مێژووی کەتەلۆنیا

کەتەلۆنیا بۆ یەکەمجار لە چاخی بەردینی کۆنیی ناوەڕاستدا ھاتە بوون، وەک سەرجەم دیوەکانی تری دەریای ناوەڕاستی نیمچە دوورگەی ئیبیریا ناوچەکە لەلایەن ئیبیرییەکانەوە داگیر کرابوو و چەندین کۆلۆنی یۆنانی لە کەناراوەکاندا پێش داگیرکردنی ڕۆمەکان دامەزران. یەکەم ناوچەی ھیسپانیا بوو کە ئەویش لەلایەن ڕۆمەکانەوە داگیرکرا. پاشان دوای ڕووخانی بەشی ڕۆژاوای ئیمپراتۆرییەتی ڕۆمانی کەوتە ژێر دەسەڵاتی ڤیزیگۆتیکەکانەوە. لە ساڵی ٧١٨ ناوچەکە لەلایەن خەلافەتی ئومەوییەکانەوە داگیرکرا و بوو بە بەشێک لە ئەندەلوس کە موسڵمانەکان فەرمانڕەوایییان دەکرد. ئیمپراتۆرییەتی فرانکەکان ناوچەی موسڵمانەکانیان داگیر کرد، بە داگیرکردنی بارسێلۆنا لە ساڵی ٨٠١ کۆتایی ھات، ئەمەش وەک بەشێک لە دروستکردنی ناوچەیەکی گەورەتری پارێزگا و شارستان، مەسیحییەکان دژی دەسەڵاتی ئیسلامی بوون، کە لە ڕووی مێژوویییەوە بە مارکا ھیسپانیکا ناسراوە. لە سەدەی دەیەمدا پارێزگای بەرشەلۆنە بەرەو پێشچوو و سەربەخۆ بوو لە دەست دەسەڵاتی فرانکەکان.

لە سەدەی نۆزدەھەمدا کەتەلۆنیا بەھۆی شەڕی ناپلیۆن و کارلیستەوە کاریگەرییەکی زۆری لەسەر بوو؛ داگیرکاری ناپلیۆن و شەڕی دواتری ئیسپانیا قۆناغێکی گێژاوی سیاسی و ئابووری دەستی پێکرد، بەڵام دواتر ناوچەی کەتەلۆنیا بوو بە ناوەندێکی پیشەسازی، لەگەڵ گەشەکردنی سامانی فراوانیی پیشەسازی، کەتەلۆنیا ڕێنێسانسێکی کولتووری بەخۆیەوە بینی لەگەڵ ناسیۆنالیزمی سەرەتایی لەکاتێکدا بزووتنەوەی کرێکارانیش (بە تایبەت ئەنارکیزم) دەرکەوتن.

لە سەدەی بیستەمدا کەتەلۆنیا بووە خاوەنی پلەی جیاوازی سەربەخۆیی بوو و لەدەستدانیان. کۆماری دووەمی ئیسپانیا (١٩٣١–١٩٣٩) خۆبەڕێوەبەری کەتەلۆنی و بەکارھێنانی فەرمی زمانی کەتەلۆنی دامەزراند، وەک زۆربەی نەتەوەکانی دیکەی ئیسپانیا، کەتەلۆنیا (کە لە بەرامبەردا پرۆسەیەکی شۆڕشگێڕانەی بەخۆیەوە بینی) لە شەڕی ناوخۆی ساڵانی ١٩٣٦–١٩٣٩دا شەڕی کرد بۆ بەرگریکردن لە کۆمارییەکان، شکستی کۆمارییەکان دیکتاتۆرییەتی فرانسیسکۆ فرانکۆی دامەزراند کە سەرکوتێکی توندی لێکەوتەوە و سەربەخۆیی نەتەوەکانی ئیسپانیای سەرکوت کرد. لەگەڵ وێران بوون و پچڕانی ئیسپانیا لە بازرگانی نێودەوڵەتی و سیاسەتی ئۆتارکی ڕژێم، کەتەلۆنیا وەک ناوەندێکی پیشەسازی، زیانێکی زۆری بەرکەوت؛ بوژانەوەی ئابووری ھێواش بووەوە. لە نێوان ساڵانی ١٩٥٩ و ١٩٧٤ ئیسپانیا دووەم خێراترین فراوانبوونی ئابووری لە جیھاندا بەخۆیەوە بینی کە بە دەرئاسای ئیسپانی ناسراوە و کەتەلۆنیا وەک گرنگترین ناوچەی پیشەسازی و گەشتیاری ئیسپانیا گرنگی خۆی ھەبوو. لە ساڵی ١٩٧٥ فرانکۆ کۆچی دوایی کرد و ڕژێمەکەی کۆتایی ھات و لە دەستووری نوێی دیموکراسی ئیسپانیا لە ساڵی ١٩٧٨، دان بە ئۆتۆنۆمی و زمانی کەتەلۆنیادا نرا. لە کاروباری ناوخۆدا خۆبەڕێوەبەرییەکی بەرچاوی بەدەستھێنایەوە و ئەمڕۆش یەکێکە لە کۆمەڵگە گرنگ و ھەستیارەکانی ئیسپانیا و ئەورووپا، لە ڕووی ئابوورییەوە. لە ساڵانی ٢٠١٠ەوە داوای سەربەخۆیی کەتەلۆنیا لەلایەن کەتەلۆنییەکانەوە لە زیاد بووندایە.

