قەزای ڕزگاری

قەزای ڕزگاری یەکێکە بوو لە چوار ناحیەی قەزای کەلار لە ئیدارەی گەرمیان، لە پارێزگای سلێمانی لە ھەرێمی کوردستان. بە فەرمانێکی فەرمی لەلایەن سەرۆکی ھەرێمی کوردستانەوە بە قەزا کرا لە ڕۆژی سێشەممە، ٢٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٥.https://www.gksat.tv/details.aspx?jimare=166299https://ku.964media.com/337318/
ناوەندەکەی شاری ڕزگارییە. ژمارەی دانیشتووانی قەزای ڕزگاری لە ساڵی ٢٠٢٠دا (٤٤٬٢٧٦) کەس بوو.

 کارگێڕی 
لە سیستمی یەکە کارگێڕییەکانی پارێزگاکانی ھەرێمی کوردستاندا، ناوی دوو ناحیە و یەک قەزا ھەیە بەھەمان ناو:
 قەزای ڕزگاری کە دەکەوێتە پارێزگای سلێمانی کە ناوەندەکەی شارۆچکەی ڕزگارییە.
 ناحیەی ڕزگاری، زاخۆ کە دەکەوێتە قەزای زاخۆ لە پارێزگای دھۆک ناوەندەکەی شارەدێی ئیبراھیم خەلیلە
 ناحیەی ڕزگاری، ھەولێر کە دەکەوێتە قەزای خەبات لە پارێزگای ھەولێر ناوەندەکەی شارەدێی تۆپزاوەیە.

 ناو 
ئەم ناحیەیە لە سەرەتای درووست بوونیدا ناوی ناحیەی تیلەکۆ بوو، ناوەندەکەی گوندی تیلەکۆی گەورە بوو، کە لە ناوی ھۆزی تیلەکۆی ئێڵی جافەوە وەرگیراوە.

پاش شاڵاوی ئەنفال و خاپوورکردنی گوندەکانی باشووری کوردستان ناحیەی تیلەکۆ ھەڵوەشێنرایەوە، لە دوای ڕاپەڕین و ئاوەدان کردنەوەی گوندەکان و دروستبوونی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، ئەم ناحیەیە پێکھێنرایەوە و ناوەندەکەی ئۆردووگای سمود دانرا، پاشان ناوی  و ناحیەکەش کرا بە ناحیەی ڕزگاری. ڕزگاری بە واتای ئازادی دێت، ھۆکاری ئەم ناوەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە کۆمەڵگای سمود بۆ ئەو خێزانانە دروستکرا کە لە شاڵاوی ئەنفال ڕزگاریان ببوو، بە ڕزگاربوونی گەلی کورد لە زۆرداریی ڕژێمی بەعس ئەم ئۆردوگایە بووە شارەدێ و ناونرا ڕزگاری. سمود () وشەیەکی عەرەبییە و بە واتای خۆگونجاندن یان خۆڕاگری دێت.

 جوگرافیا 
قەزای ڕزگاری ھاوسنوورە لەگەڵ:
 لە باکوورەوە ناحیەی پێباز.
 لە باشوورەوە ناحیەی سەرقەڵا.
 لە ڕۆژھەڵاتەوە ناحیەی پێباز و ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار.
 لە ڕۆژاواوە ناحیەی ئاوەسپی و ناحیەی سەرقەڵا. https://www.openstreetmap.org/relation/11066661 
 ڕووبەر 
ڕووبەری ئەم قەزایە (٥٣٠کم٢)یە لە (٢٫٦٪) پارێزگای سلێمانی پێکدەھێنێت و (٣١٫٢٪) قەزای کەلار پێکدەھێنا.
 لە ڕووی ڕووبەرەوە لە ئاستی (یەکەم)ە لە چوار ناحیەی قەزای کەلار بوو.

 دانیشتوان 
تەواوی دانیشتوانی ئەم قەزایە کوردن، بە پێی پێشبینی دەستەی ئاماری حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دانیشتوانی ئەم ناحیەیە (٤٤،٢٧٦)کەسە.  
 لە ڕووی دانیشتوانەوە لە سەر ئاستی (دووەم)ە لە چوار ناحیەی قەزای کەلار بوو.

 مێژوو 
کەرت و گوندەکانی ئەم ناحیەیە لە سەردەمەکانی پێشوودا سەر بە ناحیەی سەرقەڵا بوو لە قەزای کفری لە پارێزگای کەرکووک.

