یەحیا عەیاش

یەحیا عەبدوللەتیف عەیاش (؛ ٦ی ئازاری ١٩٦٦ – ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦) سەرۆکی بۆمبڕێژکەری حەماس بووە و سەرۆکی کەتیبەی کەناری ڕۆژاوای کەتیبەکانی شەھید عیزەدین قەسام بوو. بەو پێگەیە نازناوی «ئەندازیار» () لەسەر عەیاش داندرا. عەیاش شانازیی بە پێشخستنی تەکنیکەکانی تەقینەوەی خۆکوژی لە ململانێی ئیسرائیل و فەلەستین دەکات. ئەو بۆردومانانەی کە ڕێکخرابوو نزیکەی ٩٠ ئیسرائیلی کوژران کە زۆربەیان خەڵکی مەدەنی بوون. لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٩٦ لەلایەن شاباک تیرۆر کرا.Former Shin Bet director Carmi Gillon confirmed the story in the documentary The Gatekeepers.

عەیاش لەلایەن کۆمەڵگە ناوخۆیییە فەلەستینییەکانەوە ئاھەنگی بۆ دەگێڕدرێت کە بۆ ڕێزلێنان لێی لە شەقام و ناوچە ناوخۆیییەکانی دیکەیان ناوی ئەویان لێناوە.  ھەروەھا ناوی ئەو موشەکی عەیاش-٢٥٠ بووە کە لەلایەن حەماسەوە بەرھەم ھێنراوە.

 ژیانی سەرەتایی 
عەیاش لە ٦ی ئازاری ١٩٦٦ لە ڕافات لەدایکبووە، گەورەی سێ برایە. وەک منداڵێک، خەڵاتێکی وەرگرت لە متمانەی ئیسلامی بۆ بەھرەکەی لە لەبەرکردنی قورئان.

عەیاش لە تەمەنی لاویدا خولیای چاککردنەوەی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن بووە. دوای تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی لە ساڵی ١٩٨٥، لە ساڵی ١٩٨٧ چووەتە زانکۆی بیرزەیت. لە ساڵی ١٩٩١ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لە زانستی ئەندازیاری کارەبا وەرگرتووە.

عەیاش کە بە «خوێندەوار و پڕ وزە و قسە نەرم» وەسف دەکرێت، لە خێزانێکی تاڕادەیەک دەوڵەمەندەوە ھاتووە. ھاوسەرگیری کردبوو و یەک منداڵی ھەبوو. بەنیازی ئەوە بوو لە ئوردن بڕوانامەی ماستەر بخوێنێت، بەڵام ھەر زوو دوای ئەوەی ڤیزەی خوێندکاری ڕەتکرایەوە، پەیوەندی بە حەماسەوە کرد.

 حەماس 
ئایاش بۆمبەکانی دروست کرد کە لە ژمارەیەک ھێرشی خۆکوژی حەماس بەکارھاتوون: بۆمبارانەکەی مەھۆلا جۆنکشن، کۆمەڵکوژیی پاسی ئەفۆلا، کۆمەڵکوژی وێستگەی ناوەندی حەیدرا کۆمەڵکوژەکەی پاسی ٥ی تێل ئاڤیڤ، بۆمبارانکردنی پاسی ٣٦ی ئێگید، بۆمبارانی پاسی ڕامات گان ٢٠ و بۆمبارانکاریی پاسی ٢٦ی ئۆرشەلیم. وەک بەشێک لە ھاوپەیمانییەکی ستراتیژی لەنێوان حەماس و بزووتنەوەی جیھادی ئیسلامی لە فەلەستین ئایاش بۆمبەکانی جەنگی ئیسلامیی دروست کرد لە کۆمەڵکوژیی بێیت لید.Katz 2002, pg. 77, (Bet El), pp. 106–109 (Afula and Hadera), pg. 147 (#5 bus), pg. 167 (Biet Lid), pg. 191 (#20 bus), pg. 197 (#26 bus).

عەیاش نەیتوانی TNT و تەقەمەنی بەرزی دیکە لە ناوچەکانی فەلەستین بەدەستبھێنێت، بەرھەمە ماڵییەکانی بەکارھێنا کە بە ئاسانی دەستدەکەوێت وەک تێکەڵەیەک لە ئەسیتۆن و پاککەرەوە. کاتێک ئەم ماددانە یەکدەگرن، ئەسیتۆن پەرۆکساید دروست دەکەن، کە تەقەمەنییەکە بە «دایکی شەیتان» ناسراوە بەھۆی ناسەقامگیرییەوە.

عەیاش دوای ھەوڵێکی شکستخواردووی بۆردومانکردن لە شاری ڕامەت ئەفعال ھاتە بەرچاوی ھێزە ئەمنییەکانی ئیسرائیل. دوای ڕاوکردنی خێرا، سێ خۆکوژی حەماس لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکران. کاتێک پۆلیس ئۆتۆمبێلەکەیان پشکنی، بینییان کە بە بۆمبێک ساختە کراوە- پێنج  تانکی بەنزین کە تا توانای خۆیان پڕکراونەتەوە، بەستراوەتەوە بە تەقێنەرێکی بنەمای ئەسیتۆن پەرۆکساید. دوای چۆڵکردنی ناوچەکە، ساپەرەکان ڕۆبۆتێکیان بەکارھێنا کە دەمانچەیەکی چەکداری تێدابوو بۆ تەقەکردن لە تەقێنەرەکە بە ھیوای پووچەڵکردنەوەی بەڵام تەقییەوە و تەقینەوەیەکی گەورەی لێکەوتەوە. لێکۆڵەرانی پۆلیس دەڵێن، ئەگەر ئەمە لە ناوچەیەکی قەرەباڵغدا ڕوویدابا، سەدان کەس دەکوژران. لەژێر لێپرسینەوەدا ئەو سێ بۆمبڕێژکەرە ناسنامەی عەیاشیان ئاشکرا کرد.

 تیرۆرکردن 
دوای تیرۆرکردنی ئیسحاق ڕابین، دەسەڵاتی فەلەستین دەستی کرد بە ھاوکاری نزیکتر لەگەڵ شین بێت. بەتوانای شین زانیویەتی عەیاش زۆرجار شەوەکەی لە ماڵی ئوسامە حەمەد، ھاوڕێیەکی منداڵی و کامیل حەمەد، مامی بە ناوی دەسەڵاتدارانی غەززە، لە شاری غەززە بەسەر دەبرد.

لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٩٥ کامیل حەمەد لەگەڵ کارمەندانی شین بێت کۆبووەوە و داوای پارە و ناسنامەی ئیسرائیلی بۆ خۆی و ھاوسەرەکانی کرد. دوای ئەوەی ھەڕەشەی ئاگادارکردنەوەیان لەسەری کرد، ئەویش ڕازی بوو ھاوکاری بکات. بریکارەکانی شین بێت مۆبایلێکیان پێدا و پێیان وت کە مۆبایلەکە باگ کراوە بۆ ئەوەی بتوانن گوێ لە گفتوگۆکانی بگرن.Katz 2002, pp. 251–252. پێیان نەوتووە کە ١٥ دانەشی تێدایە گرام تەقەمەنی RDX. حەمەد مۆبایلەکەی دا بە ئوسامەی کوڕەزای، دەیزانی عەیاش بە بەردەوامی مۆبایلەکانی ئوسامە بەکاردەھێنێت.

کاتژمێر ٠٨:٠٠ی ٥ی ١ی ١٩٩٦ باوکی عەیاش تەلەفۆنی بۆ کرد و عەیاش وەڵامی دایەوە. لە ئاسمانەوە فڕۆکەیەکی ئیسرائیلی گفتوگۆکانی ئەوانی ھەڵگرت و گواستەوە بۆ بنکەیەکی فەرماندەیی ئیسرائیل. کاتێک بە تەلەفۆن پشتڕاستکرایەوە کە عەیاش بوو، شین بێت لە دوورەوە تەقاندەوە و دەستبەجێ کوشتی. ئەو کاتە لە بێت لاھیا بوو.

ئیسرائیل سیاسەتێکی ھەیە کە ھەرگیز بەشداریی خۆی لە کوشتنی بە ئامانجدا پشتڕاست ناکاتەوە یان ڕەتی ناکاتەوە. بەپێی ئەم سیاسەتە ئیسرائیل ڕۆڵی خۆی لە کوشتنی عەیاش پشتڕاست نەکردەوە و ڕەتی نەکردەوە، ئەمەش بووە ھۆی دەنگۆ و قسە و باس لەسەر ڕادەی دەستوەردانی ئیسرائیل.

لە ساڵی ٢٠١٢ کارمی گیلۆن دەرھێنەری پێشووی فیلمی Shin Bet لە فیلمی دیکۆمێنتاریی The Gatekeepers چیرۆکەکەی پشتڕاستکردەوە. کامیل حەمەد دیارنەما و دەنگۆی ئەوە ھەیە کە یەک ملیۆن دۆلاری ئەمریکی و پاسپۆرتێکی ساختە و ڤیزەی بۆ ئەمریکا وەرگرتووە.

