قەڵای مەرجانی

قەڵای مەرجانی پێکهاتەیەکی بەردی لیمۆی ئۆلیتە کە لەلایەن ئێدوارد لیدسکالنینی سەرنجڕاکێشی لاتڤی-ئەمریکی (١٨٨٧-١٩٥١) دروستکراوە. دەکەوێتە خاکێکی نەبەستراو لە میامی-دەید کاونتی، فلۆریدا ، لە نێوان شارەکانی هۆمستید و لێزەر سیتی . پێکهاتەکە لە چەندین بەردی گەورە پێکهاتووە، هەریەکەیان کێشیان چەند تەنێکە ، کە بە شێوەی جۆراوجۆر پەیکەرسازی کراوە، لەوانە دیواری تەختە، مێز، کورسی، مانگێکی هیلال، نافورەی ئاو و کاتژمێری خۆر.  لە ئێستادا شوێنێکی گەشتیاری تایبەتە. قەڵای مەرجانی بەهۆی ئەفسانەی دەوروبەری دروستکردنیەوە بەناوبانگە کە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە بە تەنیا لەلایەن لیدسکالنینەوە دروستکراوە بە بەکارهێنانی موگناتیسی پێچەوانە یان توانای سەروو سروشتی بۆ جوڵاندن و نەخشاندنی بەردەکان.  

 مێژوو 
لە مادەی بانگەشەی کۆراڵ کاستڵ خۆیدا هاتووە کە ئێدوارد لیدسکالنین تەمەنی ٢٦ ساڵ بووە کاتێک لەناکاو لەلایەن دەزگیرانەکەی ئەگنێس سکوڤست تەمەن ١٦ ساڵەوە لە لاتڤیا ڕەتکرایەوە، تەنها ڕۆژێک پێش هاوسەرگیرییەکە.دوای ڕۆشتن بۆ ئەمریکا, دەرکەوت کە گوایە تووشی نەخۆشی سیل بووبێت, بەڵام لەخۆوە چاک بووەتەوە، ڕایگەیاند کە موگناتیس هەندێک کاریگەری لەسەر نەخۆشیەکەی هەبووە.[ <span title="there is no evidence of this statement that magnets were in any way involved in his recovery (January 2020)">وەرگێڕان پێویستە</span> ]

زیاتر لە ٢٨ ساڵ بەسەر بردووە لە دروستکردنی قەڵای مەرجانی، ڕێگەی نەدا کەس سەیری بکات لەکاتێکدا کاردەکات. [ <span title="He can be seen publicly working in this film, most likely from Universal Studios 'Person-Oddities' series, possibly 'THE FANTASTIC CASTLE' from May 1944 (Person Oddity, no. 131). Footage is available here : https://www.youtube.com/watch?v=kqNRweMt-sQ (January 2020)">دژبەیەک</span> ] چەند هەرزەکارێک ئیدیعایان کرد کە شایەتحاڵی کارەکانی بوون، دەیانگووت دا کە ئەو بووەتە هۆی ئەوەی بلۆکی مەرجانی بە ئاسانی بجووڵینێت وەک باڵۆنێکی هایدرۆجین .  [ باشتر سەرچاوە needed ] تاکە ئامرازی پێشکەوتوو کە لیدسکالنین باسی بەکارهێنانی کرد "هەڵگری جووڵەی هەمیشەیی " بوو.