 سەردەمی کۆماری (١٩٥٨ - ١٩٩٠) 
ئەم سەردەمە بە نەمانی دەسەڵاتی پادشایی و دەستپێکردنی سەردەمێکی نوێیە، ئەم سەردەمە پڕە لە گۆڕانکاری سیاسی، حکومی عەبدولکەریم قاسم (٥) ساڵ، نەتەوە پەرستەکان بە سەرکردایەتی عەبدولسەلام عارف، دواتر براکەی عەبدولڕەحمان عارف (٥) ساڵ، دەسەڵاتی بەعسییەکان لە دوو قۆناغدا، ئەحمەد حەسەن بەکر (١٩٦٨ - ١٩٧٩) و سەددام حوسێن (١٩٧٩ - ٢٠٠٣)، دەسەڵاتی سەددام لەسەر پارێزگای سلێمانی تا ساڵی ١٩٩١ بوو. کاریگەری ئەم فرە دەسەڵاتە و دەستتێوەردانی وڵاتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە سیاسەتی عێراق،  لەسەر گۆڕاکارییە کارگێڕییەکان بە زەقی دەردەکەوێت، زۆربەی زۆری ئەو گۆڕانکارییانە سیاسی بوو، ئامانجی لە ناوبردنی بزوتنەوەی سیاسی کوردستان بوو، وە گۆڕینی دیمۆگرافیای ناوچە ستراتیژییەکان بوو، بەتایبەت ئەوانەی دەوڵەمەند بوون بە سامانە سروشتییەکان.
 * لە نێوان ساڵانی(١٩٧٠ - ١٩٧٧) 
 بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٦) لە ٦\١١\١٩٧٥دا، (٦١) کەرتی ناحیەی سەرقەڵا دابڕێنرا بۆ ھێنانەکایەی ناحیەی تیلەکۆ لە سنووری قەزای کەلار ناوەندەکەشی لە گوندی تیلەکۆی گەورە بوو.
 بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٦٠٨) لە ٦\١١\١٩٧٥دا، قەزای کەلار و قەزای چەمچەماڵ دابڕێنران لە پارێزگای کەرکووک و لکێندران بە پارێزگای سلێمانییەوە ھەروەھا بە ھەمان فەرمان قەزای کفری دابڕێنرا لە پارێزگای کەرکووک و لکێندرا بە پارێزگای دیالەوە. 
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی کەرتەکانی ناحیەی ڕزگاری(تیلەکۆ) لەساڵی ۱۹۷٥دا
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای کەلار لە ساڵی ۱۹۷٥دا

 * لە نێوان ساڵانی(١٩٧٧ - ١٩٩٠) 
 لەگەڵ دەستپێکردنی پڕۆسەی خاپوورکردنی گوندەکانی باشووری کوردستان، ڕژێمی بەعس لە سنووری گەرمیان ھەستا بە درووستکردنی ئۆردوگای زۆرەملێی(الصمود) لە نزیک شارۆچکەی کەلار بۆ نیشتەجێکردنی دانیشتووانی گوندە خاپوورکراوەکانی قەزای کەلار و بەشێک لە گوندەکانی قەزای کفری.
 بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٣٢١) لە ١١\٦\١٩٨٧دا ناحیەی تیلەکۆ ھەڵوەشێنرایەوە و ھەموو کەرتەکانی بەسترایەوە بە ناحیەی ناوەندی قەزای کەلار.
 بە فەرمانی کۆماری ژمارە(٢٣٨) لە ١٦\٣\١٩٨٨دا بە ھێنانە کایەی ناحیەی الصمود.
400px|وێنۆک|ناوەڕاست|نەخشەی قەزای کەلار لە ساڵی ۱۹٨۷دا
 سەردەمی حکوومەتی ھەرێم 
 * لە ماوەی ساڵانی(١٩٩١ - ١٩٩٢)دا 
لەم ماوەیەدا پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر و پارێزگای دھۆک لە لایەن بەرەی کوردستانیەوە بە ڕێوەدەبرا، کە لەسەر ھەمان سیستەمی یەکە کارگێڕییەکانی ساڵی ١٩٨٩ بەڕیوەدەبرا، لەبەرئەوەی گوندەکان تازە ئاوەدان دەکرانەوە، ھەروەھا لەڕووی کارگێڕییەوە ھەرێمی کوردستان دروست نەببوو تاوەکو لەساڵی ١٩٩٢ پەرلەمانی کوردستان پێکھێنرا. ئینجا یەکە کارگێڕییەکان دروستکرانەوە.

