پێڕستی شاکانی ئیمپراتۆریەتیی ساسانی

شاکانی ساسانی دوای سەرکەوتنیان لە دژی فەرمانڕەواکانی پێشوویان، ئیمپراتۆریەتیی ئەشکانی، لە شەڕی ھورمزگان لە ساڵی ٢٢٤ز، بوونە فەرمانڕەوای ئێران بوون. لە لووتکەی فەرمانڕەوایدا، ئیمپراتۆریەتیی ساسانی لە تورکیا و ڕودس لە ڕۆژاوا تا پاکستان لە ڕۆژھەڵاتەوە لەژێر دەستدا بوو، ھەروەھا خاکی لە ناوچەکانی ئێستای قەوقاز، یەمەن، ئیمارات، عومان، ئیسرائیل، میسر، لوبنان، سووریا، ئوردن و ئاسیای ناوەڕاستی لەخۆگرتبوو.

ئیمپراتۆرییەتی ساسانی بۆ ماوەی زیاتر لە ٤٠٠ ساڵ شانبەشانی ڕکابەرە کەوانەیییەکەی دراوسێی کە ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی بوو، وەک یەکێک لە زلھێزە سەرەکییەکانی جیھان بوو.Norman A. Stillman The Jews of Arab Lands pp 22 Jewish Publication Society, 1979 International Congress of Byzantine Studies Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1-3 pp 29. Ashgate Pub Co, 30 sep. 2006  شانشینی ساسانی لە ساڵی ٢٢٤ بە ئەردەشیری یەکەم دەستی پێکرد کە فارسی خەڵکی ئیستاخر بوو و لە ساڵی ٦٥١ بە یەزدەگەردی سێیەم کۆتایی ھات. 

ماوەی لە ساڵی ٦٣١ (کاتێک بۆران کۆچی دوایی کرد) تا ٦٣٢ (کاتێک یەزدگەردی سێیەم تەختی شایەتی دەگرێتە دەست) لە دیاریکردنی جێنشینی دروست دا سەرلێشێواو دەکات چونکە ژمارەیەک لە فەرمانڕەواکان کە تەختی شایەتییان گرتە دەست دواتر لەلایەن ئەندامانی دیکەی خانەدانی ساسانەوە دوورخرانەوە یان ڕکابەری لێکرا. ئەو سەردەمە سەردەمێکی کوتلەگەرایی و دابەشبوون بوو لەناو ئیمپراتۆرییەتی ساسانیدا. 

 ناونیشانەکان 
ئەردەشیری یەکەم (م.ف. ٢٢٤–٢٤٢)، دامەزرێنەری ئیمپراتۆرییەتی ساسانی، نازناوی «شەھانشای ئێرانییەکان»ی ناساند (فارسی ناوەڕاست: šāhān šāh ī ērān؛ پارتیی: šāhān šāh ī aryān). جێنشینی دەستبەجێی ئەردەشیر، شاپووری یەکەم (م.ف. ٢٤٠/٤٢–٢٧٠/٧٢) لە نووسراوەکەی کەعبەی زەردەشتدا بە شێوەیەکی ورد ناونیشانەکان ھەڵدەبژێرێت. لەوەدا شاپور ناوی چوار لە پێشە ساسانییەکانی خۆی بە نازناوی جیاواز و بە «ڕیزبەندی بەرزبوونەوەی گرنگی» بە پێدانی نازناوی (Xwaday) «خودای» بە ساسان، «شا» بە پاپاگ، «شای شاکانی ئێرانییەکان» بە ئەردەشیر، و «شای شاکانی ئێرانییەکان و نا ئێرانییەکان» (فارسی ناوەڕاست: šāhān šāh ī ērān ud anērān؛ یۆنانی کۆن: βασιλεύς βασιλέων Αριανών basileúsléōn ن) بۆ خۆی. نازناوی «شای شاکانی ئێرانی و نا ئێرانی» ھەروەھا لەسەر یەک دراوی زیوی شاپووری یەکەم بینراوە، کە ئاماژە بەوە دەکات کە ئەو نازناوە دوای سەرکەوتنی بەسەر ڕۆمییەکان و تێکەڵکردنی زەوییە نا ئێرانییەکان بۆ ژێردەستی ساسانییەکان ناسێنراوە. دواتر ئەم نازناوە لە دراوی ھەموو شاکانی دواتری ساسانیدا بەکارھێنرا.

