جۆن ھێرشێل

سێر جۆن فرێدریک ویلیام هێرشێل بارۆنێتی یەکەم (٧ی ئازاری ١٧٩٢ – ١١ی ئایاری ١٨٧١، ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگایی شاھانە، ڕێکخراوی شاهانەی گوێلف) بیرکار، فەلەکناسی، کیمیازان، داهێنەر و فۆتۆگرافەری ئەزموونی ئینگلیزی بووە، چاپی شینی داهێناوە و بەرهەمی بەرهەم هێناوە کە پەیوەندییان بە ڕووەکەکانەوە هەیە.

هێرشێل یەکەم کەس بوو کە سیستەمی مێژوویی جولیانی لە فەلەکناسیدا بەکارهێنا. ئەو کەسە بوو کە ناوی حەوت لە مانگەکانی کەیوان و چوار لەمانگەکانی ئورانوسی (هەسارەی حەوتەمی کۆمەڵەی خۆر، کە لەلایەن باوکیەوە، سێر ویلیام هێرشڵ) دۆزرایەوە. بەشداری زۆری لە زانستی فۆتۆگرافیدا کردووە، و دەستیکردووە بە لێکۆڵینەوە لە ڕەنگ کوێری و هێزی کیمیایی تیشکی سەروو وەنەوشەیی. لە ساڵی ١٨٣١ گوتاری سەرەتایی خۆی بڵاوکردەوە، کتێبێک کە تیایدا بانگەشە بۆ ڕێبازێکی ئیندێکتیڤ دەکات بۆ ئەزموونکردنی زانستی و بنیاتنانی تیۆری و بەشدارییەکی گرنگ بووە لە بواری فەلسەفەی زانستدا.

ژیانی سەرەتایی و کارکردنی لە بواری فەلەکناسیدا
جۆن هێرشێل لە شاری سلۆ لە باکینگهامشایر لەدایکبووە، کوڕی ماری باڵدوین و فەلەکناسی سێر ویلیام هێرشلە. کوڕەزای زانای فەلەکناسی کارۆلین هێرشێل بووە. لە کۆلێژی ئیتۆن و کۆلێژی سانت جۆن لە کامبریج خوێندوویەتی و بۆ ماوەیەکی کورت لەوێ خوێندوویەتی، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٨١٣ بە پلەی ڕانگلەری باڵا دەربچێت (ڕانگلەری باڵا نازناوێکە کە دەدرێت بە کەسێک کە لە ساڵی سێیەمی زانکۆی کامبریج بە بەرزترین پلە دەرچووە لە بیرکاریدا). لە کاتێکدا کە خوێندکاری زانکۆ بووە، لەگەڵ بیرکاران چارڵز بابیج و جۆرج پیکۆک ئاشنا بووە و هاوڕێیەتی دەکات. لە ساڵی ١٨١٦ کامبریج بەجێدەهێڵێت و لەگەڵ باوکیدا دەستی بە کارکردن کردووە. لە ساڵی ١٨١٦دا حەزی لە فەلەکناسی بوو، و تەلەسکۆپێکی ڕەنگدانەوەی دروستکرد کە ئاوێنەیەکی تیرەکەی ١٨ ئینج (٤٦٠ ملم) بوو و دووری فۆکەسی ٢٠ پێ (٦.١ م) بوو. لە نێوان ساڵانی ١٨٢١ بۆ ١٨٢٣ جۆن هێرشێل لەگەڵ جەیمس ساوس دووبارە لێکۆڵینەوەیان لەو ئەستێرە دووانە کرد کە باوکی پۆلێنیان کردبوو. جۆن یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی شاهانەی فەلەکناسی لە ساڵی ١٨٢٠. بەهۆی کارەکانی لەگەڵ باوکیدا لە ساڵی ١٨٢٦دا مەدالیای زێڕینی کۆمەڵەی فەلەکی شاهانەی پێبەخشرا (کە لە ساڵی ١٨٣٦ دووبارە وەریگرتەوە)، هەروەها مەدالیای لالاندەی لە... لە ساڵی ١٨٢٥، پاشان لە ساڵی ١٨٢١ کۆمەڵەی شاهانە مەدالیای کۆپلی پێبەخشی بەهۆی بەشدارییە بیرکارییەکانی لە گۆڤاری مامەڵە فەلسەفییەکانیدا. لە ساڵی ١٨٣١ لە ڕێبازی شاهانەی گوێلفدا پلەی شوڕشگێڕی بەدەستهێنا.

هێرشێل سێ جار وەک سەرۆکی کۆمەڵەی فەلەکناسی شاهانە کاری کردووە: ١٨٢٧-١٨٢٩، ١٨٣٩-١٨٤١، و ١٨٤٧-١٨٤٩.

جۆن هێرشێل کتێبی گوتارێکی پێشەکی لەسەر لێکۆڵینەوە لە فەلسەفەی سروشت نووسیوە و لە سەرەتای ساڵی ١٨٣١دا بڵاوکراوەتەوە، وەک بەشێک لە ئینسایکلۆپیدیای کابینەی سایکلۆپیدیای دیۆنیسیۆس لاردنەر، پێشنیاری شێوازەکانی لێکۆڵینەوەی زانستی کردووە کە تایبەتمەندن بە پەیوەندییەکی سیستماتیکی نێوان چاودێریکردن و تیۆریزەکردن.
سەرچاوە

بەستەری دەرەکی
 جۆن هێرشل لە ماڵپەری  Encyclopædia Britannica Online 
 جۆن هێرشل لە ماڵپەری  NNDB people 

پۆل:گەردوون
پۆل:ژیاننامە
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٩٢
پۆل:مردووانی ١٨٧١
پۆل:بەخاک سپاردن لە وێستمینستەر ئەبی
پۆل:ئینگلیزە بەڕەگەز ئەڵمانیەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:وەرگرانی مەدالیای زێری بۆ کۆمەڵگەی ئەستێرەناسی
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی لالاند