بەدرخان بەگ

بەدرخان بەگ، بەدرخان پاشا یان میر بەدرخان (، ؛ ١٨٠٣–١٨٦٩) لە نێوان ساڵانی ١٨٣٦ بۆ ١٨٤٧ شازادەی جزیرە و میرنشینی بۆتان بووە.

بەدرخان بە ڕیشە سەر بە ماڵی ڕۆژاکی کە تەختی میرنشینی بەدلیس بووە و ڕەچەڵەکی دەگەڕێتەوە سەر شەرەفخانی بەدلیسی، بەدرخان لە شاری جزیرە لە خانەدانی ئازیزان لەدایک بووە. لە ساڵی ١٨٢١ بووە بە میری بۆتان و تا ساڵی ١٨٤٧ فەرمانڕەوایی کردووە. ھەروەھا بەدرخانەکان بانگەوازی ئەوەیان دەکرد کە نەژادیان دەگەڕێتەوە سەر خالید کوڕی وەلید.

 ژیانی سەرەتایی 
کوڕی عەبدوڵڵا بەگ بوو، بوو بە فەرمانڕەوای بۆتان دوای ئەوەی ئامۆزاکەی، سەیفەددین (کە دوای مردنی عەبدوڵڵا بەگ شوێنی گرتەوە) نەیتوانی دۆخی ناوچەکە ھێمن بکاتەوە و سەعید بەگی برایشی زۆر ئایینپەروەر بوو و سەرکردایەتییەکەی بۆ بەدرخان جێھێشت. لە ماوەی یەکەمی میرایەتیدا، زوو کۆنترۆڵێکی ھەرێمیی بەھێزی دامەزراند، کە وای لێکرد پشتیوانی نەداتە سوڵتانی عوسمانی لە کاتی جەنگی ڕووسیا و عوسمانی لە نێوان ساڵانی ١٨٢٨ و ١٨٢٩. توانی ئەو ناوچانە ئاوەدان بکاتەوە کە بەھۆی جەنگەوە وێران بووبوون و لە ماوەی چەند ساڵێکدا، دانیشتووانی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کرد. سەرکەوتنەکەی بە جۆرێک بوو کە دیپلۆماتکارە ئەورووپییەکان ڕاپۆرتیان دەدا بە حکوومەتەکانیان سەبارەت بە توانای بەدرخان لە دابینکردنی بژێوییەکی باش و ئاسایش بۆ شوێنکەوتووانی، بە بەراورد بە ناوچەکانی دیکەی دەوروبەر.

بەدرخان شانازی بەو ئاسایشەوە دەکرد کە ھێناوییەتییە ناوچەکە، بەوەی لەژێر سەرکردایەتی ئەودا، ڕێگری (چەتەیی) نەما و کاروانەکان دەیانتوانی بە سەلامەتی بە ناو خاکەکەیدا تێپەڕن. بەدرخان بەگ چەندین جار بەرپرسیار بووە لە کۆمەڵکوژیی ئێزیدییەکان. لە ساڵی ١٨٣٢دا، ھەزاران ئێزیدی لە ناوچەی شێخان لەلایەن بەدرخان بەگەوە بە ھاوکاری میرە کوردەکەی سۆران، میر محەممەد پاشای ڕەواندز، کوژران؛ بەڵام ھەمیشە پەیوەندی باشی لەگەڵ محەممەد پاشا نەبووە، لە ساڵی ١٨٢٨دا سوپاکەی ناچار بوو بەرگری لە میرنشینەکە بکات لە دژی ئەو.

لە ساڵی ١٨٣٦دا، عوسمانییەکان ھێرشیان کردە سەری و شکستیان پێ ھێنا، بەدرخانیش پەیمانی گوێڕایەڵیی بۆ سوڵتان نوێ کردەوە. لە ساڵی ١٨٣٨دا، ڕەشید پاشای عوسمانی دەستی بەسەر جزیرەدا گرت و بەدرخان بەھۆی سیاسەتە مەرکەزییەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە دەسەڵاتی بەرەو کەمبوونەوە چوو، کە ئەمەش لە فەرمانی تەنزیماتی ساڵی ١٨٣٩ و جێبەجێکردنی لە ساڵی دواتردا گەیشتە لووتکە. لە دوای شەڕی نەزیب لە ساڵی ١٨٣٩، کە تێیدا بەدرخان لە بەرەی عوسمانییەکان بەشدار بوو، وەک فەرمانڕەوایەکی کوردی باڵادەست لە ناوەڕاستی کوردستان دەرکەوت. باجی بەرز کردەوە، سکەی تایبەت بە خۆی لێدا و سیستەمی دادوەریی ڕێکخست. ئاسایشی بۆتان جەماوەرییەکی زۆری لە ناو دانیشتووانەکەیدا بۆ دروست کرد، بە جۆرێک زۆرێک لە خێزانەکانی ناوچەکانی دەوروبەر لە میرنشینی بۆتان نیشتەجێ بوون. ئەمەش بووە ھۆی ناکۆکی لەگەڵ والی مووسڵ، کە لە ساڵی ١٨٤٢ دەیویست ناوچەی جزیرە بخاتە سەر ویلایەتی مووسڵ، ئامانجێک کە دانیشتووانی جزیرە پێی ڕازی نەبوون.

تا ساڵی ١٨٤٥، بەدرخان بەگ حوکمڕانی ناوچەیەکی دەکرد کە لە ئامەدەوە بۆ مووسڵ لە ڕۆژاوا و تا ورمێ لە ڕۆژھەڵات درێژ دەبووەوە. کاتێک زانرا کە پلانی مۆدێرنکردنی ھێزەکانی ھەیە بە دروستکردنی میلیشیای تێکەڵاو لە سەربازانی چەندین ھۆز و وتاری ھەینی (خوتبە) بە ناوی ئەوەوە دەخوێندرایەوە، حکوومەتی ناوەندیی عوسمانی بڕیاری دا کۆتایی بە بزووتنەوە سەربەخۆخوازەکەی بەدرخان بھێنێت.

 ھاوپەیمانیی سێقۆڵی 
دوای شەڕی نەزیب، بەدرخان لە ساڵی ١٨٤٠دا لەگەڵ خان مەحموودی موکوس و نورووڵڵا بەگی ھەکاری ھاوپەیمانییەکی سێقۆڵی پێکھێنا. کاتێک عوسمانییەکان بڕیاریان دا جزیرە لە ئامەد جیا بکەنەوە و بیخەنە سەر ئەیالەتی مووسڵ، بەدرخان دژی بڕیارەکە وەستایەوە و ملکەچی دەسەڵاتی والی مووسڵ نەبوو. لەو نێوەندەدا، خان مەحموود ھەوڵیدا دەست بەسەر ناوچەکانی دەوروبەری بەدلیسدا بگرێت بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. ھاوپەیمانییە سێقۆڵییەکە چووە ناو ململانێوە لەگەڵ دانیشتووانە مەسیحییە ئاشوورییەکە و لە ساڵانی ١٨٤٣ و ١٨٤٦دا کۆمەڵکوژییان لە دژیان ئەنجام دا. ململانێکە کاتێک سەریھەڵدا کە نەستوورییەکانی ناوچەی نێوان ورمێ، مووسڵ و ھەکاری بڕیاریان دا باج (سەرانە) نەدەن بە میری ھەکاری لە ساڵی ١٨٤١. دوای ئەوەی نورووڵڵا بەگ نەیتوانی نەستوورییەکان بە سەرکردایەتی مار شەمعوونی ١٧ ملکەچ بکات، داوای ھاوکاری لە بەدرخان بەگ کرد.

لە ساڵی ١٨٤٣دا، بەدرخان بەرگریی ئەوانی تێکشکاند و مار شەمعوون پەنای بۆ مووسڵ برد. ھەروەھا لە ساڵی ١٨٤٤دا لە چیای توور عەبدین، جارێکی دیکە ھێرش کرایە سەر ئێزیدییەکان لەلایەن بەدرخان بەگەوە. ئامانجی بەدرخان بەگ ئەوە بوو ئێزیدییەکان ناچار بکات ببنە موسڵمان.

فشارەکان لەلایەن زلھێزە ئەورووپییەکانەوە بۆ وەستاندنی کۆمەڵکوژیی مەسیحییەکان بووە ھۆی ئەوەی ھێزەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٨٤٦–١٨٤٧ ھێرش بکەنە سەر خاکەکەی. سوپای عوسمانی بە سەرکردایەتی عومەر پاشا کە لە ١٢٬٠٠٠ سەرباز پێکھاتبوو و لەلایەن چەکدارە ئێزیدییەکانەوە کە بەدوای تۆڵەسەندنەوەوە بوون پشتیوانی دەکران، سوپای کوردیان لە مەیدانی شەڕ لە نزیک زەیتوون لە جزیرە تێکشکاند. لە سەرەتای ململانێکەدا توانی عوسمانییەکان تێکبشکێنێت، بەڵام کاتێک فەرماندەیەکی گرنگی ھێزەکانی چووە پاڵ عوسمانییەکان، ناچار بوو ھەڵبێت بۆ قەڵای ئەروە، کە لەوێ بەرگەی گەمارۆیەکی ھەشت مانگەی گرت. بەدرخان لە ٤ی تەممووزی ١٨٤٧ لە قەڵای ئەروە لە شارۆچکەی ئەروەی سێرت خۆی ڕادەستی عوسمانییەکان کرد. ھەمان ڕۆژ خان مەحموودیش لە تاتوان تێکشکێندرا.

بەدرخان لەلایەن یەزدانشێرەوە ناپاکی لێکرا، کە خزمی خۆی و فەرماندەیەکی باڵای ھێزەکانی بوو و لە بەرامبەر بەڵێنی پێدانی پلە و پایە لە حکوومەتدا چووبووە پاڵ سوپای عوسمانی. یەزدانشێر بۆ ماوەیەکی کورت کرایە موتەسەلیمی جزیرە. بەدرخان و خێزانەکەی لە قەڵای ئەروەوە بە کۆت و زنجیرەوە بران بۆ قومچاتی لە پارێزگای شرنەخ. دوای ٤٠ ڕۆژ دەستبەسەرکردن، بەدرخان و خێزانەکەی گوازرانەوە بۆ قوستەنتینیە (ئیستەنبوڵ).

 تاراوگە لە کریت 
دوای ئەوەی ھیواکانی بەدرخان بۆ نیشتەجێبوون لە قوستەنتەنییە جێبەجێ نەکران، خۆی و یاوەرانی ڕەوانەی ھەرقلێوۆن لە دوورگەی کریت کران، کە لەو کاتەدا لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی عوسمانییەوە بەڕێوەدەبرا. لە ساڵی ١٨٥٣دا، دوو جار داوای کرد ڕێگەی پێ بدرێت بگەڕێتەوە ئیستانبوڵ، بەڵام داواکانی ڕەتکرانەوە. لە ساڵی ١٨٥٥دا کێڵگەیەکی لە دەرەوەی ھەرقلێوۆن کڕی و ناوی لێنا «قابیل ھۆرا». بەھۆی ئەوەی لە ساڵی ١٨٥٦دا بوومەلەرزەیەکی بەھێز لە کریتی دا، تووشی قەیرانی دارایی بوو بەھۆی وێرانبوونی موڵک و ماڵییەوە. ئەو مووچەیەی کە ھێشتا لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە وەری دەگرت تەنھا ٧٠٠٠ قورووش بوو. دوای ئەوەی بەدرخان توانی کێشە و ناکۆکییەکانی نێوان مەسیحی و موسڵمانانی دوورگەکە چارەسەر بکات، بارودۆخەکە باشتر بوو. لە ئەیلوولی ١٨٥٧دا، سوڵتان عەبدولمەجید ھەڵوێستی خۆی بەرامبەر بەدرخان گۆڕی، مووچەکەی بۆ دوو ھێندە زیاد کرد و ڕێگەی بە ٤٣ لە شوێنکەوتووانی دا بگەڕێنەوە بۆ کوردستان. سەرەڕای ئەوەش، بەدرخان بڕیاری دا لە کریت بمێنێتەوە.Henning, Barbara (2018), pp.111–112Henning, Barbara (2018), p.113Kardam, Ahmet (June 2019). "Kamuran Ali Bedir Khan". Institut Kurde. Études Kurdes. Paris: Fondation-Institut Kurde de Paris: 42–44. ISSN 1626-7745.Özoğlu, Hasan (2004). Kurdish notables in the Ottoman Empire. State University of New York Press. p. 72.

 گەڕانەوە و کۆچی دوایی 
لە ساڵی ١٨٦٣دا، سوڵتان عەبدولعەزیز، جێنشینی عەبدولمەجید، ڕێگەی بە بەدرخان و خێزانەکەی دا لە ئەستەنبوڵ نیشتەجێ ببن، کە لەوێ کۆشکێکیان لە گەڕەکی فاتیح کڕی. ژمارەیەک لە نەوەکانی لە دامودەزگاکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا دامەزران. لە حوزەیرانی ١٨٦٨دا، بەدرخان بڕیاری دا لە سووریای ئێستا نیشتەجێ ببێت. بە کەشتی سەفەری بەیرووت و لەوێشەوە بۆ دیمەشق کرد. بەدرخان بەگ ساڵێک دوای نیشتەجێبوونی لە دیمەشق کۆچی دوایی کرد. ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنەکەی لە گۆڕستانی ڕووکنەددین لە دیمەشق بەڕێوەچوو.Kardam, Ahmet (June 2019). Kamuran Ali Bedir Khan, p.50Henning, Barbara (2018), p.117Henning, Barbara (2018), p.118

 خێزان 
بەدرخان بەگ چەند جارێک ھاوسەرگیری کردووە، بە وتەی محەممەدی کوڕی شازدە ژنی ھەبووە. ئەمین عالی بەدرخان یەکێکە لە کوڕەکانی و جەلادەت عالی بەدرخان و سورەیا بەدرخان و کامەران عالی بەدرجان نەوەکانین. باوکی بیست و یەک منداڵ بووە.Dr. M. Malmîşanij (June 2019). Kamuran Ali Bedir Khan, p.54Özoğlu, Hasan (2004), p.95

 ئەمانەش ببینە 
 بەدرخانییەکان

 سەرچاوەکان 

پۆل:فەرمانڕەواکانی سەدەی ١٩یەم لە ئاسیا
پۆل:کوردەکانی عوسمانی
پۆل:مردووانی ١٨٦٩
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٠٣