مەلەوانی ئەلبێرتا

مەلەوانی ئەلبێرتا (بە ئینگلیزی: Albertonectes) ڕەگەزێکە لە پلێسیۆسۆرەکان (خشۆکە دەریاییە ملدرێژە لەناوچووەکان) و سەر بە خێزانی ئێلاسمۆسۆراید (Elasmosauridae)، کە بە درێژترین ملەکان لەنێو ھەموو زیندەوەراندا ناسراون. ئەم زیندەوەرە لە سەردەمی کریتاسیۆسی کۆتاییدا (کۆتا قۆناغی سەردەمی دایناسۆرەکان، نزیکەی ٧٤ ملیۆن ساڵ لەمەوبەر) ژیاوە.

ئەم زیندەوەرە خاوەنی ژمارەیەکی پێوانەییە لە مێژووی ژیاندا؛ ملی لە ٧٦ بڕبڕە پێکھاتبوو، کە درێژترین ملی ناسراوە بە بەراورد بە ھەر زیندەوەرێکی تر. پاشماوەکانی لە چینێکی بەردینی کۆندا دۆزراوەتەوە کە پێی دەوترێت پێکھاتەی "بێرپاو" (Bearpaw Formation) لە پارێزگای ئەلبێرتا لە کەنەدا.

 دۆزینەوە و ناو 
تاکە نموونەی ناسراوی مەلەوانی ئەلبێرتا لە مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن کرێکارانی کۆمپانیای کۆریت ئینتەرناشناڵـەوە لە کاتی کارکردن لە کانزایەکی ئەمۆلیت (جۆرە گەوھەرێکی بەردین) لە نزیک شاری لێتبریج لە ئەلبێرتا دۆزرایەوە. پاشماوەکە بریتی بوو لە ئێسکەپەیکەرێکی نیمچە تەواو بەڵام بێ کەللـەسەر، کە ملە درێژەکەی و زۆربەی جەستەی لەخۆگرتبوو.

ناوی زانستیی Albertonectes vanderveldei لە ساڵی ٢٠١٢ بە فەرمی دانرا.

Albertonectes: ناوەکە لە دوو بەش پێکدێت؛ "Alberta" کە ئاماژەیە بۆ شوێنی دۆزینەوەکەی، و وشەی یۆنانیی "nectes" (νηκτης) کە بە واتای "مەلەوان" دێت.

vanderveldei: بەشی دووەمی ناوەکە وەک ڕێزلێنانێکە بۆ ڕێنی ڤاندەرڤێڵد (Rene Vandervelde)، خاوەنی کۆمپانیاکە، کە ڕۆڵێکی گرنگی لە پاراستنی پاشماوەکە و بەخشینی بە مۆزەخانەی شاھانەی تایرێلدا ھەبوو.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
مەلەوانی ئەلبێرتا نموونەیەکی نایابی ئێلاسمۆسۆرەکانە کە جەستەی بە تەواوی بۆ ژیانی ژێر ئاو خۆی گونجاندبوو.

 مل: ژمارەیەکی پێوانەیی لە مێژووی ژیاندا 
وێنۆک|ھێڵکاری پێوانەیی قەبارەی مەلەوانی ئەلبێرتا بەراورد بە مرۆڤ.
دیارترین و سەرسوڕھێنەرترین تایبەتمەندیی ئەم زیندەوەرە ملیەتی.

ژمارەی بڕبڕەکان: ملی لە ٧٦ بڕبڕە پێک ھاتبوو، کە زۆرترین ژمارەی بڕبڕەی ملە کە تا ئێستا لە ھەر زیندەوەرێکدا تۆمار کرابێت، جا چ لەناوچوو بێت یان زیندوو. بۆ بەراورد، ملی مرۆڤ تەنھا ٧ بڕبڕەی ھەیە و تەنانەت زەڕافەش ھەر ٧ بڕبڕەی ھەیە.

درێژیی مل: درێژیی ملەکەی بە تەنھا دەگەیشتە ٧ مەتر، کە زیاتر بوو لە نیوەی درێژیی تەواوی جەستەی.

 جەستە و قەبارە 
وێنۆک|بڕبڕە بەردینەکان (فۆسیل).
جەستە: جەستەیەکی شێوە تەشی (torpedo-shaped) ھەبوو، واتە ناوەڕاستی پان و سەرەکانی باریک بوون، کە یارمەتی دەدا بە ئاسانی و بە کەمترین بەرگری لەناو ئاودا بجووڵێت.

پەلەکان: چوار پەلی گەورەی ھەبوو کە شێوەی **پێدال (flippers)**ـیان ھەبوو. ئەم پێدالانەی بۆ مەلەکردن و ئاڕاستەکردنی خۆی لە ژێر ئاودا بەکاردەھێنا، ھاوشێوەی کیسەڵە دەریاییەکانی ئەمڕۆ.

قەبارەی گشتی: درێژیی تەواوی جەستەی بە نزیکەی ١١.٢ مەتر خەمڵێنراوە.

 کەللـەسەر و خۆراک 
ھەرچەندە کەلـلەسەری ئەم نموونەیە نەدۆزراوەتەوە، بەڵام بە بەراورد لەگەڵ ئێلاسمۆسۆرە خزمەکانی، زانایان پێیان وایە کە:

کەلـلەسەرێکی بچووکی ھەبووە بە بەراورد بە جەستەی.

شەویلگەکانی پڕ بوون لە ددانی تیژ و ھاوشێوەی دەرزی کە بۆ گرتنی نێچیرە خلیسکەکان گونجاو بوون.

خۆراکی سەرەکیی بریتی بووە لە ماسی و سەفالۆپۆدەکان (خێزانێکی زیندەوەری دەریایی وەک سکویدی کۆن).

 ژینگەی کۆن و شێوازی ڕاوکردن 
مەلەوانی ئەلبێرتا لە "دەریای ناوخۆییی ڕۆژاوا" (Western Interior Seaway) ژیاوە، کە دەریایەکی فراوان و تەنک بووە و لە سەردەمی دایناسۆرەکاندا کیشوەری ئەمریکای باکووری کردبووە دوو بەشەوە.

ملە یەکجار درێژەکەی چەکێکی کاریگەر بووە بۆ ڕاوکردن. بیردۆزی باو ئەوەیە کە ئەم زیندەوەرە ڕاوکەرێکی بۆسەنەر بووە. واتە، جەستە گەورەکەی لە قووڵایی یان تاریکیدا دەشارایەوە و تەنھا ملە درێژەکەی بەکار دەھێنا بۆ ئەوەی بە ھێمنی و بەبێ ئاشکراکردنی خۆی، سەری بچووکی نزیک بخاتەوە لە کۆمەڵە ماسییەکان و پاشان بە جووڵەیەکی زۆر خێرا ھێرشی بکاتە سەریان.

 سەرچاوەکان