مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب

ئەبوو محەممەد مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب حەمموش کوڕی محەممەد قەیسی قەیرەوانی (بە عەرەبی: مکی بن أبی گالب القیسی؛ لەدایکبووی ٣٥٥ک/٩٦٦ز - کۆچکردووی ٤٣٧ک/١٠٤٥ز) یەکێکە لە گەورەترین ئیمام و زانایانی قیڕائات و زانستەکانی قورئان لە ئەندەلوس. ئەو بە "شێخی قورئانخوێنان" (شیخ القراء) لە سەردەمی خۆیدا ناسرابوو و بە یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی زانستی قیڕائات و تەجوید دادەنرێت.

 ژیان و پایەی زانستی 
مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب لە ساڵی ٣٥٥ی کۆچی لە شاری قەیرەوان (لە توونسی ئێستا) لەدایک بووە. بۆ وەرگرتنی زانست گەشتێکی بەرفراوانی کردووە، سەردانی میسری کردووە و پاشان بۆ ماوەیەک لە مەککە ماوەتەوە. دواجار لە شاری قوڕتوبە لە ئەندەلوس نیشتەجێ بوو، کە لەوێ بووە پێشەوایەکی گەورە و وانەی بە سەدان قوتابی دەوتەوە.ئیبن بەشکوال، کتاب الصلە، بەرگی ٢، ل. ٦١٥.

زانایانی گەورەی ئەھلی سوننە بە شێوەیەکی بەرفراوان ستایشیان کردووە:

ئیمامی زەھەبی بە "ئیمامی گەورە، زانای لێکۆڵەر، شێخی قورئانخوێنان و مامۆستایانی تەجوید" ناوی دەبات.ئەلزەھەبی، شەمسەددین. سیر أعلام النبلاء، دامەزراوەی ڕیسالە، بەرگی ١٧، ل. ٥٩١.

ئیبن بەشکوال دەڵێت: «یەکێک بوو لەو کەسانەی کە لە زانستەکانی قورئان و زمانی عەرەبیدا دەریایەک بوو، تێگەیشتنێکی باشی ھەبوو و دیندار و لەخواترس بوو».ئیبن بەشکوال، کتاب الصلە، بەرگی ٢، ل. ٦١٥.

قازی عیاز ستایشی پایە بەرزییەکەی لە زانستی قیڕائاتدا کردووە و بە یەکێک لە پێشەواکانی مەزھەبی مالیکی دایناوە.قازی عیاز، ترتیب المدارک وتقریب المسالک، بەرگی ٨، ل. ٦٧.

 بەرھەمەکان 
مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب نووسەرێکی بەتوانا بوو و زیاتر لە ٨٠ بەرھەمی ھەبووە لە بوارە جیاجیاکانی زانستی قورئاندا. گرنگترین و بەناوبانگترین کتێبەکانی بریتین لە:

التبصرة في القراءات السبع (ڕۆشنکەرەوە لە قیڕائاتە حەوتەکاندا) یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەکان لە زانستی قیڕائاتدا.

الإيضاح لناسخ القرآن ومنسوخه(ڕوونکردنەوەی ناسخ و مەنسوخی قورئان).

مشكل إعراب القرآن(کێشەکانی ئیعرابی قورئان): کتێبێکی گرنگە لە بواری ڕێزمانی قورئاندا.

الھدایە إلی بلوغ النھایە (ڕێنمایی بۆ گەیشتن بە لوتکە): تەفسیرێکی زۆر گەورە و بەرفراوانی قورئانە کە بەپێی گێڕانەوەکان لە ٧٠ بەرگدا بووە.

الرعاية لتجويد القراءة وتحقيق لفظ التلاوة(چاودێری بۆ باشکردنی خوێندنەوە و وردبینی لە دەربڕینی وشەکاندا): یەکێکە لە یەکەمین کتێبەکان کە بە شێوەیەکی سەربەخۆ لەسەر زانستی تەجوید نووسراوە.

 کۆچی دوایی 
مەککی کوڕی ئەبی تاڵیب لە ڕۆژی دووەمی مانگی موحەڕەمی ساڵی ٤٣٧ی کۆچی (بەرامبەر ١٨ی تەممووزی ١٠٤٥ی زایینی) لە شاری قوڕتوبە کۆچی دوایی کرد و لە گۆڕستانی "ابن عباس" بەخاک سپێردرا.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتاری ویکیپیدیای عەرەبی و سەرچاوە سوننییە باوەڕپێکراوەکانییەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی دەیەم
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی یازدەیەم
پۆل:زانایانی قیڕائات
پۆل:فەقیھە مالیکییەکان
پۆل:زانایانی ئەندەلوس
پۆل:مردووەکانی ٤٣٧ی کۆچی
پۆل:ئەھلی سوننە
پۆل:مردووانی ١٠٤٥
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٧ەم
پۆل:عەرەبەکانی سەدەی ٨ەم
پۆل:لەدایکبووانی ٩٦٥
پۆل:زانایانی تەفسیر