جینۆسایدی چەرکەسییەکان

جینۆسایدی چەرکەسییەکان پاکتاوکردنی نەتەوەیی و کوشتنی بەکۆمەڵ و ئاوارەبوونی زۆرەملێ  بوو لە نزیکەی ٨٠٠ ھەزار بۆ یەک ملیۆن و نیو موسڵمانی چەرکەس  (لانی کەم ٨٠–٩٧٪ی کۆی دانیشتوانی) و دوورخستنەوەی زۆرینەی چەرکەسەکان لە وڵاتی مێژوویی خۆیان کە لەئیمپراتۆریەتی ڕووسییە ناوچەیەک کە ڕووبەرێکی زۆری باکووری قەوقاز و کەنارەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی دەریای ڕەش بوو. جینۆسایدەکە لە دوای جەنگی قەوقاز لە ماوەی چارەکی کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا ڕوویدا.  تۆمارکراوە کە لە کاتی ڕووداوەکاندا سەربازانی ڕووسیا و کۆزاکەکان ڕێگەی جۆراوجۆری دڕندانەیان بەکارھێناوە بۆ سەرقاڵکردنی خۆیان، وەک دڕاندنی سکی ژنانی دووگیان و دەرھێنانی کۆرپەکانیان لێیان، و دواتر خۆراکدانی کۆرپەکان بە سەگەکان.  ژەنەڕاڵە ڕووسییەکانی وەک گریگۆری زاس چەرکەسەکانیان بە «قێزەونییەکی مرۆیی» وەسف کرد، پاساویان بۆ کوشتنیان ھێنایەوە، بەکارھێنانیان لە تاقیکردنەوە زانستییەکاندا و ڕێگەیان بە سەربازانی ڕووسیا دا دەستدرێژی بکەنە سەر کچانی چەرکەسی سەرووی تەمەنی ٧ ساڵ. زۆربەی چەرکەسەکان کۆچیان کرد بۆ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

گەلانی ڕەسەنی ئەم ناوچەیە، چەرکەسەکان، دوای کۆتایی ھاتنی شەڕی ڕووسیا و چەرکەس، تووشی پاکتاوکردنی نەتەوەیی  و دەربەدەری لە زێدی خۆیان بوون. دوورخستنەوەیان پێش کۆتایی ھاتنی جەنگ لە ساڵی ١٨٦٤ دەستی پێکرد و زۆربەیان تا ساڵی ١٨٦٧ تەواو بوون. چەرکەسەکان، ئوبیخەکان و ئەبازا کرانە ئامانج، بەڵام گرووپەکانی دیکەی وەک ئینگوشەکان ، چیچانییەکان، ئۆسێتییەکان و ئەبخازییەکان بە توندی کاریگەرییان لەسەر بوو.

زۆرێک لە موسڵمانە ڕەسەنەکانی باکووری ڕۆژاوای قەفقاز لە کۆتایی جەنگی قەوقازدا لەلایەن ڕووسیای سەرکەوتووەوە ناچار بوون دەربەدەر بن. 

تەنھا ڕێژەیەکی کەمیان قبوڵ کرد کە گۆڕینی ئایینی مەسیحی و نیشتەجێکردنیان لەناو ئیمپراتۆریەتی ڕووسیادا. بەم شێوەیە ئەو دانیشتووانەی چەرکەسی کە مابوونەوە کە ڕەتیانکردەوە خۆیان ڕادەست بکەن، بڵاوەیان پێکرا، نیشتەجێکران و ئەشکەنجە دران و زۆربەی کات بەکۆمەڵ کوژران.

لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکەدا ژمارەیەکی نادیار دەربەدەران گیانیان لەدەستداوە. ھەندێکیان بەھۆی پەتاکانەوە لەناو ئەو قەرەباڵغییە دەربەدەرییەدا گیانیان لەدەستدا کە لە بەندەرەکاندا چاوەڕێی ئەوە بوون بەرەو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بڕۆن. ھەندێکی تریش بەھۆی نوقمبوونی کەشتییەکان لە کاتی زریانەکاندا گیانیان لەدەستدا.  ژماردنەکان لەوانەش ئەوانەی کە ژمارەکانی ئەرشیفی حکوومەتی ڕووسیا لەبەرچاو دەگرن، مردنی ٨٠–٩٧٪  لە نەتەوەی چەرکەس لەم پرۆسەیەدا دەخەمڵێنن.

لە ساڵی ٢٠٢١ەوە جۆرجیا تاکە وڵاتە کە دانی بە جینۆسایدی چەرکەسدا ناوە. بەڵام ڕووسیا جینۆسایدەکە ڕەتدەکاتەوە و ڕووداوەکان وەک کۆچێکی سادەی «گەلانی بەربەری گەشەنەکردوو» پۆلێن دەکات. ناسیۆنالیستە ڕووسییەکان لە قەوقاز بەردەوامن لە ئاھەنگگێڕان لە ٢١ی ئایار ھەموو ساڵێک وەک «ڕۆژی فەتحی پیرۆز»، کاتێک دوورخستنەوەی چەرکەسەکان دەستیپێکرد. چەرکەسییەکان ھەموو ساڵێک یادی ٢١ی ئایار دەکەنەوە وەک ڕۆژی ماتەمینی بۆ یادی جینۆسایدی چەرکاسییەکان. لە ٢١ی ئایاردا، چەرکسییەکان لە ھەموو جیھانەوە شەقامەکان پڕدەکەن و ناڕەزایەتییان بەرامبەر بە حکوومەتی ڕووسیا دەردەبڕن و لافیتە و ئاڵای چەرکەسییەکانیش لە ھەندێک ناوچەی شارەکانی ئەستەنبوڵ و عەممان لە کاتی ئەو ڕووداوانەدا دیمەنێکی باون.https://www.rferl.org/a/georgia_recognizes_russian_genocide_of_ethnic_circassians/24181560.htmlhttps://web.archive.org/web/20210521233305/https://eurasianet.org/georgia-recognizes-circassian-genocidehttps://web.archive.org/web/20210121214839/https://www.denizhaber.com/asayis/cerkesler-soykirim-yuruyusu-yapti-h53426.htmlhttps://web.archive.org/web/20210121204457/https://www.sozcu.com.tr/2017/gundem/son-dakika-haberi/cerkeslerden-anma-yuruyusu-1862036/

 سەرچاوەکان 

پۆل:کۆمەڵکوژیی گرووپە ڕەگەزییەکان