عەلی سەلابی

عەلی محەممەد سەلابی یان الصلابی ( ; لەدایکبووی ساڵی ١٩٦٣ لە شاری بەنغازی) مێژوونووسێکی موسڵمان و و و خەڵکی لیبیایە. لەلایەن ڕژێمی قەزافییەوە دەستگیرکراوە، دواتر لیبیای بەجێھێشتووە و لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکاندا لە سعودیە و سودان ئیسلامی خوێندووە. دواتر لە قەتەر لە سەردەمی یوسف قەرزاوی خوێندوویەتی و لە کاتی ڕووخانی قەزافی لە ساڵی ٢٠١١ گەڕاوەتەوە بۆ لیبیا و چەک و پارە و ھاوکاری بەسەر گرووپە ئیسلامییەکانی ئەو وڵاتەدا دابەش کردووە.

سەلابی چەندین کتێبی نووسیوە کە لەلایەن کتێبخانە سعودیەکانەوە بڵاوکراونەتەوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان بەسەر بینەرانی ئینگلیزی و عەرەبی زماندا دابەشکراون. کوڕی ئوسامە سەلابییە. نووسەری ھەندێک کتێبە کە لە سەرانسەری جیھان لەلایەن خەڵکی ھەموو ئایینەکانەوە دەخوێندرێنەوە.

سەلابی دوای قەیرانی دیپلۆماسی قەتەر لە ساڵی ٢٠١٧ خرایە ژێر لیستی چاودێری تیرۆریستان و لەلایەن ژمارەیەک لە وڵاتانی عەرەبی قەدەغەکردنی گەشتکردن دەرکرا.

 سیاسەت 
 لە سەردەمی ڕژێمی قەزافیدا 
لەژێر دەسەڵاتی موعەمەر قەزافیدا، سەلابی بۆ ماوەی ھەشت ساڵ لە زیندانی بەناوبانگی ئەبو سەلیم ڕاگیرا. دوای ئازادکردنی، لە سعودیە و سودان خوێندنی ئیلاھیاتی خوێندووە،Dagher, Sam; Levinson, Charles; Coker, Margaret (17 October 2011). "Tiny Kingdom's Huge Role in Libya Draws Concern". The Wall Street Journal. Retrieved 31 January 2012. لە ساڵی ١٩٩٩ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانکۆی ئیسلامی ئۆمدورمان لە سودان بەدەستھێناوە.

دوای ئەوەی بۆ ماوەیەک لە یەمەن ژیاوە، لە ساڵی ١٩٩٩ سەلابی ڕووی لە قەتەر کردووە و لەوێ لەژێر دەستی یوسف قەرەداوی، سەرۆکی ڕۆحی ئیخوان موسڵمانی نێودەوڵەتی کە لە دۆحەی پایتەختی قەتەر دەژی، خوێندوویەتی.

وەک ئەندامێکی خودی ئیخوان موسلیمین – بزووتنەوەیەک کە لە تەمەنێکی بچووکدا لەگەڵ باوکیدا پەیوەندی بە بزووتنەوەیەکەوە کردبوو – لەلایەن ئەلقەرەداوی و ھەروەھا لەلایەن بنەماڵەی دەسەڵاتداری قەتەرەوە پێشوازی لێکرا کە دیارترین پاترۆنی بزووتنەوەی نێودەوڵەتی بوو. کەناڵی تەلەڤیزیۆنی ئەلجەزیرە کە لەلایەن قەتەرەوە سپۆنسەرکرابوو، چەندین دەرکەوتنی سەلابی پەخشکرد، کە تێیدا بەبڕیار خۆی لەگەڵ قەرەداوی و ھەڵوێستە ئایدۆلۆژییەکانی لایەنگری ئیسلامیزمدا ھاوتەریب کرد.

دەسەڵاتدارانی قەتەر ھانی سەلابییان دا کە کار لەسەر ڕێککەوتنێکی ئاشتەوایی بکات کە قەزافی پێشکەشی کردبوو کاتێک سزاکانی سەر ڕژێمی لیبیا لە ساڵی ٢٠٠٣ ھەڵگیرا. دواتر سەلابی گەڕایەوە لیبیا و لەوێ بەرنامەیەکی بۆ لابردنی ڕادیکاڵکردنی چەکدارە زیندانیکراوەکان ئاراستەکرد.

ھەروەھا سەلابی پەیوەندی بە عەبدولحەکیم بێلحاج ئەمیری گرووپی شەڕکەری ئیسلامی لیبیا و یەکێک لە فەرماندەکانی سوپای ڕزگاری نیشتمانی لیبیا ھەیە.

