جیھانی ڕۆژھەڵاتی

جیھانی ڕۆژھەڵاتی کە بە ڕۆژھەڵات ناسراوە، زاراوەیەکی گرێدەرە بۆ چاند یان پێکھاتەی کۆمەڵایەتی و نەتەوە و سیستەمی فەلسەفی جۆراوجۆر لە بەشێکی کیشوەری ئاسیا، کە بەپێی چەمکەکە دەگۆڕێت. زۆربەی کات ئاسیا و ناوچەی دەریای ناوەڕاست و جیھانی عەرەبی دەگرێتەوە، بە تایبەتی لە چوارچێوەی مێژوویی (پێش مۆدێرن) و لە سەردەمی مۆدێرن لە چوارچێوەی ڕۆژھەڵاتناسیدا. زۆرجار جیھانی ڕۆژھەڵات وەک ھاوتایەکی جیھانی ڕۆژاوا سەیر دەکرێت.

وڵاتانی وەک فلیپین، کە لە ڕووی جوگرافییەوە لە جیھانی ڕۆژھەڵاتیدا ھەڵکەوتوون، ڕەنگە لە ھەندێک لایەنی کۆمەڵگا و چاند و سیاسەتەکەیاندا بە ڕۆژاوایی ھەژمار بکرێن بەھۆی کۆچبەری و کاریگەرییە چاندیییە مێژوویییەکانی ئەمریکا و ئەورووپا.

 تێڕوانینی گشتی 
وەک ناوچەکانی تری جیھان، ئاسیا لە چەندین وڵات و نەتەوە و چاندی جیاواز و لەڕادەبەدەر ھەمەچەشن پێکھاتووە. ئەم چەمکە زیاتر مشتومڕی لەسەرە چونکە لە ھەندێک وڵاتی ئینگلیزی زماندا، زمانی باو ناسنامەی «ئاسیایی» بە کەسانی بە ڕەچەڵەک ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا دەبەستێتەوە، لەکاتێکدا لە ھەندێک وڵاتدا ناسنامەی «ئاسیا» پەیوەستە بە خەڵکی بە ڕەچەڵەکی باشووری ئاسیا، و لە چوارچێوەی دیکەدا، ناوچە ئاسیایییەکانی وەک نیمچەکیشوەری ھیندستان لەگەڵ ڕۆژھەڵاتی ئاسیادا جێگیر دەکرێن. ڕۆژاوای ئاسیا (کە ئیسرائیل و بەشێک لە جیھانی عەرەبی و ئێران و ھتد لەخۆدەگرێت)، کە ڕەنگە خۆیان بە بەشێک لە جیھانی ڕۆژھەڵات ببینن یان نا، ھەندێک جار بە «ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست» دادەنرێت و لە ئاسیا جیا دەکرێنەوە.

 چاند 
لەکاتێکدا کە چاندێکی تایبەتیی ڕۆژھەڵات، بۆ جیھانی ڕۆژھەڵات نییە، بەڵام لە ژێرگرووپەکانی ناو ئەو جیھانە بوونی ھەیە، وەک وڵاتانی ناو ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، یان باشووری ئاسیا. لەوانە بڵاوبوونەوەی ئایینەکانی ڕۆژھەڵاتی وەک ئایینی بوودا یان ھیندۆسی، بەکارھێنانی پیتی چینی، خێزانی زمان، تێکەڵکردنی خواردنەکان، و نەریتەکان، لەنێو ئەوانی تردا.

 ئەمانەش ببینە 
 جیھانی عەرەب
 ئاسیا و ئۆقیانووسی ئارام
 بودیزم بەپێی وڵات
 مەسیحییەت
 ڕۆژھەڵاتی دوور
 جیھانگیری
 ڕۆژھەڵاتی ناوینی گەورە
 جیھانی ئیسلامی
 ڕۆژھەڵاتی نزیک
 جیھانی ڕۆژاوایی

 سەرچاوەکان