سراجەددین ئۆشی

سراجەددین ئەبوو محەممەد عەلی کوڕی عوسمان کوڕی محەممەد تەیمی ئۆشی فەرغانی (بە عەرەبی: سِرَاج الدِّین ڕَبُو مُحَمَّد عَلِیّ بْن عُپْمَان بْن مُحَمَّد التَّیْمِیّ الڕُوشِیّ الفَرغَانِیّ) ناسراو بە سراجەدین ئۆشی، یەکێکە لە زانا و فەقیھە دیارەکانی مەزھەبی حەنەفی و خواناسێکی گەورەی ڕێبازی ماتوریدی بوو. ئەو لە سەدەی شەشەمی کۆچی (سەدەی دوازدەیەمی زایینی) ژیاوە.

 ژیان و پەروەردە 
سراجەدین ئۆشی لە شاری ئۆش لە دۆڵی فەرغانە لەدایک بووە، کە ئەمڕۆ دەکەوێتە سنووری وڵاتی قرغیزستان. ئەو ناوچەیە لە سەردەمی ئەودا بەشێک بوو لە دەسەڵاتی دەوڵەتی قەرەخانی و یەکێک بوو لە ناوەندە گەورەکانی زانست و ڕۆشنبیریی ئیسلامی لە ئاسیای ناوەڕاست.

ئۆشی لە ژینگەیەکی زانستیدا گەورە بوو کە ڕێبازی فیقھی حەنەفی و عەقیدەی ماتوریدی تێیدا باڵادەست بوو. ئەو لەلای زانایانی سەردەمی خۆی خوێندوویەتی و لە زانستەکانی فیقھـ، عەقیدە، حەدیس و زمانی عەرەبیدا شارەزاییەکی قووڵی بەدەستھێناوە.

 کار و بەرھەمەکان 
سراجەدین ئۆشی چەندین بەرھەمی نووسیوە، بەڵام دیارترین و گرنگترینیان قەسیدەی بەدئولئەمالییە.

 قەسیدەی بەدئولئەمالی 
بەدئولئەمالی (بە عەرەبی: بَدْء الأمالي)، کە بە "قەسیدەی ئەمالی" یان "قەسیدەی یقول العبد"یش ناسراوە، شیعرێکی عەقیدەیی کورتە کە لە نزیکەی ٦٦ دێڕ پێکدێت. ناوی کتێبەکە بە واتای "دەستپێکی ئیملاکان" یان "سەرەتای ھیواکان" دێت. ئۆشی ئەم قەسیدەیەی بە شێوازێکی سادە و ڕەوان نووسیوە بۆ ئەوەی بنەما سەرەکییەکانی عەقیدەی ماتوریدی بە ئاسانی لەلایەن قوتابیانەوە لەبەر بکرێت.

قەسیدەکە بە دێڕی"يقولُ العبدُ في بدءِ الأمالي... لتوحيدٍ بنظمٍ كالآلئ" ("بەندە لە سەرەتای ئیملاکاندا دەڵێت... بۆ یەکتاپەرستی بە شیعرێک وەک مرواری") دەست پێدەکات.

بەھۆی گرنگی و سادەییەکەیەوە، ئەم قەسیدەیە بووەتە یەکێک لە دەقە بنەڕەتییەکانی عەقیدەی ماتوریدی و لە زۆربەی مەدرەسە و ناوەندە زانستییەکانی جیھانی ئیسلامیدا خوێندراوە. دەیان زانای گەورە شرۆڤە (شەرح) و لێکدانەوەیان بۆ نووسیوە، لەوانە:
 مولا عەلی قاری
 ئۆشی خۆی شرۆڤەیەکی بۆ نووسیوە بە ناوی ''ضوء المعالي لبدء الأمالي''.
 ئەحمەد کوڕی حەسەن ئەلبەیعەلوونی

 بەرھەمەکانی تر 
* غورەرولئەخبار و دورەرولئەشعار (غرر الأخبار ودرر الأشعار): کۆکراوەیەکی هەڵبژاردە لە ١٠٠٠ حەدیسی پێغەمبەر محەممەد کە بە شێوەیەکی کورت و پوخت ڕێکخراون.Ghurar al-Akhbar wa Durar al-Ash’ar – Imam al-Ushi - Islamic Legacy 

* نصاب الأخبار لتذکرة الأخیار (نصاب الأخبار لتذکرة الأخیار) * مجموع الفتاوی (کۆکراوەی فەتواکان)

 میرات 
سراجەدین ئۆشی بەھۆی خزمەتە گەورەکەی لە ڕێگەی قەسیدەی بەدئولئەمالییەوە، وەک یەکێک لە گرنگترین زانایانی قوتابخانەی ماتوریدی لە مێژوودا دەناسرێت. کارەکەی بووەتە بناغەیەک بۆ فێرکردنی عەقیدەی ئیسلامی بەپێی تێگەیشتنی ئەھلی سوننە لەسەر ڕێچکەی ئەبوو مەنسووری ماتوریدی و تا ئەمڕۆش لەلایەن زانایان و قوتابیانی زانستە شەرعییەکانەوە گرنگییەکی زۆری پێدەدرێت.

 سەرچاوەکان 

لەسەر بنەمای وتارەکانی ویکیپیدیای ئینگلیزی و عەرەبی و سەرچاوەی ترەوە وەرگیراوە، بە داڕشتنێکی جیاواز و فراوانتر نەک وەرگێڕانی وشەبەوشە.

پۆل:زانایانی حەنەفی
پۆل:زانایانی ماتوریدی
پۆل:شاعیرانی زمانی عەرەبی
پۆل:مردووانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:خەڵکی دۆڵی فەرغانە
پۆل:زانایانی موسڵمانی سەدەی ١٢یەم
پۆل:مردووانی ١١٧٩
پۆل:مردووانی ١١٨٠
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:حەنەفییەکان
پۆل:ماتوریدییەکان
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:شەرعزانانی سوننە
پۆل:ئیمامەکانی سوننە