ئەبوو مووسای ئەشعەری

ئەبوو مووسا، عەبدوڵڵا کوڕی قەیس ئەشعەری (ڕ.خ) (بە عەرەبی: أبو موسی عبد اللە بن قیس الاشعری؛ نز. ٦٠٢ – ٦٦٥ز) یەکێک بوو لە ھاوەڵە بەناوبانگەکانی پێغەمبەر محەممەد(د.خ). ئەو بە دەنگخۆشییە نائاساییەکەی لە خوێندنەوەی قورئان، زانستە قووڵەکەی لە فیقھـ، و ڕۆڵە گرنگەکانی وەک فەرماندەی سەربازی و والی (پارێزگار)ی بەسرە و کووفە لە سەردەمی خەلیفەکاندا ناسراوە. ھەروەھا، یەکێک بوو لە دوو ناوبژیوانە سەرەکییەکە لە دوای شەڕی سەفین.

 ژیان و موسڵمانبوون 
ئەبوو مووسا ئەشعەری لە ناوچەی زەبید لە یەمەن لەدایک بوو. ھەر لە سەرەتای بانگەوازی ئیسلامدا، گەشتی کرد بۆ مەککە و موسڵمانبوونی خۆی ڕاگەیاند. دوای ئەوە گەڕایەوە بۆ وڵاتی خۆی بۆ بڵاوکردنەوەی ئیسلام.

یەکێک لە دیارترین سیفەتەکانی، دەنگخۆشییەکەی بوو لە کاتی خوێندنەوەی قورئاندا. پێغەمبەر محەممەد ستایشی دەنگە خۆشەکەی کردووە و فەرموویەتی: "ئەم پیاوە 'میزمار'ێک (ئامێرێکی مۆسیقای ھاوشێوەی شمشاڵ) لە میزمارەکانی بنەماڵەی داودی پێ بەخشراوە."صحیح البخاری، کتاب فچائل القرآن، باب حسن الصوت بالقراءە للقرآن.

 لە سەردەمی خەلیفەکاندا 
ئەبوو مووسا لە سەردەمی خەلیفەکاندا ڕۆڵێکی یەکجار گرنگی بینی:
   لە سەردەمی عومەر کوڕی خەتتاب (ڕ.خ):
   عومەر ئەبوو مووسای وەک والی (پارێزگار)ی بەسرە دامەزراند. لە ماوەی دەسەڵاتیدا، وەک فەرماندەیەکی سەربازیی لێھاتوو، سەرکردایەتیی سوپای موسڵمانانی کرد بۆ فەتحکردنی چەندین ناوچەی گرنگی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی، دیارترینیان فەتحی شاری شوشتەر (توستەر) بوو لە ساڵی ١٧ی کۆچیدا.
   لە سەردەمی عوسمان کوڕی عەففان (ڕ.خ):
   عوسمان ئەبوو مووسای لە پۆستی والیی بەسرە لابرد، بەڵام دواتر لەسەر داوای خەڵکی کووفە، کردی بە والیی کووفە.
   لە سەردەمی عەلی کوڕی ئەبی تاڵیب (ڕ.خ):
   لە سەرەتای فیتنەی یەکەمدا، ئەبوو مووسا ھەوڵیدا بێلایەن بێت و خەڵکی کووفەی ھان دەدا کە بەشداریی شەڕی نێوان موسڵمانان نەکەن. ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی کە عەلی لە پۆستەکەی دووری بخاتەوە.

 ڕووداوی تەحکیم (ناوبژیوانی) 
دوای شەڕی سەفین لە نێوان سوپای خەلیفە عەلی و سوپای موعاویە، ھەردوولا ڕێککەوتن کە کێشەکە لە ڕێگەی ناوبژیوانێکەوە (تەحکیم) یەکلایی بکرێتەوە.
   لایەنی خەلیفە عەلی، **ئەبوو مووسا ئەشعەری**یان ھەڵبژارد.
   لایەنی موعاویە، **عەمری کوڕی عاس**یان ھەڵبژارد.

بەپێی گێڕانەوە مێژووییەکان، ھەردوو ناوبژیوانەکە لەسەر ئەوە ڕێککەوتن کە ھەم عەلی و ھەم موعاویە لە دەسەڵات لاببەن و کارەکە بسپێرن بە شوورای موسڵمانان بۆ ھەڵبژاردنی خەلیفەیەکی نوێ. کاتێک کاتی ڕاگەیاندن ھات، ئەبوو مووسا ھەستا و پابەندبوونی خۆی بە ڕێککەوتنەکە ڕاگەیاند و ھەردووکیانی لە دەسەڵات لابرد. بەڵام دوای ئەو، عەمری کوڕی عاس ھەستا و تەنھا لادانی عەلی پشتڕاست کردەوە، لە کاتێکدا موعاویەی لە پۆستەکەیدا ھێشتەوە.

ئەم ڕووداوە وەک شکستێکی سیاسی بۆ لایەنی خەلیفە عەلی ھەژمار کرا و بووە ھۆی دەرکەوتنی گرووپی خەواریج. دوای ئەم ڕووداوە، ئەبوو مووسا ھەستی بەوە کرد کە فێڵی لێکراوە و لە ژیانی سیاسی کشایەوە.

 میرات 
ئەبوو مووسا ئەشعەری وەک یەکێک لە زانا گەورەکانی ھاوەڵان دادەنرێت. ئەو یەکێکە لە گێڕەرەوە سەرەکییەکانی فەرموودە و چەندین فەرموودەی لە کتێبە فەرموودەییەکاندا لێ گێڕدراوەتەوە.

یەکێک لە گرنگترین میراتەکانی، پەیوەندیی ناوی ئەوەوە بە یەکێک لە گەورەترین قوتابخانەکانی عەقیدەی ئیسلامییەوە. زانای گەورە، ئەبولحەسەن ئەشعەری، کە دامەزرێنەری ڕێبازی ئەشعەرییە، یەکێکە لە نەوەکانی ئەبوو مووسا و نازناوەکەی لەوەوە وەرگرتووە.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای  و ئینگلیزییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:ھاوەڵان
پۆل:خەڵکی یەمەن
پۆل:مردووانی ٤٤ی کۆچی
پۆل:والییەکانی بەسرە
پۆل:والییەکانی کووفە
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:لەدایکبووانی ٦٠٢
پۆل:مردووانی سەدەی ٧ەم
پۆل:سەحابە فەرموودە گێڕەڕەوەکان