ئیمپراتۆریەتیی کۆریا

ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا (بە ھانگول: 대한제국، بە ھانجا: 大韓帝國) بەفەرمی بە ئیمپراتۆریەتی ھانی مەزن دەناسرێت، دەوڵەتێکی کۆری بوو دامەزرا لە دوای ڕاگەیاندنی ئیمپراتۆرییەتی لە کۆریا لە دوای شانشینی جۆسۆن لە تشرینی یەکەمی ١٨٩٧ و بەردەوام بوو تا داگیرکاری ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن بۆ سەر کۆریا لە ئابی ساڵی ١٩١٠.

لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٨٩٧ بەفەرمی پاشا گۆجۆنگ ئیمپراتۆرییەتییەکەی خۆی ڕاگەیاند و بوو بە ئیمپراتۆڕ، ئیمپراتۆرییەتی کۆریا گەشەسەندن و پێشکەوتنێکی زۆری بە خۆیەوە بینی لە ڕووی ئابووری و سەربازی و سیستەمی پەروەردە و خوێندن و بونیادنان و پیشەسازییەوە شۆڕشی پیشەسازی لە کۆریا دەستیپێکرد و لە ھەموو ڕوێکەوە ھەوڵدرا کۆریا پێشبخرێ و کۆریا مۆدێرنبکرێ و کۆریا بە ڕۆژاوایی بکرێت بەڵام ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن ئەمەی بە مەترسی زانی و بە مەترسی بۆ سەر پلانەکەی دانا ھەربۆیە پلانی داگیرکارییەکەی بۆ سەر نیمچە دوورگەی کۆریا و رۆژھەڵاتی ئاسیا خێراتر کرد و لە ٢٢ی ئابی ١٩١٠ ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا لەلایەن ژاپۆنەوە داگیرکرا و ئیمپراتۆریی کۆری ھەڵوەشایە و ژاپۆن توانی دەست بەسەر ھەموو خاکی کۆریا و ئیمپراتۆرییەتیی کۆری دا بگرێ و کۆتایی بە دەوڵەتەکە بھێنێت.

 مێژوو 
 دروستبوون 
لەو کاتانەی کە شانشینی جۆسۆن و نیمچە دوورگەی کۆریا کەوتبووە ژێر دەستی ئیمپراتۆریەتیی چینگ ناڕەزایەتی و دژایەتی کردنی ژێردەستە بوونی کۆریا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی چینگ (ھێرشی ئیمپراتۆرییەتیی چینگ بۆ سەر جۆسۆن) و لکاندنی کۆریا بۆ سەر چینگ زۆر بوو و و لەگەڵ ئەوەشی کە ئیمپراتۆریەتیی مینگ جێگای گیرایەوە لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی چینگ.

بەڵام دوای سەرکەوتنی ژاپۆن بەسەر چین لە یەکەم جەنگی چین و ژاپۆن شانشینی جۆسۆن و خەڵکی کۆریا سەربەخۆیی خۆیان لە ئیمپراتۆریەتیی چینگ وەرگرتەوە و توانیان دووبارە کۆریا بگرنەوە دەست شانشینی جۆسۆن بگەڕێتەوە بۆ دەسەڵات بەڵام لەلایەن سیاسەتمەداران و کاربەدەستان و خەڵکی کۆریا ڕاگەیاندنی ئیمپراتۆریەتی لە کۆریا و دروستکردنی دەوڵەتێکی نوێ و دانانەوەی سەرلەنوێی کۆریا بە باشتر دەزانرا و بە باشتر زانرا بۆ پاراستنی قەوارە و سەربەخۆیی لە کۆریا، دوای گەڕانەوەی پاشا گۆجۆنگ لە دەرەوە و ھەڵھاتن و دەربەدەرییەکەی، پاشا گۆجۆنگ درکی بەوە کرد و دانی بەوە دانا کە کۆریا پیویستی بە دەوڵەت و یاسا و دەستورێکی نوێ ھەیە و پێویستی بە چاکسازی و بەڕێوەبردنێکی باشتر ھەیە و سیاسەتمەدار و کاربەدەستان داوایان لێ کرد کە دەوڵەتێکی نوێ و ئیمپراتۆرییەتییەکی نوێ ڕابگەیەنێت لە کۆریا بۆ پاراستن و پتەوکردنی کۆریا و دامەزراندنی قەوارەیەکی باشتر بۆ کۆریا، پاشا گۆجۆنگ ئیمپراتۆرییەتییەکی نوێی دامەزراند و توانی دەوڵەتێکی نوێ بۆ کۆریا دابمەزرێنێت و لە ساڵی ١٨٩٨ دەستووری نوێی کۆریا دانرا و ھەموو دەسەڵات بە ئیمپراتۆر بەخشرا.

