ئێس ئێس

ھێزە ئەمنییە تایبەتەکان یان یەکەکانی ئێس ئێس یان شوتزستافێل (بە ئەڵمانی: Schutzstaffel)؛ (بە گۆکردی ئەڵمانی: [ˈʃʊtsˌʃtafl̩] SS؛ ستایل کراوە بە پیتە ڕوونییەکان: ᛋᛋ)، بە واتای وشەیی «فەوجی پاراستن» ڕێکخراوێکی نیمچە سەربازی گەورە بوو کە لەلایەن ئەدۆڵف ھیتلەر و پارتی نازی لە ئەڵمانیای نازی سەرکردایەتی دەکرا، و دواتر لە سەرانسەری ئەورووپای داگیرکراوی ئەڵمانیا لەکاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا. سەرەتا بە یەکەیەکی بچووکی پاسەوانی ناسراو بە «سال-شوتز-Saal-Schutz» (بە ئەڵمانی: «ھۆڵی ئاسایش») کە لە خۆبەخشانی پارتی نازی پێکھاتبوو بۆ دابینکردنی ئاسایش بۆ کۆبوونەوەکانی پارتەکە لە میونشن. لە ساڵی ١٩٢٥ ھاینریچ ھیملێر پەیوەندی بەو یەکەیەوە کرد کە ڕێکخرایەوە و ناوی کۆتایی لێنرا لەژێر ڕێبەرایەتی ئەودا (١٩٢٩–١٩٤٥) لە پێکھاتەیەکی بچووکی نیمچە سەربازییەوە لە سەردەمی کۆماری ڤایماردا گەشەی کرد و بوو بە یەکێک لە بەھێزترین ڕێکخراوەکانی ئەڵمانیای نازی. لە ساڵی ١٩٢٦ خرایە ژێر فەرماندەیی ئێس ئای، باڵی سەربازی پارتی نازی کە بە کەتیبەی گەردەلوول ناسراوە. لە ساڵی ١٩٢٩ تا ڕووخانی ڕژێمی نازی لە ساڵی ١٩٤٥، ئێس ئێس یەکەم دەزگای ئەمنی بوو و یەکێک لەو ئەرکانەی پێیان سپێردرابوو، چاودێریکردنی خەڵک و ئەنجامدانی کردەوەی توندوتیژی و کوشتنی ئەوەی بە تیرۆری دەوڵەت ناسراوە لە ناوخۆی ئەڵمانیا، و بەشێکی تر لە ئەورووپا کە لەژێر داگیرکاری ئەڵمانیادا بوون. لە ساڵی ١٩٣٩ بوو بە یەکەیەکی نیمچە سەربازی سەربەخۆ کە ئەرکی پۆلیسی لە ناوەڕۆکی پارتی نازی دا ئەنجام دەدا، بەڵام لە ساڵی ١٩٤٥ کارەکانی قەدەغە کرا و بە ڕێکخراوێکی تاوانکاری ھەژمار کرا بەھۆی کارەکانی لە ھۆلۆکۆستدا.

ئەدۆڵف ھیتلەر دەستەیەکی دروست کرد بۆ پاراستنی و ڕێکخستنی ئەو شوێنانەی کە وتارەکانی تێدا پێشکەش دەکرد و دواتر بە دەستەی پاراستنی ھۆڵەکان ناسرا. ئەم یەکەیە لە جوولیۆس شریک و جۆزێف بێرختۆڵد پێکھاتبوو کە ئەندامی کەتیبەی گەردەلوول و ھەندێک لە توخمەکانی تۆپخانەی میونشن بوون. لە ساڵی ١٩٢٣ ناکۆکی ناوخۆیی لە نێوان ھێرمان ئێرھارت لە لایەک و ئێرنست ڕۆم و ئەدۆلف ھیتلەر لە لایەکی دیکەوە سەریھەڵدا، بۆیە ئەم یەکەیە ھەڵوەشایەوە و ھێزەکانی خورپە (Stroßtrupp) پێکھات کە لە ١٢ ئەندامی ئێس ئێس پێکھاتبوو. یەکەی پێکدادان ئەرکی بە پلەی یەکەم پاراستنی ھیتلەر بوو لە فەوجە ھێرشبەرەکانی پارتی نازی. جوولیۆس شریک و جۆزێف بێرختۆڵد بەرپرسی تیمەکانی پێکدادان بوون کە پێکھاتبوون لە ئۆلریچ گراف، ئیمیل مۆریس، کریستیان وێبەر، جۆزێف دیتریش، ڕودۆڵف ھێس، جاکۆب گریمینگەر، ھەروەھا واڵتەر بوخ و کارل فێلەر. دوای کودەتا شکستخواردووەکەی ھیتلەر لە ساڵی ١٩٢٣ ئەم ڕێکخراوە ھەڵوەشایەوە، جوولیۆس شرێک فەرمانی لە ھیتلەرەوە وەرگرت (لە ساڵی ١٩٢٥) بۆ پێکھێنانەوەی یەکەکانی پاراستنی ھۆڵەکان، ھەشت کەسی لە یەکەی پێکدادان ھەڵبژارد و بەم شێوەیە یەکەم ناوکی یەکەی ئێس ئێس پێکھێنرا، کە بە چەند ناوێکی وەک تیمی پاراستنی ھۆڵ و یەکەی ئێس ئێس ناودەھێندرا تا تیمی ھێرشبردن و لە کۆتاییدا ناونرا «یەکەی پاراستن» کە ھێرمان گۆرینگ ھەڵیبژارد، بە یەکێک لە ناوەکانی یەکەکانی فڕۆکەوانی ئەڵمانی. ئەم ڕێکخراوە بە خێرایی پەرەی سەند و ھەموو ئەڵمانیا و ھەزاران ئەندامی لەخۆگرت.