لیدسکالنین لە سەرەتادا قەڵایەکی دروستکرد، کە ناوی لێنا "شوێنی ئێد"، لە شاری فلۆریدا لە ویلایەتی فلۆریدا لە دەوروبەری ساڵی ١٩٢٣. ئەو زەوییەی لە ڕوبێن مۆزەر کڕی کە هاوسەرەکەی هاوکاری کردبوو کاتێک تووشی حاڵەتێکی دیکەی زۆر خراپی تری نەخۆشی سیل بوو.   شاری فلۆریدا کە هاوسنوورە لەگەڵ ئێڤەرگلەیدز, باشووریترین شاری ئەمریکایە کە لە دوورگەیەکدا نییە. لەو کاتەدا شوێنێکی زۆر دوور بوو و گەشەسەندنێکی زۆر کەمی هەبوو. قەڵاکە لە شاری فلۆریدا مایەوە تا نزیکەی ساڵی ١٩٣٦ کاتێک لیدسکالنین بڕیاریدا بگوازرێتەوە و قەڵاکە لەگەڵ خۆیدا ببات. شوێنی دووەم و کۆتاییەکەی ناونیشانی پۆستی 28655 South Dixie Highway, Miami, FL 33033 ی هەیە، کە ئێستا لە چوارچێوەی سەرژمێری دروستکراوی Leisure City دەردەکەوێت بەڵام کە لە ڕاستیدا خاکی کاونتی دامەزراو نییە. دەوترێت کە ئەو گواستنەوەی وەک ئامرازێک بۆ پاراستنی تایبەتمەندی خۆی هەڵبژاردووە کاتێک گفتوگۆ سەبارەت بە پەرەپێدانی زەوی لە ناوچەی ڕەسەنی قەڵاکە دەستیپێکردووە.  سێ ساڵ بەسەر بردووە لە گواستنەوەی پێکهاتە پێکهێنەرەکانی قەڵای مەرجانی  لە باکوورەوە لە فلۆریدا سیتیەوە بۆ شوێنی ئێستای لە دەرەوەی هۆمستید، فلۆریدا .

لیدسکالنین ناوی شوێنە نوێیەکەی ناوە "ڕۆک گەیت"(دەروازەی بەرد) بە ناوی ئەو دەروازە زەبەلاحەی دواوەی کە لە دیواری پشتەوە دروستی کردبوو. بەردەوام بوو لە کارکردن لەسەر قەڵاکە تا کاتی کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٥١. ئەو پارچە ئۆلیتانەی کە بەشێکن لە قەڵای نوێتر، لەنێو ئەوانەی لە شوێنی سەرەتاییەوە گواستراونەوە نین،بەڵکو لەسەر موڵکەکە دانرابوون کە تەنها چەند پێیەک لە دیوارەکانی قەڵاکە دووربن، حەوزەکە و چاڵەکەی تەنیشت دیواری باشوور، کانییە. کانیەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا پڕکراونەتەوە.

لە فلۆریدا سیتی، لیدسکالنین هەریەکەیان دە سەنت لە سەردانکەران وەرگرت بۆ ئەوەی گەشتێک بە گۆڕەپانی قەڵاکەدا بکەن. دوای ئەوەی ڕووی لە هۆمستید کرد، داوای بەخشینی بیست و پێنج سەنت کرد، بەڵام ئەگەر پارەیان نەبوو با سەردانکەران بەخۆڕایی بچنە ژوورەوە. لە دەروازەی پێشەوەی هەڵکەندراو لەسەر بەردەکاندا هەیە کە نووسراوە "دووجار زەنگ لێبدە". لە شوێنی ژیانی خۆی لە چیرۆکی دووەمی تاوەری قەڵاکە کە نزیک بوو لە دەروازەکەوە دەهاتە خوارەوە و گەشتەکەی بەڕێوە دەبرد. هەرگیز بە کەسی نەگوتووە کە لێی پرسیبێت چۆن قەڵاکەت دروست کردووە. بە سادەیی وەڵامی دەدایەوە "ئەگەر بزانیت چۆنە، قورس نییە".

کاتێک لێدسکالنین لێی دەپرسی کە بۆچی قەڵاکەی دروست کردووە، بە شێوەیەکی ناڕوون وەڵامی دەدایەوە کە بۆ "شانزە شیرینەکەی" بووە. ئەمە بە شێوەیەکی بەرفراوان پێدەچێت ئاماژەیەک بێت بۆ ئاگنێس سکوڤست (زۆرجار بە هەڵە بە "سکاف" دەنووسرێت). لە بڵاوکراوەی تایبەتی لیدسکالنین کتێبێک لە هەموو ماڵێکدا ، ئاماژە بەوە دەکات کە "شانزە شیرینەکەی" زیاتر ئایدیاڵێک بووە نەک واقیعێک. بەپێی گێڕانەوەیەکی لاتڤیا، ئەو کچە بوونی هەبووە، بەڵام لە ڕاستیدا ناوی هێرمین لوسیس بووە. Stollznow, Karen. 

کاتێک لیدسکالنین لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ نەخۆش کەوت، تابلۆیەکی لەسەر دەرگای دەروازەی پێشەوەی دانا "ڕۆیشتن بۆ نەخۆشخانە" و بە پاس ڕۆیشت بۆ نەخۆشخانەی جاکسۆن میمۆریال لە میامی . لە کاتێکدا تووشی جەڵتە بووە، یان پێش ئەوەی بەرەو نەخۆشخانە بڕوات یان لە نەخۆشخانە. دوای بیست و هەشت ڕۆژ بەهۆی هەوکردنی گورچیلە (تووشبوونی نەخۆشیێکی گوورچیلە) لە تەمەنی ٦٤ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد. لە بەڵگەنامەی مردنیدا ئاماژەی بەوە کردووە کە مردنی لە ئەنجامی " یوریمیا ؛ لەکارکەوتنی گورچیلە، لە ئەنجامی هەوکردن و چڵک" بووە. 

لەکاتێکدا لێکۆڵینەوە لە موڵکەکە دەکرا، ٣٥٠٠$(کە دەکاتە ٤١،٠٨٥$ لە ساڵی ٢٠٢٣) لە نێوان کەلوپەلی تایبەتی لیدسکالنین دۆزرایەوە. داهاتەکەی لە ئەنجامدانی گەشت و فرۆشتنی نامیلکە سەبارەت بە بابەتگەلی جۆراوجۆر (لەوانەش جەریانی موگناتیسی) و فرۆشتنی بەشێک لە جاکە ١٠ دۆنمییەکەی بەدەستهێنابوو موڵک بۆ دروستکردنی ڕێگای یەکەمی ئەمریکا.  بەو پێیەی هیچ وەسیەتنامەیەکی نەبوو، قەڵاکە بوو بە موڵکی نزیکترین خزمی زیندوو لە ئەمریکا، کوڕەزایەکی خەڵکی میشیگان بوو بە ناوی هاری. 

ماڵپەڕی کۆراڵ کاستڵ بڵاویکردەوە، کوڕەزاکەی تەندروستی خراپ بووە و لە ساڵی ١٩٥٣ قەڵاکەی بە خێزانێکی ویلایەتی ئیلینۆیس فرۆشتووە. بەڵام ئەم چیرۆکە جیاوازە لە نامەی کۆچی دوایی خاوەنی پێشووی قەڵای کۆڕاڵ، جولیۆس لیڤین، زێڕینگەرێکی خانەنشینکراوی شاری شیکاگۆ لە ویلایەتی ئیلینۆیس. لە نامەی مردنەکەدا هاتووە کە لیڤین لە ساڵی ١٩٥٢ زەویەکەی لە ویلایەتی فلۆریدا کڕیوە و ڕەنگە ئاگاداری ئەوە نەبووبێت کە تەنانەت قەڵایەک لەسەر ئەو زەوییە هەیە. 

خاوەن نوێیەکان کردیان بە شوێنێکی گەشتیاری سەرنجگر و ناوی ڕۆک گەیتیان گۆڕی بۆ ڕۆک گەیت پارک، و دواتر بۆ کۆراڵ کاستڵ(قەڵای مەرجەنی). 

لە مانگی یەکی ساڵی ١٩٨١، لیڤین قەڵاکەی بە کۆمپانیای Coral Castle, Inc. فرۆشت بە بڕی ١٧٥،٠٠٠$(٥٨٦،٤٩٣$ لە ساڵی ٢٠٢٣) .  کۆمپانیاکە ئەمڕۆ خاوەندارێتی خۆی دەپارێزێت.

لە ساڵی ١٩٨٤دا، موڵکەکە خراوەتە لیستی زانیارییەکانی تۆماری نیشتمانی شوێنە مێژووییەکان .  لە ژێر ناوی (رۆک گەیت)"دەروازەی بەرد" زیاد کرا، بەڵام ناوی ناو لیستەکە لە ساڵی ٢٠١١ گۆڕدرا بۆ (کۆراڵ کاسڵ)"قەڵای مەرجانی". Recent Listings April 15, 2011, National Park Service, April 2, 2010. 