دوای دژایەتی کردنێکی زۆر و ڕای نەرێنی وڵاتانی بیانی و دەوروبەر و دژایەتی کردنێکی زۆر لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی چینگ، زۆربەی وڵاتان دانیان بە دەوڵەتی نوێی کۆریا و ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا دانا و درکیان بە ئیمپراتۆرییەت و دەسەڵاتەکەی گۆجۆنگی کۆریا کرد.

 لەناوچوون 
دوای سەرھەڵدانی جەنگی ڕووسیا و ژاپۆن لە ساڵی ١٩٠٤ تا ١٩٠٥، پێگەی ئیمپراتۆرییەتی کۆریا کەم بوویەوە، چونکە ژاپۆن دەستی بەسەر کاروباری نێودەوڵەتی وڵاتەکەدا گرت و دەستوەردانی دەکرد لەناو ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا و حکومەت و بەڕێوەبەرایەتی و حکومی کۆرییەکان لە ئیمپراتۆریی کۆریا و تێکدان و دەستبەسەرداگرتنی کۆریا، لە ساڵی ١٩١٠ دا ژاپۆن بە زۆری و بە زۆرەملێیانە سەروەری نەتەوەکەی ھەڵوەشاندەوە و حکومی ئیمپراتۆرییەتیی کۆریایان ھەڵوەشاندانەوە و ئیمپراتۆرییەتیی کۆریایان لەناوبرد و بە زۆرەملێ و ھەڕەشە و دەستوەردان لە ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا و ڕازیکردنی زۆرەملێی ڕێککەوتننامە، ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا نەما و ھەڵوەشایەوە و ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن کۆنترۆڵی ھەموو کاروباری نیشتمانیی دووپاتکردەوە و سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ژاپۆن لە کۆریا دەستیپێکرد لە ساڵی ١٩١٠ تا شکستی ئیمپراتۆرییەتیی ژاپۆن لە جەنگی جیھانی دووەم بەرامبەر ھاوپەیمانان لە ساڵی ١٩٤٥.

 سوپا 
وێنۆک|230x230پیکسڵ|عەقیدێکی کۆری

 ھێزە چەکدارەکانی ئیمپراتۆرییەتیی کۆڕیا (대한제국군) 
لە دوای چاکسازی گوانگمو و ڕێکخستنەوە و بنیادنانەوەی کۆریا ھێزە چەکدارەکانی کۆریا ڕێکخرایەوە کە لەدوای سوپای جۆسۆن و ھێزی دەریایی جۆسۆن دێت، ھێزی سەربازی و دەریایی ڕێکخرایەوە و ھێزی سەربازی مۆدێرن کرا ھەروەک شێوازی ڕۆژاوایی، کە شێوازی مەشق و جل و بەرگی فەرمییان گۆڕدرا و چاکسازییەکی گەورە لە ھێزە چەکدارەکان و سوپا کرا.

 وەزارەتی سەربازی 
بەشێک بوو لە حکومەتی ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا کە سەرپەرشتی کاروباری سەربازی دەکرد. لە ساڵی ١٨٩٥دا حکومەت وەزارەتی بەرگری و سەربازی دامەزراند و یەکەم وەزیری سەربازی چۆ ھوی-یۆن بوو.

 ڕاھێنان و مەشق 
وێنۆک|265x265پیکسڵ|مەشقی سەربازانی شاهانەی کۆری لە ئیمپراتۆریەتی کۆریا
ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا ٤٤ سەربازگە و بنکەی سەربازی و مەشقی ھەبوو، کە مەشقی چەک و شەڕیان پێ دەکرا و ئەفسەرە بیانییەکان بەتایبەتی ئەفسەرە ڕووسەکان کە یارمەتییەکی زۆری سەربازگەکانییان دەدا و خۆبەخشانە ڕاھێنان و مەشقییان پێدەکردن، و مەبەست لە مەشق و ڕاھێنانەکان ئەوە بوو کە سەربازەکان لە بەرەکانی شەڕدا سوودی زیاتریان ھەبێت، ھەروەھا مەشق و ڕاھێنیان لە زۆر ژینگە و شوێنی جیاواز و شێواز و ڕێگای جیاواز ئەنجام دەدرا بۆ ئەوەی سەربازەکان بەھێزتر و شارەزاتر و گونجاوتربن بۆ شەڕ و جەنگ.

