پەیمانی نەھێشتنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی

پەیمانی نەھێشتنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی کە بە شێوەیەکی گشتی بە پەیماننامەی قەدەغەکردنی چەکی ئەتۆمی یان NPT ناسراوە، پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتییە کە ئامانجی ڕێگریکردنە لە بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی و تەکنەلۆژیای چەکی ئەتۆمی، پێشخستنی ھاوکارییە لە بەکارھێنانی ئاشتیانەی وزەی ئەتۆمی، و پێشخستنی ئامانجی گەیشتن بە داماڵینی چەکی ئەتۆمی و داماڵینی گشتی و تەواوەتییە. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ١٩٦٨، پەیماننامەکە لەلایەن لیژنەی ھەژدە نەتەوە بۆ داماڵینی چەکەوە دانوستانی لەسەر کرا، کە ڕێکخراوێکە و نەتەوە یەکگرتووەکان سەرپەرشتی دەکات و بنکەکەی لە جنێڤی سویسرایە.

پەیماننامەکە لە ساڵی ١٩٦٨ بۆ واژووکردن کرایەوە و لە ساڵی ١٩٧٠ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. وەک لە دەقەکەدا ھاتووە، دوای بیست و پێنج ساڵ، لایەنەکانی NPT لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٩٥ کۆبوونەوە و ڕێککەوتن لەسەر درێژکردنەوەی پەیماننامەکە بۆ ماوەیەکی نادیار. لە ھەموو ڕێکەوتنێکی دیکەی سنووردارکردنی چەک و داماڵینی چەک زیاتر وڵاتانی NPT ئەندامی ھەیە، ئەمەش بەڵگەیە لەسەر گرنگی پەیماننامەکە."UNODA - Non-Proliferation of Nuclear Weapons (NPT)".  تا مانگی ئابی ٢٠١٦، ١٩١ دەوڵەت بوونەتە لایەنی پەیماننامەکە، ھەرچەندە کۆریای باکوور کە لە ساڵی ١٩٨٥دا پەیوەندی بە پەیماننامەکەوە کرد بەڵام ھەرگیز پابەند نەبووە، لە ساڵی ٢٠٠٣ کشانەوەی خۆی لە NPT ڕاگەیاند، دوای تەقینەوەی ئامێرە ئەتۆمییەکان بە پێشێلکردنی پابەندبوونە سەرەکییەکان. چوار وڵاتی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان ھەرگیز NPT یان قبوڵ نەکردووە، کە سێ وڵاتیان خاوەنی چەکی ئەتۆمین یان وا بیردەکرێتەوە کە خاوەنی چەکی ئەتۆمی بن: ھیندستان، ئیسرائیل و پاکستان. جگە لەوەش، باشووری سودان، کە لە ساڵی ٢٠١١ دامەزراوە، بەشداری نەکردووە.

پەیماننامەکە دەوڵەتانی خاوەن چەکی ئەتۆمی بەو شێوەیە پێناسە دەکات کە پێش ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٧ ئامێری تەقەمەنی ئەتۆمییان دروست کردووە و تاقیکردووەتەوە؛ ئەمانە بریتین لە ئەمریکا (١٩٤٥)، ڕووسیا (١٩٤٩)، شانشینی یەکگرتوو (١٩٥٢)، فەرەنسا (١٩٦٠) و چین (١٩٦٤). چوار دەوڵەتی دیکە ناسراون یان پێدەچێت خاوەنی چەکی ئەتۆمی بن: ھیندستان، پاکستان و کۆریای باکوور بە ئاشکرا تاقیکردنەوەیان کردووە و ڕایان گەیاندووە کە خاوەنی چەکی ئەتۆمین، لەکاتێکدا ئیسرائیل بە ئەنقەست ناڕوونە سەبارەت بە دۆخی چەکی ئەتۆمی.