ئەو تابلۆ بەردینەی کە تەنها لەناو موڵکەکەدایە کە لەسەری نووسراوە "Adm. 10c Drop Below" ڕەسەن نییە بۆ قەڵای کۆڕاڵ. لیدسکالنین ئەم تابلۆیەی دروستکرد و لەبەردەم شوێنی پێشووی خۆی لە فلۆریدا سیتی دانا کاتێک بێزار بوو لە پێدانی "نمایشێکی ئازاد" بەو سەردانکەرانەی کە بێباکانە بوون و دارستانەکانی لە پێیان دەدا. ئەم تابلۆیە لەلایەن خاوەنەکانی شوێنی ئێدەوە بەخشراوە و لە ساڵانی دواتردا لێرە دانراوە. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2021)">وەرگێڕان پێویستە</span> ]

 قەڵاكە 
وێنۆک| دیمەنێک لە ناو قەڵای مەرجانییەوە
وێنۆک| بەردە سێ تۆنەکە
گۆڕەپانی قەڵای مەرجانی پێکهاتووە لە ١٠٠٠ تۆن لە بەردەکان کە دانراون لە شێوەی دیوار و نەخشاندنی و مۆبیلیات و تاوەرێکی قەڵا. بە شێوەیەکی باو بە هەڵە پێیان وایە لە مەرجانی دروستکراوە, لە ڕاستیدا لە ئۆلیت دروستکراوە کە بە بەردی لیمۆی ئۆلیتیکیش ناسراوە . ئۆلیت بەردێکی نیشتووییە کە پێکهاتووە لە دەنکی بچووکی گۆیی تێکەڵی چینی کاربۆنات کە ڕەنگە چڕیی ناوچەیی توێکڵی بەبەردبوو و مەرجانی لەخۆبگرێت. میامی ئۆلیت لە سەرانسەری باشووری ڕۆژهەڵاتی فلۆریدا لە پاڵم بیچ کاونتی تا فلۆریدا کیس دەبینرێت. Miami Limestone , Florida Department of Environmental Protection زۆرجار ئۆلیت لە ژێر تەنها چەند ئینجێک لە خاکی سەرەوەدا دەبینرێت، وەک لە شوێنی قەڵای مەرجانی.

بەردەکان بەبێ پێکبەستە بەیەکەوە دەبەسترێنەوە . بە بەکارهێنانی کێشەکەیان لەسەر یەک دانراون بۆ ئەوەی پێکەوە بمێننەوە. وردەکارییەکانی کاری دەستی ئەوەندە وردە و بەردەکان بە وردی بەستراونەوە کە هیچ ڕووناکییەک بە جومگەکاندا تێناپەڕێت.  بەردی بەرزی ڕاست کە دیواری دەوری پێکدەهێنن بەرزییەکی یەکسانیان هەیە. تەنانەت لەگەڵ تێپەڕبوونی دەیان ساڵدا بەردەکان نەگۆڕاون.

لەنێو تایبەتمەندی و نەخشاندنەکاندا تاوەرێکی قەڵای دوو نهۆمی کە وەک شوێنی ژیانی لیدسکالنین کاری دەکرد (دیوارەکان پێکهاتبوون لە پارچە بەردێکی بەرزی ٨ پێ)، کاتژمێرێکی خۆری ورد, تەلەسکۆپێکی جەمسەری, ئۆبێلیسکێک, باربێکیوو، بیرێکی ئاو, نافورەیەک, ئەستێرە و هەسارەی ئاسمانی، و چەندین پارچە مۆبیلیات. پارچە مۆبیلیاتەکان بریتین لە مێزێکی شێوە دڵ، مێزێک لە شێوەی فلۆریدا، بیست و پێنج کورسی لەرزین ، کورسی لە مانگی هیلال دەچێت، بانیۆ، جێگا و تەخت .

