مێژووی کۆماری ئازەربایجان

ئازەربایجان وڵاتێکە لە ناوچەی قەفقاز و لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا. ئەم وڵاتە لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ دەریای خەزەر و لە باکوورەوە لەگەڵ ناوچەی داغستانی ڕووسیا، لە باکووری ڕۆژاواوە لەگەڵ جۆرجیا، لە باشووری ڕۆژاواوە تورکیا و ئەرمینیا و لە باشوورەوە ئێران ھاوسنوورە. ئەم وڵاتە زێدی زۆرێک لە نەتەوەکانە کە زۆربەیان ئازەرین. ئەوان نەتەوەیەکی تورک زمانن کە ٩ ملیۆن کەس لە ئازەربایجان لەخۆدەگرن. لە سەردەمی مادەکان و پاشان فارسەکاندا، زۆرێک لە قەوقازییەکان بوونە ئایینی زەردەشتی و دواتر پەیوەندییان بە ئایینی مەسیحییەوە کرد، کە پێش ھێرشی عەرەبە موسڵمانەکان و لەوەش گرنگتر ھێرشی تورکە موسڵمانەکان بوو. بۆ ئەوەی بتوانن بچنە ناو ئەو خاکانەوە، ھۆزە تورکە موسڵمانەکان بوونە زاڵبوون بەسەر گرووپە جیھادییەکان کە بە غازییەکان ناسراون، کە بۆ ماوەی سەدان ساڵ لە شەڕی دژی مەسیحییەکان و بیزەنتین داگیریان کرد و لە کۆتاییدا بوونە ھۆی زیادبوونی ژمارەی دانیشتووانی تورک.Seyahatname by Evliya Çelebi (1611–1682) دوابەدوای شەڕەکانی نێوان ئێران و ڕووسیا لە نێوان ساڵانی ١٨١٣ بۆ ١٨٢٨، شانشینی قاجار ناچار بوو ھەموو ناوچەکانی قەفقاز بداتە دەست ئیمپراتۆرییەتی ڕووسیا و پەیماننامەکانی گۆلستان لە ساڵی ١٨١٣ و تورکمانچای لە ساڵی ١٨٢٨ سنوورەکانی نێوان ئێران و ڕووسیا دیاری کرد. ئەم ناوچەیە لە باکووری ڕووباری ئاراس، لە کۆماری ئازەربایجانی ئەمڕۆدا، بەشێک لە ئێران بووە تا داگیرکردنی لەلایەن ڕووسیا لە سەدەی نۆزدەھەمدا. ئێران لە پەیمانی تورکمانچایدا دانی بە سەروەری ڕووسیادا نا بەسەر خانەاتی یەریڤان و خانەیەتی نەخچیڤان و باقی خانەنشینی لانکەران کە ناوچەکانی باشووری ئازەربایجانی لەخۆگرتبوو و پێش تورکمانچای لەدەستی ئێراندا بوو.Timothy C. Dowling Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond pp 728–729 ABC-CLIO, 2 dec. 2014 

ئازەربایجان بۆ ماوەی زیاتر لە ٨٠ ساڵ لەژێر دەسەڵاتی ڕووسەکاندا بوو تا ساڵی ١٩١٨، ئەوکاتە دوای شۆڕشی ڕووسیا ئازەربایجان سەربەخۆ بوو و کۆماری ئازەربایجانی دیموکراتی دامەزرا. ناوی ئازەربایجان کە لەلایەن ڕێبەری پارتی یەکسانی، محەممەد ئەمین ڕەسوڵزادە ناسرابوو، بە ھۆکاری سیاسی پێش دامەزراندنی کۆمار بۆ دانپێدانانی ناوچە دراوسێکانی باکووری ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ئێران بەکارھێنرا. ئەم وڵاتە لە ساڵی ١٩٢٠ لەلایەن ھێزەکانی سۆڤیەت داگیرکرا و لەژێر ھەژموونی کۆمۆنیزمدا بوو تا ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە ساڵی ١٩٩١ و دواجار کۆماری ئازەربایجانی مۆدێرن دروست بوو.

 سەردەمی پێش مێژوو 
مێژووی بوونی مرۆڤ لە کۆماری ئازەربایجان دەگەڕێتەوە بۆ ھەزاران ساڵ پێش ئێستا. ھەڵکۆڵینەکانی دەشکەوتی ئازیخەکان لە بەشی فۆزولی بوونی شوێنەواری ژیانی مرۆڤەکان دەردەخەن کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٥٠ بۆ ٤٠٠ ھەزار ساڵ پێش ئێستا.Jawbones and Dragon Legends: Azerbaijan's Prehistoric Azikh Cave by Dr. Arif Mustafayev ھەروەھا پترۆگلیفەکانی قوبوستان مێژوویەکی ١٢ ھەزار ساڵەیان ھەیە. لە سەدەی نۆی پێش زایین، سکیتییەکان لەم ناوچەیەدا نیشتەجێ بوون کە ئێستا بە کۆماری ئازەربایجان ناودەبرێت. دوای ئەوان مادەکان و پاشان ھەخامەنییەکان بە سەرکردایەتی کوروش حوکمڕانی ناوچەکەیان کرد. لەگەڵ ھێرشی ئەسکەندەر، قۆناغی حوکمڕانی فەرمانڕەوا وابەستەکانی لە ناوچەکەدا دەستی پێکرد، بەڵام لە ھەندێک قۆناغدا فەرمانڕەوا ناوخۆیییەکان بە باجدان حکوومەتی ناوخۆیی خۆیان دامەزراند.https://archive.today/20121212005248/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+az0014)

 سەرچاوەکان 

پۆل:ئازەربایجان
پۆل:مێژووی ئازەربایجان