قامیشی شەکر

قامیشی شەکر (بە ئینگلیزی: Sugarcane، ناوی زانستی: Saccharum officinarum) جۆرێکە لە ڕووەکی گژوگیایی فرەساڵەی بەرز کە سەر بە ڕەگەزی Saccharumـە. قەدەکانی پتەو، بەنددار، و پڕ لە ڕیشاڵن و دەوڵەمەندن بە ساکارۆز (sucrose)، کە لە ناو شلەی قەدەکەیدا کۆدەبێتەوە. ئەم ڕووەکە لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی باشوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە سەری ھەڵداوە و ئێستا لە سەرانسەری جیھاندا لە ناوچە گەرمەکاندا دەچێنرێت.

قامیشی شەکر لە ڕووی بڕی بەرھەمھێنانەوە گەورەترین بەرھەمی کشتوکاڵیی جیھانە. شەکر و ئیسانۆڵ (بۆ بایۆفیوڵ) دوو بەرھەمی سەرەکیی ئەم ڕووەکەن.

 شرۆڤەی ڕووەکناسی 
قامیشی شەکر ڕووەکێکی گژوگیاییە کە دەتوانێت باڵای لە نێوان ٢ بۆ ٦ مەتر بەرز ببێتەوە. قەدەکانی چەندین بەندیان ھەیە و لەوێوە گەڵاکانی گەشە دەکەن. ئەم قەدانە سەرچاوەی سەرەکیی شەکرن، کە نزیکەی ١٢-١٥٪ی کێشی قەدەکە پێکدەھێنن. قامیشی شەکر لە خێزانی گژوگیاکانە (Poaceae)، کە خێزانێکی گرنگی ئابوورییە و دانەوێڵەکانی وەک گەنم، گەنمەشامی، و برنج لەخۆدەگرێت.

 مێژوو 
بنەچەی قامیشی شەکر دەگەڕێتەوە بۆ دوورگەی نیوگینیا، کە نزیکەی ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین بۆ یەکەمجار ماڵی کراوە. لەوێوە بۆ ناوچەکانی تری باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ھیندستان بڵاوبووەتەوە. ھیندستان یەکەم وڵات بوو کە توانی تەکنیکی بەرھەمھێنانی شەکر بە شێوەی کریستاڵ پەرە پێ بدات لە دەوروبەری ٣٥٠ی زایینی.cite book|last1=Kieschnick|first1=John|title=The Impact of Buddhism on Chinese Material Culture|date=2003|publisher=Princeton University Press|isbn=0-691-09676-7|pages=258

لەسەردەمی ئەسکەندەری مەکەدۆنیدا، سەربازەکانی باسی "قامیشێکیان دەکرد کە ھەنگوین بەبێ ھەنگ بەرھەم دەھێنێت". دواتر لە ڕێگەی بازرگانە عەرەبەکانەوە، کشتوکاڵی قامیشی شەکر و تەکنیکی دروستکردنی شەکر گەیشتە ناوچەکانی دەریای ناوەڕاست، باکووری ئەفریقا، و ئەندەلوس. کریستۆفەر کۆڵۆمبس لە دووەم گەشتیدا بۆ ئەمریکا لە ساڵی ١٤٩٣، تۆوی قامیشی شەکری لەگەڵ خۆی بردە کاری بی، کە بووە ھۆی گەشەسەندنێکی گەورەی پیشەسازیی شەکر لەوێ و ھاوکات بووە ھۆکارێکی سەرەکیی گەشەکردنی بازرگانیی کۆیلە لە ئەفریقاوە بۆ دابینکردنی ھێزی کاری ھەرزان.

 بەرھەمھێنان و کشتوکاڵ 
وێنۆک|ماتۆڕسکیلێک بە ڕەکیلەوە، کە پڕ کراوە لە قامیشی شەکری تازە دروێنەکراو. لە ڕێگای پنۆم پێن، کەمبۆدیا.
قامیشی شەکر لە ناوچە گەرم و شێدارەکانی جیھاندا گەشە دەکات. وڵاتانی وەک بەڕازیل، ھیندستان، و چین گەورەترین بەرھەمھێنەرانی جیھانن. کشتوکاڵی قامیشی شەکر پێویستی بە بڕێکی زۆر ئاو و خۆری گەرم ھەیە. چاندنی لە ڕێگەی قەڵەم (بڕینی بەشێک لە قەد)ـەوە دەکرێت، نەک بە تۆو.

دروێنەکردن کارێکی قورس و تاقەتپڕووکێنە و دەتوانێت بە دەست یان بە ئامێری میکانیکی ئەنجام بدرێت. لە ھەندێک ناوچەدا، پێش دروێنە کێڵگەکە دەسووتێنرێت بۆ لابردنی گەڵا ಒಣکەکان و ئاسانکردنی کاری بڕینەوە.

 بەکارھێنان 
قامیشی شەکر چەندین بەکارھێنانی گرنگی ھەیە:

 شەکر: بەکارھێنانی سەرەکییەتی. شەکر لە شلەی ناو قەدەکانییەوە بەرھەم دێت. پاشماوەکانی ئەم پرۆسەیە بریتین لە مۆلاس (کە بۆ دروستکردنی خواردنەوەی کحولی بەکاردێت) و باگاس (پاشماوەی ڕیشاڵیی قەدەکە).
 بایۆفیوڵ (ئیسانۆڵ): بەڕازیل گەورەترین بەرھەمھێنەری ئیسانۆڵە لە قامیشی شەکر، کە وەک سووتەمەنی بۆ ئۆتۆمبێل بەکاری دێنێت.
 ڕەم (Rum): خواردنەوەیەکی کحولیی بەناوبانگە کە لە ڕێگەی ھەوێنکردنی مۆلاسەوە بەرھەم دێت.
 خۆراکی ئاژەڵ: باگاس و گەڵاکانی دەتوانرێت وەک خۆراکی ئاژەڵ بەکاربھێنرێت.
 وزەی کارەبا: سووتاندنی باگاس دەتوانێت وزەیەکی زۆر بەرھەم بھێنێت، کە کارگەکان بۆ کارپێکردنی ئامێرەکانیان بەکاری دێنن و پاشماوەکەشی دەفرۆشنەوە بە تۆڕی کارەبای نیشتمانی.

 سەرچاوەکان 
لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.