 سەرەتا 
 پێشەنگی ئێس ئێس 
تا ساڵی ١٩٢٣، حیزبی نازی بە سەرکردایەتی ئادۆلف ھیتلەر یەکەیەکی پاسەوانیی خۆبەخشی بچووکیان دروست کردبوو کە بە «زاڵ-شوتز» (Saal-Schutz - ئاسایشی ھۆڵ) دەناسران بۆ دابینکردنی ئاسایش لە کۆبوونەوەکانیاندا لە میونشن. ھەر لەو ساڵەدا، ھیتلەر فەرمانی پێکھێنانی یەکەیەکی پاسەوانیی بچووکی دەرکرد کە تەرخانکرابوو بۆ خزمەتی کەسیی خۆی. ئەو دەیویست ئەم یەکەیە جیا بێت لە «جەماوەری گوماناوی» حیزبەکە، تەنانەت جیا بێت لە ھێزە نیمچە سەربازییەکانی «شتورم ئاپتایلونگ» (SA - کەتیبەی گەردەلوول)، کە متمانەی پێیان نەبوو. پێکھاتە نوێیەکە ناوی «شتابس ڤاخە» (Stabswache - پاسەوانی ئەرکان)ی لێنرا. لە سەرەتادا یەکەکە لە ھەشت پیاو پێکھاتبوو بە فەرماندەیی یولیوس شرێک و جۆزێف بێرختۆڵد، و لەسەر شێوازی لیوای دەریایی ئێرھارت داڕێژرابوو کە بەشێک بوون لە «فرایکۆرپس»ی ئەو سەردەمە. یەکەکە لە ئایاری ١٩٢٣دا ناوی گۆڕدرا بۆ «شتۆس تروپ» (Shock Troops - ھێزەکانی ھێرشبەر).

"شتۆس تروپ" دوای کودەتا شکستخواردووەکەی ١٩٢٣ی ھۆڵی بیرە ھەڵوەشایەوە، کە ھەوڵێک بوو لەلایەن حیزبی نازییەوە بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لە میونشن. لە ساڵی ١٩٢٥دا، ھیتلەر فەرمانی بە شرێک کرد کە یەکەیەکی نوێی پاسەوانی ڕێکبخات بە ناوی "شوتز کۆماندۆ" (Schutzkommando - فەرماندەیی پاراستن). ئەرکی ئەم یەکەیە دابینکردنی پاراستنی کەسی بوو بۆ ھیتلەر لە ئەرک و بۆنە حیزبییەکاندا. ھەر لەو ساڵەدا، شوتز کۆماندۆ فراوانکرا بۆ ڕێکخراوێکی نیشتمانی و بەدوای یەکدا ناوەکەی گۆڕدرا بۆ "شتورم شتافڵ" (Sturmstaffel - پەلکی گەردەلوول)، و لە کۆتاییدا بۆ "شوتز شتافڵ" (Schutzstaffel - پەلکی پاراستن). بە شێوەیەکی فەرمی، ئێس ئێس دامەزراندنی خۆی لە ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٥ (دووەم ساڵیادی کودەتای ھۆڵی بیرە) دیاریکرد. ئێس ئێسە نوێیەکە سەرکردەکانی حیزبی لە سەرانسەری ئەڵمانیادا دەپاراست. یەکەی پاراستنی تایبەتی ئێس ئێسی ھیتلەر دواتر فراوانکرا بۆ ئەوەی یەکە جەنگییەکانیش لەخۆ بگرێت.