 دوای ئەوە 
دوای مردنی عەیاش، چوار تەقینەوەی خۆکوژی لە مانگەکانی شوبات و ئازاری ١٩٩٦دا حەفتا و ھەشت ئیسرائیلی کوژران.Rubin 1999, pg. 135. یەکەمیان دوای ماوەیەکی کەم لە کۆتایی ھاتنی ماوەی ٤٠ ڕۆژەی ماتەمینی بۆ عەیاش ڕوویدا و ئەو شانەی کە بەرپرسیارێتی خۆی لە ئەستۆ گرتبوو، خۆی بە "موریدەکانی شەھید یەحیا عەیاش" ناوبرد، و ڕای گەیاند کە ئەوە ھێرشێکی تۆڵەسەندنەوە بووە لە تیرۆرکردنی. خزمەتگوزارییە ئەمنییەکانی ئیسرائیل کە دواتر لێکۆڵینەوەیان لە یەکێک لە ڕێکخەرانی ھێرشەکان کرد و وتیان کە لەلایەن گرووپێکی لاوەکی لیواکانی قەسامەوە ئەنجامدراون، و کە، "ئەو ھێرشانە بە ئەگەرێکی زۆرەوە کاردانەوەی ڕاستەوخۆ بووبێت بەرامبەر بە تیرۆرکردنی عەیاش”.

 میرات 
ڕۆژنامەی میلیتان کە ھەفتەنامەیەکی نێودەوڵەتی کۆمۆنیستییە، بڵاوی کردەوە «١٠٠ ھەزار فەلەستینی… بەشدارییان لە پرسەکەدا کردووە». یاسر عەرەفات سەرۆکی دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین سەرەخۆشی لە سەرکردەکانی حەماس کرد. عەرەفات لە وتارێکدا ھەر زوو دوای مردنەکەی، ستایشی عەیاشی بە شەھید کرد و ئیسرائیلی بە ھۆکاری تیرۆرکردنی زانی.Rubin 1999, pg. 135.

لە مانگی نیسانی ساڵی ٢٠١٠، کەناڵی ١٠ ی ئیسرائیل بڵاوی کردەوە، دەسەڵاتی فەلەستین شەقامێکی شاری ڕامەڵڵای بە ناوی عەیاشەوە ناوناوە. کۆمەڵگەی سەرۆکایەتی داھاتووی PA لەسەر شەقامەکە دروست دەکرێت. تەنھا چەند ھەفتەیەک پێشتر گۆڕەپانێک لە شاری ڕامەڵڵا ناوی ئەو چەکدارە فەلەستینییە دالال موغرابی ناونرا کە لە ساڵی ١٩٧٨دا کۆمەڵکوژییەکەی ڕێگای کەنار دەریاکانی دەرھێنەری بوو. سەرچاوەکانی PA ئاماژەیان بەوەشکردووە، PA بەنیازی ئەوە نەبووە شەقامەکە بە ناوی عەیاشەوە بنێت. شارەوانی ڕامەڵڵا ڕای گەیاندووە کە ناوی شەقامەکە لە کۆتایییەکانی ساڵانی نەوەدەکاندا ھەڵبژێردرابوو دوای ماوەیەکی کەم لە مردنی عەیاش.

لە بەرامبەردا ئیسرائیل، ئەمریکا و کەنەدا دەسەڵاتی فەلەستینیان شەرمەزار کرد. نووسینگەی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل بە «شکۆمەندییەکی تووڕەیی تیرۆر لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینەوە» لەقەڵەمدا لەکاتێکدا وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕای گەیاند "ئێمە بە توندی شکۆمەندکردنی تیرۆریستانیش ئیدانە دەکەین. ڕێزگرتن لەو تیرۆریستانە کە خەڵکی مەدەنی بێتاوانیان کوشتووە یان بە لێدوانی فەرمی یان… بە تەرخانکردنی شوێنە گشتییەکان ئازاری ھەوڵەکانی ئاشتی دەدات و دەبێت کۆتایی پێبێت”.

پێشتر PA ناوی شەقامەکانی لە جێنین و بێت لاھیا و ھەروەھا گۆڕەپانەکانی ئەریحا بۆ ڕێزلێنان لە عەیاش ناونابوو. 

 سەرچاوەکان 

 کتێبنامە 





پۆل:ئەندامانی حەماس
پۆل:بەرھەڵستکاری فەلەستین
پۆل:ئەندامانی قەسام
پۆل:ئەندامە تیرۆرکراوەکانی حەماس
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٦٦
پۆل:مردووانی ١٩٩٦
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:فەلەستینییە تیرۆرکراوەکان
پۆل:تیرۆرکردنەکان لە دەوڵەتی فەلەستین