پانتێیزم

پانتێیزمإدوار غالب، الموسوعة فی العلوم الطبیعیة (ط. الثانیة)، دار المشرق، بیروت، ج. الأول، ص.351، یُقابلە Pantheism ئەو باوەڕەیە کە گەردوون (یان سروشت) و خودا (یان خودایی)یەک ڕاستین.پانتێیزم وەرگێڕانی زاراوەی یۆنانی «Pantheism” کە بە واتای “ھەموو شتێک خودایە». کەواتە پانتێیزم ھێمای بیرۆکەی «خودا» وەک پرۆسەیەکی پەیوەست بە گەردوونەوە.Owen, H. P. Concepts of Deity. London: Macmillan, 1971. زۆر ڕێبازی پانتێیزم ھەیە، لەوانە پانتێیزمی دارایی و پانتێیزمی ڕۆحی؛ بەڵام بیرۆکە ھاوبەشەکان لە ھەموو ڕێبازەکاندا وەک یەک کۆی جیھان دەڕوانن، بە ڕوانگەی ڕێزگرتن لێی و ڕێزگرتن لە گەردوون و سروشت.

 یەکتاپەرستی لە ئایینەکانی جیھان 
 ئیسلام 
زۆربەی زانایانی موسڵمان بنەمای یەکگرتوویی بوون بە ناونیشانێکی تر بۆ بێ ئایینی دەزانن کە بریتییە لە ھاوەڵدانانی تەعتیلی کە بە گەورەترین ھاوەڵدانان ناودەبرێت؛ بەڵام پێگەی زۆربەی ئەو شەرعزانانە لەو بیرۆکەیە سەرچاوە دەگرێت کە یەکێتیی بوون یەک شێوازی ھەیە. ڕاستییەکە ئەوەیە کە لە ھزری فەلسەفی ئیسلامیدا فەیلەسوفی ئیسلامی وەک ئیبن سینا و فارابی و عیرفانی وەک ئیبن سەبعین ھەن کە ھەوڵی پێشخستن و پەرەپێدانی ئەم شێوازەیان داوە ھاوتەریب لەگەڵ چەمکەکانی ئایینی ئیسلامیدا.https://www.islamweb.net/ar/fatwa/7386/http://www.saaid.net/feraq/mthahb/87.htmhttp://www.sudanile.com/2008-05-19-17-39-36/252-2009-09-06-09-34-16/10841-2010-02-12-16-21-09.html 

 ئایینی ھیندوو 
نووسینە ئایینییە ھیندۆسییەکان بە یەکێک لە کۆنترین نووسینەکان دادەنرێت کە بیرۆکەی پانتێیزمی تێدایە. براھمان بە ڕاستییەکی نادیار و سروشتێکی ڕەھا و نەگۆڕ دادەنرێت و بنەمای خودایی ھەموو شتێکە لە گەردووندا.General Sketch of the History of Pantheism, p. 29.

 ویکا 
ویکانەکان لە ڕێگەی پێکھاتەیەکی یەکگرتووەوە باوەڕیان گەورە دەکەن. وا دەزانن ژیان لە ھەموو جیھان و لە بەشەکانیدا بوونی ھەیە، بەڵام دیدگای ئۆرگانیک بەبێ چەمکەکانی خودایی ڕوون ناکرێتەوە.

 ئایینەکانی دیکە 
کۆمەڵێک توخمی پانتێیزم لە ھەندێک لە ڕێبازە ئایینەکانی تردا ھەیە وەک سۆفیگەری، بوودیزم، سیکیزم، جوولەکایەتی، بتپەرستی و تیۆسۆفی. زۆرێک لە یەکتاپەرستە گشتگیرەکان لە ئایینی کریستیاندا خۆیان بە پانتێیزم دەزانن و نەریتە ئایینییە ئیسلامییەکانی ناو ڕێبازە سۆفییەکان و عەلەوییەکان بەتایبەتی سروشتێکی یەکتاپەرستی ھەیە. زۆرێک لە نەریتە ئایینییەکان و ئایینە نەتەوەیییەکانی ئەفریقییەکان و ھیندییە سوورەکان پانتێیزمن یان پانتێیزم لەگەڵ ڕێبازەکانی دیکەی وەک زۆری خوداوەندەکان و ڕۆحیانەت تێکەڵ دەکەن.

 سەرچاوەکان