لواوی (فەلسەفە)

لە فەلسەفە و بە تایبەت لە لۆژیکدا، لواوی یا ڕێتێچوویی یا ئیمکان دۆخی نێوان پێویستبوون (زەروورەت) و مەحاڵبوونە. فەیلەسووفان، لە کۆنەوە،  دوو جۆر ئیمکانیان لێک جیا کردووەتەوە: ئیمکانی گشتی، کە بە ئینگلیزی پێی دەڵێن possibility و، ئیمکانی تایبەت، کە بە ئینگلیزی پێی دەڵێن contingency. کە دەڵێن شتێ مومکینە بە ئیمکانی گشتی، یانی ئەو شتە مەحاڵ نییە، بەڵام، دەتوانێ زەرووری و پێویست بێ. کە دەڵێن شتێ مومکینە بە ئیمکانی تایبەت، یانی ئەو شتە مەحاڵ نییە، بەڵام، لە ھەمان کاتدا، پێویستیش نییە. شتێ کە contingent-ە (ئیمکانی تایبەتی ھەیە) نە مەحاڵە و نە پێویستە. کاتێ وشەی ئیمکان یا لواوی بەتەنیا بە کار بچێ و، گشتیبوون یا تایبەتبوونی دیاری نەکرابێ، مەبەست لێی ئیمکانی تایبەتە.

 قەزیەگەلی لواو یا ڕێتێچوو 
ئەگەر قەزیەیەک لە ھەموو ھەلومەرجە شیاوەکاندا دروست بێ، دەڵێن ئەو قەزیەیە پێویستە. «ھەرکەس کە شووە، ژنی خواستووە» وەھا قەزیەیەکە. ئینسان ناتوانێ ھیچ ھەلومەرجێ تەسەوور بکا کە ئەم قەزیەیە تیا دروست نەبێ، ئەڵبەت بەو فەرزە کە وشەکانی «شوو» و «ژنخواستن» ھەر ئەو مانای ئاسایییانە بێ. بە پێچەوانەوە، قەزیەی «قاز سپییە» ھەمیشە ڕاست نییە. تەسەوورکردنی ھەلومەرجی وا کە تێیدا قاز ڕەش یا خۆڵەمێشی یا ھەر ڕەنگێکی تر بێ، زۆر ئاسانە. بەم جۆرە قەزیانە دەڵێن قەزیەگەلی لواو یا ڕێتێچوو یا مومکین.

 لواویی لۆژیکی و لواویی ئەزموونی 
لواویی یا ڕێتێچوونی لۆژیکی تەنیا کاتێ دێتە پێشەوە کە تێگەیشتەی شتێ تایبەتمەندیگەلی ناتەبا لەگەڵ یەکتری تیا نەبێ. بۆ وێنە، تێگەیشتەی بازنەی چوارگۆش لە ڕووی لۆژیکییەوە مەحاڵ و دەستنەداوە، بەڵام تێگەیشتەی تەنێک کە بەبێ تێپەڕین لە ھەموو خاڵە ناوبژییەکانی نێوان، لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر بڕوا، ناتەباییی لۆژیکیی تیا نییە، بەڵام لە ڕووی ئەزموونییەوە مەحاڵ و دەستنەداوە. لە بەرامبەردا، تێگەیشتەی کێوێک لە زێڕ ھەم لە ڕووی لۆژیکییەوە ڕێی تێدەچێ و ھەم لەگەڵ ھەلومەرجەکانی ئەزموونیشدا دەگونجێ.

 سەرچاوەکان 

پۆل:چەمکەکان لە لۆژیک
پۆل:پێشنیار