کەتەلۆنییەکان

کەتەلۆنییەکان (بە کەتەلۆنی، فەرەنسی و ئۆسیتی: catalans، ، ئیتاڵی: catalani) گرووپێکی نەتەوەیی ڕۆمانسین خەڵکی کەتەلۆنیان و بە زمانی کەتەلۆنی قسە دەکەن. جۆری فەرمی ئێستای «کەتەلۆنییەکان» ھاووڵاتیانی کەتەلۆنیان کە کۆمەڵگەیەکی سەربەخۆیە لە ئیسپانیاArticle 7 of Catalonia's Statute of Autonomy of 2006: "Gaudeixen de la condició política de catalans o ciutadans de Catalunya els ciutadans espanyols que tenen veïnatge administratiu a Catalunya." و دانیشتووانی ناوچەی مێژوویی ڕۆسیلۆنن لە باشووری فەرەنسا، ھەروەھا پێی دەوترێت باکووری کەتەلۆنیا و پەیس کەتەلۆنی (Pays Catalan) بە فەرەنسی.

ھەروەھا ھەندێک لە نووسەران وشەی «کەتەلۆنییەکان» درێژ دەکەنەوە بۆ ئەوەی ھەموو ئەو کەسانە بگرێتەوە کە خەڵکی ئەو ناوچانەن کە زمانی کەتەلۆنی تێیدا قسە دەکرێت، ئەوانیش ئەوانەی خەڵکی ئەندۆرا و ڤالێنسیا و دوورگەکانی بالیاریک و ڕۆژھەڵاتی ئەراگۆن و ڕۆسیلۆن و شاری ئەلگیرۆ لە سەردینیان.

حکوومەتی کەتەلۆنیا بەردەوام ڕاپرسی لەسەر دانیشتووانەکەی دەکات سەبارەت بە «ھەستی سەربەخۆیی»، تا مانگی تەممووزی ٢٠١٩ ئەنجامەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ٤٦٫٧٪ی کەتەلۆنییەکان و خەڵکانی دیکەی کە لە کەتەلۆنیا دەژین، ئارەزووی سەربەخۆیی لە ئیسپانیا دەکەن، کە ١٫٣٪ کەمترە لە ساڵانی پێشوو.

 پێشینەی مێژوویی 
چەپ|وێنۆک| شەڕی پویگ لە نووسینی ئەندرۆ مارشال دی ساکس، کە سەرکەوتنی مەسیحییەکان بە یارمەتی ساینت جۆرج نیشان دەدات
لە ساڵی ١٥٠٠ پێش زایین ئەو ناوچەیەی کە ئێستا بە پلەی یەکەم بە کەتەلۆنیا ناسراوە، لەگەڵ ھەموو نیمچە دوورگەی ئیبیریا، خەڵکی پرۆتۆ-سێلتیکی لێ نیشتەجێ بوون کە ڕێوڕەسمی سووتاندنی مردووەکانیان لەگەڵ خۆیان ھێنابووە ناوچەکە. زۆربەی شاخەکانی پیرینیس لەو کاتەدا لەلایەن گەلانی پەیوەندیدار بە باسکی مۆدێرنەوە نیشتەجێ بوون و ئەمڕۆ زۆرێک لە ناوی شارۆچکەکانی پیرینی ڕۆژاوای کەتەلۆنیا دەتوانرێت ببەسترێتەوە بە ئەفسانەزانی باسکەوە. ئەم گرووپانە کەوتنە ژێر دەسەڵاتی گرووپە داگیرکەرە جیاوازەکان کە لە یۆنانییەکانەوە دەستیان پێکرد، دوای جەنگەکانی پونیک، ڕۆمەکان ھاتنە ناوچەکە وەک ھێزی باڵادەست لە کەنارەکانی ڕۆژھەڵاتی ئیبیریا، لەنێویاندا بەشێک لە کەتەلۆنیا، تا ساڵی ٢٠٦ پێش زایین. ھۆزە جیاوازەکانی جێرمانی دوای نزیکەی شەش سەدە لە دەسەڵاتی ڕۆمییەکان گەیشتنە ئەوێ، کە ناوچەکەی بە تەواوی گۆڕیبوو بۆ پارێزگایەکی ڕۆمانی. ئەمەش تا ساڵی ٧١٨ بەردەوام بوو کاتێک عەرەبە موسڵمانەکان دەستیان بەسەر ناوچەکەدا گرت بۆ ئەوەی بە پیرینیسدا تێپەڕن بۆ ناو خاکی فەرەنسا. بە یارمەتی فرانکەکان، سنوورێکی وشکانی دروست کرا کە لەم سەردەمەدا بە شێوەیەکی گشتی بە کەتەلۆنیای کۆن ناسراوە (کە پێکدێت لە پارێزگاکانی ناوچەی بارسێلۆنا، ئۆساسۆنا، پارێزگای پالارس، پارێزگای ڕۆسێلۆ، پارێزگای ئیمپوریس، پارێزگای سەردینیا و پارێزگای ئورگێل). باشووری کەتەلۆنیای نوێ بۆ ماوەی نزیکەی ٤–٥ سەدە لەژێر دەسەڵاتی عەرەب/موسڵمانەکاندا بوو. فرانکەکان لە دیوەکەی تری پیرینیس سوپای سەرەکی ھێرشبەرە موسڵمانەکانیان ڕاگرت کە لە شەڕی تۆرز لە ساڵی ٧٣٢دا تا ناوەڕاستی فەرەنسا ھاتبووە ناوەوە. پاشان دەسەڵاتی فرانکەکان بەسەر زۆربەی کەتەلۆنیای ئێستادا درێژ بووەوە. شەڕە گەورەکان لەگەڵ موسڵمانان لە مانگی ئازار لە بارسێلۆنا دەستی پێکرد کە بووە ھۆی دەستپێکردنی ڕێکۆنکیستا لەلایەن ھێزەکانی کەتەلۆنیاوە بەسەر زۆربەی کەتەلۆنیا تا ساڵی ٨٠١. لەگەڵ سەقامگیربوونی سنووری نێوان کایەی موسڵمان و فرانکەکان، بارسێلۆنا دەبێتە ناوەندێکی گرنگ بۆ ھێزە مەسیحییەکان لە نیمچە دوورگەی ئیبیریا.