جگە لە چەند شتێک، ئەو شتانە لە تاکە پارچە بەرد دروستکراون کە بە تێکڕا کێشیان ١٤ تۆن . گەورەترین بەرد کێشی ٢٧ تۆن و بەرزترینیان دوو مۆنۆلیتن(بەردی مەزن) کە  وەستاون هەریەکەیان.

بە بارستایی ٨.٢ تۆن دەروازەیەکی سووڕاوە کە بەرزییەکەی ٨ پێیە، پێکهاتەیەکی بەناوبانگی قەڵاکە، کە لە بەرنامە تەلەفزیۆنییەکانی گەڕان بەدوای...  و ئەوە باوەڕپێنەکراوە! .  دەروازەکە بەجۆرێک نەخشێنراوە کە لە ماوەی چارەکێک ئینج لە دیوارەکانەوە جێی ببێتەوە. هاوسەنگییەکی باشی هەبوو، دەوترێت منداڵێک دەتوانێت بە پاڵنانی پەنجەیەک بیکاتەوە. نهێنی میحوەرەکەی دەروازەکە کە بە تەواوی هاوسەنگ بوو و ئەو ئاسانییەی کە بەو ئاسانییە دەسوڕایەوە بۆ دەیان ساڵ بەردەوام بوو تا لە ساڵی ١٩٨٦دا کارکردنی وەستا. بۆ ئەوەی لاببرێت، شەش پیاو و کرێنی ٤٥ تۆن بەکارهێنران. کاتێک دەروازەکە لابرا، ئەندازیارەکان بۆیان دەرکەوت کە چۆن لیدسکالنین ناوەند و هاوسەنگی کردووە. لە سەرەوە بۆ خوارەوە کونێکی کون کردبوو و شەفتێکی کانزایی تێدا بوو. بەردەکە لەسەر بۆڵبەرینێکی بارهەڵگری کۆن وەستابوو . ئەوە ژەنگاویبوونی ئەم بؤلبەرینە بوو کە لە ئەنجامدا دەروازەکە نەسوڕایەوە. دواتر گۆڕیانەوە بە بۆڵبەرین و شەفتی نوێ، لە ٢٣ی تەمموزی ١٩٨٦دا خرایەوە سەر شوێنی خۆی  ساڵی ٢٠٠٥ شکستی هێنا و دووبارە چاککرایەوە؛ بەڵام بە هەمان ئاسانی کە جارێک دەسوڕایەوە ناسوڕێتەوە.

قەڵای مەرجانی تا ئێستاش وەک شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگ دەمێنێتەوە. کتێب و گۆڤار و بەرنامە تەلەفزیۆنییەکان باس لەوە دەکەن کە چۆن لیدسکالنین توانیویەتی پێکهاتەکە دروست بکات و بەردەکان بجوڵێنێت کە کێشیان چەندین تەنە. ئەو ئیدیعایانەی کە دەڵێن کەس لیدسکالنینی لە شوێنی کارەکەی نەبینیوە و بەردەکانی هەڵداوە، ڕەتکراوەتەوە. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2021)">citation needed</span> ] دەوترێت ئۆرڤاڵ ئیروین شایەتحاڵی ئەوە بووە کە بەردەکانی هەڵدەکێشێت و بەشێک لە دیوارەکەی هەڵدەگرێت، و شێوازەکانی لە کتێبەکەیدا وێنا کردووە کە Mr. Can't Is Dead .  کۆمەڵەی فیلمی نێمیث لە ساڵی ١٩٤٤ فیلمێکی دیکۆمێنتاریی کورتە فیلمی بەرهەمهێنا کە تێیدا لە شوێنی کارەکەیدا  . ماڵپەڕی کۆراڵ کاستڵ دەڵێت "ئەگەر هەرگیز کەسێک پرسیاری لە ئێد کرد سەبارەت بەوەی کە چۆن بلۆکەکانی مەرجانی دەجوڵێنێت، ئێد تەنها وەڵامی دەدایەوە کە بە باشی لە یاساکانی کێش و هێڵی کاریگەری تێگەیشتووە".  هەروەها ڕایگەیاندووە کە "نهێنییەکانی هەرەمەکانی دۆزیوەتەوە"، ئاماژەی بە هەرەمی گەورەی گیزە کردووە. 

