پراگماتیزم

پراگماتیزم یان کردەوەخوازی یان کردارخوازی ھۆرتەوبەرەیەکی فەلسەفییە کە وشە و ھزر بە ئامرازی پێشبینیکردن و چارەسەرکردنی پرس و دەستبەکاربوون دەزانێ و، ئەوە ڕەت دەکاتەوە کە ئەرکی ئەندێشە گێڕانەوە و نواندنەوەی واقیعە. پراگماتیستەکان دەڵێن بۆ ئەوەی کە فەلسەفیترین مژارەکان - وەک سروشتی مەعریفەت و زمان و تێگەیشتەکان و مانا و باوەڕەکان و زانست - بە باشترین شێوە خۆیان نیشان بدەن، پێویستە بە کردەوە بە کار بگیرێن و ڕادەی سەرکەوتن یا پەککەوتنیان لە کردەوەدا ھەڵبسەنگێندرێ. پراگماتیزم پێی وایە ئێمە ھەقیقەتی ڕەھامان نییە، بەڵکوو ھەقیقەتی سوودبەخش یا مەعریفەتی سوودبەخشمان ھەیە و ئەزموون ئەمەی سەلماندووە. ھەقیقەت بە ئاکامەکانیەوە دەناسرێ و خۆی دەردەخا. ھەرچی قازانج و سوودی بێ ئەوە ھەقیقەتە و ڕاستە. 

پراگماتیزم لە ۱۸۷۰کان لە ویلایەتە یەکگرتووکاندا دەستی پێ کرد. سەرچاوەکەی زۆرتر دەگەڕێننەوە بۆ چارڵز سەندێرز پێرس و ویلیام جەیمز و جۆن دیوویی.

 وشەی پراگماتیزم 
پراگماتیزم لە وشەی یۆنانیی پراگما بە مانای کردەوە گیراوە. یەکەم جار ساڵی ۱۸۷۸ چارڵز سەندێرس پێرس ئەم زاراوەیەی ھێنایە نێو فەلسەفە. پێرس لە وتارێکدا بە ناونیشانی «چۆن فکرەکانمان بەڕۆشنی دەرببڕین؟»How to make our ideas clear کە لە کۆواری «مانگنامەی زانستی خەڵکپەسەند»Popular Science Monthly -دا بڵاوی کردەوە، دوای وەبیرھێنانەوەی ئەوە کە باوەڕەکانی ئێمە لە ڕاستیدا دەستوورگەلێکن بۆ کردەوە، ڕایگەیاند کە بۆ ئەوەی بزانین تێگەیشتەیەکی ناو زەین ئاماژە بە چی دەکا لە دنیای دەرەوەی زەیندا، پێویستە ئەوە دیاری بکەین کە ئەو تێگەیشتەیە دەبێ بە ھۆی چ ئاکار و کردەوەیەک. تێگەیشتەکان و ئیدیاکان و باوەڕەکان و فکرەکانمان ھەرچەندەش کە لێک نزیک بن و لە یەکتر بچن، ھێشتا ھەر جیاوازییەکەیان ئەوەندە بچووک نییە کە فەرقێک نەخاتە ناو کردار و ئاکارمانەوە. کەوابوو، بۆ ئەوەی زەینمان دەرحەق بە بابەتێک ڕوون بێتەوە پێویستە سەرنج بدەین کە ئەو فکرەی کە ھەمانە ئاکامەکانی لە کردەوەدا دەبن بە چی و کاریگەرییەکانی چۆن دەبێ.

 میتۆدی پراگماتیکی 
میتۆدی پراگماتیکی میتۆدێکە بۆ چارەکردنی ململانێیە مێتافیزیکییە دوایینەھاتووەکان: ئەوەی کە ئاخۆ بنچینەی جیھان یەکێتییە یان زۆرێتی؟ ماددییە یان ڕۆحی و ناماددی؟ جەبرە یان ئیختیار؟ ئەمانە تێگەیشتەگەلێکن کە ھەر کامەیان بە جیا دەتوانێ ڕاست بێ، دەشتوانێ ڕاست نەبێ. مشتومڕیش لەسەریان ھەر دوایی نایە. لەم حاڵەتانەدا، میتۆدی پراگماتیکی بریتییە لە ھەوڵدان بۆ ڕاڤەکردنی ھەر تێگەیشتەیەک بە چاولێکردنی ئاکامە کردارییەکانی. ئەگەر فڵانە تێگەیشتە ڕاست بێ، چ جیاوازییەکی کرداری لە نێواندا دەبێ؟ ئەگەر ھیچ جیاوازییەکی کرداری نەدۆزرێتەوە ئەوسا ئاڵتەرناتیڤە جیاکان ھەمان مانایان ھەیە و، ململانێ و مشتومڕ بێھوودەیە. ململانێ و مشتومڕی ڕاستەقینە و بەدوور لە گاڵتە و گەپ ئەوەیە کە بتوانین ئەو جیاوازییە کردارییە دەستنیشان بکەین کە بە ھۆی بە بەرحەق دانانی ھەر کام لە لایەنەکانی ململانێ بەرھەم دێ. بە درێژاییی مێژووی مێتافیزیک، جیھان ھەمووکات وەکوو مەتەڵێک خۆی لە بەرامبەر زەینی مرۆڤەوە نواندووە؛ مەتەڵێک کە وەڵامەکەی تاقە وشەیەکە و دەبێ مرۆڤ بە ھێزی ئەقڵی، ھەڵی بێنێ. ئەو وشەیە ناوی بنواشەی جیھانی لە خۆیا ھەڵگرتووە. «خوا»، «ماددە»، «زەین»، «ڕەھا» و، «ھێز» لەو ناوە ڕاییکەرانەی مێژووی فەلسەفەن. میتۆدی پراگماتیکی ھیچ یەک لەم ناوانە بە دواوەڵام نازانێ و دەڵێ پێویستە ئێمە لە ھەموو ناوێک و لە ھەموو وشەیەک بایەخە کردارییەکەی دەربکێشین و لە ناو ئەزموونماندا بیگرینە کار. کە وا بکەین ئینجا گشت تیۆرییەکان وەکوو ئامرازیان لێ دێ و چیدیکە وەڵامی سوکناییبەخش نین بۆ مەتەڵی جیھان.

 سەرچاوەکان 

پۆل:بزووتنەوە فەلسەفییەکان
پۆل:قوتابخانە و نەریتە فەلسەفییەکان
پۆل:فەلسەفەی زانست
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان