فەخرەددین ئەزجی

فەخرەددین ئیسماعیل کوڕی عەلی کوڕی حوسێن ئەزجی بەغدادی (؛ ٥٤٩ک/١١٥٤ز – ٦٢٠ک/١٢٢٣ز)، ناسراو بە فەخرەددین ئەزجی و نازناوی «غولام ئیبن مەننی»، یەکێک بوو لە گەورەترین زانایانی ڕێبازی حەنبەلی لە بەغدا. شەرعزان، ئوسوڵی و شیکەرەوە و گفتوگۆکارێکی یەکجار بەتوانا بوو.

 ژیان و پایەی زانستی 
فەخرەددین ئەزجی لە ساڵی ٥٤٩ی کۆچی (١١٥٤ز) لە بەغدا لەدایک بووە و ھەر لەوێش گەورە بووە. ئەو لەسەر دەستی گەورەترین زانای حەنبەلی لە سەردەمی خۆیدا، ئەبولفەتح ئیبن مەننی، زانستی خوێندووە و ئەوەندە لێی نزیک بووە و خۆشی ویستووە، نازناوی «غولام ئیبن مەننی» (واتە: قوتابی یان خزمەتکاری ئیبن مەننی)ی لێنراوە.

ئەو لە زانستەکانی فیقھ، بنەماکانی فیقھ (أصول الفقە)، و بەتایبەتی لە زانستی خیلاف و مونازەرە (لێکدانەوە و گفتوگۆکردن لەسەر بابەتە جیاوازەکان) دا یەکجار بەتوانا و زیرەک بوو. دوای کۆچی دوایی باوکی، بووە مامۆستا لە قوتابخانەکەی باوکیدا و قوتابییەکی زۆری پێگەیاند.

 ستایشی زانایان 
ئیبن دوبیثی دەڵێت: «یەکێک بوو لە فەقیھە بەڕێزەکان… شارەزایییەکی باشی لە مەزھەب و خیلاف و ئوسوڵدا ھەبوو، و دیدگایەکی باشی ھەبوو».ئیبن دوبیپی، ذیل تاریخ مدینة السلام، بەرگی ٢، ل. ٢٥٥.

ئیبن نەجار وەسفی دەکات و دەڵێت: «لە فیقھ و بنەماکانیدا پێشکەوت… و لە سەردەمی خۆیدا یەکێک بوو لە زیرەکترین کەسەکان لە گفتوگۆ و شیکردنەوەی بابەتە خیلافییەکاندا، و خێراترینیان بوو لە وەڵامدانەوە و بەھێزترینیان بوو لە بەڵگەھێنانەوەدا».ئەلزەھەبی، تاریخ الإسلام وفیات المشاهیر والأعلام، بەرگی ١٣، ل. ٧٥١.

 بەرھەمەکان 
فەخرەددین ئەزجی خاوەنی چەندین بەرھەمی گرنگ بووە لە بوارە جیاجیاکاندا، لەوانە:
 جَنَّة النظار وجُنَّة المناظر فی الخلاف: (بەھەشتی بیرمەندان و قەڵغانی مونازەرەکاران لەسەر بابەتە جیاوازەکان).
 نور المصباح فی بیان الاصطلاح فی الجدل: (ڕووناکیی چرا لە شیکردنەوەی زاراوەکانی جەدەل و گفتوگۆی زانستیدا).
 صحیح المنقول وصریح المعقول: (گواستراوەی دروست و بیرکردنەوەی ڕوون).
 کتاب الأربعین مسئلة فی الخلاف: (پەرتووکی چل بابەت لەسەر ناوەڕۆکە جیاوازەکان).
 الموجز فی الفرائض: (پەرتووکی پوختە لە زانستی میراتدا).
 الإیجاز فی تفسیر الإعجاز: (پەرتووکی پوختە لە تەفسیری موعجیزەیی قورئاندا).
 نوامیس الأنبیاء: (یاسا و نھێنییەکانی پێغەمبەران).

 کۆچی دوایی 
فەخرەددین ئەزجی لە ڕۆژی ١٦ی شەعبانی ساڵی ٦٢٠ی کۆچی (١٠ی نیسانی ١٢٢٣ی زایینی) لە بەغدا کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی مەئموونییە، لە تەنیشت گۆڕی باوکی و مامۆستاکەی ئیبن مەننی، بە خاک سپێردرا.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و زانیارییە دابینکراوەکان داڕێژراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنبەلی
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دوازدەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی سێزدەیەم
پۆل:خەڵکی بەغدا
پۆل:لەدایکبووانی ١١٥٤
پۆل:مردووەکانی ١٢٢٣