زۆرجار وا دەبینرێت کە NPT لەسەر بنەمای موزایەدەیەکی ناوەندییە:دەوڵەتانی بێ چەکی ئەتۆمی NPT ڕێکدەکەون کە ھەرگیز چەکی ئەتۆمی بەدەست نەھێنن و وڵاتانی خاوەن چەکی ئەتۆمی NPT لە بەرامبەردا ڕێککەوتن لەسەر ھاوبەشکردنی سوودەکانی تەکنەلۆژیای ئەتۆمی ئاشتیانە و بەدواداچوون بۆ داماڵینی چەکی ئەتۆمی بە ئامانجی نەھێشتنی کۆتایی جبەخانەی ئەتۆمی خۆیان.پەیماننامەکە ھەر پێنج ساڵ جارێک لە کۆبوونەوەکاندا پێداچوونەوەی بۆ دەکرێت کە پێیان دەوترێت کۆنفرانسی پێداچوونەوە. ھەرچەندە لە سەرەتادا پەیماننامەکە بە ماوەی سنووردار بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ بیری لێکرایەوە، بەڵام لایەنە واژووکارەکان بە کۆدەنگی بڕیاریان دا کە بەبێ مەرج پەیماننامەکە بۆ ماوەیەکی نادیار درێژ بکەنەوە لە میانی کۆنفرانسی پێداچوونەوە لە شاری نیویۆرک لە ١١ی ئایاری ١٩٩٥، ئەمەش لووتکەی ھەوڵەکانی حکوومەتی ئەمریکا بوو بە سەرۆکایەتی باڵیۆز تۆماس گراھام جونیۆر.

لەو کاتەی پێشنیاری NPT کرا، پێشبینی ٢٥–٣٠ دەوڵەتی چەکی ئەتۆمی لە ماوەی ٢٠ ساڵدا ھەبوو. بەڵکو دوای زیاتر لە چل ساڵ پێنج دەوڵەت لایەنی NPT نین و تاکە چوار دەوڵەتی زیادە لەخۆدەگرن کە پێدەچێت خاوەنی چەکی ئەتۆمی بن.Graham, Thomas Jr. (November 2004).  چەندین ڕێوشوێنی زیادە گیراوەتەبەر بۆ بەھێزکردنی NPT و ڕژێمی فراوانتری بڵاونەکردنەوەی چەکی ئەتۆمی و زەحمەتکردنی بەدەستھێنانی توانای بەرھەمھێنانی چەکی ئەتۆمی بۆ دەوڵەتان، لەوانە کۆنترۆڵی ھەناردەکردنی گرووپی دابینکەرانی ئەتۆمی و بەرزکردنەوەی ڕێوشوێنی پشتڕاستکردنەوەی پرۆتۆکۆڵی زیادەی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی (IAEA).

ڕەخنەگران دەڵێن کە NPT ناتوانێت ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی یان پاڵنەر بۆ بەدەستھێنانی ئەو چەکی ئەتۆمی بکات. ئەوان نائومێدی خۆیان لە پێشکەوتنە سنووردارەکانی داماڵینی چەکی ئەتۆمی دەردەبڕن، کە پێنج دەوڵەتی ڕێگەپێدراو بۆ چەکی ئەتۆمی ھێشتا ١٣ ھەزار و ٤٠٠ سەری جەنگیان لە کۆگای یەکگرتوودا ھەیە. چەندین بەرپرسی باڵای ناو نەتەوە یەکگرتووەکان ڕایان گەیاندووە کە ناتوانن کارێکی کەم بکەن بۆ ئەوەی دەوڵەتان ڕیاکتۆری ئەتۆمی بۆ بەرھەمھێنانی چەکی ئەتۆمی بەکاربھێنن.

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 
 پەیمانی نەھێشتنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی (PDF) – ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی
 نووسینگەی کاروباری داماڵینی چەک لە نەتەوە یەکگرتووەکان بەشی NPT
 مێژووی ڕێکارەکان، بەڵگەنامە پەیوەندیدارەکان و وێنەی پەیوەندیدار سەبارەت بە پەیماننامەی بڵاونەکردنەوەی چەکی ئەتۆمی (NPT) لە ئەرشیفی مێژوویی کتێبخانەی بینراو و بیستراوی یاسای نێودەوڵەتی نەتەوە یەکگرتووەکان
 ئەندامێتی/واژووکاران
 کتێبنامەیەکی تێبینیکراو لەسەر NPT لە کتێبخانەی دیجیتاڵی ئەلسۆس بۆ پرسە ئەتۆمییەکان
 کۆکردنەوەی وتار و توێژینەوە پەیوەندیدارەکان بە خولی پێداچوونەوەی NPT, وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا
 کتێبنامەیەکی تێبینیکراو بۆ پەیماننامەی بڵاونەکردنەوەی چەکی ئەتۆمی لە کتێبخانەی دیجیتاڵی ئەلسۆس بۆ پرسە ئەتۆمییەکان