سەردەمی فەرمانڕەوای یەزدەگەردی یەکەم (م.ف. ٣٩٩–٤٢٠)، گۆڕانکاری لە ڕوانگەی ڕامیاری ئیمپراتۆرییەتی ساسانیدا نیشان دەدات، کە (لە بنەڕەتدا مەیلی بەرەو ڕۆژاوا ھەبوو) بەرەو ڕۆژھەڵات ڕووی کرد. ڕەنگە ئەم گۆڕانکارییە بەھۆی ھۆزە دوژمنکارەکانی ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە بووبێت. ڕەنگە جەنگ لەگەڵ ھونەکان، ڕکابەریی ئەفسانەیی نێوان فەرمانڕەوا ئەفسانەیییەکانی کایانی ئێرانی و دوژمنە تورانییەکانیان بەئاگا ھێنابێتەوە، کە بە دەقەکانی ئاڤێستانی گەنجتر وێنا دەکرێت. نازناوی ڕەمشار (ئاشتیپارێز لە فەرمانڕەوای [ئەو]دا) بۆ "شای شاکانی ئێرانی و نا ئێرانی" نەریتی لەسەر دراوەکانی یەزدەگەردی یەکەم زیاد کرا. ئەلفای خوارەوە لە فارسی ناوەڕاستدا شیعری دلێری ئەیادگار-ی زەریران (پەیمانی زارەر)، ئەو نازناوە لەلایەن دوا پاشای کایانیان (ڤیشتاسپا) بەکارھاتووە و لە سەدەی ١٠دا لە دێنکاردی زەردەشتیدا ھاتووە. بەرژەوەندی ساسانییەکان لە بیروباوەڕی و مێژووی کەیانییەکان تا کۆتایی ئیمپراتۆرییەتەکە بەردەوام دەبوو. بەھرامی پێنجەم (م.ف. ٤٢٠–٤٣٨)، لەسەر ھەندێک دراوی دەگمەن کە لە پارسدا دەرھێنراون، نازناوی کەربەکر ("بەسوود")ی بەکارھێناوە.

سەردەمی فەرمانڕەوای یەزدەگەردی دووەم (م.ف. ٤٣٨–٤٥٧) دەستپێکردنی نووسراوێکی نوێیە لەسەر دراوەکانی ساسانی؛ mazdēsn bay kay ("شکۆمەندی مەزدا پەرست، شا")، کە خۆشەویستی خۆی بۆ کەیانییەکان نیشان دەدات، کە ھەروەھا نازناوی kayیان بەکارھێناوە. ئەلفای خوارەوە لەژێر پێرۆزی یەکەم (م.ف. ٤٥٩–٤٨٤)، ناونیشانی نەریتی šāhānšāh ("شای شاکان") لەسەر دراوەکانی لابراوە و تەنھا دوو لایەنی kay Pērōz ("کەی پێرۆز") نمایشکراون؛ بەڵام مۆرێک ئەوە نیشان دەدات کە ھێشتا ناونیشانی نەریتی بەکاردەھێنرا، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە دراوەکان بە دڵنیایییەوە ناونیشانی فەرمی تەواوی شاکانی ساسانی پیشان نادەن. برا و جێنشینی بەلاش (م.ف. ٤٨٤–٤٨٨)، نازناوی ھوکەی ("شای چاک")ی بەکارھێنا.

