ئابووری جیھان

ئابووری جیھانی یان ئابووری گشتی () ئابووری هەموو مرۆڤەکانی جیهانە، ئاماژەیە بۆ سیستەمی ئابووری جیهانی، کە هەموو چالاکییە ئابوورییەکان لەخۆدەگرێت کە لە نێوان نەتەوەکاندا ئەنجام دەدرێن، لەوانە بەرھەمھێنی، بەرخۆری، بەڕێوەبەری ئابووری، کارکردن بەگشتی، مامەڵەی دارایی و بازرگانی کاڵا و خزمەتگوزارییەکان."World Economy." – Definition. American English Definition of with Pronunciation by Macmillan Dictionary. N.p. , n.d. Web. 2 January 2015. لە ھەندێک چوارچێوەدا ئەو دوو زاراوەیە جیاوازن: «ئابووری نێودەوڵەتی»یان «ئابووری جیھانی» بە جیا دەپێورێت و لە ئابوورییە نەتەوەیییەکان جیا دەکرێتەوە، لەکاتێکدا «ئابووری جیھانی» تەنیا کۆی پێوانەکردنی وڵاتە جیاوازەکانە. لە دەرەوەی کەمترین ستاندارد سەبارەت بە بەھا لە بەرھەمھێنان، بەکارھێنان و ئاڵوگۆڕکردندا، پێناسە و نوێنەرایەتی و مۆدێل و بەھادانەکانی ئابووری جیھانی زۆر جیاوازن. لە جوگرافیا و ژینگەناسی ھەسارەی زەوی جیا ناکرێتەوە.

باو و ئاسایییە کە پرسیارەکانی ئابووری جیھان تەنھا لە چالاکییە ئابوورییە مرۆیییەکاندا سنووردار بکرێت و ئابووری جیھانی بە شێوەیەکی گشتی لە ڕووی دراوییەوە حوکم دەدرێت، تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە بازاڕێکی کارا نییە بۆ یارمەتیدانی بەھادان بە ھەندێک کاڵا یان خزمەتگوزاری، یان لەو حاڵەتانەی کە تێیدا نەبوونی لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ، داتای ڕاستەقینە یان ھاوکاری حکوومەت، حیسابکردنی ژمارەکان قورس دەکات. نموونەی ئاسایی بریتین لە ماددە ھۆشبەرە نایاسایییەکان و کاڵاکانی تری بازاڕی ڕەش، کە بە ھەر پێوەرێک بەشێکن لە ئابووری جیھانی، بەڵام بە پێناسە، بازاڕێکی یاسایی بە ھیچ جۆرێک بۆیان نییە.

بەڵام تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە بازاڕێکی ڕوون و کارا ھەیە بۆ دامەزراندنی بەھای دراو، ئابووریناسان بە شێوەیەکی گشتی ڕێژەی ئاڵوگۆڕی ئێستا یان فەرمی بەکارناھێنن بۆ وەرگێڕانی یەکە دراوییەکانی ئەم بازاڕە بۆ یەک یەکە بۆ ئابووری جیھانی لەبەرئەوەی نرخەکانی ئاڵوگۆڕ بە شێوەیەکی ئاسایی لە نزیکەوە ڕەنگدانەوەی بەھای جیھانی نییە – بۆ نموونە، لەو حاڵەتانەی کە قەبارە یان نرخی مامەڵەکان لە نزیکەوە لەلایەن حکوومەتەوە ڕێکدەخرێت.

بەڵکو بەھادان بە بازاڕ بە دراوێکی ناوخۆیی بە شێوەیەکی گشتی وەرگێڕدراوە بۆ یەک یەکەی دراوی بە بەکارھێنانی بیرۆکەی ھێزی کڕین. ئەمە ئەو شێوازەیە کە لە خوارەوە بەکارھاتووە، کە بۆ خەمڵاندنی چالاکییە ئابوورییەکانی جیھان لە ڕووی دۆلار یان یۆرۆی ڕاستەقینەی ئەمریکاوە بەکاردێت؛ بەڵام ئابوری جیھان بە چەندین شێوەی تر دەتوانرێت ھەڵسەنگێندرێت و دەرببڕدرێت. بۆ نموونە ڕوون نییە کە چەند لە ٧٬٨ ملیار کەسی جیھان (تا مانگی ئازاری ٢٠٢٠) زۆربەی چالاکییە ئابوورییەکانیان لەم بەھادانانەدا ڕەنگدانەوەی ھەبووە.

