لیز مایتنەر

لیز مایتنەر (٧ی تشرینی دووەمی ١٨٧٨ – ٢٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٨) فیزیازانێکی نەمسایی-سویدی بووە کە یەکێک بووە لەوانەی کە ڕۆڵی هەبووە لە دۆزینەوەی توخمە پرۆتەکتینیۆم و کەرتبوونی ناوکی. لەکاتی کارکردن لەسەر تیشکەچالاکی (ڕادیۆئەکتیڤیکتی) لە پەیمانگای کیمیا کایزەر ویلهێلم لە بەرلین، لە ساڵی ١٩١٧ ئایزۆتۆپی تیشکدەر پرۆتاکتینیۆم-٢٣١ی دۆزیەوە. لە ١٩٣٨، مایتنەر و برازانپغ، فیزیکزان ئۆتۆ ڕۆبەرت فریش، دابەشبوونی ئەتۆمییان دۆزیەوە. کارەکانی لیز لەلایەن ئەلبێرت ئەنیشتاینەوە ستایش کراوە. 

مایتنەر بە تەواوکردنی توێژینەوەی دکتۆرا لە ساڵی ١٩٠٥، بووە دووەم ژن لە زانکۆی ڤیەننا کە بڕوانامەی دکتۆرای لە فیزیا بەدەستبهێنێت. زۆربەی ژیانی زانستی لە بەرلین، ئەڵمانیا بەسەر بردووە، لەوێ مامۆستای فیزیا و بەرپرسی بەشی پەیمانگای کایزەر ویلهێلم بووە؛ یەکەم ژن بوو لە ئەڵمانیا کە ببێتە پرۆفیسۆری فیزیا. ئەو لە ساڵانی ١٩٣٠ ئەم پۆستانەی لەدەستدا بەهۆی یاساکانی نورنبێرگی دژە جوولەکە لە ئەڵمانیای نازی، دواتر لە ساڵی ١٩٣٨ بۆ سوید هەڵهات، لەوێ بۆ ماوەیەکی زۆر ژیا، لە کۆتاییدا بوو بە هاووڵاتییەکی سویدی.

لە ناوەڕاستی ١٩٣٨دا، مایتنەر لەگەڵ کیمیاکاران ئۆتۆ هان و فریتز ستراسمان لە پەیمانگای کایزەر ویلهێلم بۆیان دەرکەوت کە بۆردومانکردنی تۆریۆم بە نیوتڕۆن ئایزۆتۆپی جیاواز بەرهەم دەهێنێت. هان و ستراسمان لە کۆتایی ساڵدا نیشانیان دا کە دەتوانرێت ئایزۆتۆپی باریۆم بە بۆردومانی یۆرانیۆم دروست بکرێت. لە کۆتایی کانوونی دووەمدا، مایتنەر و فریش دیاردەی پرۆسەی دابەشبوونی لەو شێوەیەیان کاری لەسەر کرد. لە ڕاپۆرتەکەیاندا لە ژمارەی شوباتی گۆڤاری نەیچەر لە ساڵی ١٩٣٩دا ناوی "دابەشبوون"یان ناوە. ئەم بنەمایە بووە هۆی پەرەپێدانی یەکەم بۆمبی ئەتۆمی لە کاتی جەنگی جیهانی دووەم و دواتر چەکی ئەتۆمی و کارتیاکەری ناوکیی دیکە.

مایتنەر هاوبەشی خەڵاتی نۆبڵی کیمیا ساڵی ١٩٤٤ی بۆ دابەشبوونی ئەتۆمی نەبوو، کە تایبەت بوو بە هاوکارە ماوە درێژەکەی ئۆتۆ هان. چەندین زانا و ڕۆژنامەنووس دەرکردنی ئەویان بە "ناڕەوا" ناوبردووە. بەپێی ئەرشیفی خەڵاتی نۆبڵ، لە نێوان ساڵانی ١٩٢٤ بۆ ١٩٤٨ ١٩ جار پاڵێوراو بووە بۆ خەڵاتی نۆبڵی کیمیا، هەروەها ٣٠ جار بۆ خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیا لە نێوان ساڵانی ١٩٣٧ بۆ ١٩٦٧ پاڵێوراو بووە. سەرەڕای ئەوەی خەڵاتی نۆبڵی پێنەبەخشرا، بەڵام مایتنەر بانگهێشت کرا بۆ بەشداریکردن لە کۆبوونەوەی براوەی خەڵاتی نۆبڵی لینداو لە ساڵی ١٩٦٢.

 سەرچاوەکان 

پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:ئەندامەکانی ئەکادمیای زانستی شاھانەی سوێد
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:فیزیکزانانی جوو
پۆل:ژنە زانستخوازەکانی سەدەی ٢٠
پۆل:مردووانی ١٩٦٨
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٧٨