کەوادی یەکەم (٤٨٨–٤٩٦، ٤٩٨–٥٣١) دوا شای ساسانی بوو کە کەی لەسەر دراوەکانی نووسیبوو- دوا دراوی ٥١٣ دەرچوو. نووسراوی ئاسایی پێشەوەی سەر دراوەکانی بە سادەیی ناوی خۆی لەسەر ھەیە؛ بەڵام لە ساڵی ٥٠٤دا دروشمی awzōn ("با سەرفراز بێت/زیاد بکات") زیادکرا. خۆسرەوی دووەم (م.ف. ٥٩٠، ٥٩١–٦٢٨)، لە سەردەمی دووەمی فەرمانڕەوایدا، ئایدیۆگرامی GDH زیاد کرد، بە واتای xwarrah ("شکۆمەندی شاھانە") لەسەر دراوەکانی. ئەمەی لەگەڵ وشەی ئەوزۆت ("زیادی کرد") تێکەڵ کردووە، بەم شێوەیە نووسراوەی تەواو بەم شێوەیە دەخوێندرێتەوە: "خۆسرەو، ئەو شکۆمەندی شاھانەی زیاد کردووە" (خوسرۆخواررا ئەوزۆت). ھەروەھا نازناوی شای شاکان لەسەر دراوەکانی گەڕێنرایەوە. دوو جێنشینەکەی، کەوادی دووەم (م.ف. ٦٢٨–٦٢٨) و ئەردەشیری سێیەم (م.ف. ٦٢٨–٦٣٠)، خۆیان لە بەکارھێنانی نازناوەکە بەدوور گرت، بەڕواڵەت بۆ ئەوەی خۆیان لە خۆسرەوی دووەم دوور بخەنەوە.

 پێڕستی شاکانی ئێران و نائێران 
لەم خشتەیەی خوارەوەدا فەرمانڕەواکانی ئیمپراتۆرییەتی ساسانی خراوەتەڕوو.

 پۆرترەیت ناوناوی بەزمانی پالەوی ناونیشان ماوەی فەرمانڕەوایخانەدانی ساسانی80pxئەردەشێری یەکەمئەرتەخشەتر
𐭠𐭥𐭲𐭧𐭱𐭲𐭥شاھنشای ئێران224 –٢٤٢80pxشاپووری یەکەمشابوھر
𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران240 –May ٢٧٠80pxوەرمەزدی یەکەمئەوھورەمەز ئەرتەخشەتر
𐭠𐭥𐭧𐭥𐭬𐭦𐭣شاھنشای ئێران و نا ئێرانئایار ٢٧٠ –June 27180pxبارامی یەکەمورەھران
𐭥𐭫𐭧𐭫𐭠𐭭شاھنشای ئێران و نا ئێرانحوزەیران ٢٧١ –September 27480pxبارامی دووەمورەھران
𐭥𐭫𐭧𐭫𐭠𐭭شاھنشای ئێران و نا ئێران274 –٢٩٣80pxبارامی سێیەمورەھران
𐭥𐭫𐭧𐭫𐭠𐭭شاھنشای ئێران و نا ئێران293 –٢٩٣80pxنارسانەرسییە
𐭭𐭥𐭮𐭧𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران293 –٣٠٢80pxوەرمەزدی دووەمئەوھورەمەز 𐭠𐭥𐭧𐭥𐭬𐭦𐭣شاھنشای ئێران و نا ئێران302 –٣٠٩80pxئەدور نارسائەتور نەرسییەشاھنشای ئێران و نا ئێران309 –٣٠٩ پەڕگە:The portrait of Shapur II on the obverse of a silver drachm, struck circa 309–320.jpgشاپووری دووەمشابوھر
𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران309 –٣٧٩80pxئەردەشیری دووەمشاھنشای ئێران و نا ئێران379 –٣٨٣80pxشاپووری سێیەمشابوھر
𐭱𐭧𐭯𐭥𐭧𐭥𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران383 –٣٨٨80pxبارامی چوارەم ()شاھنشای ئێران و نا ئێران388 –٣٩٩80pxیەزدیگەردی یەکەمیەزدیکرت
𐭩𐭦𐭣𐭪𐭥𐭲𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران
ڕامخشەھر (ئاشتیپارێزی ناوچەی ژێردەستی)399 –٤٢٠80pxشاپووری چوارەمشاھنشای ئێران و نا ئێران420 –٤٢٠80pxخۆسرۆشاھنشای ئێران و نا ئێران420 –٤٢٠80pxبارامی پێنجەمشاھنشای ئێران و نا ئێران
کەربەکر ("بەسوود")420 –٤٣٨80pxیەزدیگەردی دووەمیەزدیکەرت
𐭩𐭦𐭣𐭪𐭥𐭲𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران
کەی438 –٤٥٧80pxوەرمەزی سێیەمئەوھورەمەز
𐭠𐭥𐭧𐭥𐭬𐭦𐭣شاھنشای ئێران و نا ئێران457 –٤٥٩80pxپێرۆزی یەکەمپێرۆز 𐭯𐭩𐭫𐭥𐭰شاھنشای ئێران و نا ئێران457 –٤٨٤80pxوەلاشوەلاخش
𐭥𐭥𐭣𐭠𐭧𐭱𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران
ھوکەی ("شای چاک")484 –٤٨٨80pxکەوادی یەکەمکەوات
𐭪𐭥𐭠𐭲شاھنشای ئێران و نا ئێران
کەی488 –٤٩٦80pxجاماسپزاماسپ
𐭩𐭠𐭬𐭠𐭮𐭯شاھنشای ئێران و نا ئێران496 –٤٩٨80pxکەوادی یەکەمکەوات
𐭪𐭥𐭠𐭲شاھنشای ئێران و نا ئێران
کەی ئەوزۆن498 –٥٣١80pxخۆسرۆخۆسرۆو 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران
ئێران ئەبێ-بێم کرد("ئێرانییەکان بێ ترس بوون")