 سەرکردە سەرەتایییەکان 
شرێک، کە ئەندامێکی دامەزرێنەری ئێس ئەی و جێی متمانەی نزیکی ھیتلەر بوو، لە ئازاری ١٩٢٥ بوو بە یەکەم سەرۆکی ئێس ئێس. لە ١٥ی نیسانی ١٩٢٦، جۆزێف بێرختۆڵد وەک سەرۆکی ئێس ئێس شوێنی گرتەوە. بێرختۆڵد نازناوی پۆستەکەی گۆڕی بۆ «ڕایش فوھر-ئێس ئێس» (Reichsführer-SS - سەرکردەی ڕایشی ئێس ئێس). بێرختۆڵد بە چالاکتر لە پێشی نەکەی دادەنرا بەڵام تادەھات زیاتر بێزار دەبوو لەو دەسەڵاتەی ئێس ئەی بەسەر ئێس ئێس دا ھەیبوو. ئەمە بووە ھۆی ئەوەی سەرکردایەتی ئێس ئێس بگوازێتەوە بۆ جێگرەکەی، ئێرھارد ھایدن، لە ١ی ئازاری ١٩٢٧. لەژێر سەرکردایەتی ھایدندا، کۆدێکی توندتری دیسپلین جێبەجێ دەکرا کە لە ناو ئێس ئەی دا قبووڵ نەدەکرا.

لە نێوان ساڵانی ١٩٢٥ و ١٩٢٩، ئێس ئێس بە «گرووپ» (کەتیبە)یەکی بچووکی ئێس ئەی دادەنرا. جگە لە ناوچەی میونشن، ئێس ئێس نەیتوانی ھیچ گەشەیەک لە ژمارەی ئەندامەکانیدا بپارێزێت، کە لە ١٠٠٠ ئەندامەوە بۆ ٢٨٠ ئەندام دابەزی لەکاتێکدا ئێس ئەی بەردەوام بوو لە گەشەسەندنی خێرا. کاتێک ھایدن ھەوڵی دەدا ڕێگە لە ھەڵوەشانەوەی ئێس ئێس بگرێت، ھاینریش ھیملەر لە ئەیلوولی ١٩٢٧ بوو بە جێگری. ھیملەر توانای ڕێکخستنی باشتری لە ھایدن نیشاندا. ئێس ئێس ژمارەیەک «گاو» (Gaue - ھەرێم یان پارێزگا)ی دامەزراند.

 دەستنیشانکردنی ھیملەر 
بە ڕەزامەندی ھیتلەر، ھیملەر لە کانوونی دووەمی ١٩٢٩ پۆستی «ڕایش فوھر-ئێس ئێس»ی وەرگرت. گێڕانەوەی جیاواز ھەن دەربارەی ھۆکاری دەرکردنی ھایدن لە پۆستەکەی وەک سەرۆکی ئێس ئێس. حیزبەکە ڕای گەیاند کە بەھۆی «ھۆکاری خێزانی»یەوە بووە. لەژێر دەستی ھیملەردا، ئێس ئێس فراوان بوو و پێگەیەکی گەورەتری بەدەست ھێنا. ئەو ئێس ئێسی بە ڕێکخراوێکی ناسیۆنال سۆشیالیستی (نازی) نوخبە و ئایدۆلۆژیا-ئاژۆ دەزانێت، کە «تێکەڵەیەک بێت لە سوارچاکانی تیووتۆن، یەسووعییەکان (جەزووییتەکان)، و سامۆرایییە ژاپۆنییەکان». ئامانجی کۆتایی ئەو ئەوە بوو ئێس ئێس بکاتە بەھێزترین ڕێکخراو لە ئەڵمانیا و کاریگەرترین لق لە حیزبەکەدا. لە یەکەم ساڵی سەرکردایەتیکردنیدا ئێس ئێسی بۆ ٣٠٠٠ ئەندام فراوان کرد.

