زمانی فولا

فولا  ، Laurie Bauer, 2007, The Linguistics Student's Handbook, Edinburgh زیاتر ناسراو بە فولانی   یان فولاھ    (  ،  ,  ; ئەدلەم :  ,  ,  )، زمانێکی سەنیگامبییە نزیکەی ٢٥ ملیۆن کەس بە کۆمەڵێک زاراوەی جۆراوجۆر قسەی پێدەکەن کە لە نزیکەی ١٨ وڵاتی ڕۆژئاوا و ناوەڕاستی ئەفریقادا بڵاوبۆتەوە، لەگەڵ زمانە پەیوەندیدارەکانی دیکەی وەک سەرەر و وۆڵۆف سەر بە گروپی جوگرافیای ئەتڵەسییە لە ناو نیجەر-کۆنگۆ ، و بە تایبەتی سەر بە لقی سەنیگامبیا، بە پێچەوانەی زۆربەی زمانەکانی نیجەر-کۆنگۆ، زمانی فولا تۆنەکانی نییە.

فولانی وەک زمانی یەکەم لە لایەن گەلی فولاوە ("فولانی"، Fula)) لە ناوچەی سەنیگامبیا و گینیا تا کامیروون و نەێجیریا و سودان و لەلایەن گرووپە پەیوەندیدارەکانی وەک گەلی توکۆلۆر لە دۆڵی ڕووباری سەنیگال قسەی پێدەکرێت، ھەروەھا وەک زمانی دووەم لەلایەن گەلانی جۆراوجۆری ناوچەکەوە وەکو کیردییەکانی باکووری کامیروون و باکووری ڕۆژھەڵاتی نەیجیریا قسەی پێدەکرێت.

 دۆخی فەرمیبوون 
فولفولدە لینگوا فرانکا زمانێکی فەرمییە لە گینیا ، سەنیگال ، گامبیا ، باکووری ڕۆژھەڵاتی نێجیریا ، کامیروون ، مالی ، بورکینا فاسۆ ، باکووری گانا ، باشووری نیجەر و باکووری بێنین (لە ناوچەی بۆرگۆ ، کە زۆرێک لە قسەکەران دوو زمانن)، وە زمانێکی ناوخۆییە بۆ زۆرێک لە ئەفریقییەکان وڵاتانی وەک مۆریتانیا و گینێ بیساو ، سیرالیۆن و تۆگۆ و کۆماری ئەفریقای ناوەندی و چاد و سودان و سۆماڵیا و ئەسیوپیا کە بە گشتی زیاتر لە ٩٥ ملیۆن قسەکەریان ھەیە.

 سیستەمی نووسین 

لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکاندا ھەوڵی سەرکەوتوو نەبوو بۆ دروستکردنی سیستەمێکی تایبەت بۆ نووسینی فولفولدە. The Alphabet That Will Save a People From Disappearing, Kaveh Waddell, Nov 16, 2016, The Atlantic  

 شێوە نووسینی ئەدلام 


 colspan="2" class="infobox-above" style="padding:0.25em;
  background:lightblue;" |ئەدلام پولار 𞤀𞤣𞤤𞤢𞤥 𞤆𞤵𞤤𞤢𞤪 جۆری نووسین ئەلفوبێ دروستکەر ئیبراھیما باری و عەبدوڵای باری ماوەی کات دروستکراوە لە ساڵی ١٩٨٩ ئاڕاستە ڕاست بۆ چەپ link=https://www.wikidata.org/wiki/Q19606346?uselang=en#P1406|text-top|بێچوارچێوە|10x10پیکسڵ|Edit this on Wikidata زمانەکان فولا ئایسۆ ١٥٩٢٤ Adlm - Adlam(166)
لە کۆتایی ھەشتاکان و سەرەتای نەوەکاندا دوو برای ھەرزەکار بە ناوەکانی ئیبراھیما و عەبدوڵا باری لە ھەرێمی نزێرێکۆری گینیا ڕێنووسی ئەدلامیان دروستکرد، کە بە ووردی نوێنەرایەتی ھەموو دەنگەکانی زمانی فولانی دەکات، ڕێنووسەکە لە ڕاستەوە بۆ چەپ نووسراوە و ٢٨ پیتی تێدایە لەگەڵ ٥ بزوێن و ٢٣ نەبزوێن.   

