کۆنستانتین

کۆنستانتین ()، ھەروەھا بە قاسێنتینا یان کاسانتینا دەنووسرێت، پایتەختی پارێزگای کۆنستانتینە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی وڵاتی جەزائیر. لە سەردەمی ڕۆمەکاندا ناوی سیرتا بوو و ناوی گۆڕدرا بۆ «کۆستانتین» بۆ ڕێزلێنان لە ئیمپراتۆر کۆنستانتینی گەورە. کۆنستانتین تا ڕادەیەک لە ناوخۆی وڵاتدایە و نزیکەی ٨٠ کیلۆمەتر لە کەنارەکانی دەریای ناوەڕاستەوە دوورە.

کۆنستانتین وەک پایتەختی ڕۆژھەڵاتی جەزائیر و ناوەندی بازەرگانی ناوچەکەی دادەنرێت و ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٤٥٠ ھەزار کەسە (٩٣٨٬٤٧٥ لەگەڵ کۆبوونەوە)، ئەمەش دەبێتە سێیەم گەورەترین شاری وڵات لە دوای جەزائیر و ئۆران. چەندین مۆزەخانە و شوێنی مێژوویی لە دەوروبەری شارەکەدا ھەڵکەوتوون. زۆرجار کۆنستانتین بە «شاری پردەکان» ناودەبرێت بەھۆی ئەو پردە وێنەکێشانە زۆرانەی کە گرد و دۆڵ و کانییە جیاوازەکان بەیەکەوە دەبەستنەوە کە شارەکە لەسەر و دەوروبەری دروست کراوە.

کۆنستانتین لە ساڵی ٢٠١٥ وەک پایتەختی ڕۆشنبیری عەرەبی دەستنیشانکرا.

 مێژوو 
 مێژووی کۆن 
ڕاست|وێنۆک|دیمەنی گشتی کۆنستانتین (ساڵی ١٨٩٩)

لە سەردەمی کۆندا، شارەکە لە سەرەتادا ناوی سیرتا بووە و وەک پایتەختی شانشینی بەربەرەکانی نومیدیا کاری کردووە. لە ساڵی ١١٢ پێش زایین، شارەکە پایتەختی پاشای نومیدەکان جوگورتا بوو، کە شکستی بە ئەدێرباڵ برا نیوە براکەی ھێنا. دواتر شارەکە وەک بنکەی ژەنەڕاڵە ڕۆمانییەکان کوینتۆس سیسیلیۆس مێتێلۆس نومیدیکۆس و گایۆس ماریۆس لە شەڕەکەیان دژی جوگورتا کاری کرد. دواتر لەگەڵ لابردنی شا جوبای یەکەم و مانەوەی لایەنگرانی پۆمپیۆ لە ئەفریقا، جولیۆس قەیسەر مافی تایبەتی بە ھاووڵاتیانی سیرتا بەخشی کە ئێستا بە کۆڵۆنیا سیتلانۆروم ناسراوە.

لە ساڵی ٣١١ی زایینی لە کاتی شەڕی ناوخۆی نێوان ئیمپراتۆر ماکسێنتیۆس و دۆمیتیۆس ئەلێکساندەر (حاکمی پێشووی ئەفریقا)، شارەکە وێران بوو. لە ساڵی ٣١٣ی زایینی دووبارە دروستکرایەوە، دواتر بە زمانی لاتینی ناوی لێنرا «کۆلۆنیا کۆنستانتینیانا»یان «قۆنستانتینینا» بە ناوی ئیمپراتۆر کۆنستانتینی گەورە کە شکستی بە ماکسێنتیۆس ھێنابوو. لە سەردەمی دەسەڵاتی ڕۆمەکاندا، شارەکە گەنمی ھەناردە دەکرد و تاکە ناوەندی دانیشتووان بوو کە لەسەر ھەردوو ڕێگای ڕۆمانی قیرتاو کرابوو لە جەزائیری کۆن. کۆنستانتین لە ساڵی ٤٣٢ لەلایەن ڤاندالەکانەوە گیرا، لە ساڵی ٥٣٤ تا ٦٩٧ گەڕایەوە بۆ ناوچەی بیزەنتین لە ئەفریقا. دوای داگیرکردنی شارەکە لەلایەن عەرەبەکانەوە لە سەدەی ھەشتەمدا، بە قاسێنتینا ناسرا. شارەکە بەشێک بوو لە ناوچەی فراوانتری ئیفریقییە.

 مێژووی مۆدێرن 
شارەکە لە سەدەی دوازدەھەمدا بووژایەوە و لەژێر دەسەڵاتی ئەلمحەد و حەفسیدەکاندا دیسانەوە بازاڕێکی ئاوەدان بوو، پەیوەندی بە پیزا، جێنەوا و ڤێنیزەوە ھەبوو. دوای ئەوەی لە حەفسیدەکان لە ساڵی ١٥٢٩ وەری گرت، پچڕپچڕ بەشێک بوو لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، لەلایەن بەی (حاکم)ی تورکی ژێردەستەی دێی جەزائیرەوە فەرمانڕەوایی دەکرا. سەڵاح بەی کە لە ساڵانی ١٧٧٠–١٧٩٢ حوکمڕانی شارەکەی کرد، زۆر ڕازاندەوە و بەشێکی زۆری تەلارسازی موسڵمانانی دروست کرد کە تا ئێستاش دیارە. لە سەردەمی عوسمانیی کۆنستانتین، بازەرگانەکان بازرگانیان بە کەلوپەلی جۆراوجۆرەوە دەکرد وەک بەرھەمی کشتوکاڵی، ئاژەڵ، قوماشی چەرموو، چەرم، کانزا بەنرخەکان، شمشێر و دەمانچە.لە ساڵی ١٨٢٦ دوا بەی بە ناوی ئەحمەد بەی بن محەممەد شێریف بوو بە سەرۆکی نوێی دەوڵەت. سەرکردایەتی بەرخۆدانێکی توندی کرد بەرامبەر بە ھێزەکانی فەڕەنسا کە دوای چوار ساڵ ھێرشیان کردبووە سەر جەزائیر. تا ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٨٣٧ خاکەکە لەلایەن فەڕەنساوە گیرا و لە ساڵی ١٨٤٨ تا ساڵی ١٩٦٢ ناوەندی بەشی کۆنستانتین بوو. لە ساڵی ١٨٨٠ لەکاتی کارکردن لە نەخۆشخانەی سەربازی لە شاری کۆنستانتین، چارڵز لویس ئەلفۆنس لاڤێران بۆی دەرکەوت کە ھۆکاری مەلاریا، زیندووەرە سەرەتایییەکانھ. لە خوێنێکدا کە لە سەربازێک وەرگیراوە کە تازە بەھۆی مەلاریا مردووە، چاودێری مشەخۆرەکانی کردووە. بۆ ئەمەش خەڵاتی نۆبڵی ساڵی ١٩٠٧ی بۆ فیزیۆلۆژی یان پزیشکی وەرگرتووە. ئەمە یەکەمجار بوو کە پرۆتۆزۆاکان ھۆکارێکن بۆ تووشبوون بە نەخۆشی. کارەکانی یارمەتیدەر بوون بۆ ئیلھامبەخشین بە توێژەران و پزیشکانی ڤێتێرنەری ئەمڕۆ بۆ ئەوەی ھەوڵبدەن چارەسەرێک بۆ مەلاریا لە ئاژەڵەکاندا بدۆزنەوە.

لە ساڵی ١٩٣٤ ئاژاوەی موسڵمانان دژی جوولەکەکان، پۆگرۆمی کۆنستنتین لە ساڵی ١٩٣٤، بووە ھۆی مردنی ٢٣ جوولەکە ناوخۆیی و ٣ موسڵمانی ناوخۆیی، ٨١ کەس لە ھەردوو لای ململانێکان بریندار بوون.

