بیڵی وایڵدەر

بیڵی وایڵدەر (; ؛ ناوی پێشووی ساموێل وایڵدەر بوو؛ ٢٢ی حوزەیرانی ١٩٠٦ - ٢٧ی ئازاری ٢٠٠٢) فیلمساز و سیناریۆنووس بوو کە لە نەمسا لەدایک بوو. وایڵدەر بۆ ماوەی پێنج دەیە بەرھەمی لە سینەمای ھۆڵیوود ھەبوو، و بە یەکێک لە باشترین فیلمسازەکانی سەردەمی کلاسیکی ھۆڵیوود ناسراوە. ئەو حەوت جار خەڵاتی ئۆسکار (لەپاڵ ٢١ جار پاڵێوراو بوون)، خەڵاتێکی بافتا، و لە فیستیڤاڵەکانی فیلمی کان جارێک خەڵاتی پاڵمە دۆر دوو جار خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی بەدەستھێناوە.

لەو کاتەی لە بەرلین دەژییا، وایڵدەر وەک سیناریۆنووس کاری دەکرد. لەگەڵ بەربڵاوبوونی پارتی نازی و دژە سامییەت، ئەو ڕووی کردە پاریس. دواتر چووەتە ھۆڵیوود و سیناریۆی فیلمی نینۆچکا (١٩٣٩)ی لەگەڵ چارڵز براکێت و واڵتەر ڕێیش نووسی، و فیلمەکە پاڵێوراو بوو بۆ باشترین فیلمی خەڵاتەکانی ئۆسکار. لەو کاتە بیڵی ناوبانگی دەکرد و لە فیلمی نواری دەبڵ ئیندێمنیتی (١٩٤٤) بۆ یەکەم جاری وەک باشترین دەرھێنەر لە خەڵاتەکانی ئۆسکار پاڵێوراو بوو. وایڵدەر خەڵاتی باشترین دەرھێنەر و سیناریۆنووسی بۆ فیلمی کۆتایی ھەفتە ونبووەکە (١٩٤٥) وەرگرت، ھاوکات فیلمەکە خەڵاتی باشترین فیلمی ئۆسکاری پێبەخشرا.

لە ١٩٥٠کان، وایڵدەر بەشدار لە دەرھێنان و نووسینی چەند فیلمێکی بەناوبانگدا کرد، لەوانە فیلمی درامیی سەنسێت بەڵڤارد (١٩٥٠)، کە تێیدا بۆ دووەم جار خەلاتی ئۆسکاری بۆ باشترین سیناریۆ وەرگرت. لە پاڵ ئەو فیلمەش ئەیس ئین زە ھۆڵ (١٩٥١)، ستالاگ ١٧ (١٩٥٣)، و سابرینا (١٩٥٤)ی دەرھێنا. لە ساڵی ١٩٥٧، وایڵدەر سێ بەرھەمی نوێی دەرھێنا و نووسی: ڕۆحی سەینت لیوی، خۆشەویستیی دوای نیوەڕۆ، و شایەتێک بۆ لێپێچینەوە. لەو کاتەدا، وایڵدەر دوو فیلمی بەرھەمھێنا کە تێیان دا مێرلن مۆنرۆ ڕۆڵی تێدا دەگێڕا، خورانە حەوت ساڵییەکە (١٩٥٥) و ھەندێکیان بە گەرمی حەزیان لێیە (١٩٥٩). لە ساڵی ١٩٦٠، وایڵدەر کاری دەرھێنان، بەرھەمھێنان، و نووسینی بۆ فیلمی شوقەکە کرد. ئەو خەڵاتی ئۆسکاری بۆ باشترین فیلم، باشترین دەرھێنەر، و باشترین سیناریۆی بۆ فیلمەکە وەرگرت. بەرھەمەکانی دیکەی وایڵدەر بریتیبوون لە: یەک، دوو، سێ (١٩٦١)، ئیرما لا دوچێ (١٩٦١)، ماچم بکە، گەمژە (١٩٦٤)، پسکیتی بەخت (١٩٦٦)، و ئەڤانتی! (١٩٧٢).

وایڵدەر چەندین خەڵات و دەستکەوتی بەدەستھێناوە بۆ ئەو چالاکییانای لە سینەما ھەیبوو، لەوانە: خەڵاتی ژیانی ئەی ئێف ئای لە ١٩٨٦، خەڵاتەکانی ناوەندی کێنیدی لە ١٩٩٠، مەدالیای ھونەری نەتەوەیی لە ١٩٩٣، و خەڵاتی بافتا لە ١٩٩٥. ھەروەھا خەڵاتی باشترین دەرھێنەری ئەمریکی، خەلاتی لۆرێل بۆ باشترین سیناریۆ، و خەڵاتی باشترین بەرھەمھێنەری ئەمریکی بردووەتەوە. حەوت لە فیلمەکانی لە تۆمارەکانی فیلمی نەتەوەیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پارێزراون بەھۆی گرنگی فیلمەکان لە ڕووی چاند، مێژوو، و جوانی.* 








 سەرچاوەکان 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٦
پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
پۆل:نووسەرە پیاوە ئەمریکییەکانی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:سیناریۆنووسانی ئەمریکی سەدەی ٢٠ەم
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:بەرھەمھێنەرانی فیلمی ئەمریکی
پۆل:سیناریۆنووسە کوڕە ئەمریکییەکان
پۆل:جووە نەمسایییەکان
پۆل:براوەکانی خەڵاتی ئۆسکاری باشترین دەرھێنەر
پۆل:براوەی باشترین دەرھێنەری گۆڵدن گڵۆب
پۆل:ناشتەکان لە گۆڕستانی وێستوود
پۆل:دەرھێنەرانی فیلمی کۆمیدی
پۆل:براوەکانی دەیڤد دی دۆناتێلۆ
پۆل:براوەکانی خەڵاتی گیڵد ئۆف ئەمریکا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئینگلیزی
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم بە زمانی ئاڵمانی
پۆل:سیناریۆنووسە جولەکەکانی ئەمریکا
پۆل:نیشانی فەرماندە سوارچاکە ناوازەکانی کۆماری فیدڕالی ئەڵمانیا
پۆل:دەرھێنەرانی فیلم لە کالیفۆرنیا