ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک (١٩١٨–١٩٢٢)

ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک ئاماژە بە یاخیبوونی ھۆزە کوردییەکان دەکات لە بەشی ڕۆژھەڵاتی کوردستان، کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە پاڵپشتییان لێ دەکرا، لە دژی بنەماڵەی قاجار لە ئێران لە ساڵی ١٩١٨ تا ١٩٢٢، بە سەرکردایەتی سەرکردەی کورد، سمکۆ لە ھۆزی شکاک.

دوای ئەوەی ژەنەڕاڵ ڕەزاخان لە کودەتایەکی ساڵی ١٩٢١ دا قاجارەکانی لە دەسەڵاتی ئێران لابرد، پێشوی باڵی بەسەر نەتەوەکانی ئێراندا کێشا، ڕاپەڕینی شکاک بووە ھۆی کوژرانی نزیکەی پێنج ھەزار کەس، لەنێویاندا زۆرێک لە خەڵکی مەدەنی ئاشووری، کە لەلایەن ھێزەکانی سمکۆوە کۆمەڵکوژ کران.Maria T. O'Shea, "Trapped Between the Map and Reality: Geography and Perceptions of Kurdistan", Routledge, 2004.

 مێژوو 
 ڕاپەڕین 
سمکۆ تا ھاوینی ١٩١٨ دەسەڵاتی خۆی بەسەر ناوچەکانی ڕۆژاوای دەریاچەی ورمێدا دامەزراندبوو سمکۆ لە ساڵی ١٩١٩ لەشکرێکی ٢٠ ھەزار کەسی لە کوردەکان ڕێکخست و توانی ناوچەیەکی خۆبەڕێوەبەری لە باکووری ڕۆژاوای ئێران کە ناوەندەکەی لە شاری ورمێ بوو، مسۆگەر بکات. ھێزەکانی سمکۆ بە چەند سەد سەرباز و بەکرێگیراوێکی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە بەھێزتر کرابوو، لەنێویاندا کوردانی تینووی سەربەخۆیی و ناسیۆنالیست. سمکۆ دوای دەستبەسەرداگرتنی ورمێ، تەیمور ئاغای شکاکی وەک پارێزگاری ئەو شارە دەستنیشان کرد. دواتر ھێزەکانی خۆی بۆ بەرەنگاربوونەوەی سوپای ئێران لە ناوچەکەدا ڕێکخست و توانی لە زنجیرەیەک شەڕدا ناوچەی ژێر دەسەڵاتی خۆی بۆ شارۆچکە و شارەکانی نزیک وەک مەھاباد، خۆی، میاندواو، ماکۆ و پیرانشار فراوان بکات.

لە شەڕی گوڵمەخانەدا، ھێزە کوردییەکان بە فەرماندەیی سمکۆی شکاک، دەستیان بەسەر گوڵماخانە و ڕێگای ورمێ–تەورێزدا گرت لە دەست ھێزەکانی ئێران پاکی کردەوە. لە شەڕی ساوجوبڵاغ، ڕەزاشا، خاڵۆ قوربانی ڕەوانەی بەرەی شەڕی کوردەکان کرد بۆ بەرەنگاربوونەوەیان، بەڵام لە ١٩٢٢دا لەلایەن ھێزەکانی سمکۆوە شکستی پێ ھێندرا و کوژرا، بە ھاوکاری سەید تەھا شەمزینی. دوای شەڕێکی سەخت لە تشرینی یەکەمی ١٩٢١، ھێزەکانی ئێران شکستیان ھێنا و فەرماندەکەیان بە ناوی پێشڕەو مەلەکزادە لەگەڵ ٦٠٠ ژەندرمەی ئێرانی کوژران. سمکۆ مەراغەشی داگیرکرد و ھۆزە لوڕەکانی باشووری ڕۆژاوای ئێرانی ھاندا بۆ ڕاپەڕین.