بەپێی مادیسۆن، تا ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەم، بەرھەمی جیھانی لەلایەن چین و ھیندستانەوە زاڵ بوو لەگەڵ کیشوەری ھیندستان گەورەترین ئابووری جیھان بوو لە ساڵی ١ی زایینی تا ١٧ی زایینی شەپۆلەکانی شۆڕشی پیشەسازانە لە ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەمریکای باکوور پشکەکانیان گواستەوە بۆ نیوەگۆی ڕۆژاوا. تا ساڵی ٢٠٢٤ ئەم ١٩ وڵاتە یان دەستەجەمعییە بەلایەنی کەمەوە ٢ تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی بەپێی بەرھەمی نێوخۆیی بە شێوەیەکی ناوەکی یان PPP گەیشتوونەتە ئابووری: بەڕازیل، کەنەدا، چین، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ھیندستان، ئیندۆنیزیا، ئیتاڵیا، ژاپۆن، مەکسیک، کۆریای باشوور، ڕووسیا، عەرەبستانی سعوودی، ئیسپانیا، تورکیا، بەڕیتانیا، ئەمریکا، یەکێتیی ئەورووپا و یەکێتیی ئەفریقا.

سەرەڕای ئاستی بەرزی وەبەرھێنانی حکوومەت، ئابووری جیھانی لە ساڵی ٢٠٢٠دا بە ڕێژەی ٣٫٤٪ کەمی کردووە لە ناوەڕاستی پەتای کۆڤید-١٩، ئەمەش پێشکەوتنێکە بە بەراورد بە پێشبینی سەرەتایی بانکی جیھانی کە بە ڕێژەی لەسەدا ٥٫٢ دابەزیوە. شارەکان ٨٠٪ی بەرھەمی ناوخۆیی جیھانی پێکدەھێنن، بەم شێوەیەش ڕووبەڕووی قورسایی ئەم دابەزینە بوونەتەوە. ئابووری جیھان لە ساڵی ٢٠٢١دا جارێکی دیکە بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینی و بە مەزەندەکردن بە ڕێژەی لەسەدا ٥٫٥ بەرزبوونەوەی بەخۆیەوە بینی.

تێڕوانینی گشتی
 ئابووری جیھان بەپێی گرووپەکانی وڵات 

بەھا(بە ملیۆنان دۆلاری ئەمریکی)گواستنەوەیبەرھەمی نێوخۆییی گشتیبەھا(بە ملیۆنان دۆلاری ئەمریکی)گواستنەوەیبەرھەمی نێوخۆییی گشتی ٤٨٬٦٧٨٬١٢١ ٤٤٫٥٪ ٥٥٬٠٢٥٬٢٥٥ ٢٩٫٦٪ ٧ئاسیا‒ھێمن(کیشوەرەکان: ئاسیا و ئۆقیانوسیا) ٢٦٬٦٨٦٬٠٧٧ ٢٤٫٤٪ ٦٣٬٣١٨٬٦٥٤ ٣٤٫١٪ ٣٠Other advanced economies(ئابوورییە پێشکەوتووەکان بەبێ جی-سێڤن)(کیشوەرەکان: ئەورووپا و ئاسیا و ئۆقیانووسیا و ئەمریکای باکوور) ١٥٬١٣٤٬٢٠٨ ١٣٫٨٪ ٢٠٬٣٩٠٬٣٧٩ ١١٫٠٪ ٣٤ئەمریکای لاتینی و کاریبی(کیشوەرەکان: ئەمریکای باشوور و ئەمریکای باکوور) ٧٬٠٠٤٬٦٨٨ ٦٫٤٪ ١٣٬٣٦٤٬٨٤٣ ٧٫٢٪ ٣٣ئەورووپای ناوەند و ڕۆژھەڵات(کیشوەرەکان: ئاسیا و ئەورووپا) ٥٬١٦٤٬٢٧٨ ٤٫٧٪ ١٣٬٧٩٣٬٨٠٢ ٧٫٤٪ ١٥Middle East and ئاسیای ناوەندی(کیشوەرەکان: ئاسیا و ئەفریقا) ٤٬٩٦٥٬٩٨٢ ٤٫٥٪ ١٣٬٩٣٣٬٢٠٥ ٧٫٥٪ ٣٢Sub-Saharan Africa(کیشوەر: ئەفریقا) ١٬٨٩٥٬٨٦٢ ١٫٧٪ ٥٬٨٥٠٬٩٨٤ ٣٫٢٪ ٤٥جیھان ١٠٩٬٥٢٩٬٢١٦ ١٠٠٫٠٪ ١٨٥٬٦٧٧٬١٢٢ ١٠٠٫٠٪ ١٩٦

 سەرچاوەکان 

پۆل:ئابووری جیھانی