 ڕێنووسی عەرەبی 
ھەروەھا فولا بە ڕێنووسی عەرەبی یان عەجەمی لە پێش داگیرکاری ئەوروپاوە لەلایەن زۆرێک لە زانا و کەسانی فێربووەوە نووسراوە لەوانە عوسمان دان فۆدیۆ و ئەمیرە سەرەتاییەکانی میرنشینەکانی باکووری نێجیریا،. ئەمەش تا ڕادەیەکی دیاریکراو بەردەوامە و بە تایبەتی لە ھەندێک ناوچەی وەک گینیا و کامیروون. 

 ئەلفوبێی لاتینی 
کاتێک کە بە بەکارھێنانی ڕێنووسی لاتینی دەنووسرێت، فولا ئەم پیتە تایبەتە زیادانەی خوارەوە بەکاردەھێنێت بۆ جیاکردنەوەی دەنگە جیاوازەکانی زمانەکە بە شێوەیەکی مانادار: Ɓ/ɓ , Ɗ/ɗ , Ŋ/ŋ , Ɲ/ɲ  ، Ƴ/ƴ  . پیتەکانی c و j و r بە ڕێککەوت نوێنەرایەتی دەنگەکانی [  ]، [  ] و [  ] دەکەن. پیتی دوو بزوێن ئاماژەن بۆ ئەوەی بزوێنەکان درێژ بوونەتەوە، ئەم ھێمایەش (ʼ) وەک وەستانی ناچاری بەکاردێت، زمانەکە سیستەمی پێنج بزوێن بەکاردەھێنێت کە دەنگی بزوێن و درێژییەکانیان دیاری دەکات، لە نێجیریا ʼy جێگرەوەی ƴ دەگرێتەوە و لە سەنیگال Ñ/ñ لەبری ɲ بەکاردێت. 

 نموونەی دەقێک 
ئەمانەی خوارەوە نمونەیەکی دەقێکە لە زمانی فولا لە مادەی یەکەمی جاڕنامەی جیھانی مافەکانی مرۆڤ. 

فولا: "    "

IPA:  

ماناکەی: "ھەموو مرۆڤەکان لەدایک بوون بە ئازادی و یەکسانن لە کەرامەت و مافدا، " ئەوان بە عەقڵ و ویژدان بەخشراون و پێویستە بە ڕۆحی برایەتی بەرامبەر بە یەکتر مامەڵە بکەن”.

 ئەمانەش ببینە 

 ڕێزمانی جەماوەری (پێشکەشکردنێک بۆ یەک جۆری فولا)
 دەیڤید وایت ھۆرن ئارنۆت

 سەرچاوەکان 

 ئارنۆت، دی دبلیو سیستەمی ناوەکی و زارەکی فولا. لەندەن: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ١٩٧٠. چاپ.
 ئارنۆت، دی دبلیو 'فولا'. لە ئینسایکلۆپیدیای نێودەوڵەتی زمانەوانی، بەرگی یەکەم . 2. دبلیو فراولی (وەرگێڕ). چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ٢٠٠٣.
 مەکینتۆش، مێری. فولفود سینتاکس و مۆرفۆلۆژیای زارەکی. لەندەن: لیوای چاپخانەی سانت ئێدمۆندزبێری، ١٩٨٤. چاپ.
 پارادیس، کارۆل. فۆنۆلۆژی و مۆرفۆلۆژیای وشەیی: چینە ناوەکییەکان لە زمانی فولادا. نیویۆرک: چاپخانەی گارلاند، ئینکۆ، ١٩٩٢. چاپ.
 شێھو، ئەحمەدو. یاساکانی جێگیرکردنی فشار لە فولفولدە: پێداچوونەوەیەک. زانکۆی بایرۆ، کانۆ، ٢٠١٤.
 ویڵسن، WAA (1945). ئەتڵەسی. لە جۆن بێندۆر-ساموێل (وەرگێڕ)، زمانەکانی نیجەر-کۆنگۆ ، ل. 81–104.


 تێبینی 

پۆل:زمانەکانی سیەرالیۆن
پۆل:زمانەکانی سێنیگال
پۆل:زمانەکانی نێجیریا
پۆل:زمانەکانی نیجەر
پۆل:زمانەکانی مۆریتانیا
پۆل:زمانەکانی مالی
پۆل:زمانەکانی گینێ بیساو
پۆل:زمانەکانی گینێ
پۆل:زمانەکانی کامیروون
پۆل:زمانەکانی بورکینافاسۆ
پۆل:زمانەکانی بێنین
پۆل:زمانەکانی گامبیا