دوومژی مەزنی لەندەن

دوومژی مەزنی لەندەن، یان تەم و مژە گەورەکەی ساڵی ١٩٥٢، لە ٥ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٥٢ مژێکی دووکەڵاویی کوشندە بۆ ماوەی ٥ ڕۆژ شاری لەندەنی گرتەوە، کە زۆر لە دووکەڵی خەڵووزی سوتێنراو دەچوو کە بەھۆی تێکەڵەیەک پیسبوونی پیشەسازی و باروودۆخی پەستانی بەرزی کەشوھەواوە بوو، کە تەم و مژەکە بووە ھۆی زیانگەیاندنێکی زۆر بە سییەکانی مرۆڤ و لە ماوەی چوار بۆ پێنج ڕۆژدا بووە ھۆی گیانلەدەستدانی ھەزاران کەس.

ئەو تەمە ڕەشە دووکەڵاوییە کوشندەیەی لەندەن ھەڕەشەیەکی ترسناک بوو بۆ ھەموو جیھان و بووە ھۆی ئەنجامدانی گۆڕانکاری لە یاسا و دەستووری تایبەت بە پیسبوونی ھەوا لە سەرتاسەری بەڕیتانیا و ئینگلتەرا کە لێکەوتەکانی وای کرد کە پەرلەمانی شانشینی یەکگرتوو یاسای ھەوای پاک دەربکات، ئەمەش بە خاڵێکی گرنگی ژینگەپارێزی دادەنرێت و دەبێت بە نموونەی سەرەکی بۆ پیس بوونی ھەوا.

ڕاپۆرتەکانی حکوومەتی بەریتانیا پاش چەند ھەفتەیەک لە ڕوودانی ڕووداوەکە مەزەندەیان کردووە کە زیاتر لە ٤٠٠٠ کەس لە ئەنجامی تەمەکە مردوون و ١٠٠٬٠٠٠ کەسی تریش بەھۆی کاریگەری تەمەکەوە لەسەر کۆئەندامی ھەناسەیان نەخۆش کەوتوون و زیانیان پێگەشتووە. لێکۆڵینەوەکانی تر ئەوەیان خستە ڕوو کە ژمارەی کوژراوان زۆر زیاتر بووە بە مەزەندەی ١٠٬٠٠٠ بۆ ١٢٬٠٠٠ کەس کە گیانیان لەدەستداوە.

 پشت ڕووداوەکە 
خراپی ھەوای لەندەن لە سەدەی ١٣وە کێشە بووە. نووسەری ئینگلیز جۆن ئێڤیلین لە کتێبی فیومیفیۆجیۆمدا کە یەکەم کتێب بوو دەربارەی پیسبوونی ھەوا نووسرابوو، کە لەبارەی ناجێگیری و ناڕەحەتی ھەوا و دووکەڵی لەندەن دەربارەی نووسیبووی. بەڵام تەم و مژە گەورەکەی لەندەن زۆر لەوە گەورەتر بوو لەوەی کە پێشتر شارەکە بینیویەتی کە بە خراپترین ڕووداوی پیسبوونی ھەوا دادەنرێت لە مێژووی شانشینی یەکگرتوو.
وێنۆک|330x330پیکسڵ|ئامارەکان کە بەرزبوونەوەی ڕێژەی ماددە زیانبەخشەکان لە هەوادا نیشاندەدات لەگەڵ قوربانییەکانی کە لێیکەوتەوە

 سەرچاوەکانی پیس بوون 
کەشوھەوایەکی سارد و نائاسایی پێش تەم و مژە گەورەکە و لە ماوەی تەم و مژە گەورەکە، وای کرد خەڵکی شاری لەندەن خەڵووز و ڕەژووی زیاد لە ئاستی ئاسایی بسووتێنن بۆ خۆ گەرمکردنەوەیان لەم وەرزە سەرمایەدا. کە لەکاتێکدا بوو خەڵووزە باش و ئاست بەرزەکان «خەڵووزی ڕەق» ھەناردە دەکران بۆ دانەوەی قەرزەکانی جەنگی جیھانیی دووەم. خەڵووزی ناوخۆیی پاش جەنگ پلەیەکی تاڕادەیەک نزم و گۆگردی ھەبوو کە جۆرێک بوو پێی دەوترێ «نەتی سلاک». کە بڕی دوانەئۆکسیدی کاربۆن لە دووکەڵدا زیادتر دەکات. ھەروەھا چەندین وێستگەی کارەبای خەڵووز لە لەندەن و لە ناوچەکانی لەندەن ھەبوون کە ھەموویان پیس بوونەکەیان زیاتر دەکرد و بەھۆیانەوە پیس بوونی ھەوا و تەم و مژەکە زیاتری دەکرد.

بەپێی ئامارەکانی فەرمانگەی کەشناسی بەڕیتانیا، لە ماوەی تەم و مژەکەدا ڕۆژانە ھەزاران گەردیلەی دووکەڵ، بڕی ١٤٠تۆن ترشی ھایدرۆکلۆریک، ١٤تۆن پێکھاتەی فلۆرین و ٣٧٠تۆن دووەم ئۆکسیدی گۆگرد کە ڕەنگە گۆڕدرابێت بۆ ٨٠٠تۆن ترشی سولفۆریک. سەرەڕای ئەمانەش، پیس بوون و دووکەڵ لە ئۆتۆمۆبێلەکان و مەکینە و ئەو ئامرازە گواستەوانەی سەر بە ئۆتۆمۆبێلن ھەبووە، بە تایبەتی شەمەندەفەر و پاسەکان، و ھەروەھا سەرچاوە پیشەسازی و بازرگانییەکانی دیکەش بەشداریان لە پیس بوونی ھەوادا کردووە.

 چارەسەرکردنی ڕووداوەکە 
وێنۆک|295x295پیکسڵ|ئاماری مردنەکانی دوومژەکە کە لەساڵی ١٩٥٢دا تۆمارکراوە (هێڵی ڕوونکردنەوەیی)
لە کۆتاییدا تەم و مژەی گەورەی لەندەن لە سێشەممەی ٩ی کانوونی دووەمی ساڵی ١٩٥٢ پاک بووەوە لە کاتێکدا کە بارودۆخی کەشوهەوا گۆڕا. بووە هۆی دەرکردنی یاسای هەوای پاک لە ساڵی ١٩٥٦ کە بەکارهێنانی سووتەمەنی ڕەقی دوکەڵاوی و خەڵووز لە ناوچە شارییەکان قەدەغە کرد.

سەرەتا حکومەتی بەریتانیا خاو بوو لە کارکرەکانیدا، دواجار دوای چوار ساڵ، لە ساڵی ١٩٥٦، یاسای هەوای پاکی دەرکرد، وەک وەڵامێکی ڕاستەوخۆ بۆ ئەو تەم و مژە کوشندەیە. یاسای ناوچەی بێ دوکەڵی لە سەرانسەری شارەکەدا دامەزراند و سووتاندنی خەڵووزی لە ئاگری ناوماڵ و هەروەها لە کورەکاندا سنووردار کرد.

 سەرچاوەکان