 * لە ماوەی ساڵانی(١٩٩٢ - ٢٠٠٣)دا 
 لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، ھەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان بە پێی بڕیاری ژمارە(١٨) لە (٢٢ - ٩ - ١٩٩٢)دا ڕێگەی دا بە حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ھەموو ئەو قەزا و ناحیەیانەی بە مەبەستی سیاسی ھەڵوەشێنراونەتەوە سەر لە نوێ پێکبھێنرێنەوە. https://www.parliament.krd/media/6102/18.pdf
 ناحیەی تیلەکۆ درووستبووەوە و ناوەندەکەی بووە شاردێی ڕزگاری، دواتر ناوی ناحیەکەش گۆڕدرا بە ناحیەی ڕزگاری.
 * لە ماوەی ساڵانی(٢٠٠٤ - ٢٠١٤) 
دوای ڕووخانی ڕژێمی پێشووی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ھاوپەیمانەکانییەوە لەساڵی ٢٠٠٣دا، جارێکی تر گەرمیان کە شارۆچکەی کەلار ناوەندەکەیەتی تووشی بۆشاییەکی کارگێڕی ھات، ئەوەش بەھۆی ھەڵوەشاندنەوەی پارێزگای کەرکووک لە دەربەندیخان، بۆ چارەسەرکردنی ئەو بۆشاییە ئیدارییەش ئەنجومەنی وەزیرانی ھەرێمی کوردستان بە بڕیارێک لە رۆژی ٦/٨/٢٠٠٦ ئیدارەی گەرمیانی پێکھێنا کە ناوەندەکەی لە قەزای کەلار دانراوە، ھەروەھا لە پێناو کاراکردنی ئیدارەکە و فراوانکردنی دەسەڵاتە کاڕگێڕییەکانی، حکومەتی ھەرێم لە ساڵی ٢٠٠٨ بڕیاریدا ئیدارەی گەرمیان ھاوشێوەی پارێزگاکانی تری ھەرێم مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت و لەو رووەشەوە دەسەڵاتی پارێزگار بە خشراوەتە سەرپەرشتیاری ئیدارەکە.https://garmiyan.com/Yakaidariyakan.aspx?jimare=10 

 کارگێڕی 
ئەم قەزایە لە ٧٠ گوند پێکھاتووە: 

 ڕزگاری(ناوەند)
 ئەحمەدئاوای ڕۆغزایی
 ئەحمەدئاوای شاتری
 بنەبەراز
 بووەکە
 پەڵەوشک
 پوقە
 پیازەجاڕ
 تەپەسەوز
 تەیمانە
 تواقووت
 تورانی بابارەسول
 تورانی شێخ سەعید
 تورانی شێخ سەلام
 توڵەبی، ڕزگاری
 تیلەکۆی بچوک
 تیلەکۆی گەورە
 حاجی قازی
 حەسەن ئەمنە
 حەمەی قادر
 حەمەی مەحمود
 خاڵەبەگ
 خەڵوە
 دەنگەوەران
 دوومیلانی خواروو
 دوومیلانی سەروو
 دووخڕان
 زەردی حەمە
 زەردی قادر
 زەردی مەحمود
 زەڕێن
 ژاڵان ڕۆبیتان
 ژاڵان ڕۆغزایی
 سماقە
 سەرکەلی خەسرەو
 سەرکەلی عەزیز
 سەرکەلی مارف
 سەرناوە
 سەیدخدر
 سێخڕان
 سێگردان
 شۆراوە
 فەرەج وەیسی حەمەڕەوف
 فەرەج وەیسی ڕۆستەم
 فەرەج وەیسی مەحمود
 قەبری مەلا
 قەڵاڕێویلەی خواروو
 قەڵاڕێویلەی سەروو
 قەڵاقوچاڵی
 قەڵبەزە، ڕزگاری
 کانی چایلەی خواروو
 کانی چایلەی سەروو
 کانی زەرد، ڕزگاری
 کانی کەوە، ڕزگاری
 کونەکۆتر، ڕزگاری
 کیژۆک
 گامەخەڵ
 گڵاڵ کەوەی حاجی نامیق
 گەرمکی شاتری
 گوڵەجۆی حەمەجان
 گۆڕمسقاڵ
 گۆمەزەردی خواروو
 گۆمەزەردی سەروو
 ملەسوور
 مەنسورئەلکان
 مێوەکەی خواروو
 مێوەکەی سەروو
 ناوە، ڕزگاری
 ھەزارکانی، ڕزگاری
 ھەوارە لارە
 ھەوارەبەرزە، ڕزگاری

 ئەمانەش ببینە 
 قەزای کەلار
 پارێزگای سلێمانی
 ڕزگاری
 پێڕستی گوندەکانی پارێزگای سلێمانی
 پێڕستی گوندەکانی قەزای کەلار
 ئیدارەی گەرمیان
 ناحیەی ڕزگاری، زاخۆ
 ناحیەی ڕزگاری، خەبات

 سەرچاوەکان 


پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی ھەرێمی کوردستان
پۆل:ناحیەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:ناحیەکانی باشووری کوردستان