لە ساڵی ١٩٢٩دا، SS-Hauptamt (نووسینگەی سەرەکی ئێس ئێس) فراوانکرا و سەرلەنوێ ڕێکخرایەوە بۆ پێنج نووسینگەی سەرەکی کە مامەڵەیان لەگەڵ کارگێڕی گشتی، کارمەندان، دارایی، ئاسایش، و بابەتە ڕەگەزییەکان دەکرد. لە ھەمان کاتدا، ھەرێمەکانی ئێس ئێس دابەشکرد بۆ سێ ناوچەی سەرەکی (ڕۆژھەڵات، ڕۆژاوا، و باشوور). ئاستە نزمەکانی ئێس ئێس تا ڕادەیەکی زۆر بە بێ گۆڕانکاری مانەوە. ئەگەرچی بە فەرمی ھێشتا وەک ژێر-ڕێکخراوێکی ئێس ئەی سەیر دەکرا و بەرپرسیار بوو لەبەردەم سەرۆکی ئەرکانی ئێس ئەی، بەڵام لەم کاتەدا بوو کە ھیملەر دەستی کرد بە جێگیرکردنی سەربەخۆیی ئێس ئێس لە ئێس ئەی. قەبارە و دەسەڵاتی ئێس ئێس گەشەی کرد بەھۆی دڵسۆزییە تایبەتەکەی بۆ ھیتلەر، بە پێچەوانەی ئێس ئەی، کە وەک نیمچە-سەربەخۆ و ھەڕەشەیەک بۆ سەر باڵادەستی ھیتلەر بەسەر حیزبەکەدا سەیر دەکرا، بەتایبەتی لەبەر ئەوەی داوای «شۆڕشی دووەم»یان دەکرد. تا کۆتایی ساڵی ١٩٣٣، ئەندامانی ئێس ئێس گەیشتە ٢٠٩٬٠٠٠ کەس. لەژێر سەرکردایەتی ھیملەردا، ئێس ئێس بەردەوام بوو لە کۆکردنەوەی دەسەڵاتی زیاتر کاتێک ئەرکی زیاتری دەوڵەت و حیزب دەخرایە ژێر دەسەڵاتی دادوەرییەوە. بە تێپەڕبوونی کات ئێس ئێس تەنھا لەبەردەم ھیتلەردا بەرپرسیار بوو، گەشەسەندنێک کە تایبەتمەندی پێکھاتەی ڕێکخراوەیی تەواوی ڕژێمی نازی بوو، کە تێیدا نۆرمە یاسایییەکان جێگەیان گیرایەوە بەو کردەوانەی لەژێر «پرەنسیپی فوھر» (Führerprinzip) ئەنجام دەدران، کە تێیدا ویستی ھیتلەر لە سەرووی یاساوە دادەنرا.

لە نیوەی دووەمی ساڵی ١٩٣٤دا، ھیملەر سەرپەرشتی دروستکردنی "SS-Junkerschule"ی کرد، کە دامەزراوەیەک بوو تێیدا بەربژێرانی ئەفسەری ئێس ئێس مەشق و ڕاھێنانی سەرکردایەتی، ئاڕاستەکردنی سیاسی و ئایدۆلۆژی، و فێرکاری سەربازییان وەردەگرت. ڕاھێنانەکە جەختی لەسەر بێ بەزەیی و توندوتۆڵی دەکردەوە وەک بەشێک لە سیستەمی بەھاکانی ئێس ئێس، کە یارمەتیدەر بوو بۆ پەروەردەکردنی ھەستی باڵادەستی لەنێو پیاوەکاندا و فێری متمانە بەخۆبوونی دەکردن. یەکەم قوتابخانەکان لە "باد تۆڵز" و "براونشڤایگ" دامەزران، و قوتابخانەی زیاتر لە کلاگێن فورت و پراگ لە کاتی جەنگدا کرانەوە.

 ئایدۆلۆژیا 
ئێس ئێس وەک یەکەی نوخبەی حیزبی نازی سەیر دەکرا. لەگەڵ سیاسەتی ڕەگەزیی ئەڵمانیای نازی، لە ڕۆژانی سەرەتادا ھەموو بەربژێرانی ئەفسەری ئێس ئێس دەبوایە بەڵگەی ڕەچەڵەکی ئارییان پێشکەش کردایە تا ساڵی ١٧٥٠ و بۆ پلەکانی دیکە تا ساڵی ١٨٠٠. کاتێک جەنگ دەستی پێکرد و پشتڕاستکردنەوەی ڕەچەڵەک قورستر بوو، ڕێساکە ھەموارکرا بۆ سەلماندنی ئەوەی تەنھا داپیرە و باپیری بەربژێرەکە ئاری بوون، وەک لە یاساکانی نورنبێرگدا ھاتبوو. مەرجەکانی دیکە بریتی بوون لە گوێڕایەڵی تەواو بۆ «فوھر» و پابەندبوون بە گەل و نەتەوەی ئەڵمانیا. ھەروەھا ھیملەر ھەوڵیدا پێوەری جەستەیی بەپێی دەرکەوتن و باڵا دابنێت، بەڵام ئەم مەرجانە زۆر بە توندی جێبەجێ نەدەکران، و زیاتر لە نیوەی پیاوانی ئێس ئێس مەرجەکانیان تێدا نەبوو. ھاندەرەکانی وەک مووچەی بەرزتر و خانووی گەورەتر بۆ ئەندامانی ئێس ئێس دابین دەکرا چونکە چاوەڕێ دەکرا منداڵی زیاتر لە خێزانێکی مامناوەندی ئەڵمانی بخەنەوە وەک بەشێک لە پابەندبوونیان بە عەقیدەی حیزبی نازی.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٥ لە ئەڵمانیا
پۆل:دژە جوولەکەکان لە ئەڵمانیا
پۆل:ھێنریک ھیملەر
پۆل:ڕێکخراوەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٥
پۆل:ھۆلۆکۆست
پۆل:ھۆلۆکۆست لە ئەڵمانیا