گرووپی شەڕکەری ئیسلامی لیبیا گرووپێکی تیرۆریستی ھاوپەیمانی قاعیدە، کە بەرزترین پلە و متمانەپێکراوترین ئۆپەراتیڤیان بۆ بەشێک لە قاعیدە دابینکرد. بێلھاجد لە ئەفغانستان شەڕی کردبوو و بەشداریی لە گەشەی ڕێکخراوی قاعیدە لەو وڵاتەدا کردبوو. بور ئیدیعا دەکات کە بێلحاج دوای ئوسامە بن لادن کەوتووە کە بارەگای قاعیدە لە سودانەوە گواستەوە بۆ ئەفغانستان لە ساڵی ١٩٩٦.

لە ساڵی ٢٠٠٤ بێلحاج لە کاتی گەیشتنی بە فڕۆکەخانەی کوالالامپور لەلایەن بەرپرسانی مالیزیاوە دەستگیرکرا و بە ناوی ئەمریکاوە بە شێوەیەکی نائاسایی ڕەوانەی تایلەند کرا و دواتر ڕەوانەی لیبیا کرا و لەوێ بۆ ماوەی ٦ ساڵ لە بارودۆخێکی سەختدا دەستبەسەر کرا.Nordland, Rod (1 September 2011). "In Libya, Former Enemy Is Recast in Role of Ally". The New York Times. ISSN 0362-4331. Retrieved 13 March 2020.

لە ساڵی ٢٠٠٩ ئەلسەلابی دەستی کرد بە ڕۆڵی ناوبژیوان لە دانوستانەکانی نێوان حکوومەتی قەزافی و LIFG (کە ئەندامەکانی لە زیندان بوون). بەڵام ج زیندانەکانی لیبیا لە ماوەی مانەوەی لە قەتەر. تا ساڵی ٢٠٠٦ «زیاتر لە سەد ئەندامی ئیخوان [ئیخوان موسڵمانان] ئازاد کران» و «تا ساڵی ٢٠٠٨ سەدان ئەندامی گرووپی شەڕکەری ئیسلامی لیبیاش ئازاد کران».

بە گوتەی بور، بێلھاجی خۆی لە زیندانی لیبیا ئازاد کرا، لە لێبوردنێکدا کە کوڕەکەی قەزافی لە ساڵی ٢٠١٠ دانوستاندنی لەسەر کردبوو

 لە سەردەمی شۆڕشی لیبیا لە ساڵی ٢٠١١ 
لە سەردەمی شۆڕشی لیبیا لە ساڵی ٢٠١١ سەلابی دابەشکەری سەرەکی قەتەر بوو لە یارمەتییە سەربازی و مرۆیی و کاشییەکانی حکوومەتی قەتەرDagher, Sam; Levinson, Charles; Coker, Margaret (17 October 2011). "Tiny Kingdom's Huge Role in Libya Draws Concern". The Wall Street Journal. Retrieved 31 January 2012. بۆ سەرھەڵداوانی لیبیا و بەشێکی زۆری ئەم یارمەتییە بە دەستی ئیسلامییەکانی وەک بێلحاج کۆتایی ھات کە فەرماندەیی گرووپێکی یاخیبوویان دەکرد لە ڕۆژاوای لیبیا شاخەکان و ئیسماعیل برای سەلابی کە فەرماندەیی گرووپێکی یاخیبوو لە… بنغازی."Qatar and the Arab Spring: Support for Islamists and New Anti - Syrian Policy" (PDF), German Institute for International and Security Affairs, February 2012, retrieved 15 February 2016 ھەروەک دواتر بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند، سەلابی لە قۆناغی سەرەتایی شۆڕشدا داوای ھاوکاریی قەتەری کردبوو.

سەلابی وەکو ڕێڕەوێکی سەرەکی کاری کرد بۆ گەیاندنی ھاوکارییە دوو ملیار دۆلارییەکانی قەتەر لە ڕێگەی زیاتر لە دەیان باری «یارمەتی مرۆیی و پارە و چەک» بۆ یاخیبووەکان.Doha, Sam Dagher and Charles Levinson in Tripoli and Margaret Coker in (17 October 2011). "Tiny Kingdom's Huge Role in Libya Draws Concern". Wall Street Journal. ISSN 0099-9660. Retrieved 16 September 2019. لە تشرینی یەکەمی ٢٠١١، دانیال ڤاگنەر، شارەزای پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، سەلابی بە کاریگەرترین سیاسەتمەداری لیبیا وەسف کرد. بەڵام مارک فیشەر، ستوونی ڕۆژنامەی واشنتۆن پۆست لە ڕاپۆرتێکدا ڕای گەیاندووە، ئەم پەیوەندییە ئیمتیازدارە لەگەڵ فەرمانڕەواکانی قەتەر، کە ڕۆڵی قەتەر لە لابردنی قەزافی ئاسانکاری کردووە، ھەروەھا «گومانی لای ھەندێک لە خەڵکی لیبیا سەبارەت بە پاڵنەرەکانی دەوڵەتی کەنداو» دروست کردووە."Qatar's ties with the Muslim Brotherhood affect entire region". The National. 18 May 2012. Retrieved 16 September 2019. بە گشتی قەتەر «دەیان ملیۆن دۆلاری وەک ھاوکاری و مەشقی سەربازی و زیاتر لە ٢٠ ھەزار تۆن چەک»ی بۆ یاخیبووانی لیبیا دابین کرد.