پۆل:پەیماننامەکانی زیمبابوی
پۆل:پەیماننامەکانی زامبیا
پۆل:پەیماننامەکانی ڤیێتنام
پۆل:پەیماننامەکانی ڤێنیزوێلا
پۆل:پەیماننامەکانی ڤانواتوو
پۆل:پەیماننامەکانی ئۆزبەکستان
پۆل:پەیماننامەکانی ئوروگوای
پۆل:پەیماننامەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:پەیماننامەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
پۆل:پەیماننامەکانی ئوکراینا
پۆل:پەیماننامەکانی ئووگاندا
پۆل:پەیماننامەکانی تووڤالوو
پۆل:پەیماننامەکانی تورکمانستان
پۆل:پەیماننامەکانی تورکیا
پۆل:پەیماننامەکانی توونس
پۆل:پەیماننامەکانی ترینیداد و تۆباگۆ
پۆل:پەیماننامەکانی تۆنگا
پۆل:پەیماننامەکانی تۆگۆ
پۆل:پەیماننامەکانی تیمۆری ڕۆژھەڵات
پۆل:پەیماننامەکانی تایلەند
پۆل:پەیماننامەکانی تاجیکستان
پۆل:پەیماننامەکانی سووریا
پۆل:پەیماننامەکانی سویس
پۆل:پەیماننامەکانی سوید
پۆل:پەیماننامەکانی سوازیلاند
پۆل:پەیماننامەکانی سووری نام
پۆل:پەیماننامەکانی سریلانکا
پۆل:پەیماننامەکانی ئیسپانیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئەفریقای باشوور
پۆل:پەیماننامەکانی دوورگەکانی سلێمان
پۆل:پەیماننامەکانی سلۆڤێنیا
پۆل:پەیماننامەکانی سلۆڤاکیا
پۆل:پەیماننامەکانی سینگاپور
پۆل:پەیماننامەکانی سیەرالیۆن
پۆل:پەیماننامەکانی سیشێل
پۆل:پەیماننامەکانی سربیا و مۆنتینیگرۆ
پۆل:پەیماننامەکانی سێنیگال
پۆل:پەیماننامەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:پەیماننامەکانی ساوتۆمێ و پرینسیپی
پۆل:پەیماننامەکانی سان مارینۆ
پۆل:پەیماننامەکانی ساموا
پۆل:پەیماننامەکانی سەینت ڤینسەنت و گرینادینز
پۆل:پەیماننامەکانی سەینت لووسیا
پۆل:پەیماننامەکانی سەینت کیتس و نیڤیس
پۆل:پەیماننامەکانی ڕواندا
پۆل:پەیماننامەکانی کۆریای باشوور
پۆل:پەیماننامەکانی قەتەر
پۆل:پەیماننامەکانی پورتوگال
پۆل:پەیماننامەکانی فلیپین
پۆل:پەیماننامەکانی پێروو
پۆل:پەیماننامەکانی پاراگوای
پۆل:پەیماننامەکانی پاپوا گینێی نوێ
پۆل:پەیماننامەکانی پەنەما
پۆل:پەیماننامەکانی پالاو
پۆل:پەیماننامەکانی عومان
پۆل:پەیماننامەکانی نۆرویژ
پۆل:پەیماننامەکانی نێجیریا
پۆل:پەیماننامەکانی نیجەر
پۆل:پەیماننامەکانی نیکاراگوا
پۆل:پەیماننامەکانی نیووزیلاند
پۆل:پەیماننامەکانی ھۆڵەندا
پۆل:پەیماننامەکانی نیپال
پۆل:پەیماننامەکانی نائووروو
پۆل:پەیماننامەکانی نامیبیا
پۆل:پەیماننامەکانی میانمار
پۆل:پەیماننامەکانی مەغریب
پۆل:پەیماننامەکانی مۆنتینیگرۆ
پۆل:پەیماننامەکانی مۆناکۆ
پۆل:پەیماننامەکانی مۆلدۆڤا
پۆل:پەیماننامەکانی مەکسیک
پۆل:پەیماننامەکانی مۆریس
پۆل:پەیماننامەکانی مۆریتانیا
پۆل:پەیماننامەکانی دوورگەکانی مارشاڵ
پۆل:پەیماننامەکانی ماڵتا
پۆل:پەیماننامەکانی مالی
پۆل:پەیماننامەکانی مالدیڤ
پۆل:پەیماننامەکانی مالیزیا
پۆل:پەیماننامەکانی مالاوی
پۆل:پەیماننامەکانی ماداگاسکار
پۆل:پەیماننامەکانی لوکسەمبورگ
پۆل:پەیماننامەکانی لیتوانیا
پۆل:پەیماننامەکانی لیختنشتاین
