ھیر ڕانجا

هیر ڕانجا یان هیر و ڕانجا (بە پەنجابی: ہیر رانجھا) یەکێکە لە چوار چیڕۆکە تراژیدییە خۆشەویستییەکانی پەنجاب، ئەمەش لە پاڵ چیڕۆکەکانی میرزا ساهیبان، سۆهنی ماهیوال و ساسی پوننون دێت.Sahibaan remains unheard The Hindu (newspaper), Published 11 October 2016, Retrieved 8 November 2020 چەندین گێڕانەوەی شیعریی چیرۆکەکە هەیە، بەناوبانگترینیان هیر لە نووسینی واریس شا کە لە ساڵی ١٧٦٦ نووسراوە. چیرۆکی خۆشەویستی نێوان هیر سیال و دیدۆ ڕانجادەگێڕێتەوە.(Arif Jamshaid) The epic of Heer Ranjha, research paper on epic poem written by Waris Shah in 1766 on Academy of the Punjab in North America website Retrieved 14 November 2020

 مێژوو 
هیر ڕانجا لەلایەن زۆرێک لە شاعیرانەوە نووسراوە. دامۆدار گوڵاتی, کە بە دامۆدار داس ئارۆرا ناسراوە، بانگەشەی ئەوە دەکات کە شایەتحاڵی ئەم چیرۆکەیە. چیرۆکەکەی ئەو بە کۆنترین و یەکەم نووسراوی هیر لە ئەدەبیاتی پەنجابی دادەنرێت. لە شیعرەکەدا باس لەوە دەکات کە ئەو خەڵکی جهانگ ـە — کە ماڵباتی هیر لێ بوو، یەکێکە لە دوو کارەکتەری سەرەکی شیعرەکە. شا حوسێن شاعیری سەدەی شازدەهەمیش لە شیعرەکانیدا بەکاری هێناوە.

 چیڕۆک 
ڕاست|وێنۆک| لودان بە کەشتی ڕانجا بەسەر چنابدا دەبڕێت
هیر (عیزەت بیبی) ژنێکی لەڕادەبەدەر جوان بووە، لە خێزانێکی دەوڵەمەندی ڕاجپوت لە هۆزی سیال لەدایکبووە و دێدۆ ڕەنجە لە هۆزی ڕەنجەی جاتس, بچووکترینی چوار برایە و لە گوندی تەخت هەزارە لە لای ڕووباری چناب دەژی لە پەنجاب.   بەهۆی ئەوەی کوڕە خۆشەویستەکەی باوکی بوو، بە پێچەوانەی براکانی کە دەبوو لە خاکەکاندا زەحمەت بکێشن، ژیانێکی ئاسانکاری بەڕێوەبرد، فلوت ('وانجلی'/' بنسوری ')ی دەژەند. دوای کۆچی دوایی باوکی ڕەنجە، مەوجو چاودری، ڕەنجە لەسەر زەوی لەگەڵ براکانیدا دەمەقاڵێ دروست دەبێت، و ماڵ بەجێدەهێڵێت. لە وەشانەکەی واریس شادا بۆ داستانەکە، ڕەنجە ماڵ بەجێدەهێڵێت، چونکە ژنی براکانی ئامادە نەبوون خواردنی پێ بدەن و پێشکەشی بکەن. لە کۆتاییدا دەگاتە گوندی هیر و عاشقی دەبێت. باوکی هیر کارێکی مەڕدارکردنی ئاژەڵەکانی پێشکەش بە ڕانجا دەکات. هیر بە شێوازی ژەنینی فلوتەکەی ڕەنجە سەرسام دەبێت و لە کۆتاییدا عاشقی دەبێت. ساڵانێکی زۆر بە نهێنی یەکتر دەبینن تا لەلایەن کایدۆی مامی ئیرەیی بەخشی هیر و چوچاک و مەلکی دایک و باوکی دەگیرێن. هیر لەلایەن خێزانەکەی و قەشە ناوچەکە یان ' مەولوی 'ەوە ناچار دەکرێت هاوسەرگیری لەگەڵ پیاوێکی دیکە بکات بە ناوی سەیدا خێرا. 