 پێش تۆمارکردنی مێژوو 
وێنۆک|نەخشی ئەشکەوتەکانی ئێل کۆگول، کە وەک بەشێک لە میراتی جیھانیی یوونێسکۆ ناسراون
یەکەم شوێنی نیشتەجێ بوونی مرۆڤ کە ئێستا ناسراوە لە کەتەلۆنیا لە سەرەتای سەردەمی کۆنی بەردینی ناوەڕاست بووە. کۆنترین شوێنەواری بەجێماوەی ناسراویی مرۆڤەکان، شەویلگەی خوارەوەی مرۆڤە، کە لە بانیۆلێس دۆزراوەتەوە، لەلایەن ھەندێک سەرچاوەوە بە سەردەمی پێش نیاندەرتاڵ پۆلێن کراوە کە تەمەنی نزیکەی ٢٠٠ ھەزار ساڵە؛ سەرچاوەکانی تر باس لەوە دەکەن کە تەمەنی تەنھا نزیکەی یەک لەسەر سێی ئەو ساڵەیە.García-Argüelles, P. ; Nadal, J. ; Fullola, J.M (2005). El abrigo del filador (Margalef de Montsant, Tarragona) y su contextualización cultural y cronológica en el nordeste peninsular, Trabajos de Prehistoria 62, num. 1, 2005, pp. 65–83.

سەردەمی چاڵکۆلتیک یان ئینۆلتیک لە کەتەلۆنیا لە نێوان ساڵانی ٢٥٠٠ بۆ ١٨٠٠ پێش زایین پەرەی سەند، لەگەڵ دەستپێکردنی دروستکردنی کەلوپەلی لە مس دروستکراو. سەردەمی برۆنزی لە نێوان ساڵانی ١٨٠٠ بۆ ٧٠٠ پێش زایین ڕوویداوە. پاشماوەی ئەم سەردەمە کەمن، بەڵام ھەندێک شوێنی نیشتەجێبوونی ناسراو لە ناوچەی خوارووی سێگرێ ھەن.J. Maluquer de Motes: "Late Bronze and Early Iron in the valley of the Ebro" (The Europea Community in Later Prehistory. Studies in honour of C. F. C. Hawkes; Routledge & Kegan 1971, pp. 107–120) لە دەوروبەری ناوەڕاستی سەدەی حەوتەمی پێش زایین، سەردەمی ئاسن گەیشتە کەتەلۆنیا.

 شوێنەوارناسی 
تیمێکی شوێنەوارناسان بە سەرۆکایەتی جۆزێپ ماریا ڤێرگێس ئەشکەوتێکی پڕ لە نەخشی مێژوویی ئەسپ و گا و ھەندێک ھێمایان دۆزییەوە، کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ ١٥ ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە دەشکەوتی فۆنت مەیجەر لە ساڵی ٢٠٢٠. لایەنی نائاسایی دەشکەوتە دۆزراوەکە ئەوەیە کە ڕاستەوخۆ لەسەر ڕووی نەرمی بەردەکان نەخشێندراوە.

 ئەمانەش ببینە 
 کەتەلۆنییەکان
 کەتەلۆنیا
 بزووتنەوەی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا
 ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی کەتەلۆنیا

 بەستەرە دەرەکییەکان 
 Enciclopèdia.cat
 مۆزەخانەی مێژوویی کەتەلۆنیا
 کتێبخانەی کەتەلۆنیا
 ئەرشیفی تاجی ئەراگۆن
 ئەرشیفی نیشتمانی کەتەلۆنیا
 مێژووی گشتیی کەتەلۆنیا
 ڕۆحی کەتەلۆنیا
 ڕێپێوانی ئیسپانیا

 سەرچاوەکان 

پۆل:مێژووی کەتەلۆنیا
پۆل:CS1: Julian–Gregorian uncertainty
پۆل:کەتەلۆنیا
پۆل:ئیسپانیا
پۆل:مێژوو بەپێی وڵات و شار
پۆل:مێژوو بەپێی وڵات
پۆل:مێژوو بەپێی دابەشکاریی وڵاتەکان
پۆل:مێژوو بەپێی گرووپی ڕەگەزی
پۆل:ئەندەلوس
پۆل:فەڕەنسا
پۆل:ئیتالیا
پۆل:بارسێلۆنا
پۆل:ڤالێنسیا
پۆل:مەدرید