و لە ساڵی ١٨٩٦دا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (یۆنموگۆنگون)ی دامەزراند کە ئەکادیمیایەکی سەربازی بوو بۆ مەشق و ڕاھێنان بە سەربازانی ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا، ھێزە چەکدارەکانی ئیمپراتۆری لە سوپای ئیمپراتۆری کۆریا و ھێزی دەریایی ئیمپراتۆری کۆریا پێکھاتبوون. لەگەڵ سوپای ناوەڕاست و پارێزگاکان، ئیمپراتۆرییەتی کۆریا گەشەیەکی بێئەندازەی کرد و پێش ساڵی ١٩٠٧ گەیشتە ٢٨ ھەزار کەس.

 پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان 
پەیوەندی دیپلۆماسی نێوان وڵاتان و ئیمپراتۆرییەتیی کۆریا و ئەو ساڵانەی کە کۆریا پەیوەندی لەگەڵ ئەو وڵاتانەدا ھەبووە.
 : ١٨٧٦–١٩١٠
 : ١٨٨٢–١٩٠٥
 20x20پیکسڵ ئەڵمانیا: ١٨٨٣–١٩٠٥
 : ١٨٨٣–١٩٠٥
 20x20پیکسڵ ڕووسیا: ١٨٨٤–١٩٠٥
 20x20پیکسڵ ئیتاڵیا: ١٨٨٤–١٩٠٥
 20x20پیکسڵ|flag of france (1958-1976) فەڕەنسا: ١٨٨٦–١٩٠٥
 20x20پیکسڵ یەکگرتوویی نەمسا-مەجەر: ١٨٩٢–١٩٠٥
 بێچوارچێوە|20x20پیکسڵ چین: ١٨٩٩–١٩٠٥
 20x20پیکسڵ|Flag of Denmark دانیماڕک: ١٩٠٢–١٩٠٥

 پێڕستی پاشاکان 
ناوماوەی دەسەڵاتڕێکەوتی مردنڕێکەوتی لەدایکبوونتێبینیوێنەپاشا گۆجۆنگی کۆریا١٨٩٧–١٩٠٧٢١ی کانوونی دووەمی ١٩١٩٨ی ئەیلوولی ١٨٥٢یەکەم پادشا و
دامەزرێنەری ئیمپراتۆرییەتیی
کۆریا بووناوەڕاست|بێچوارچێوە|174x174پیکسڵپاشا سونجۆنگی کۆریا١٩٠٧–١٩١٠٢٤ی نیسانی ١٩٢٦٢٥ی ئازاری ١٨٧٤دووەم پادشا و
کوڕی پادشا کوجۆنگی کۆریا بووalt=Sunjong of the Korean Empire|ناوەڕاست|بێچوارچێوە|174x174پیکسڵ

 پێشانگا 

 ئەمانەش ببینە 
 گۆریۆ
 شیللا
 شیللای نوێ
 بایکجی
 بایکجیی نوێ
 یەکێتیی گایا
 کۆریای باشوور
 کۆریای باکوور
 داگیرکاری ژاپۆن بۆ سەر کۆریا
 مێژووی کۆریا

 سەرچاوەکان 

پۆل:کۆریا
پۆل:کۆریای باشوور
پۆل:کۆریای باکوور
پۆل:نیمچەدوورگەی کۆریا
پۆل:مێژووی کۆریا
پۆل:مێژووی کۆریای باشوور
پۆل:مێژووی کۆریای باکوور
پۆل:مێژوو
پۆل:ئابووری
پۆل:سەربازی
پۆل:سوپاکان بەپێی وڵات
پۆل:وڵاتان
پۆل:ژاپۆن لە دەیەی ١٨٩٠
پۆل:شەڕ
پۆل:زمانی کۆری
پۆل:زمانی کۆری لە کۆریای باکوور
پۆل:ئاسیا
پۆل:پاشاکان
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتە پێشووەکان
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:گۆریۆ
پۆل:شیللا
پۆل:بایکجی
پۆل:خانەدانی جۆسۆن
پۆل:پاشایەتیە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:وڵاتانی پێشوو لە مێژووی کۆریا
پۆل:خێزانی یی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩١٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٩٨
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی دەیەی ١٩١٠
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی دەیەی ١٨٩٠
پۆل:خێزانی شاھانەی کۆریا
پۆل:دەریای ژاپۆن
پۆل:خانەدانی چینگ
پۆل:ئیمپراتۆریەتییەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکان
پۆل:ئیمپراتۆریەتییە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:نیمچەدوورگەکان