پۆل:پەیماننامەکانی لیبێریا
پۆل:پەیماننامەکانی لیسۆتۆ
پۆل:پەیماننامەکانی لوبنان
پۆل:پەیماننامەکانی لاتڤیا
پۆل:پەیماننامەکانی قرغیزستان
پۆل:پەیماننامەکانی کووەیت
پۆل:پەیماننامەکانی کیریباس
پۆل:پەیماننامەکانی کینیا
پۆل:پەیماننامەکانی کازاخستان
پۆل:پەیماننامەکانی ئوردن
پۆل:پەیماننامەکانی ژاپۆن
پۆل:پەیماننامەکانی جامایکا
پۆل:پەیماننامەکانی ئیتالیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئیرلەند
پۆل:پەیماننامەکانی ئیندۆنیزیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئایسلەند
پۆل:پەیماننامەکانی ھۆندووراس
پۆل:پەیماننامەکانی ھایتی
پۆل:پەیماننامەکانی گینێ بیساو
پۆل:پەیماننامەکانی گینێ
پۆل:پەیماننامەکانی گواتیمالا
پۆل:پەیماننامەکانی گرینادا
پۆل:پەیماننامەکانی گانا
پۆل:پەیماننامەکانی ئەڵمانیای ڕۆژھەڵات
پۆل:پەیماننامەکانی گورجستان
پۆل:پەیماننامەکانی گامبیا
پۆل:پەیماننامەکانی گابۆن
پۆل:پەیماننامەکانی فەڕەنسا
پۆل:پەیماننامەکانی فینلاند
پۆل:پەیماننامەکانی فیجی
پۆل:پەیماننامەکانی ئەستۆنیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئێریتریا
پۆل:پەیماننامەکانی گینێی ئیستوایی
پۆل:پەیماننامەکانی ئێلسالڤادۆر
پۆل:پەیماننامەکانی میسر
پۆل:پەیماننامەکانی ئێکوادۆر
پۆل:پەیماننامەکانی کۆماری دۆمینیکان
پۆل:پەیماننامەکانی دۆمینیکا
پۆل:پەیماننامەکانی جیبووتی
پۆل:پەیماننامەکانی دانمارک
پۆل:پەیماننامەکانی کۆماری چیک
پۆل:پەیماننامەکانی چێکۆسلۆڤاکیا
پۆل:پەیماننامەکانی قوبرس
پۆل:پەیماننامەکانی کووبا
پۆل:پەیماننامەکانی کرواتیا
پۆل:پەیماننامەکانی کۆتدیڤوار
پۆل:پەیماننامەکانی کۆستاریکا
پۆل:پەیماننامەکانی دوورگەکانی قەمەر
پۆل:پەیماننامەکانی کۆلۆمبیا
پۆل:پەیماننامەکانی چیلی
پۆل:پەیماننامەکانی چاد
پۆل:پەیماننامەکانی کۆماری ئەفریقای ناوەندی
پۆل:پەیماننامەکانی کەیپڤەرد
پۆل:پەیماننامەکانی کەنەدا
پۆل:پەیماننامەکانی کامیروون
پۆل:پەیماننامەکانی بوروندی
پۆل:پەیماننامەکانی بورکینافاسۆ
پۆل:پەیماننامەکانی بروونای
پۆل:پەیماننامەکانی بەڕازیل
پۆل:پەیماننامەکانی بۆتسوانا
پۆل:پەیماننامەکانی بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا
پۆل:پەیماننامەکانی بۆلیڤیا
پۆل:پەیماننامەکانی بووتان
پۆل:پەیماننامەکانی بەلیز
پۆل:پەیماننامەکانی بەلجیکا
پۆل:پەیماننامەکانی باربادۆس
پۆل:پەیماننامەکانی بەنگلادێش
پۆل:پەیماننامەکانی بەحرەین
پۆل:پەیماننامەکانی بەھاما
پۆل:پەیماننامەکانی ئازەربایجان
پۆل:پەیماننامەکانی نەمسا
پۆل:پەیماننامەکانی ئۆسترالیا
پۆل:پەیماننامەکانی ئەرمەنستان
پۆل:پەیماننامەکانی ئارجەنتین
پۆل:پەیماننامەکانی ئانتیگوا و باربوودا
پۆل:پەیماننامەکانی ئەندۆرا
پۆل:پەیماننامەکانی جەزائیر
پۆل:پەیماننامەکانی شەڕی سارد
پۆل:پەیماننامەکانی یەکێتیی سۆڤیەت
پۆل:پەیماننامەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:پەیماننامەکانی سوورینام