ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان

ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان (بە عەرەبی: ناحیة مرکز قضاء سیدکان، بە ئینگلیزی: Sidakan Subdistrict center district ) یەکێکە لە ناحیەکانی قەزای سیدەکان لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. ناوەندەکەی شارەدێی سیدەکانە.

لە زۆربەی یەکەی کارگێڕی قەزادا لە ھەرێمی کوردستان و عێراقدا، کاتێک یەکەی قەزا دێتە کایەوە، ئەوا ناحیەی ناوەندی قەزاکەش دێتە کایەوە بە ھەمان ناو.

 ناو 
ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان لە ناوەندەکەیەوە وەرگیراوە کە شارۆچکەی سیدەکانە.

 وشەی سیدەکان، وشەیەکی کۆیە، بنەچەی وشە ھی زمانی عەرەبییە، لە وشەی سەید(السید) وەرگیراوە و ئامڕازی ناسین(ەکە) و ئامڕازی کۆی(ان) زمانی کوردی چووەتە سەر، (سەید + ەکە + ان)، لە زمانی کوردیدا دوو بزوێن بەدوای یەکدا نایەن، بۆ یە بزوێنی ناسینەکە لاچووە و وشەکە بووەتە(سەیدەکان)، وە بە پێی کات سواوە و بووەتە سیدەکان، بۆیە وتوویانە سەیدەکان لە بەرئەوەی سەیدەکان(شێخەکان)ی لۆلان لێرەدا نیشتەجێبوون و خانەقایان ھەبووە، لە شێخە ناودارەکانیان شێخ ڕەشیدی لۆلانە.
 لە سەرەتادا کە ناحیە بوو ناوی ناحیەی برادۆست بوو، ئەویش بە ھۆی ھۆزی برادۆست کە لەم دەڤەرەدا نیشتەجێن لە بەرئەوە  ناونرابوو.

 جوگرافیا 
ناحیەی ناوەندی قەزای سیدەکان ھاوسنوورە لەگەڵ:
 لە باکوورەوە ناحیەی کانیەڕەش.
 لە باشوورەوە ناحیەی سمێلان و ناحیەی دیانا. 
 لە ڕۆژھەڵاتەوە شارستانی شنۆ لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان.
 لە ڕۆژاواوە ناحیەی پیران و ناحیەی مەزنێ.https://www.openstreetmap.org/relation/11078985

 مێژوو 
 بنکەی خۆرپەرستی ڕۆژگاری ئورارتوو لە نزیک ئەم شارۆچکەیە بووە و بە (مساسر یان موصاصڕ) دەناسرا کە ئەمڕۆ پاشماوەکانی لە گوندی مجێسەردا ماون. شای ئاشوورییەکان، (سەرگۆنی دووەم) لە ٧١٤ پێش زایین ھێرشێکی لە ناکاوی بردۆتە سەر پاشای موساسر ئورزانا و بەزاندوویەتی و پەرستگای پیرۆزی مساسری خاپوور کردووە و تاڵانی زێڕ و زیوو و و سەر و ماڵاتی دەڤەرەکەی خەڵکەکەی گواستۆتەوە بۆ نەینەوای پایتەختی ئاشووریەکان. تۆمارەکانی خرسابادی نینەوا باس لەم ھێرشەی شای ئاشوور دەکەن.
 نووسراوەی کێلەشین و نووسراوەی سەر کێلی تۆپزاوا دوو شایەتحاڵی گرینگی مێژووی کەونارای سیدەکانن.
 لە دوای شەڕی دمدم نەوەکانی خانی لەپ زێڕین میرایەتی سیدەکان و بەرازگریان پێدرا و تا لە ڕۆژگاری میری ڕەواندز(پاشای گەورە ١٨٢٠) دووبارە خرایەوە ژێر کۆنترۆڵی میرنشینی سۆرانەوە.
 لە ساڵی (١٨٥٠)دا لە سەردەمی عوسمانیدا قەزا بووە لە لیوای ڕەواندز، تاوەکوو ساڵی (١٨٧٣) وەک قەزا مایەوە، لەو بەروارە بەدواوە بووە ناحیە و لیوای ڕەواندز ھەڵوەشێنرا و بووە قەزایەکی سەر بە لیوای شارەزوور، ناحیەی سیدەکانیش خرایە سەر قەزای ڕەواندز.
 کاتێک سمکۆ پەنای بردە بەر سیدەکان لە گوندی ژووژیلەی بناری چیای بۆڵێ گیرسایەوەو لەشکری شکاک بە ناوچەکەدا بڵاوببوون تا ساڵی ١٩٣٠ کاتێک سمکۆ گەڕایەوە ئێران و لە شنۆ شەھیدکرا. ھەر لەو ساتەدا لە لۆلان خانەقای شێخ ڕەشید ناوبانگی دەرکرد و موریدێکی زۆری لە دەوری خۆی کۆکردەوە. پاشان لە سییەکان لەگەڵ دراوسێکانی لە بارزان دووچاری کیشە و ناکۆکی بوون.
 لە ساڵی ١٩٦١ تا ١٩٧٥ ناوچەکە نائارامییەکی زۆری بەخۆوە بینی و لە ساڵی ١٩٧٨ پاش پەیدابوونی مەفرەزەکانی پێشمەرگە لە ھەکاری و خواکوڕک. ناوچە سنووریەکانی چۆلکران و خەڵکەکەی ڕاگوازرانەوە ھەولێر و لە کۆمەڵگەکانی کەسنەزان و دێگەڵە و تۆپزاوە نیشتەجێکران. لە پاش ساڵی ١٩٨٤ سیدەکان بەرەیەکی گرنگی شەڕی ئێران و عێراق بوو.
 لە دوای راپەرینە مەزنەکەی بەھاری سالی ١٩٩١ خەلکی کوردستان و ھەلبژاردنی پەرلەمانی کوردستان لە سالی ١٩٩٢پێکھێنانی حکومەتی ھەرێم ، لە سالی (١٩٩٦) ناحیەی سیدەکان گەرایەوە.
 بەپێی بەیانی ژمارە(٢٤)ی ساڵی ٢٠٢٢ی وەزارەتی ناوخۆی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان لە بەرواری ٠٢\١١\٢٠٢٢دا بڕیاریدا بە ھێنانەکایەی قەزای سیدەکان لە پارێزگای ھەولێر. بە دابڕانی ناحیەی سیدەکان و ھێنانە کایەی ناحیەی کانیەڕەش لە قەزای سۆران لە ئیدارەی سۆران.

