پەنگوینی ئادێلی

پەنگوینی ئادێلی (بە ئینگلیزی: Adélie penguin؛ ناوی زانستی: Pygoscelis adeliae) جۆرێکە لە پەنگوین کە بە شێوەیەکی بەربڵاو لە کەناراوەکانی کیشوەری ئەنتارکتیکا دەژی. ئەم جۆرە یەکێکە لە ناسراوترین و زۆرترین جۆرەکانی پەنگوین لە جیھاندا.

ئەم باڵندەیە بە شێوە "تاکسیدۆ"ییەکەی (پشتی ڕەش و سکی سپی) و بازنە سپییە دیارەکەی دەوری چاوەکانی ناسراوەتەوە. پەنگوینی ئادێلی بە کەسایەتییەکی ئازا، چالاک، و کۆمەڵایەتی ناسراوە و زۆرجار لەناو کۆمەڵگەی گەورەدا دەژین کە پێیان دەوترێت "ڕووکەری" (rookery).

 ناونان و دۆزینەوە 
ئەم جۆرە پەنگوینە لەلایەن گەڕیدەی فەڕەنسی جوول دۆمۆن دۆرڤیل (Jules Dumont d'Urville) لە ساڵی ١٨٤٠ دۆزرایەوە. دۆرڤیل ناوی "خاکی ئادێلی" (Adélie Land)ـی لەو بەشەی ئەنتارکتیکا نا، وەک ڕێزێک بۆ ھاوسەرەکەی، ئادێلی (Adèle). دواتر، پەنگوینەکانی ئەم ناوچەیەش ھەر بەو ناوەوە ناسران.

 تایبەتمەندییە جەستەییەکان 
پەنگوینی ئادێلی قەبارەیەکی مامناوەندی ھەیە، درێژییەکەی لە نێوان ٤٦ بۆ ٧١ سانتیمەتردایە و کێشی لە نێوان ٣.٦ بۆ ٦ کیلۆگرامدایە. دیارترین تایبەتمەندی ڕوخساری، ئەو بازنە سپییە دیارەیە کە لە دەوری چاوەکانیەتی. فەرووەکەی دژەئاوە و یارمەتی دەدات گەرمیی جەستەی لە ئاوە ساردەکانی ئەنتارکتیکادا بپارێزێت. دەنووکی ڕەشە و لە بنەوەیدا ڕەنگێکی سوورباوی ھەیە.

 ژینگە و بڵاوبوونەوە 
پەنگوینی ئادێلی بە تەواوی ژیانی لە کیشوەری ئەنتارکتیکا و دوورگە نزیکەکانی بەسەر دەبات. ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر پاکی سەھۆڵ (pack ice) دەژین، کە تیایدا پشوو دەدەن و ڕاو دەکەن. شوێنی زاوزێیان لە کەنارە بەردینەکانی کیشوەرەکەیە کە لە ھاویناندا لە بەفر پاک دەبنەوە.

ئەم پەنگوینانە بۆ زستان کۆچی دوور و درێژ دەکەن و بەدوای تیشکی خۆردا دەڕۆن، زۆرجار بە سەدان کیلۆمەتر لە کەناراوەکان دوور دەکەونەوە.

 ڕەفتار و خۆراک 
 خۆراک 
خۆراکی سەرەکیی پەنگوینی ئادێلی بریتییە لە کریل (krill)، کە جۆرێکە لە قرژاڵە بچووکەکان. ھەروەھا ماسی و کو squid)ـش دەخۆن. ئەوان مەلەوانێکی زۆر بەتوانان و دەتوانن تا قوڵایی ١٧٥ مەتر نوقم ببن بۆ دۆزینەوەی نێچیر، ھەرچەندە زۆربەی کات لە قوڵایی کەمتردا ڕاو دەکەن.

 ڕەفتاری کۆمەڵایەتی 

وێنۆک|پەنگوینی ئادێلی (Pygoscelis adeliae) لە کەنداوی ھۆپ، نیمچەدوورگەی ترینیتی، لە دوورترین نووکی باکووری نیمچەدوورگەی ئەنتارکتیک.

ئەوان زۆر کۆمەڵایەتین و لەناو کۆمەڵگەی زۆر گەورەدا دەژین کە ھەندێک جار ژمارەیان دەگاتە سەدان ھەزار پەنگوین. زۆر چالاک و دەنگەدەنگکەرن، بەتایبەتی لە وەرزی زاوزێدا.

 زاوزێ و ھێلانەکردن 
ھەموو ساڵێک لە وەرزی بەھاردا (مانگی تشرینی یەکەم)، پەنگوینەکان دەگەڕێنەوە بۆ ھەمان شوێنی زاوزێی ساڵی پێشوو. نێرەکان یەکەم جار دەگەن و ھێلانە دروست دەکەن، کە بریتییە لە چاڵێکی بچووک و دەورە دراو بە بەردی بچووک. دزینی بەرد لە ھێلانەی یەکتر کارێکی زۆر باوە لەنێویاندا.

مێینە بە گشتی دوو ھێلکەی سەوزباو دەکات. نێر و مێ بە نۆرە لەسەر ھێلکەکان کڕک دەکەون بۆ ماوەی ٣٢ بۆ ٣٤ ڕۆژ. دوای ھەڵھاتنی ھێلکەکان، بێچووەکان بۆ ماوەی سێ ھەفتە لە ھێلانەکەدا دەمێننەوە. دواتر، دەچنە ناو کۆمەڵەیەکی گەورەی بێچووەکانەوە کە پێی دەوترێت کرێچ (crèche)، کە تێیدا پێکەوە دەپارێزرێن لە سەرما و ڕاوکەرەکان، لە کاتێکدا دایک و باوکیان دەچن بۆ ڕاوکردن.

 دوژمنە سروشتییەکان و ھەڕەشەکان 

ڕاوکەرەکان: لەناو ئاودا، گەورەترین دوژمنیان پڵنگی دەریا (leopard seal) و نەھەنگی بکوژ (orca)ـیە. لەسەر وشکانیش، بێچوو و ھێلکەکانیان لە مەترسیی باڵندەی سکوای جەمسەری باشوور (South Polar Skua)ـدان.

ھەڕەشەکان: گەورەترین ھەڕەشە لەسەر پەنگوینی ئادێلی گۆڕانی کەشوھەوایە. توانەوەی بەستەڵەکی دەریا کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر سەرچاوەی خۆراکیان (کریل) و شوێنی پشوودانیان ھەیە.

 دۆخی پاراستن 
سەرەڕای ھەڕەشەکانی گۆڕانی کەشوھەوا، بەپێی یەکێتیی نێونەتەوەیی بۆ پاراستنی سروشت (IUCN)، ئەم جۆرە لە ئێستادا وەک "کەمترین نیگەرانی" (Least Concern) پۆلێن کراوە، چونکە ژمارەیان زۆرە و لە ناوچەیەکی بەرفراواندا بڵاون.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و سەرچاوەی دەرەکیی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:پەنگوینەکان
پۆل:باڵندەکانی ئەنتارکتیکا
پۆل:ئاژەڵە وەسفکراوەکان لە ١٨٤١