 لە کولتوری باودا 

 هەندێک جار قەڵای مەرجانی بە ستۆنهێنجی فلۆریدا ناودەبرێت. Jeff Klinkenberg. 
 فیلمی The Wild Women of Wongo لە ساڵی ١٩٥٨دا قەڵای مەرجانی وەک سێتی پەرستگای خودای ئەژدیها بەکارهێناوە. 
 دیمەنە مانگییەکانی فیلمی Nude on the Moon لە ساڵی ١٩٦١ لە قەڵای مەرجانی وێنەگیراون. 
 لە فیلمی مۆسیقای منداڵان Jimmy, the Boy Wonder ساڵی ١٩٦٦، قەڵای مەرجانی وەک پاشبنەمایەک لە چەندین دیمەندا بەکارهێنرا.
 "قەڵای نهێنییەکان" ئەڵقەیەکی بەرنامەی Leonard Nimoy's program In Search of.. (1976-1982) کە دراماتیزەکردنی لیدسکالنین لەخۆدەگرێت کە بەردەکان بە کەمترین هەوڵ دەجووڵێنێت. 
 لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠١٤ History Channel بەشێکی دەربارەی قەڵای مەرجانی لە زنجیرەی Ancient Aliens (وەرزی دووەم، ئەڵقەی هەشتەم)، "پێکهاتە نهێنییەکان" پەخشکرد. 
 گۆرانی "Sweet Sixteen" لە ساڵی ١٩٨٦ Billy Idol ئیلهامێکی لە چیرۆکی لیدسکالنین و قەڵای کۆڕاڵ وەرگرتووە. 
 کتێبی جۆن مارتن بە ناوی Coral Castle Construction  کە لە تشرینی دووەمی ٢٠١٢ بڵاوکرایەوە، باس لەوە دەکات کە چۆن ئێد لیدسکالنین پێکهاتەکەی لەسەر بنەمای بنەما ئەندازیارییە بنەڕەتییەکان دروستکردووە.
 لە یاری ڤیدیۆیی Fortnite, شوێنێک بە ناوی Coral Castle بوونی هەیە. نازانرێت ئایا ئاماژەیە بۆ قەڵای مەرجانی ژیانی ڕاستەقینە یان نا. لە مانگی ئابی ٢٠٢٠ ئەو کۆمپانیایە کە خاوەنی کۆمپانیای کۆراڵ کاستڵە، سکاڵای لەسەر کۆمپانیای ئێپیک گەیمز تۆمارکرد بەهۆی پێشێلکردنی نیشانە بازرگانییەکان. 
 لە ڕۆمانیThe Island of Eternal Love ، لە نووسینی نووسەری Cuban-American author Daína Chaviano، بەشێکی تەواو ("زۆر نزیک لە دڵم") تایبەتە بە مێژووی قەڵای مەرجانە و بیناکارەکەی ئێدوارد لیدسکالنین . 

 هەروەها ئەمانە ببینە 

 قەڵای بیشۆپ, پڕۆژەیەکی بیناسازی یەک کەسییە لە نزیک شاری ڕای لە ویلایەتی کۆلۆرادۆ
 فێردیناند شیڤال, پۆستەچییەکی فەرەنسی کە قەڵایەکی بەردی هاوشێوەی Le Palais ideal ی دروستکردووە
 قەڵای نهێنی, پڕۆژەیەکی بیناسازی یەک کەسییە و لە ساڵانی ١٩٣٠ لە شاری فۆنیکس لە ویلایەتی ئەریزۆنا لەلایەن بۆیس لوتێر گولیەوە دروستکراوە
 تاوەری واتس, دیزاین و دروستکراوی لەلایەن سیمۆن ڕۆدیا

 سەرچاوەکان 


 کتێبنامە 


 Skeptic Magazine article
 Coral Castle aerial photographs
پۆل:ئەو پۆتانانەی لەسەر ویکیدراوە ھەن