لە سەردەمی جەنگی جیھانی دووەمدا، لە کاتی ھەڵمەتەکەدا لە باکووری ئەفریقا (١٩٤٢–١٩٤٣)، ھێزەکانی ھاوپەیمانان کۆنستانتین و شارەکانی نزیک لە سێتیف و بۆنیان وەک بنکەی ئۆپەراسیۆن بەکارھێنا.

 جوگرافیا 
ڕاست|وێنۆک|کۆنستانتین، کانیۆن و پردەکان

کۆنستانتین لەسەر فەلاتێک ھەڵکەوتووە کە بەرزییەکەی ٦٤٠ مەتر زیاتر لە سەرووی ئاستی دەریاوەیە.. شارەکە لە چوارچێوەی کانییەکی قووڵدایە و دیمەنێکی دراماتیکیی ھەیە. شارەکە زۆر سەرنجڕاکێشە و ژمارەیەک پرد بەسەر ڕووباری ڕومێلدا ھەیە. کۆنستانتین سەری شەمەندەفەری ناوچەیەکی کشتوکاڵی ئاوەدان و ھەمەچەشنە. ھەروەھا ناوەندێکی بازرگانی دانەوێڵە و کارگەی ئاردی ھەیە و کارگەیەکی تراکتۆر و پیشەسازی بەرھەمھێنانی قوماش، خوری، کەتان و کەلوپەلی چەرم ھەیە.

 ئاوھەوا 
کۆنستانتین کەشوھەوای دەریای ناوەڕاستی ھەیە، ھاوینەکانی گەرم و وشک و زستانەکانی سووک و شێدار.

 دیمەنە سەرەکییەکان 
وێنۆک|نەخشەی سوپای ئەمریکا بۆ کۆنستانتین لە کاتی جەنگی جیھانی دووەم
شارەکە لە چوارچێوەی کانییەکی قووڵدایە و دیمەنێکی دراماتیکیی ھەیە. لە ساڵی ١٩١١دا، بایدێکر لە کاسبای جەزائیر دەچێت، کە تا ئێستا سۆز و خۆشەویستی وێنەکێشەکەی بەھۆی دروستکردنی چەند شەقامێکی نوێیەوە تێکچووە.
 مزگەوتی ئێل بەی کە لە ساڵی ١٧٠٣ دروست کراوە و بە ناوی دوای کۆلۆنیالیزمی مزگەوتی سووق غەزال ناسراوە.
 مزگەوتی گەورەی کۆنستانتین مزگەوتی مێژوویی کە لە ساڵی ١١٣٦ دروست کراوە.
 مۆزەخانەی سیرتا، پێشتر مۆزەخانەی گوستاڤ مێرسێر (ھونەری کۆن و مۆدێرن لە جەزائیر نمایش دەکات)
 مزگەوتی عەبدولحەمید بن بەدیس
 قەسبە (Kasbah) کە لە ناوچەکەدا بە ناوی سویکا ناسراوە
 زانکۆ و مزگەوتی میر عەبدولقادر
 گۆڕستانی سوما
 گۆڕستانی ماسینیسا
 کتێبخانەی شارەوانی کۆنستانتین
 کۆشکی ئەحمەد بەی
 وێرانەکانی کانیاوی ئاوی ڕۆمانی ئەنتۆنی
 یاریگای بن عەبدولمەلەک

لە نزیکەوە…
 شاری تیدیس لە ڕۆمانی
 شوێنەوارە مێگالیتیکییەکان و گۆڕەپانی ناشتنەکان لە جیبێل مازالا سالوستێ.

