڤین۲۰۱۹لە مەهابادەوە۲۰۲۲سەرپاتی

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 

 ئەردەشێر پێشەنگ: بوونی کورد ئاسانکاری بۆ ڕزگارکردنی ڕەققە دەکات.
 عێراق موعجیزەیەکی دەوێت.
 دڵی شەھیدی کوردانی شاخەکانی سووریا!
 ڕۆڵی ھێرش بۆ سەر نوێنەرایەتییە دیپلۆماسییەکانی ئێران لە عێراق چییە؟
 جیھان زیاتر پێویستی بەو ژنانە ھەیە.
 خاڵێکی لاواز! ، ئەرشیڤ لە ٢ی ئابی ٢٠٢٠. / ئەردەشیر پاشان ، ئەرشیڤ لە ٢ی ئابی ٢٠٢٠.
 سەبارەت بە ئەنجامی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانی عێراق، ئەردەشێر پێشەنگ ڕای گەیاند؛ بوژانەوەی دەسەڵاتی بارزانی دەای ڕووداوەکانی ساڵی ڕابردوو.

پۆل:زیندووان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٧٩
پۆل:خەڵکی کرماشان
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:ڕۆژنامەوانانی ئێرانی
پۆل:سیاسەتوانانی ئێرانی
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژنامەنووسانی کورد
پۆل:زانایانی سیاسەت