ئەسەرحەدۆن

ئەسەرحەدۆن یان ئاسرحەدۆن (بە ئەکەدی-ئاشووریی نوێ: 𒀭𒊹𒉽𒀸، ھەروەھا 𒀭𒊹𒉽𒋧𒈾 ، بە واتای "ئاشوور برایەکی پێداوم"؛ عیبری ئینجیلی: ) پادشای ئیمپراتۆریەتیی ئاشووریی نوێ بووە لە ساڵانی ٦٨١ تا ٦٦٩ پێش زایین. سێیەم پادشای شانشینی سارگۆنی، ئەسەرحەدۆن بەناوبانگترینە بەھۆی داگیرکردنی میسر لە ساڵی ٦٧١ پێش زایین، کە وایکردووە ئیمپراتۆریەتەکەی گەورەترین بێت لەوەی کە جیھان بینیبێتی، ھەروەھا بەھۆی بنیاتنانەوەی بابل کە لەلایەن باوکییەوە لەناوچووبوو.

دوای ئەوەی کوڕە گەورەکەی سەنحاریب و میراتگری ئاشوور-نادین-شومی گیرا و پێدەچێت لە ساڵی ٦٩٤دا لە سێدارە بدرێت، میراتگری نوێ لە سەرەتادا کوڕە گەورەکەی دووەم بوو بە ناوی ئاردا-مولیسو، بەڵام لە ساڵی ٦٨٤دا، ئەسەرحەدۆن کە کوڕێکی بچووک بوو، لە جیاتی ئەو دەستنیشانکرا. ئاردا-مولیسو و برایەکی دیکەی بە ناوی نەبو-شارو-ئوشور بەھۆی ئەم بڕیارەوە تووڕە بوون، لە ساڵی ٦٨١ باوکیان کوشت و پلانیان دانا دەست بەسەر تەختی ئاشووریی نوێدا بگرن. کوشتنەکە، و ئاواتەکانی ئاردا-مولیسو بۆ ئەوەی خۆی ببێتە پاشا، بەرزبوونەوەی ئەسەرحەدۆنی بۆ سەر تەختی پادشایەتی قوڕس کرد و سەرەتا ناچار بوو لە شەڕێکی ناوخۆییی شەش ھەفتەییدا براکانی تێک بشکێنێت.

ھەوڵی کودەتاکەی براکانی بۆسەر ئەسەرحەدۆن چاوەڕواننەکراو و کێشەدار بوو و تا کۆتاییی دەسەڵاتی خۆی تووشی پارانۆیا و بێمتمانەیی بە بەرپرسان و پارێزگارەکان و ئەندامە خێزانە پیاوەکانی دەبوو. لە ئەنجامی ئەم پارانۆیایەدا، زۆربەی ئەو کۆشکانەی کە ئەسەرحەدۆن بەکاریانی دەھێنا، قەڵایەکی ئاسایشی بەرز بوون کە لە دەرەوەی ناوەندە سەرەکییەکانی دانیشتووانی شارەکان بوون. ھەروەھا ڕەنگە لە ئەنجامی بێمتمانەیییەکەی بە خزمە نێرەکانییەوە بووبێت، خزمە ژنەکانی ئەسەرحەدۆن، وەک نەقیەی دایکی و شاروئای کچەکەی، لە سەردەمی حوکمڕانیدا ڕێگەیان پێدرابوو کاریگەری و دەسەڵاتی سیاسیی زۆر زیاتریان ھەبێت لە سەردەمی حوکمڕانیدا وەک لەوەی کە لە ھەر قۆناغێکی پێشووی مێژووی ئاشووردا ڕێگەیان بە ژنان درابوو، بەدەر لە شامورامات لە ساڵی ٩ سەدەی پێش زایین.

سەرەڕای حوکمڕانییەکی تاڕاددەیەک کورت و سەخت، و بەدەست پارانۆیا و خەمۆکی و نەخۆشیی بەردەوامەوە کە دەیناڵاند، ئەسەرحەدۆن وەک یەکێک لە گەورەترین و سەرکەوتووترین پادشاکانی ئاشوور ناسراوە. لە ساڵی ٦٨١دا بە خێرایی براکانی شکستیان ھێنا، پڕۆژەی بیناسازیی گەورەی لە ھەردوو ئاشوور و بابل تەواو کرد، لە میدیا و فارس و ئیلام و نیمچە دوورگەی عەرەبی و ئەنادۆڵ و قەوقاز و شام ھەڵمەتێکی سەرکەوتووی ئەنجامدا، ئیمپراتۆریەتی کووشییەکانی شکست پێھێنا و میسر و لیبیای داگیرکرد، پەیماننامەیەکی ژێردەستەیی بەسەر ماد و فارسەکان سەپاند و گواستنەوەی ئاشتیانەی دەسەڵاتی بۆ دوو کوڕ و میراتگرانی ئاشووربانیپاڵ وەک فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەت و شەمش-شوما-ئوکین وەک پادشای بابل لە دوای مردنی مسۆگەر کرد.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ساڵی لەدایکبوونی نادڵنیا
پۆل:پاشاکان
پۆل:ئاشوور