ئیبن ئەبی حاتەم ڕازی

ئەبوو محەممەد عەبدولڕەحمان کوڕی ئەبی حاتەم محەممەد کوڕی ئیدریس ڕازی (بە عەرەبی: عبد الرحمن بن أبی حاتم الرازی؛ لەدایکبووی ٢٤٠ی کۆچی/٨٥٤ی زایینی - کۆچکردووی ٣٢٧ی کۆچی/٩٣٨ی زایینی)، ناسراو بە ئیبن ئەبی حاتەم، یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و حافزەکانی فەرموودە، مێژوونووس و زانای دیاری بواری "جەرح و تەعدیل" (زانستی ناسینی گێڕەوەکانی فەرموودە). ئەو کوڕی زانای بەناوبانگ ئەبوو حاتەم ڕازی بوو و لەژێر چاودێری ئەودا پێگەیشت. کتێبە بەناوبانگەکەی، "الجرح والتعدیل"، بە یەکێک لە سەرچاوە ھەرە گرنگەکانی ئەم زانستە دادەنرێت.

 ژیان و گەشتی زانستی 
ئیبن ئەبی حاتەم لە ساڵی ٢٤٠ی کۆچی لە شاری ڕەی لەدایک بووە، کە یەکێک بوو لە ناوەندە زانستییە گەورەکانی ئەو سەردەمە. لە ماڵێکدا گەورە بوو کە پڕ بوو لە زانست و فەرموودە، و لە تەمەنێکی زووەوە لەلای باوکی، ئیمام ئەبوو حاتەم ڕازی، دەستی بە خوێندن کرد.

ھەر زوو لەگەڵ باوکیدا دەستی بە گەشتی زانستی (الرحلة في طلب العلم) کرد و سەردانی شارە گەورەکانی وەک مەککە، مەدینە، شام، میسر، عێراق و خۆراسانی کرد بۆ بیستنی فەرموودە لە گەورەترین زانایانی سەردەمەکەی.ئەلزەھەبی، شەمسەددین. تذكرة الحفاظ، بەرگی ٣، ل. ٨٢٩. خۆی دەڵێت: «یەکەم جار کە لەگەڵ باوکمدا گەشتم کرد، تەمەنم ١٤ ساڵ بوو. بە پێیان زیاتر لە ھەزار فەرسەخم بڕی».ھەمان سەرچاوە، ل. ٨٣٠.

 پایەی زانستی و ستایشی زانایان 
ئیبن ئەبی حاتەم بەھۆی زانستە فراوانەکەی، بەتایبەتی لە بواری فەرموودە و ناسینی ڕاویەکاندا، پایەیەکی یەکجار بەرزی ھەبوو.

ئیمامی زەھەبی دەربارەی دەڵێت: «ئەو ئیمام، حافز، ڕەخنەگر و شێخولئیسلام بوو... دەریایەک بوو لە زانست».ئەلزەھەبی، شەمسەددین. سیر أعلام النبلاء، دامەزراوەی ڕیسالە، بەرگی ١٣، ل. ٢٦٣.

ئەبوو یەعلای خەلیلی فەرموویەتی: «زانستی باوکی و زانستی ئەبوو زورعەی کۆکردەوە... زانایەکی زۆر لەخواترس و پارێزکار بوو».ھەمان سەرچاوە، ل. ٢٦٤.

سەمعانی دەڵێت: «جێگەی باوەڕ و متمانە بوو، ئیمام و حافز بوو».سەمعانی، عەبدولکەریم. الأنساب، بەرگی ٦، ل. ١٤٢.

 مامۆستا و قوتابییەکانی 
 مامۆستاکانی 
ئیبن ئەبی حاتەم لەسەر دەستی گەورەترین زانایانی سەردەمەکەی خوێندوویەتی، دیارترینیان:

ئەبوو حاتەم ڕازی (باوکی)

ئەبوو زورعەی ڕازی

ئیمامی موسلیم

یونس کوڕی عەبدولئەعلا

ئەحمەد کوڕی سەنانی قەتتان

 قوتابییەکانی 
زانای زۆر لەسەر دەستی ئەو پەروەردە بوون، لەوانە:

ئیمامی تەبەرانی

ئیبن حەبان

ئەبوو شێخی ئەسفەھانی

حوسێن کوڕی عەلی تەمیمی

عەلی کوڕی مودریک

 بەرھەمەکان 
ئیبن ئەبی حاتەم خاوەنی چەندین بەرھەمی یەکجار گرنگە کە تا ئەمڕۆش سەرچاوەی سەرەکیی زانایانن:

الجرح والتعدیل: بەناوبانگترین کاریەتی. ئینسایکلۆپیدیایەکی گەورەیە دەربارەی ژیان و پلەی متمانەپێکراویی گێڕەوەکانی فەرموودە.

تفسير القرآن العظيم : یەکێکە لە تەفسیرە گرنگەکانی قورئان کە پشتی بە فەرموودە و وتەی ھاوەڵان و تابعین بەستووە.

کتاب العلل: کتێبێکە دەربارەی ھۆکارە شاراوەکانی لاوازیی فەرموودەکان.

المراسیل: دەربارەی ئەو فەرموودانەی کە تابعین ڕاستەوخۆ لە پێغەمبەرەوە (ﷺ) دەیانگێڕنەوە.

تقدمە المعرفە لکتاب الجرح والتعدیل: پێشەکییەکە بۆ کتێبی "الجرح والتعدیل" و بنەماکانی ئەو زانستەی تێدا ڕوون کردووەتەوە.

بيان خطأ محمد بن إسماعيل البخاري في تاريخه : کتێبێکە بۆ ڕاستکردنەوەی ھەندێک زانیاری کە پێی وابووە ئیمامی بوخاری لە کتێبی مێژووەکەیدا ھەڵەی تێدا کردووە.

 کۆچی دوایی 
ئیبن ئەبی حاتەم ڕازی لە مانگی موحەڕڕەمی ساڵی ٣٢٧ی کۆچی، لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا، لە شاری ڕەی کۆچی دوایی کرد.ئەلزەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ١٣، ل. ٢٦٨.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:مێژوونووسانی موسڵمان
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:لەدایکبووانی ٢٤٠ی کۆچی
پۆل:مردووەکانی ٣٢٧ی کۆچی