ئاریانێم ڤایژا

ئاریانێم ڤایژا (بە ئاڤێستای: 𐬀𐬫𐬭𐬌𐬌𐬀𐬥𐬆𐬨 ئاریانێم ڤایێژا؛ بە پارسیک: 𐬬𐬀𐬉𐬘𐬀𐬵 ئێران وێز؛ بە پاڵەوی: ئاریان وێژەن؛ ، فراوان  ی ئاریا ') لە ئایینی زەردەشتیدا بە زێدی ئاریە سەرەتاییەکان دادەنرێت و ئەو شوێنەی کە زەردەشت ئایینی لە ئاهورا مەزدا وەرگرتووە.  هەروەها لە ئاڤێستا وەک یەکەمین لە "شانزە خاکی کامڵ" کە ئاهورا مەزدا بۆ ئاریەکان دروستی کردووە ناوی هاتووە. 

لەسەر بنەمای ئەم پێناسەکردنانە، زانستی مۆدێرن لە سەرەتادا سەرنجی لەسەر ئایریانێم وایجە بوو لە هەوڵێکدا بۆ دیاریکردنی زێدی ئاریەکان یان هیندۆئێرانییەکان بە گشتی.  لە نێو ئەم هەوڵە سەرەتاییانەدا، ناوچەی خوارزم وەک شوێنێکی ئەگەری سەریهەڵدا.  بەڵام زانستە نوێیەکانی ئەم دواییە چیتر لەسەر ئەوە کۆک نین کە ڕەنگە ئایریانێم ڤایجا لە کوێ بووبێت یان تا چەند شوێنێکی ئەفسانەییە نەک شوێنێکی مێژوویی دیاریکراو.   

 لە نەریتی زەردەشتیدا 
لە سەرچاوەکانی  ئێرانی ناوەڕاست ئایریانێم وایجە وەک ئێران وێز دەردەکەوێت. بونداهیشن باس لەوە دەکات کە چۆن ئێرانوێز ئەو شوێنە بووە کە یەکەم ئاژەڵی لێ دروست بووە (بد. ١٣.٤) و زاراتوسترا بۆ یەکەمجار ئایینی لە ئاهورا مەزدا وەرگرتووە (بد. ٣٥.٥٤). لە درێژەدا لە پەرتووکی بونداهیشدا هاتووە کە ئێرانوێز لە نزیک ئاداربایگان (بد. ٢٩.١٢) هەڵکەوتووە و بە ڕووباری دایتیا بە وڵاتێکەوە بەستراوەتەوە بە ناوی گۆوادەستان (بد. ١١A.٧).  ناسنامەی گۆوادەستان نادیارە، بەڵام ناوەکەی وەک شێواندنی سوگدەستان لێکدراوەتەوە.
بە هەمان شێوە، ڕووباری دایتیا زۆرجار لە ئەدەبیاتدا بە ئەمو دەریا دەناسرێتەوە. ئەم ململانێیە ڕواڵەتییە لە نێوان خۆجێیبوونێکی ڕۆژئاوایی و ڕۆژهەڵاتی لە ئێرانی مەزن وەک گۆڕانکارییەک بەرەو ڕۆژئاوا لە ناوی شوێنە جوگرافییەکان ڕوون کراوەتەوە کە ڕەنگە هاوتەریب لەگەڵ سەرهەڵدانی دەسەڵاتی ڕامیاری لە ناوچەکانی ڕۆژئاوا ڕوویدابێت، بە تایبەتی میدیا و پارس.

لە زانستی هاوچەرخدا

لە کاتی لێکۆڵینەوە لە ڕاستی مێژوویی پشت ئایریانێم ڤایجا، زانستی هاوچەرخ ڕووبەڕووی ئەو ڕاستییە دەبێتەوە کە زۆرێک لە ئاماژەکان لە چوارچێوەیەکی ڕوون و ئەفسانەییدا دەردەکەون، لە کاتێکدا ڕەنگە هەندێکی تر ئاماژە بە شوێنێکی مێژوویی دیاریکراو بکەن. بۆیە ئایریانێم ڤایجا بەراورد کراوە بە چیای هارا، شاخێک کە هەم لە ئەفسانەی زەردەشتیدا دەردەکەوێت و هەم بە شێوەیەکی جۆراوجۆر لەگەڵ شوێنەکانی جوگرافیای ڕاستەکینە دەستنیشان کراوە. بەم شێوەیە زانستی مۆدێرن هەوڵدەدات جیاوازی بکات لە نێوان ئەم توخمە ئەفسانەیی و مێژووییانەی لە سەرچاوە زەردەشتییەکاندا و بۆ ئەوەی بزانێت چۆن   ئارییە سەرەتاییەکان لە هەر چوارچێوەیەکی تایبەت بە خۆیاندا بیریان لە جیهانی خۆیان دەکرد.