 جوگرافیا 
زۆرینەی ڕەھای کەتەلۆنییەکان لە کۆمەڵگەی ئۆتۆنۆمی کەتەلۆنیا، لە بەشی باکووری ڕۆژھەڵاتی ئیسپانیا نیشتەجێن. بەلایەنی کەمەوە ١٠٠ ھەزار کەسی کەتەلۆنی لە پایس کەتەلۆنی لە بەشەکەی فەڕەنسا دەژین. ژمارەیەکی نادیار لە کەتەلۆنییەکان لە سەردەمی کۆلۆنیالیزمی ئیسپانیادا کۆچیان کرد بۆ ئەمریکا و لە ساڵانی دوای شەڕی ناوخۆی ئیسپانیا بۆ فەرەنسا.

 چاند و کۆمەڵگا 
وێنۆک|کاستێلییەکانی کەتەلۆنیا، بە دروستکردنی تاوەرە مرۆیییەکان ناسراون کە لە ساڵی ١٧١٢ەوە بەشێکە لە کولتوری کەتەلۆنیا و لەلایەن یوونێسکۆوە ناسێندراوە
ماسیا یان ماس تایبەتمەندییەکی دیارخراوی لادێ و گوندەکان کەتەلۆنیایە و خانووی گەورە، زەوی، ئاژەڵ و خێزانێکی فراوان لەخۆدەگرێت، بەڵام ئەم نەریتە لە دابەزیندایە چونکە خێزانی مۆدێرنی تاڕادەیەکی زۆر جێگەی خێزانە ماسیاکانی گرتووەتەوە، وەک لە ئەوانەی کە ئێستا لە ڕۆژاوا و ئەورووپادا ھەیە. کەتەلۆنییەکان لە ئیسپانیا بە فەرمی وەک «نەتەوە» ناسراون و پلەیەکی بەرزی سەربەخۆیی سیاسی و کلتوورییان ھەیە، ئەمەش بووەتە ھۆی بەھێزکردنی ناسنامەی کەتەلۆنی.

 زمان 
وێنۆک| قسەکەرێکی کەتەلۆنی لە شاری مایۆرکا
زمانی کەتەلۆنی زمانێکی ڕۆمانسییە، نزیکترین زمانە لە زمانی ئۆسیتی، ھەروەھا چەندین تایبەتمەندی ھاوبەشی لەگەڵ زمانەکانی تری ڕۆمانسی وەک ئیسپانی، فەڕەنسی، پرتوگالی، ئەراگۆنی و ئیتاڵی. کۆمەڵێک جۆری زمانەوانی ھەن کە بە زاراوەی کەتەلۆنی دادەنرێت، لەنێویاندا، گرووپێکی زارە کە زۆرترین قسەکەریان ھەیە، ئەویش کەتەلۆنی ناوەڕاستە.

 مۆسیقا 
مۆسیقا و گۆرانی کەتەلۆنی یەکێکە لە کۆنترین نەریتە ھونەرییەکان لە ئەورووپا.

 دین 
دینی باو لە کەتەلۆنیا، دینی ڕۆمانی کاتۆلیکە. بەڵام لە ماوەی مێژووی ئەم دوایییەدا کەتەلۆنیا چەندین شەپۆلی بێ دینی بەسەردا ھات.

 ئەمانەش ببینە 
 کەتەلۆنیا

 بەستەرە دەرەکییەکان 

 کتێبخانەی کۆنگرێسی ئەمریکا توێژینەوەکانی وڵات: کەتەلۆنییەکان
 کەتەلۆنیەکان
 ئێتنۆلۆگ بۆ زمانی کەتەلۆنی
 ئەدەبیاتی کەتەلۆنی بە شێوەی ئۆنلاین 
 کەتەلۆنیەکان لە فەرەنسا
 سەرچاوە کەتەلۆنییەکان
 ناسنامەی کەتەلۆنی
 مۆزەخانەی مێژوویی کەتەلۆنیا
 کەتەلۆنیزم
 سەمای کەتەلۆنی
 ڕۆحی کەتەلۆنیا
 فێستیڤاڵ و نەریتەکانی کەتەلۆنیا

 سەرچاوەکان 

پۆل:کەتەلۆنیا
پۆل:خەڵکی کەتەلۆنیا
پۆل:"Related ethnic groups" needing confirmation
پۆل:ئەورووپا
پۆل:ئیسپانیا
پۆل:خەڵکانی ڕەسەن
پۆل:کۆمەڵگا بەپێی نەتەوە