بۆقەگای ئەفریقی

بۆقەگای ئەفریقی (بە ئینگلیزی: African bullfrog؛ ناوی زانستی: Pyxicephalus adspersus)، کە زۆرجار بە بۆقی پیکسیش ناسراوە، جۆرێکی گەورەی بۆقە کە لە باشووری ئەفریقا دەژی. ئەم بۆقە بە قەبارە گەورەکەی، دەمی پان و فراوانی، و سروشتە شەڕانگێزەکەی ناسراوە.

ئەم دووژینە یەکێکە لە گەورەترین بۆقەکانی جیھان و بە ڕەفتارە ناوازەکەی لە چاودێریکردنی بێچووەکانی لەلایەن نێرینەکەوە، سەرنجی زانایانی بەلای خۆیدا ڕاکێشاوە.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
بۆقەگای ئەفریقی جیاوازییەکی زۆری لە قەبارەدا ھەیە لە نێوان نێر و مێدا (sexual dimorphism). نێرینەکان زۆر گەورەترن و درێژییان دەگاتە ٢٤.٥ سانتیمەتر و کێشیان دەتوانێت بگاتە ١.٤ کیلۆگرام. بەڵام مێینەکان زۆر بچووکترن و بە گشتی قەبارەیان نیوەی نێرینەکانە.

پشتیان ڕەنگێکی زەیتوونیی کاڵ یان سەوزی مەیلەو قاوەیی ھەیە، لەگەڵ چەندین پەڵەی تۆختر. پێستیان زبر و گرنجدارە. خاوەنی سەرێکی گەورە و دەمێکی زۆر فراوانن، لەگەڵ دوو ئێسکی تیژی ددانئاسا لە شەویلگەی خوارەوەیاندا کە پێیان دەوترێت ئۆدۆنتۆید (odontoids)، کە بۆ گرتن و کوشتنی نێچیر بەکاریدەھێنن.

 ژینگە و بڵاوبوونەوە 
ئەم بۆقە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ناوچەکانی باشوور و ڕۆژھەڵاتی ئەفریقادا بوونی ھەیە، لە وڵاتانی وەک ئەنگۆلا، بۆتسوانا، کینیا، مۆزامبیک، ئەفریقای باشوور، تانزانیا، و زیمبابۆی.

ئەوان لە ژینگەی جۆراوجۆردا دەژین، وەک لەوەڕگەی کراوە، ساڤانا، و ناوچە کەنارئاوەکان. زۆربەی ژیانیان لە نزیک سەرچاوەی ئاودا بەسەر دەبەن، بەتایبەتی لە وەرزی زاوزێدا.

 ڕەفتار و خۆراک 

 خۆراک 
بۆقەگای ئەفریقی ڕاوچییەکی فرەخۆر و شەڕانگێزە. بە شێوەی "دانیشتن و چاوەڕوانی" (ambush predator) ڕاو دەکات و ھێرش دەکاتە سەر ھەر شتێک کە بجوڵێت و بتوانێت بیخاتە ناو دەمیەوە. خۆراکی بریتییە لە:

مێرووەکان

بۆق و خشۆکی بچووکتر

قرترێنەرە بچووکەکان (وەک مشک)

باڵندە بچووکەکان

تەنانەت بۆقەگای ئەفریقیی بچووکتریش دەخۆن (cannibalism).

 خەوی ھاوینە (Aestivation) 
یەکێک لە تایبەتمەندییە ھەرە سەرنجڕاکێشەکانی ئەم بۆقە، توانایەتی بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ وەرزی وشکیدا. کاتێک سەرچاوەکانی ئاو وشک دەکەن، بۆقەکە خۆی لەناو قوڕدا دەشارێتەوە و چینێکی پارێزەر لە لیکی وشکبووەوە و پێستی فڕێدراو لە دەوری خۆی دروست دەکات، کە وەک کیسەیەک وایە. ئەمە یارمەتی دەدات کە شێی جەستەی بپارێزێت و دەتوانێت بۆ ماوەی چەندین مانگ یان تەنانەت ساڵێکیش لەم دۆخەدا بمێنێتەوە تا بارانی داھاتوو.

 زاوزێ و چاودێریی باوانی 
وەرزی زاوزێی ئەم بۆقانە ڕاستەوخۆ دوای بارانبارینی بەخوڕ دەست پێدەکات. نێرینەکان لە گۆمە کاتییەکاندا کۆدەبنەوە و بە دەنگی بەرز بانگی مێینەکان دەکەن. شەڕی توند لە نێوان نێرینەکاندا ڕوودەدAT بۆ بەدەستھێنانی باشترین شوێنی زاوزێ.

دیارترین ڕەفتاری ئەم بۆقە، چاودێریی باوانییە لەلایەن نێرینەکەوە. دوای ئەوەی مێینەکە ھێلکەکان دادەنێت، نێرینە بە تەنھا دەمێنێتەوە بۆ پارێزگاریکردن لە ھێلکەکان و دواتریش بێچووەبۆقەکان (tadpoles). ئەو بە توندی ھێرش دەکاتە سەر ھەر ئاژەڵێک کە نزیک ببێتەوە.

ئەگەر گۆمەکە دەست بە وشکبوون بکات، نێرینەکە کارێکی سەرسوڕھێنەر دەکات: بە قاچەکانی دواوەی جۆگەیەکی بچووک ھەڵدەکەنێت بۆ ئەوەی بێچووەبۆقەکان لە گۆمە وشکبووەکەوە بگوازێتەوە بۆ گۆمێکی گەورەتر و پڕئاوتر. ئەمە یەکێکە لە نموونە دەگمەنەکانی چاودێریی باوانی لە جیھانی دووژیناندا.

 وەک ئاژەڵی ماڵی 
وێنۆک|وێنەی منداڵێکی کوڕ لەکاتی یاریکردنی لەگەڵ بۆقەگایەکدا.
بەھۆی قەبارە گەورەکەی و سروشتە تایبەتەکەیەوە، بۆقەگای ئەفریقی بووەتە ئاژەڵێکی ماڵیی باو لەنێو ھۆگرانی خشۆک و دووژیناندا. بەڵام بەخێوکردنی ئاسان نییە و پێویستی بە شوێنێکی گەورە، پلەی گەرمی و شێی دیاریکراو، و خۆراکی زۆر ھەیە.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.