 کارگێڕی 
ئەم ناحیەیە لە (١٨٩) گوند پێکھاتووە:

 سیدەکان(ناوەند)
 ئارموش
 ئاری خواروو
 ئاری سەروو
 ئارێ
 ئاستو
 ئاکوان
 ئالموسی خواروو
 ئالموسی سەروو
 ئالەکان، سیدەکان
 ئالۆکان
 ئالیستا
 ئاڵانە
 ئاڵەدووان
 ئاوبرا
 ئەلاوان
 باجارە
 باراوە
 باسەکانی سەروو
 باغێ
 باڵەکە
 باویا
 برەشکین
 بڕەپیرە
 بزنکڕە
 بلس
 بلسنانی خواروو
 بلسنانی سەروو
 بلەسا
 بن ھەوراز
 بنپەریزە
 بنکەور
 بنەوانۆک
 بەربانیان
 بەربزین
 بەرپیتان 
 بەردەبۆز
 بەردەسۆر، سیدەکان
 بەرگرد
 بەرمیزە
 بەڕۆژە، سیدەکان
 بەنان، سیدەکان
 بەنێ
 بەنێی ڕەشکێن
 بوزان، سیدەکان
 بوزینە
 بۆڵێ، سیدەکان
 بیرکاتە
 بیرکمە
 بیزەفران
 بیکزن
 بیوک
 بیوکمە
 بێ سێو
 بێ قەپوشک
 بێبات
 بێجوانە
 بێرتە
 بێروشمە
 بێژان
 بێسوک
 بێسینە
 بێشکە، سیدەکان
 بێکۆر
 بێکۆلک 
 بێکۆڵ
 بێمەسوران
 بێواسی خواروو
 بێواسی سەروو
 پاروو
 پنگوستە
 پەرچیخە
 پەنجار
 پیربەینان
 پیرەبرایم
 پیرەکە
 پێخمە
 تالستا
 تالەجاڕ
 تاوک
 تاوکان
 تاوکە
 تەلان، سیدەکان
 تۆپزاوە، سیدەکان
 تیارە 
 تێراون
 جەرا
 جوخین گەلا
 جورجا
 جۆرت
 جۆنەرە، سیدەکان
 جیلیا
 چاوکە
 چنارە
 چنارۆک، سیدەکان
 چەمەولا
 چونسا
 چووکان
 چویرکە 
 حەیات
 خراوە
 خریتە
 خشولە
 خەترە
 خەزنە
 خەزنێ 
 خەلیفان، سیدەکان
 خوار
 خوڕاگر
 خوماری
 خوماری خواروو     	
 خوماری سەروو
 خۆرانی خواروو
 خۆرانی سەروو
 داسنێ
 دایماو، سیدەکان
 دراو ژۆری
 دەراو، سیدەکان
 دەرریات
 دەرھۆڵ
 دەرھۆڵی دەشتی ھێرت
 دەریاسۆر
 دەعلەکوش
 دەلاوە
 دەیار لۆک
 دورچە
 دوستانەی بۆڵێ
 دۆرە ملک
 دۆستانی دەشتی ھێرت
 دۆلا
 دۆلەسپان
 دۆڵ ھەڵۆ
 دیریسکا
 دێرێ، سیدەکان
 دێما
 دێوین
 رزگەتە
 ڕووسوور
 ڕکاوە
 ڕوین
 زراوۆک
 زەروا
 زیارەت، سیدەکان
 زیرکان
 زیلۆین
 زین
 ژوژیلە
 ژیلیا
 سارداو، سیدەکان
 سالاریا
 ساومان
 سپیلکە
 سپیندارە 
 ستیکا
 سماقە، سیدەکان
 سمخەیلان
 سنین
 سەربیش
 سەردگرد
 سەروو
 سورتە
 سوورە زەوی
 سویکە بزرانە