 شاری پردەکان 
تۆپۆگرافیای شارەکە ناوازەیە و پێویستی پرد دیاری دەکات. لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا، گی دۆ مۆپاسان نووسیویەتی: «پێشتر ھەشت پرد بۆ تێپەڕاندنی ئەم کانییە. شەش لەو پردانە ئەمڕۆ وێران بوون». ئەمڕۆ گرنگترین پردەکان بریتین لە:
 پردی سیدی مسید (١٩١٢)، پردێکی ھەڵواسراو بە درێژی ١٦٨م، ١٩١٢.
 پردی باب ئێل کانترا (١٧٩٢) کە بەرەو باکوور دەڕوات
 پردی سیدی ڕاچێد (١٩١٢)، ڕێڕەوێکی درێژە بە درێژایی ٤٤٧م و ٢٧ کەوانە، لەلایەن پاوڵ سێجۆرنی دیزاین کراوە
 پردی شەیتان، پردێکی بچووکی تیشکی
 پردی شلەمەنییەکان (١٩٢٥)، کە لە زنجیرەیەک کەوانە لەسەر لووتکەی شلەمەنییەک پێکھاتووە
 پردی مێلا سلیمانێ (١٩٢٥)، پردێکی ھەڵواسراو، ساڵی ١٩٢٠.
 پردی سەلاح بەیییەکەم پردی کێبڵە لە کۆنستانتین، دیزاین کراوە لەلایەن تەلارسازی
 پردی مێدجیز دێچیچێ

 خوێندن 
کۆنستانتین بەگشتی چوار زانکۆی ھەیە: دوو لەوانە ناوەندی شاری کۆنستانتین مەنتۆری زانکۆی گشتی، دیزاین کراوە لەلایەن تەلارسازێکی بەڕازیلی ئۆسکار نیمەیەر، و تەلارسازێکی جەزائیری ڕەشید حەسەن، لەنێویاندا جەمسەری ئەندازیاری تەکنیکی زێرزارا، جەمسەری جوگرافیا و زانستەکانی زەوی زواگی سلیمانێ، و لە شاری… ئەلخروب پەیمانگای زانستە ڤێتێرنەرییە. زانکۆی میر عەبدولقادر یەکێکە لە گەورەترین زانکۆ ئیسلامییەکان کە چەندین فەکەڵتی ھەیە کە خوێندنی ئایینی و زمانە بیانییەکان و ئەدەبیات دەگرێتەوە. شارۆچکە نوێیەکەی کۆنستانتین "nouvelle ville ali mendjeli» دوو زانکۆی گەورەی ھەیە: Université Constantine 2 ناسراو بە "lella nsoumer» پسپۆڕییەکانی بیرکاری و کۆمپیوتەر و ئابووری پێشکەش دەکات، زانکۆ نوێیەکەش لە ڕاستیدا جەمسەرێکی زانکۆیە و زیاتر لە ٢٠ ھەزار خوێندکار و ١٧ فەکەڵتی و زیاتری تێدایە لە ٤٠ ھەزار دانیشتوو. ئێستا گەورەترین زانکۆی ئەفریقایە لەژێر ناوی «زانکۆی سەلاح بۆبنیدەر» کە بە «زانکۆی کۆنستانتین ٣» ناسراوە.

 ھاتوچۆ 
کۆنستانتین لەلایەن فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی محەممەد بوودیافەوە خزمەتگوزاری پێشکەش دەکرێت.

ھەروەھا کۆنستانتین خاوەنی ١٤٬٧ ی خۆیەتی تۆڕی ترام بە درێژایی کیلۆمەترێک کە خزمەت بە ناوەندی شار دەکات لە فڕۆکەخانە و گەڕەکە سەرەکییەکانی ڕێڕەوی ترامی شارە گەورەکەی کۆنستانتینە.

 پەیوەندی نێونەتەوەیی 
 دەستە خوشک 
شاری کۆنستانتین پەیمانی دەستەخوشکی لەگەڵ دوو شار ھەیە:
 گرێنۆبڵ، فەرەنسا
 سۆسێ، تونس

 سەرچاوەکان 

پۆل:جەزائیر