ئێران ئەبزۆن ھێنێد ("ئێرانییەکان بەھێز بوون")531 –٥٧٩80pxوەرمەزدی چوارەمئەوھورەمەز 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران579 –٥٩٠80pxخۆسرەوی دووەمخۆسرۆو 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران590 –٥٩٠خانەدانی مێھران80pxبارامی چۆیینوەرەھران
𐭥𐭫𐭧𐭫𐭠𐭭شاھنشای ئێران و نا ئێران590 –٥٩١خانەدانی ساسانی80pxخۆسرەوەی دووەمخۆسرۆو
𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران591 –٦٢٨خانەدانی سوپابودان80pxوێستەھموێستام
𐭥𐭮𐭲𐭧𐭬شاھنشای ئێران و نا ئێران591 –٥٩٥خانەدانی ساسانی80pxکەوادی دووەمکەوات
𐭪𐭥𐭠𐭲شاھنشای ئێران و نا ئێران628 –٦٢٨80pxئەردەشێری سێیەمشاھنشای ئێران و نا ئێران628 –٦٣٠خانەدانی مێھران80pxشاروەرازشەھروەراز
𐭱𐭲𐭫𐭥𐭫𐭠𐭰شاھنشای ئێران و نا ئێران٢٧ نیسان ٦٣٠ –1٧ حوزەیران ٦٣٠خانەدانی ساسان80pxخۆسرەوی سێیەمخۆسرۆو 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩شاھنشای ئێران و نا ئێران630 –٦٣٠80pxبۆرانشاژنی شاژنانی ئێران و نا ئێران630 –٦٣٠80pxشاپووری پێنجەمشاھنشای ئێران و نا ئێران630 –٦٣٠80pxپێرۆزی دووەمشاھنشای ئێران و نا ئێران630 –٦٣٠80pxئەزەرمدۆختشاژنی شاژنانی ئێران و نا ئێران630 –٦٣١خانەدانی سوپابودان80pxوەرمەزدی پێنجەمشاھنشای ئێران و نا ئێران630 –٦٣١خانەدانی ساسان80pxوەرمەزدی شەشەم ()شاھنشای ئێران و نا ئێران630 –٦٣٢80pxخۆسرەوی چوارەمشاھنشای ئێران و نا ئێران630 –٦٣٦80pxخۆسرەوی پێنجەمشاھنشای ئێران و نا ئێرانئازار ٦٣١ –April 63180pxبۆرانشاژنی شاژنانی ئێران و نا ئێرانحوزەیران ٦٣١ –June 63280pxیەزدیگەردی سێیەم ()شاھنشای ئێران و نا ئێرانحوزەیران ٦٣٢ –651 ڕووخانی ئیمپڕاتۆرییەتی ساسانی80pxپیرۆزی سێیەم٦٥١ (دەربەدەرکراو)679 (In exile)80pxنارسیا٦٧٩ (دەبەدەرکراو)Unknown80pxبارامی ھەوتەمنەزانراو710 (in exile)80pxخۆسرەوی ھەوتەمنەزانراوUnknown

 سەرچاوەکان 
















ساسانییەکان