تیۆریی کایە

ڕوانگەی یاری یان بیردۆزی یاری () بە کەڵک وەرگرتن لە مۆدێلی بیرکاری، شێوازەکانی ھاوکاری یان کێبڕکێی بوونەوەرە لۆژیکی و زیرەکەکان شی دەکاتەوە. ڕوانگەی یاری لقێکە لە بیرکاری کارپێکراو کە لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان و بە تایبەتی لە بواری ئابووری، بایۆلۆجی، ئەندازیاری، زانستە سیاسییەکان، پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، زانستی کۆمپیوتەر، مارکێتینگ، فەلسەفە و قومارکردندا بەکاردەھێنرێت. ڕوانگەی یاری ھەوڵدەدات بیرکاری بەکاربھێنێت بۆ خەمڵاندنی ڕەفتارەکان لە بارودۆخە ستراتیژییەکان یان لە یارییەکدا کە سەرکەوتنی تاک لە ھەڵبژاردندا وابەستەی ھەڵبژاردنی ئەوانی ترە. ڕوانگەی یاری ھەوڵدەدات مۆدێلکردنی ڕەفتاری بیرکاری کە دۆخێکی ستراتیژی (ناکۆکی بەرژەوەندی) بەڕێوەدەبات، ڕێک بکات.

ئەم دۆخە کاتێک سەرھەڵدەدات کە سەرکەوتنی کەسێک بەندە بەو ستراتیژانەی کە ئەوانی دیکە ھەڵی دەبژێرن. ئامانجی کۆتایی ئەم زانیارییە دۆزینەوەی ستراتیژی گونجاوە بۆ یاریزانەکان.Shafer, G. (2018, December). Pascal’s and Huygens’s game-theoretic foundations for probability. Sarton Lecture, School of Architecture and Engineering, University of Ghent. 

ئەمڕۆ ڕوانگەی یاری وشەیەکی دایکییە بۆ ئەو زانستانەی کە شیکاری ڕەفتاری لۆژیکی یەکتری مرۆڤ و ئاژەڵ و کۆمپیوتەر دەکەن. یاری پێکدێت لە کۆمەڵێک یاریزان و کۆمەڵێک جووڵە یان ڕێگەی بردنەوە و دەرئەنجامێکی دیاریکراو بۆ ھەر تێکەڵەیەک لە ڕێگاکانی بردنەوە.

بردنەوە لە ھەموو یارییەکدا تەنھا کارکردی بەخت نییە، بەڵکو یاسا و بنەمای تایبەتی خۆی ھەیە و ھەموو یاریزانێک ھەوڵدەدات لە بردنەوە نزیک بێتەوە بە جێبەجێکردنی ئەو یاسایانە لە کاتی یارییەکەدا.

کێبڕکێی دوو وڵات بۆ بەدەستھێنانی وزەی ئەتۆمی، میکانیزمی بەڕێوەبردنی پەیوەندییەکانی نێوان دوو وڵات لە چارەسەرکردنی ناکۆکییەکی نێودەوڵەتی، کێبڕکێی دوو کۆمپانیای بازرگانی لە بازاڕی بۆرسەدا نموونەی یارییەکانن. لە ساڵی ١٩٢١ بیرکارێکی فەرەنسی بە ناوی ئیمیل بورێل بۆ یەکەمجار لێکۆڵینەوەی لە کۆمەڵێک یاریی باوی گازینۆکان کرد و چەندین بابەتی لەسەر نووسی. لەم وتارانەدا جەختی لەسەر پێشبینیکردنی ئەنجامی ئەم جۆرە یارییانە لە ڕێگەی لۆژیکییەوە کردووەتەوە. ھەرچەندە بورێل یەکەم کەس بوو کە بە جددی باسی بابەتی یارییەکانی کرد، بەڵام بەھۆی ئەوەی ھەوڵێکی بەردەوامی نەدا بۆ فراوانکردن و پەرەپێدانی بیرۆکەکانی، زۆرێک لە مێژوونووسان ھۆکاری دروستکردنی ڕوانگەی یارییەکەیان بۆ ئەو نەبووە بەڵکو بۆ بیرکاریزانی ھەنگاری جۆن ڤۆن گەڕاندووەتەوە.

ئەوەی ھانی نیومانی دا بۆ فراوانکردنی تێڕوانینی خۆی بۆ یارییەکە، گرنگیدانی تایبەتی بوو بە یارییەکی کارت. ئەو تێگەیشت کە دەرئەنجامی ئەم یارییە تەنھا بە تیۆری ئەگەرەکان دیاری ناکرێ. ئەو شێوازی بلۆفینگی لەم یارییەدا داڕشتووە. بلۆفکردن لە یارییەکەدا واتە ڕێگەیەک بۆ فریودانی یاریزانانی تر و شاردنەوەی زانیارییان لێیان. لە ساڵی ١٩٤٤ لەگەڵ ئۆسکار مونگسترن کە ئابووریناسێکی نەمسایی بووە، کتێبی تیۆری یارییەکان و ھەڵسوکەوتی ئابوورییان نووسیوە. ھەرچەندە ئەم کتێبە تەنیا بۆ بەکارھێنانی ئابووری نووسراوە، بەڵام زۆری نەخایاند بەکارھێنانی لە بواری دەروونناسی، کۆمەڵناسی، سیاسەت، شەڕ، یارییە کات بەسەربردنەکان و زۆر بوارەکانی دیکەدا دەرکەوت.

لەسەر بنەمای ستراتیژییەکانی یارییەکی تایبەتی ھاوشێوەی شەترەنج، ڤۆن نیومان توانی مۆدێلی کردارەکانی نێوان ھەردوو وڵاتی ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت لە سەردەمی جەنگی سارددا دابنێت، بە دوو یاریزان لە یارییەکی کۆی سفردا لە قەڵەمدان. لەو کاتەوە پێشکەوتنی ئەم زانستە بە خێرایییەکی زۆرتر لە بوارە جۆراوجۆرەکاندا بەدواداچوونی بۆ کراوە و لە نێوان شتەکانی تردا لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە بایۆلۆجیدا بۆ ڕوونکردنەوەی دیاردە بایۆلۆژییەکان بەکارھێنراوە.

لە ساڵی ١٩٩٤ جۆن فۆربێس ناش لەگەڵ جۆن ھەرسانی و ڕینھارد سیلتن خەڵاتی نۆبڵی ئابوورییان بەدەستھێنا بەھۆی خوێندنی داھێنەرانەیان لە بواری تیۆری یارییەکاندا. لە ساڵانی دواتردا زۆرێک لە براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە بواری ئابووریدا لە نێوان شارەزایانی یارییەکەدا ھەڵبژێردران. دواھەمینیان ژان تیرۆلی فەرەنسییە کە لە ساڵی ٢٠١٤ ئەم خەڵاتەی بەدەستھێنا. ڕوانگەی یارییەکە لە لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵێک بابەتدا بەکاردەھێنرێت.

لە ڕاستیدا پێکھاتەی سەرەکی یارییەکان لە زۆربەی شیکارییەکاندا ماتریکسێکی فرەڕەھەندی لەخۆدەگرێت کە تێیدا کۆمەڵێک بژاردە لە ھەر ڕەھەندێکدا دادەنرێت و ڕیزبەندییەکانی ئەم ماتریکسە ئەو ئەنجامانەن کە بۆ بریکارەکان بەدەست دەھێنرێن لە بەرامبەر پێکەوەگرتنی جیاوازی بژاردەی چاوەڕوانکراودا. یەکێک لە مەرجە سەرەکییەکانی جێبەجێکردنی ئەم دیدگایە لە شیکاری ژینگەکانی کێبڕکێدا، دڵسۆزی بریکارە کارلێککارەکانە لە چاودێریکردنی لۆژیکی یارییەکەدا. ئەگەر ئەم مەرجە پێشوەختە بە ھەر ھۆکارێک جێبەجێ نەکرێت، یان دەبێت چاوەڕێی دووبارە دروستبوونەوەی پێکھاتەیەکی نوێی تری لۆژیکی شیکاری ئەکتەرە کارلێککارەکان بکات یان بەھۆی پێشبینی نەکردنی ئەنجامی یارییەکە یان بژاردە چاوەڕوانکراوەکانی سیستەمی بڕیاردان بەدوای شێوازەکانی تری شیکاری دا بگەڕێ لە ژینگەیەکی بڕیاردانی لەو شێوەیەدا تا توانای پێشبینیکردنی بژاردەکان و ئەنجامی ھەڵبژاردنەکانیان زیاتر بێت، نادڵنیایی لەم تەکنیکەدا کەمتر دەبێتەوە. ھەروەھا جۆرێک لە یاری ھەیە کە بە یاری نادڵنیایی ناسراوە چونکە ناتوانرێت ئەگەری دەرئەنجامەکەی لەواندا بخەمڵێندرێت.

لەوانەش کارلێکی بڕیاردەران لە ژینگەیەکی کێبڕکێدا بە شێوەیەک کە ئەنجامی بڕیاردانی ھەر فاکتۆرێک کاریگەری لەسەر ئەو ئەنجامانە ھەبێت کە لەلایەن ھۆکارەکانی ترەوە بەدەست دەھێنرێن.

 ئابووری 
ئەم تێڕوانینە لە سەرەتادا بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵێک ڕەفتاری گەورەی ئابووری دروست بووە، بۆ نموونە ھەڵاوسانی پێوەرەکانی بۆرسە لە بازاڕی بۆرسە و ھەڵاوسانی نرخی کاڵاکان لە بازاڕی بەکاربەردا. شیکردنەوەی دیاردە جۆراوجۆرە ئابووری و بازرگانییەکان، وەک بردنەوەی زیادکردنێک، بازرگانیکردن، بازرگانیکردن، بەشداریکردن لە تەندەرێکدا، یەکێکە لەو حاڵەتانەی تر کە ڕوانگەی یارییەکە ڕۆڵی تێدا دەبینێت. Perfect information defined at 0:25, with academic sources  and .

 سەرچاوەکان 


پۆل:ژیریی دەستکرد
پۆل:زانستی شێوەیی