بەو پێیەی بونداهیشن (29.12) بە تایبەتی ئایریانێم ڤایجە لە نزیک ئاداربەیگان دادەنێت، ڕوونە کە لە سەردەمی سەردەمی ساسانییەکان ئارییەکان پێیانوابوو کە دەکەوێتە ڕۆژئاوای ئێران. هەندێک لە زانایانی سەرەتایی هاوچەرخ مەیلیان هەبووە ئەم خۆجێیکردنە قبوڵ بکەن، بەو گریمانەیەی کە تێگەیشتنی ئاریەکانیش لە زۆر پێشتر کاتی ئاڤێستا، واتە ئەو کاتەی کە سەرچاوە سەرەتاییەکان بەرهەم هێنران. بەڵام ئەم تێڕوانینە بەهۆی ئەو تێبینییەی کە هەموو ناوی شوێنەکان لە ئاڤێستادا کە دەتوانرێت بە شێوەیەکی متمانەپێکراو لەگەڵ شوێنە هاوچەرخەکان بناسرێنەوە، لە بەشی ڕۆژهەڵات و باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێرانی مەزن دەبینرێن. لە ئەنجامدا، زانستی ئەم دواییە زیاتر لەگەڵ خۆجێیکردنی ڕۆژهەڵاتی ئایریانێم ڤایجە.

یەکێک لەو گریمانانەی کە سەرنجی زۆری ڕاکێشاوە، ئایریانێم ڤایجا بە خوارێزم دەناسێتەوە. لە سەرەتاوە لەلایەن ویلهێلم گەیگەر و جۆزێف مارکوارت و کۆمەڵێک گفتوگۆ بەدرێژایی ساڵان لە بەرژەوەندی ئەودا هاتۆتە ئاراوە. یەکەم: ئایریانێم ڤایجە بە خاوەنی زستانی درێژ و سارد پێناسە دەکرێت و خوارزمیش لە ساردترین ناوچەکانی ئێرانی مەزن دایە. دواتر، ئایریانم ڤایجا وەک زێدی ڕەسەنی ئاریەکان پێناسە دەکرێت و خوارزمیش وەک ناوەندێکی سەرەتایی شارستانیەتی ئێرانی پێشنیار کراوە. ئەم خاڵە لەناو گەڕان بەدوای "نیشتمانی نەریتی" یان "کۆن"دا بە شێوەیەکی بەرفراوان باسکراوە  نیشتمان"ی ئێرانیەکان، درێژەدان بە لێکدانەوەکانی ئایریانێم ڤایجە وەک ، ی هیندۆ-ئێرانەکان یان . گفتوگۆی دیکە لەسەر بەراوردکاری نێوان لیستی وڵاتانی ئاریان لە ڤەندیداد (ڤد. 1.1.-1.19) و میهر یەشت (ییت. 10.13-14) بنیات دەنرێت).  وەک کریستنسن باسی کردووە، پێدەچێت ئەو شوێنەی کە خوارێزم لە میهر یەشتدا داگیری کردووە، ئایریانێم ڤایجا لە ڤێندیداد داگیری کردووە. ئەم هۆکارانە بەیەکەوە وەرگیراون، وایکردووە گریمانەی خوارزم زۆر بەناوبانگ بێت و زانایانی وەک ماری بۆیس، ناسر تەکمیل هۆمایون،  و ئیلتۆن ل. دانیەڵ لەم دواییانەدا پشتگیریان کردووە.

سەرچاوەکان
تێبینیەکان

 ئاماژەکان 

 پەرتووکەکان 












پۆل:زمانی ئەوێستایی
پۆل:میتۆلۆژیای کوردی
پۆل:میتۆلۆژیای فارسی
پۆل:ئایینی زەردەشت
پۆل:دینی زەردەشت