 دوای شەڕی ناوخۆی لیبیا لە ساڵی ٢٠١١ 
لە تشرینی دووەمی ٢٠١١، دوای کۆچی دوایی قەزافی، ئەلسەلابی پێکھێنانی کۆبوونەوەی نیشتمانی بۆ ئازادی و دادپەروەری و گەشەپێدانی ڕاگەیاند، پارتێکی ئیسلامی کە دواتر ناوی لێنرا «پارتی نیشتمانی لیبیا» کە بەدوای «میانڕەوی بە شێوازی تورکی» و… لە ھەڵبژاردنەکانی داھاتووی وڵاتەکەدا خۆی کاندید دەکات.

سەلابی لە چاوپێکەوتنێکی ساڵی ٢٠١١ لەگەڵ ڕیچارد سپێنسەر، پەیامنێری ڕۆژنامەی تەلەگراف، جەختی لەوە کردەوە کە کۆبوونەوەی نیشتمانی بۆ ئازادی و دادپەروەری و گەشەپێدان پارتێکی ناسیۆنالیستییە و ئەجێندایەکی سیاسی لەسەر کولتووری لیبیا و ڕێزگرتن لە بنەما ئیسلامییەکان سەنتەری بووە. ئەو پیاوە ئایینییە بە توندی ڕەتیکردەوە کە گوایە مەیلی ئیسلامیی خۆی ھەیە؛ بەڵام سەلابی ئیدیعای کرد کە کۆبوونەوەی نیشتمانی بەنیازە دەستووری نوێی لیبیا لەسەر بنەمای یاسای شەریعەت بنیات بنێت.Spencer, Richard (10 November 2011). "Libyan cleric announces new party on lines of 'moderate' Islamic democracy". Daily Telegraph. ISSN 0307-1235. Retrieved 16 September 2019.

جگە لەوەش، بە گوتەی سپێنسەر، «ڕەخنەی لە پاڵپشتیی حەماس لە خەباتی چەکداری دژی ئیسرائیل ناگرێت، ھەروەھا پشتگیری لە ھەڵگرتنی یاساکانی سەردەمی قەزافی دەکرد کە فرەژنی قەدەغە دەکات».Spencer, Richard (10 November 2011). "Libyan cleric announces new party on lines of 'moderate' Islamic democracy". Daily Telegraph. ISSN 0307-1235. Retrieved 16 September 2019.

سەلابی ڕەخنەی توندی لە مەحموود جبریل سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانیی ئینتقالی حکوومەتی کاتی لیبیا گرتووە. سەلابی جبریل و ھاوپەیمانەکانی بە «عەلمانی توندڕەو» ناوزەد کردووە کە ھەوڵی دەوڵەمەندکردنی خۆیان دەدەن. ئیدیعای کرد کە ئیدارەی نوێ «لە قەزافی خراپترە».

حکوومەتی لیبیا کە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دانپێدانراوە لەژێر ئەنجومەنی ڕاگوزەری نیشتمانیدا ڕەخنەی لە سەلابی و حکوومەتی قەتەر گرت کە بە شێوەیەکی زۆر پشتگیری لە لایەنە ئیسلامییەکانی یاخیبووانی لیبیا دەکەن. چەکدارکردنی ئیسلامییەکانی قەتەر کە دژایەتی عەلمانییەکان بوون لە ئەنجومەنی ئینتقالی نیشتیمانیدا، دەوترێت یەکێک لە ھۆکارە سەرەکییەکان بوو کە NTC نەیتوانی قۆرخکاری لەسەر ئاسایش لە وڵاتەکەدا دابمەزرێنێت دوای ڕووخانی قەزافی."Qatar and the Arab Spring: Support for Islamists and New Anti - Syrian Policy" (PDF), German Institute for International and Security Affairs, February 2012, retrieved 15 February 2016

 کتێبەکان 
زیاتر لە ٨٠ کتێبی دەربارەی مێژووی ئیسلام و کەسایەتییە ئیسلامییەکان نوسیوە، بەشێکی زۆریان وەرگێڕدراون بۆ زمانەکانی ئینگلیزی، تورکی، کوردی، لەوانە:

 سەرچاوەکان 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٣
پۆل:زیندووان
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە