یەشایاھو لیبۆڤیتز

یەشایاهو لیبۆڤیتز (  - ٢٩ی کانوونی دووەمی ١٩٠٣ - ١٨ی ئابی ١٩٩٤) ڕۆشنبیرێکی گشتی و پۆلیماتێکی جوولەکەی ئۆرتۆدۆکسی ئیسرائیلی بوو. مامۆستای بایۆکیمیا و کیمیای ئۆرگانی و فیزیۆلۆژیای دەمار بووە لە زانکۆی عیبری قودس، هەروەها نووسەرێکی بەتوانای بیری جوولەکە و فەلسەفەی ڕۆژئاوایی بووە. ئەو بە تێڕوانینە ڕاشکاوەکانی لەبارەی ئەخلاق و ئایین و سیاسەتەوە ناسرابوو. لیبۆڤیتش هۆشداری دا کە دەوڵەتی ئیسرائیل و زایۆنیزم وایان لێ هاتووە کە لە بەها مرۆڤدۆستەکانی جوولەکە پیرۆزتر بن و بە شێوەیەکی مشتومڕاوی درێژەی بە هەڵسوکەوتی ئیسرائیل لە ناوچە داگیرکراوەکانی فەلەستین بە سروشت "جوو-نازی" وەسف دەکرد و لە هەمان کاتدا هۆشداریی دا لە کاریگەریی نامرۆڤانەی داگیرکاری لەسەر قوربانییان و ستەمکاران.

 ژیاننامە 
یەشایاهو لیبۆڤیتز لە ساڵی ١٩٠٣ لە شاری ڕیگا لە ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا (ئێستا لە لاتڤیا ) لە بنەماڵەیەکی ئایینی زایۆنی لەدایکبووە. باوکی بازرگانی دار بوو، ئامۆزاکەی ئارۆن نیمزۆڤیچ بوو کە لە داهاتوودا دەبووە مامۆستای گەورەی شەترەنج. لە ساڵی ١٩١٩ لە زانکۆی بەرلین کیمیا و فەلسەفەی خوێندووە. دوای تەواوکردنی بڕوانامەی دکتۆرای لە ساڵی ١٩٢٤، چووە سەر خوێندنی بایۆکیمیا و پزیشکی، لە ساڵی ١٩٣٤ بڕوانامەی دکتۆرای لە زانکۆی بازڵ وەرگرت.

لە ساڵی ١٩٣٥ کۆچی کرد بۆ فەلەستین، و لە قودس نیشتەجێ بوو. لیبۆڤیتز هاوسەرگیری لەگەڵ گرێتا کردووە، پێکەوە شەش منداڵیان بووە، دوو منداڵیان لە تەمەنی گەنجیدا گیانیان لەدەستداوە. Yeshayahu Leibowitz, Iconoclast Philosopher, and Now - the Movie ئیلیا کوڕەکەی سەرۆکی بەشی فیزیای ئەستێرەیی زانکۆی تەلئەبیب بووە، هەروەها درێژترین بەڕێوەبەری ڕوانگەی ژیر بووە. کوڕێکی دیکە بە ناوی ئوری، مامۆستای پزیشکی بووە لە سەنتەری پزیشکی زانکۆی هەدەسا . کچەکەی بە ناوی یسکا داواکاری گشتی قەزاکە بووە.

 تێڕوانین و بۆچوونەکان 
هەرچەندە لیبۆڤیتز نیشتمانپەروەرێکی زایۆنی و ئیسرائیلی بوو، بەڵام لە ساڵانی دواتریدا بە هۆکاری ئایینی پشتگیری لە زایۆنیزم نەدەکرد بەڵکو وەک "هەوڵێک بۆ ڕزگارکردنی جولەکەکان لە حوکمڕانی لەلایەن نەتەوەکانەوە". بە تێڕوانینی ئەو دەوڵەتی ئیسرائیل هیچ بایەخێکی ئایینی نەبوو و تەنیا بە جێبەجێکردنی پێداویستییەکانی مرۆڤ خزمەتی ئامانجێکی سیاسی باڵای دەکرد. سەرەڕای ئەوەی جوولەکەیەکی ئۆرتۆدۆکس بوو، بەڵام ئەو جۆرەی زایۆنیزم کە پشتگیری دەکرد، لە سروشتدا بە تەواوی عەلمانی بوو. بەگوێرەی ئەو بۆچوونەی کە پیرۆزی بە تەواوی جیاوازە لە جیهانی ماددی، لیبۆڤیتز ڕەتیکردەوە کە خاکی ئیسرائیل پیرۆز بێت و جولەکەکان مافێکی تایبەتیان هەبێت لەسەری و نووسیویەتی "ئەو بیرۆکەیەی کە وڵاتێک یان شوێنێکی دیاریکراو 'پیرۆزییەکی' تایبەتی هەبێت بیرۆکەیەکی بێ گومان بتپەرستانەیە" و هەروەها "قسەکردن لەسەر مافەکان شتێکی تەواو بێمانایە. هیچ نەتەوەیەک مافی هیچ خاکێکی نییە." Yeshayahu Leibowitz - Stanford Encyclopedia of Philosophy

لایبۆڤیتز دوای جەنگی لوبنان لە ساڵی 1982 ڕەخنەی توندی لە سیاسەتەکانی ئیسرائیل گرت. چەندین جار داوای کرد ئیسرائیلییەکان ڕەتیبکەنەوە سەربازی بکەن لە ناوچە داگیرکراوەکان، و هۆشداریدا لەوەی ئیسرائیل سەربازەکانی دەکاتە "جوولەکە-نازی"، نووسیویەتی ئەگەر "یاسا . . . بتوانێت ڕێگە بە بەکارهێنانی ئەشکەنجەدان وەک ڕێگەیەک بۆ وەرگرتنی دانپێدانان" بدات لە زیندانییەکان، ئەوا ئەمە شایەتحاڵی عەقڵیەتێکی نازییە".   پشتگیری لە کشانەوەی یەکلایەنەی ئیسرائیل دەکرد لە ناوچە داگیرکراوەکان.Can Judaism Survive the State of Israel?

 خەڵات و ناساندن 
وێنۆک| شەقامی یەشاهو لۆڤێتز لە هێرزلیا
لە ساڵی ١٩٩٣ بۆ خەڵاتی ئیسرائیل هەڵبژێردرا. پێش ئاهەنگی خەڵاتکردنەکە، لیبۆڤیتز بانگهێشت کرابوو بۆ قسەکردن لەگەڵ ئەنجومەنی ئیسرائیل بۆ ئاشتی ئیسرائیل-فەلەستین، لەوێ لێدوانە مشتومڕاوییەکانی کە داوای لە سەربازانی ئیسرائیل کرد سەرپێچی فەرمان بکەن، توڕەیی لێکەوتەوە (و ئیسحاق ڕابین هەڕەشەی بایکۆتکردنی مەراسیمەکەی کردبوو). دەستەی سوێندخواردن کۆبوونەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ئەگەری کشاندنەوەی خەڵاتەکە، بەڵام لیبۆڤیتز خۆی ڕایگەیاند کە ڕەتیدەکاتەوە ئەو خەڵاتە وەربگرێت، چونکە نەیویستووە لە کاتی وەرگرتنی خەڵاتەکەدا دژایەتی دروست بکات.

 سەرچاوەکان 

پۆل:زانا جووەکان
پۆل:فەیلەسووفانی جوو
پۆل:جوولەکەکانی ئیمپراتۆریەتی ڕووسیا
پۆل:مردووانی ١٩٩٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٣