وێنۆک|نەخشەی ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک لە ١٩١٨ بۆ ١٩٢٢، کە شارە سەرەکییەکان، شوێنی ڕەزم و ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی سمکۆ لە کاتی ڕاپەڕینەکە دژی دەسەڵاتدارانی ئێران نیشان دەدات

لەو کاتەدا حکوومەت لە تاران ھەوڵیدا لەسەر بنەمای ئۆتۆنۆمی سنووردار بۆ کورد لەگەڵ سمکۆ بگەنە ڕێککەوتن. سمکۆ زیاتر لەشکرێکی کوردی ڕێکخستبوو، کە زیاتر بەھێزتر و بەھێزتر دەبوو. بەو پێیەی حکوومەتی ناوەندی نەیتوانی کۆنترۆڵی چالاکییەکانی بکات، بەردەوام بوو لە فراوانکردنی سەربازیی ناوچەکانی ڕۆژاوای ئێران کە لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا بوو. تا ساڵی ١٩٢٢ شارەکانی بانە و سەردەشت لەژێر ئیدارەی سمکۆ مانەوە.

لە شەڕی سەری تاج لە ساڵی ١٩٢٢ ھێزەکانی سمکۆ نەیانتوانی بەرەنگاری ھێرشی سوپای ئێران ببنەوە لە ناوچەی سەڵماس، دواجار شکستیان ھێنا و قەڵای چاری کە ھێزەکانی سمکۆ کەمپیان تیادا دانابوو، داگیرکرا. ئەو ھێزەی ئێران کە بۆ سمکۆ ڕەوانە کرابوو، ١٠ ھەزار سەرباز بوو. سمکۆ و ھەزار لە سەربازە سوارەکانی، پەنایان بردە بەر تورکیا، لەوێ ناچار بوون چەکەکانیان دابنێن.

 دواتر 
تا ساڵی ١٩٢٦ سمکۆ کۆنترۆڵی ھۆزەکەی وەرگرتەوە و دەستی بە یاخیبوونێکی دیکە کرد. کاتێک لەگەڵ سوپا خەریکی شەڕکردن بوو، نیوەی سەربازەکانی خیانەتیان لە سەرکردەی عەشیرەتەکە کرد و سمکۆش بەرەو عێراق ھەڵھات.

لە ساڵی ١٩٣٠ فەرماندەی سوپای ئێران ژەنەڕاڵ حەسەن موقەدەم نامەیەکی بۆ سمکۆ نارد کە لە گوندی بارزان نیشتەجێ ببوو و بانگھێشتی کرد بۆ کۆبوونەوەیەک لە شارۆچکەی شنۆ. سمکۆ دوای ڕاوێژ لەگەڵ ھاوڕێکانی، لەگەڵ خورشید ئاغا ھەرکی بەرەو شنۆ دەچن و لەوێ پێیان گوترا چاوەڕێی ژەنەراڵی ئێران بکەن. عەقید نەورۆزی، سمکۆی ڕازی کرد کە بچێتە دەرەوەی شارۆچکەکە بۆ پێشوازی کردن لە ھاتنی ژەنەڕاڵەکە؛ بەڵام ئەمە تەڵەیەک بوو و ئێوارەی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٣٠ سمکۆ کەوتە بۆسەیەک و کوژرا.

 ئەمانەش ببینە 
 پێرستی ڕاپەڕینی کوردان

 سەرچاوەکان 

پۆل:کوشتنی بەکۆمەڵ لە ساڵی ١٩١٨
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:پێکدادانەکان لە ١٩١٩
پۆل:شۆڕش
پۆل:شۆڕشەکان
پۆل:کورد
پۆل:کوردستان
پۆل:کوردەکانی ئێران
پۆل:شەڕ
پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕە ناوخۆیییەکان
پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان
پۆل:شەڕەکان بە بەشداریی ئێرانی قاجاڕی