ڕەنجە بە دڵشکاوی ماوەتەوە. بە تەنیا لە لادێدا دەسوڕێتەوە، تا لە کۆتاییدا شایڤا جۆگی (زاهید)یەک دەناسێت. دوای ناسینی گۆراخنات, دامەزرێنەری "کانفاتا" (گوێ کونکراو) مەزهەبی جۆگیەکان لە تیلا جۆگیان ('گردی زاهیدەکان'، دەکەوێتە 80 کیلۆمەتر لە باکووری شارۆچکە مێژووییەکەی Bhera, قەزای سەرگۆدا, پەنجاب)، ڕەنجە دەبێتە جۆگی خۆی، گوێچکەکانی کون دەکات و دەستبەرداری جیهانی ماددی بووە. لەکاتی خوێندنەوەی ناوی پەروەردگاردا، بە هەموو پەنجابدا دەگەڕێت، لە کۆتاییدا ئەو گوندە دەدۆزێتەوە کە ئێستا هیر تێیدا دەژی.

ئەو دووانە دەگەڕێنەوە بۆ گوندی هیر، لەوێ دایک و باوکی هیر بە هاوسەرگیریەکەیان ڕازی دەبن - هەرچەندە هەندێک لە وەشانی چیرۆکەکە باس لەوە دەکەن کە ڕێککەوتنی دایک و باوکەکە تەنها فێڵێکە. لە ڕۆژی هاوسەرگیریدا، کایدۆ خواردنەکەی ژەهراوی دەکات بۆ ئەوەی زەماوەندەکە ئەنجام نەدرێت، بۆ ئەوەی سزای کچەکە بدات لەسەر هەڵسوکەوتەکانی. ڕەنجە بە بیستنی ئەم هەواڵە پەلە دەکات بۆ یارمەتیدانی هیر، بەڵام زۆر درەنگ بووە، چونکە پێشتر ژەهرەکەی خواردووە و مردووە. جارێکی تر ڕەنجە بە دڵشکاوی ئەو خواردنە ژەهراویانەی کە دەمێنێتەوە دەخوات و لە تەنیشتی دەمرێت.

هیر و ڕەنجە لە زێدی هیر، جانگ بە خاک سپێردراون. زۆرجار هاوسەرە خۆشەویستە لێدراوەکان و کەسانی دیکە سەردانی گۆڕەکەیان دەکەن.  Tomb Of Heer Ranjha In Jhang on Pakistan Geotagging website Retrieved 14 November 2020

 میرات و کاریگەری 
هیر ڕانجا بەشێکە لە ژانری قیسا لەپاڵ چیرۆکە خۆشەویستییە کارەساتبارەکان، لەگەڵ چیرۆکەکانی وەک لەیلا مەجنو و ساسوی پونهون لە ژانەرێک دادەنرێن.

لەبەر ئەوەی چیڕۆکێکی خۆشەویستی تێدایە کە ئەندامانی خێزانەکەی دژایەتی دەکەن و بە مردنی ئەو دوو خۆشەویستە کۆتایی دێت، زۆرجار چیرۆکەکە بەراورد دەکرێت بە شانۆنامەی شکسپیر ڕۆمیۆ و جولیەت. Cultural Insights Punjab Can It Be a Bridge to Peace Between India and Pakistan? Calhoun website, Published 1 October 2011, Retrieved 14 November 2020

 لە کولتوری باودا 
ئەم داستانە شیعرییە لە نێوان ساڵانی ١٩٢٨ تا ٢٠١٣ کراوەتە چەندین فیلمی درێژ 
ساڵی فیلم و بڵاوکردنەوەئەکتەرەکانبەرهەمهێنەر و دەرهێنەرگۆرانیبێژی گۆرانی فیلم و ئاوازدانەری مۆسیقاهیر ڕانجا (١٩٢٨) زوبێدە وەک هیر، شێهزادی، جانی بابوفاتمە بێگم, ڤیکتۆریا فاتمە کۆمپانیا/FCoهیر سونداری (1928) جانیبابو، نیراشا، مامۆستا ڤیتالئاناند پراساد کاپوور، کۆمپانیای شاردا فیلم.هیر ڕانجا ( هور پەنجاب ) (١٩٢٩) سالۆچنا وەک هیر، دینشا بیلیمۆریا وەک ڕانجا، جەمشێدجی، نیلوم، م.ئیسماعیل وەک کایدو، عەبدولڕەشید کاردار وەک سەعیدە خێراحەکیم ڕام پاراساد (بەرهەمهێنەر)، پێسی کارانی و ئاڕ ئێس چاودری (دەرھێنەر)، کۆمپانیای فیلمی ئیمپریال، بۆمبایهیر ڕانجا (١٩٣١) مامۆستا فەقیرە وەک ڕانجا، شانتا کوماری وەک هیرجەی پی ئەدڤانی، کاریشنا تۆنهیر ڕانجا (١٩٣٢) ڕەفیق غەزناوی وەک ڕانجا، ئەنواری بای وەک هیرعەبدولڕەشید کاردار, حاکم ڕام پاراساد لە لاهورڕەفیق غەزناویهیر سیال (١٩٣٨) ئایدن بای، حەیدەر بەندی، م.ئیسماعیل، نور جیهانکریشنا دیڤ مێهراهیر ڕانجا (١٩٤٨) مومتاز شانتی وەک هیر، غولام محەمەد وەک ڕانجاوەلی ساحیبعەزیز خانهیر (١٩٥٥)سوران لاتا وەک هیر، ئینایەت حوسێن بەتی وەک ڕانجانازیر لە لاهورهەزین قادری، سەفدار حسێنهیر (١٩٥٦) نوتان وەک هیر، پرادیپ کومار وەک ڕانجاحەمید بوتکایفی ئەزمیهیر سیال (1960) شانتی پراکاش باکشیهیر سیال (١٩٦٢)بەهار بێگم وەک هیر، سودیر وەک ڕانجاهیر سیال (١٩٦٥)فیرداوس وەک هیر، ئەکمال خان وەک ڕانجاجەعفەر بوخاری لە لاهورتانڤیر نەقوی, بەخشی–وەزیرهیر ڕانجا (١٩٧٠) فیرداوس وەک هیر، ئێجاز دورانی وەک ڕانجامەسعود پەرڤێز لە لاهورAhmad Rahi, خورشید ئەنوەرهیر ڕانجا (١٩٧٠) پریا ڕاجڤانش وەک هیر، ڕاج کومار وەک ڕانجاچیتان ئاناندکایفی ئەزمی, مەدان موهانسەید واریس شا (١٩٨٠) ئورمیلا بهات، ئاجیت سینگ دیۆل, کوشالیا دیڤی, پرێما کوماریگانپات ڕاوئاج دی هیر (١٩٨٣) تینا غای، ساتیش کاول, مێهار میتال, ئۆم شیڤپوریڕاج ئۆبێرۆیبی ئێن بالیهیر ڕانجا (١٩٩٢) سریدیڤی وەک هیر، ئەنیل کاپوور وەک ڕانجاهەرمێش مالهۆترائانند باکشی, لاکسمیکانت پیارەلالواریس شا: ئیشق دا واریس (٢٠٠٦)گورداس مان، جوهی چاولا، سوشانت سینگ، دیڤیا دەتامەنۆج پونج، مەنجیت مان (سای پرۆداکشنز)جەیدێڤ کومارهیر ڕانجا: چیرۆکێکی خۆشەویستی ڕاستەقینە (٢٠٠٩)نیرو باجوا وەک هیر، هەربەجان مان وەک ڕانجاکشیتیج چاوداری و هارجیت سینگبابو سینگ مان, گورمیت سینگ
وێنۆک| سولۆچانا و دینشاو بیلیمۆریا لە فیلمی هیر ڕانجا(١٩٢٩).

 لە مۆسیقادا 
بالی جاگپاڵ مۆسیقاری بەریتانی گۆرانییەکی تایبەت بە چیرۆکەکەیان هەیە. 'RANJHA' (گۆرانی خۆشەویستی خەمناک).

یەکێک لە گۆرانییەکانی فیلمی هیندی جەب تەک هەی جان لە ساڵی ٢٠١٢ ناوی "هیر"ی لێنراوە. 

هەروەها لە ساڵی ٢٠١٨، فیلمی هیندی  Race 3 گۆرانییەکی هەیە بە ناوی "Heeriye" کە ئاماژەیە بۆ هیر و ڕانجا.

 سەرچاوەکان 

پۆل:وێژەی ھیندی
پۆل:فۆلکلۆری ھیندی
پۆل:تراژیدی
پۆل:وێژەی سۆفیگەری