موقاتیلی کوڕی سولەیمان

ئەبولحەسەن موقاتیلی کوڕی سولەیمانی کوڕی بەشیر ئەزدی خۆراسانی (بە عەرەبی: مقاتل بن سلیمان بن بشیر الازدی الخراسانی؛ کۆچکردووی ١٥٠ی کۆچی/٧٦٧ی زایینی)، یەکێکە لە یەکەمین زانایانی ئیسلام کە تەفسیرێکی تەواوی بۆ قورئانی پیرۆز نووسیوە. سەرەڕای پێشەنگایەتییەکەی لە زانستی تەفسیردا، بە یەکێک لە مشتومڕاویترین کەسایەتییەکان دادەنرێت، چونکە زۆرینەی ڕەھای زانایانی فەرموودەناسی بە درۆزن و "متروک" (واز لێھێنراو)ی دادەنێن.

 ژیان 
موقاتیل لە شاری بەلخی ھەرێمی خۆراسان لەدایک بووە. دواتر ڕووی کردە شارەکانی مەرو، بەسرە و بەغدا. ئەو زیاتر وەک چیرۆکخوان (قاص) و زانایەکی تەفسیر ناسرابوو و کەمتر گرنگی بە وردەکارییەکانی سەنەدی فەرموودە دەدا، ئەمەش بووە ھۆی ئەوەی ڕەخنەیەکی زۆری لێ بگیرێت.ئەلزەھەبی، شەمسەددین. سیر أعلام النبلاء، دامەزراوەی ڕیسالە، بەرگی ٧، ل. ٢٠١.

 پایەی لای زانایانی فەرموودەناسی 
موقاتیل نموونەیەکی دەگمەنە لە مێژووی زانستە ئیسلامییەکاندا، کە تێیدا کەسێک لە بوارێکدا (تەفسیر) بە پێشەنگ دادەنرێت و لە بوارێکی تردا (فەرموودە) بە تەواوی ڕەتدەکرێتەوە.

 ڕەخنەگران 
زۆرینەی ڕەھای ئیمامەکانی جەرح و تەعدیل بە توندی ڕەخنەیان لێگرتووە:

ئەحمەد کوڕی حەنبەل دەڵێت: «فەرموودەکانی زۆر خراپ بوون».ئیبن جەوزی، الضعفاء والمتروكين، بەرگی ٣، ل. ١٠٦.

یەحیا کوڕی مەعین دەڵێت: «فەرموودەکانی ھیچ نین».ئیبن ئەبی حاتەم، الجرح والتعدیل، بەرگی ٨، ل. ٣٥٥.

ئیمامی نەسائی دەڵێت: «یەکێکە لەو درۆزنانەی کە بە درۆکردن ناسراون».ئەلزەھەبی، میزان الاعتدال، بەرگی ٤، ل. ١٧٣.

ئیبن حەبان دەڵێت: «زانستی قورئانی لە جوو و مەسیحییەکانەوە وەردەگرت... و خودای دەشوبھاند بە دروستکراوەکانی، و لەسەر ھەموو ئەمانەشەوە درۆی بەسەر گەورە فەرموودەناسەکانەوە دەکرد».ئیبن حەبان، المجروحین، بەرگی ٣، ل. ١٤-١٥.

ئیمامی بوخاری دەربارەی دەڵێت: «ھیچ شتێک نییە (لا شیء البتە)».ئەلزەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ٧، ل. ٢٠٢.

 ستایشکەران 
سەرەڕای ئەم ڕەخنە توندانە، ھەندێک لە زانایان دانیان بە شارەزایی موقاتیل لە تەفسیردا ناوە:

ئیمامی شافیعی وتەیەکی بەناوبانگی ھەیە کە دەڵێت: «الناس کلھم عیال علی مقاتل فی التفسیر» (خەڵکی ھەموویان لە تەفسیردا پشت بە موقاتیل دەبەستن). ئەم وتەیە ئاماژە بە پێشەنگایەتی و فراوانیی زانستییەکەی دەکات لە تەفسیردا، نەک جێمتمانەبوونی لە گێڕانەوەدا.>ئیبن حەجەر عەسقەلانی، تهذیب التهذیب ، بەرگی ١٠، ل. ٢٨١.

 بەرھەمەکان 

التفسیر الکبیر (تەفسیری موقاتیل): بەناوبانگترین بەرھەمیەتی و یەکێکە لە یەکەمین تەفسیرە نووسراوەکانی تەواوی قورئان کە تا ئەمڕۆ ماوەتەوە.

الناسخ والمنسوخ.

الوجوە والنڤائر فی القرآن الکریم.

 کۆچی دوایی 
موقاتیلی کوڕی سولەیمان لە ساڵی ١٥٠ی کۆچی لە شاری بەسرە کۆچی دوایی کرد.ئەلزەھەبی، سیر أعلام النبلاء، بەرگی ٧، ل. ٢٠٣.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە ئاماژەپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی تەفسیر
پۆل:گێڕەوەکانی فەرموودە
پۆل:مردووەکانی ١٥٠ی کۆچی
پۆل:کەسایەتییە ئایینییە مشتومڕلەسەرەکان
پۆل:مردووانی ٧٦٧
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ٨ەم