 سۆریا 
 سۆسنای خواروو
 سۆسنای سەروو
 سۆی باپیر
 سیبارە
 سیران
 سیرەوە
 سیرۆک
 سیکینە
 سیناوە
 سێکوچکە
 شابکێ
 شانەشا
 شایک
 شکەن
 شکێڕا
 شناو
 شەمزین کەلا
 شەمەرما
 شەوشانە
 شیوان
 شیوە گەرمکی خواروو
 شیوە گەرمکی سەروو
 شیوەزان
 شیوەسەقەر
 شیوەگوار
 شیوەن
 شێخ ڕەش، سیدەکان
 شێخان، سیدەکان
 شێلکان
 عەرب گولان
 فەقێ وەسەلمان
 قلیتان
 قورناف
 کانی باخان
 کانی بناوێ
 کانی چنارۆک
 کانی شەعبان
 کانی گۆلک
 کانی مەلا
 کانیە باز
 کانیە ڕەش
 کاولا
 کاولاباز
 کاولوکا
 کلاولا
 کەتینە
 کەرزاوە
 کەژەک
 کەلۆیا
 کەمەک
 کەندەھۆلا
 کەنگرینە، سیدەکان
 کەونە سیدەکان
 کەونەگوند، سیدەکان
 کەوەر
 کورسیو
 کورە
 کورەبی
 کوڕمامک
 کوکلیا
 کۆچ حەسەن
 کۆخا زیزا
 کۆران، سیدەکان
 کۆزینە، سیدەکان
 کۆلا
 کۆلیت
 کۆنەک
 کیزەقولا
 کێلەگا
 گردان
 گردمووسەک
 گرکەبەن
 گلان گەردی
 گڵەڕەش
 گورەسێو
 گورەشا
 گولیژگە
 گۆڕاکوری
 گۆڕەبەتەڕاش
 گۆڕەبەسێ
 گۆڕەبیێ  
 گۆڕەدیم
 لوکان
 لۆلان
 لیتان
 لیلکان
 لێڕەبان
 مالایەر
 ماڵەدەر
 ماڵەمەلا
 ماونانێ    	
 ماوەت، سیدەکان
 ماوەتاوەی خواروو
 ماوەتاوەی سەروو
 ماوەرد
 مجیسەر
 مەرگەوەری خواروو
 مەرگەوەری سەروو
 مەزرا
 مەغارە
 مەلابادین
 مەمدیا
 موسلوک
 میشان
 مینای خواروو
 مینای سەروو
 مێرگەدوکان
 مێرگەڕەش
 مێرگەمیر
 ناڕوێن ھەرکی
 ناوداران
 ناودارۆک
 ناوروان
 ناوشیۆک
 ناومێرگان
 نزاری، سیدەکان
 نۆکەلە
 نیە
 نێکەوە
 ھارونە
 ھەتکای خواروو
 ھەتکای سەروو
 ھەجرە
 ھەدنێ خواروو
 ھەدنێ سەروو
 ھەرین
 ھەلکێڕا
 ھەوێلان
 ھۆرنە
 ھۆرەیس
 ھۆلێ
 ھێردەن
 ھێشمە
 وسوانە
 یالانە
 یالکە
 یورا
 یێرە بیر

 ئەمانەش ببینە 
 قەزای سیدەکان
 ناحیەی بەرمیزە
 کێلەشین
 برادۆست
 میرنشینی برادۆست

 سەرچاوەکان 

پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی باشووری کوردستان
پۆل:نیشتەجێبوونی کوردەکان لە عێراق
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر