نەتەوەی بێدەوڵەت

نەتەوەی بێدەوڵەت ئاماژەیە بۆ گرووپێک یان نەتەوەیەک کە خاوەنی وڵاتی تایبەتی خۆی نییە و لە هیچ وڵاتێکیشدا زۆرینەی خەڵکی ئەو وڵاتە پێک ناهێنێت. دەستەواژەی بێ دەوڵەت پیشاندەری ئەوەیە کە ئەو گرووپە "پێویستە وەها وڵاتێکیان هەبێت". ئەندامانی نەتەوە بێ دەوڵەتەکان ڕەنگە شارومەندی ئەو وڵاتەی بن کە تیایدا دەژین و هەروەها ڕەنگە لە لایەن حکومەتی ئەو وڵاتەوە مافی شارومەندییان لێ زەوت بکرێ. زۆرینەی نەتەوە بێ دەوڵەتەکان لە وەرزشە نێودەوڵەتییەکان و یان ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا وەک ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان هیچ نوێنەرێکیان نییە. نەتەوە بێ دەوڵەتەکان وەک وڵاتانی جیهانی چوارەم پۆلێنبەندییان بۆ کراوە. هەندێ لە نەتەوە بێ دەوڵەتەکان لە درێژەی مێژوودا سەردەمێک حکومەتیان هەبووە و هەندێکی دیکەش هەمیشە لە لایەن وڵاتاتان و نەتەوەکانی دیکەوە داگیر کراون و حکومەتی خۆیانیان نەبووە.

ئەم دەستەواژەیە ساڵی 1983 و لەلایەن زانایەکی زانستە سیاسییەکان بە ناوی ژاکووئێز لیروێز داهێنراوە و یەکەم جار لە کتێبی L'Écosse, une nation sans État لەسەر هەلومەرجی سەیر و سەمەرەی سکۆتلەند لە حکومەتی بەریتانیا، ئاماژەی پێدراوە. دواتر لە لایەن زانا سکۆتلەندییەکان وەک داڤید مەککرۆن، میشائیل کیتینگ و تی ئێم دیڤاین، قبووڵ کرا و لە نووسیندا بوو بە باو. 

نەتەوە بێ دەوڵەتەکان یان بە چەند وڵاتدا بڵاو بوونەتەوە (بۆ نموونە خەڵکی یاکسانگ لیمبۆ کە دەکەونە ڕۆژهەڵاتی نیپال،  سیکیم و دارجیلینگی هیندستان و باکووری ڕۆژئاوای بەنگلادێش کە هەموویان بەشێکن لە نەتەوەی یاکسانگ لیمبۆ؛ و خەڵکی یۆروبا کە دەکەونە وڵاتانی ئەفریقی نێجریا، بێنین و توگۆ) و یان بەشێکن لە ئاپوورەی وڵاتێک یان پارێزگایەک کە دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی حکومەتێکی گەورەتر (وەکوو ئۆیغوورەکانی چین کە نیشتەجێی ناوچەی خودموختاری شینجیانگی ئۆیغوورن). هەندێ لە نەتەوە بێ دەوڵەتەکان لە ڕابردوودا وڵاتێکی سەربەخۆیان هەبووە و دواتر لە لایەن حکومەت یان وڵاتێکی دیکەوە داگیر کراون؛ بۆ نموونە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی تبت لە ساڵی 1913ەدا بە فەرمی قبووڵ نەکرا و ساڵی 1951 جارێکی دیکە کۆماری چین ئەو ناوچەیەی داگیر کردەوە و داوای ئەوە دەکات کە تبت بەشێکی جودانەکراوە و حاشاهەڵنەگرە لە وڵاتی چین، لەحاڵێکدا کە حکومەتی تبت لە تاراوگە لەسەر ئەو باوەڕەیە کە تبت وڵاتێکی سەربەخۆیە و ئێستا بە شێوەی نایاسایی داگیر کراوە. Clark, Gregory, In fear of China, 1969, saying: "Tibet, although enjoying independence at certain periods of its history, had never been recognised by any single foreign power as an independent state. The closest it has ever come to such recognition was the British formula of 1943: suzerainty, combined with autonomy and the right to enter into diplomatic relations."  کۆمەڵێک لە گرووپە ئەتنیکییەکان سەردەمێک بێ دەوڵەت بوونە و دواتر بوونەتە دەوڵەت (بۆ نموونە نەتەوەکانی بالکان وەک کرۆڤاتەکان، سیربەکان، بۆسنیاییەکان، سلۆڤێنیەکان، مۆنتەنەگرۆییەکان و مەقدوونییەکان سەردەمێک هەموویان بەشێک بوون لە وڵاتی فرەنەتەوەی یۆگۆسلاڤیا؛ پاش دابەشبوونی یۆگۆسلاڤیا ژمارەیەکی زۆر دەوڵەت-نەتەوەی نوێ دامەزران). 

نەتەوە بێ دەوڵەتەکان ڕەنگە ئاپوورەیەکی ئێجگار زۆر و گەورەیان هەبێ، بۆ نموونە کوردەکان کە ئاپوورەیان بۆ پتر لە 30 ملیۆن کەس مەزندە دەکرێ و وەک گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەت پێناسە دەکرێن.  چەندین نەتەوەی بێ دەوڵەت دەتوانن لە یەک ناوچەی جوگرافیایی یان یەک وڵاتدا بژین؛ بۆ نموونە تواریگ، تۆبۆ، ڕفیانز و کابیلە لە باکووری ئەفریقا؛ چاین، کاچاین، کارێن، مۆن، ڕەخینە، ڕۆهینگیا و شان لە میانمار؛ یان گالیکیانز، کانتابریانز، ئەستوریانز، ئارگۆنیز، باسکی، کەتەلانز، ڤالنسیەنز و ئەندەلۆسیەنز لە ئیسپانیا. Encyclopedia of Stateless Nations: Ethnic and National Groups around the World, 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World, pp. 59–60, 79–80, 366–367

 نەتەوە-دەوڵەتەکان و نەتەوە بێ دەوڵەتەکان 
پێوەندیی پێکەوەژیانی نێوان نەتەوەکان و دەوڵەتەکان سەرەتای ئەورووپای ڕۆژئاوای مودێڕن سەری هەڵدا (سەدەی هەژدەیەم) و دواتر لە ڕێگای داگیرکارییەوە (ئیستیعمار) هەناردەی وڵاتانی دیکەی جیهان کرا. لە حاڵێکدا دەوڵەت-نەتەوەکانی ئەورووپای ڕۆژئاوا ئەوڕۆ خەریکن کۆمەڵێک لە دەسەڵاتەکانیان ڕادەستی یەکێتی ئەورووپا دەکەن، زۆرێک لە وڵاتە داگیرکراوەکانی پێشوو ئێستا پێداگرانە داکۆکی لە چەمکی نەتەوە-دەوڵەت دەکەن. بەم حاڵەشەوە، هەموو خەڵکی وڵاتانی فرەکەلتوور زانیاری تەواویان لەسەر بوونی نەتەوەی بێ دەوڵەت نییە. هەروەها هەموو دەوڵەتەکان دەوڵەتی نەتەوەیی نین، گرووپی ئەتنیکی جۆراوجۆر بوونیان هەیە کە لە وڵاتانی فرە نەتەوەدا دەژین و حەسێبی نەتەوەی بێ دەوڵەتیشیان بۆ ناکرێ. 

تەنیا بەشێکی چکۆلەی گرووپە نەتەوەییەکانی جیهان پێوەندییان بە دەوڵەت-نەتەوەوە هەیە. میناهان ئەو ڕێژەیەی سەتا 3 خەمڵاندووە. پاشماوەیان دابەش کراونەتە سەر یەک یان چەند دەوڵەت. ئەگەرچی لە جیهاندا زیاتر لە 3000 نەتەوە بوونی هەیە، ساڵی 2011 تەنیا 193 وڵات ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان بوون و کەمتر لە 20ی ئەم وڵاتانەش لە بواری ئەتنیکییەوە وەک دەوڵەت-نەتەوەی یەکدەست هەژمار دەکرێن. بۆیە دەوڵەت-نەتەوەکان ئەوەندەش کە بیر دەکەینەوە زۆر و باو نین، و نەتەوە بێ دەوڵەتەکان زۆرینەی نەتەوەکانی جیهان دەگرنەوە. 

 ئەنجام و شوێنهاتەکانی کۆلۆنیالیزم و ئەمپریالیزم 
لە سەردەمی ئەمپراتۆرییەتەکان و داگیرکاریدا، نەتەوە بەهێز و دەسەڵاتدارەکان، دەسەڵات و کۆنترۆڵی خۆیانیان بۆ دەرەوەی جوگرافیای خۆیان گواستەوە و زۆرێک لە وڵاتە کۆلۆنیزەکراو یان داگیرکراوەکان چیدی خۆبەڕێوەبەرییان نەمێنێ و وەک نەتەوەی بێ دەوڵەت ئاماژەیان پێ بدرێ. زۆر نەتەوە بوونە قوربانی و نیشتمان و جوگرافیایان لەنێوان چەند وڵاتدا دابەش کرا. تەنانەت ئەوڕۆیش سنوورەکانی سەردەمی داگیرکاری سنوورە نەتەوەییەکان پێک دێنن و ئەمەش زۆر جار لە سنوورە کەلتوورییەکان جودایە. ئەنجامی ئەمەش بۆتە ئەوەیکە لە هەندێ شوین خەڵکێک کە یەک زمانیان هەیە دابەش ببن لە چەند وڵاتدا، بۆ نموونە گینەی نوێ دابەش دەبێتە پاپوای ڕۆژهەڵات (کۆلۆنی پێشووی هۆڵەندا) و پاپوا گینەی نوێ (کۆلۆنی پێشووی بەریتانیا). Richard Devetak, Christopher W. Hughes, Routledge, 2007-12-18, The Globalization of Political Violence: Globalization's Shadow 

 ناسیۆنالیزم و نەتەوە بێ دەوڵەتەکان 
خەڵکێک کە ڕەچەڵەک و ڕیشە، مێژوو، زمان، کەلتوور، دابونەریت یان ئایینی هاوبەشیان هەیە لە ڕێگای هۆشیاری و بەئاگاهاتنەوەیەکی نەتەوەییەوە دەتوانن ببنە نەتەوەیەک. نەتەوەیەک ئەتوانێ بەبێ دەوڵەت بوونی هەبێ هەر بەو چەشنەی نەتەوە بێ دەوڵەتەکان نموونەی ئەم دیاردەیەن. شارومەندی هەمیشە پیشاندەری نەتەوەی تاکێک نییە. لە وڵاتانی فرەنەتەوەدا، شوناس و نەتەوەی جۆراوجۆر دەتوانن پێکەوە بژین یان ڕکابەریی یەک بکەن؛ بۆ نموونە لە ناسیۆنالیزمی ئینگلیزیی بەریتانیادا، ناسیۆنالیزمی سکۆتلەندی و ناسیۆنالیزمی وێڵزی بوونیان هەیە و ناسیۆنالیزمی بریتانی ڕایگرتوون. 

 یەکڕیزی لە بەرامبەر جوداییخوازیدا 

 داواکانی نەتەوە بێ دەوڵەتەکان و گرووپە ئەتنیکە خودموختارەکان 
لە درێژەدا لیستێک لە گرووپە ئەتنیکی و نەتەوەییەکان دەبینن کە بەپێی وتارە سەربەخۆکانی ویکی پێدیا بزووتنەوە و خەباتی سەربەخۆییخوازانەی بەرچاویان تێدا هەبووە. 

 نەتەوە بێ دەوڵەتەکانی پێشوو 
هەندێ لە نەتەوە بێ دەوڵەتەکان سەربەخۆیی خۆیانیان بەدەستهێناوە. بۆ نموونە یۆنانییەکان پێش شەڕی سەربەخۆیی یۆنان، و خەڵکی ئایڕلەند پێش شەڕی سەربەخۆیی ئیڕلەند و بەنگالییەکان پێش شەڕی ئازادیی بەنگلادیش. 

تا پێش ڕاگەیاندرانی سەربەخۆیی ئیسرائیل، جوولەکەکانیش وەک نەتەوەی بێ دەوڵەت ئاماژەیان بۆ دەکرا، ئەگەرچی کۆمەڵێکیش لەسەر ئەو باوەڕەن کە گرووپە جۆراوجۆرەکانی جوولەکەکان تایبەتمەندیی زۆر جیاوازیان هەیە وەک جیاوازبوونی زمان، کەلتوور، هەرێم و ئەمەش گومان و پرسیار دەخاتە سەر ئەوەیکە جوولەکەکان نەتەوەیەکی یەکدەست و یەکڕیز بن. 

لە درێژەی ڕووخان و دابەشبوونی یەکێتی سۆڤیەت و ڕووخان و دابەشبوونی یۆگۆسلاڤیا چەندین گرووپی ئەتنیکی وڵاتی سەربەخۆی خۆیانیان پێکهێنا. 

 نەتەوە بێدەوڵەتەکان کە ھەرێمی خۆبەڕێوەبەرییان ھەیە 


ئەمەی خوارەوە پێڕستی ئەو نەتەوانەیە کە بزووتنەوەی سەربەخۆییی بەرچاویان ھەیە.

ئەو دەوڵەتانەی کە لە ژێر بەشی نیشتماندا ڕیزبەندی کراون، وڵاتانی گرووپە نەتەوەیییەکانن کە ماڵی سەرەکیی خۆیانن و ئێستا میوانداری زۆرینەی (زیاتر لە نیوەی) دانیشتووانەکەیان دەکەن.

 خەڵک ئاڵا زمانەکان  خێزانی زمان ئایینی باڵادەستدانیشتووان کیشوەر  دەوڵەتەکان ماڵی سەرەکی بزووتنەوەی گێڕانەوەخوازی تێبینی کورد 50px|border|center کوردی،  عەرەبی زمانە ئێرانییەکان ئیسلام (سوننە، شیعە، عەلەوی)، زەردەشتی، یارسان، یەزدانێت ٣٠،٠٠٠،٠٠٠–٤٥،٠٠٠،٠٠٠ Asia  تورکیا، ئێران، عێراق، سووریا (ماڵی سەرەکی)، ئەڵمانیا (زۆرترینی دیاسپۆرا)  کوردستان کوردایەتی، سەربزێوییەکانی کورد لە تورکیا، سەربەخۆییخوازیی کوردان لە ئێران، تێکھەڵچوونی نێوان عێراق و کوردەکان، شۆڕشی ڕۆژاوای کوردستان، ڕێفراندۆمی سەربەخۆییی باشووری کوردستان (٢٠١٧)  ھەرێمی خۆبەڕیوەبەر لە ھەرێمی کوردستان و خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژھەڵاتی سووریا. Data rough due to censuses not taking ethnicity in homeland countries. Yoruba people 50px|border|center زمانی یۆروباVolta-Congo languages مەسیحییەت, ئیسلام, Yoruba religion 35,000,000John A. Shoup III, Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia 2011 p.237 Africa  نێجیریا, بێنین and تۆگۆ, گانا Yorubaland Oodua Peoples CongressOromo people  50px|border|center OromoCushitic languages مەسیحی, موسڵمان, Waaqeffanna  35,000,000  Africa ئیتیۆپیا, کینیا  ناوچەی ئۆرۆمیا  Oromo conflictIgbo people 50px|border|center Igbo, EnglishVolta-Congo languages مەسیحییەت (primarily کڵێسای کاتۆلیک with significant پرۆتێستانت minorities), Indigenous beliefs  30,000,000James Minahan, Encyclopedia of Stateless Nations: Ethnic and National Groups around the World, 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World 2016 p.178 Africa  نێجیریا (almost exclusively)  Igboland Movement for the Actualization of the Sovereign State of Biafra, Indigenous People of Biafra Attempted secession from نێجیریا in 1967 sparked the Nigerian Civil warOccitan people   50px|border|center  Occitan, French, Italian, Spanishزمانە ڕۆمانسییەکانکڵێسای کاتۆلیک  16,000,000  Europe  فەڕەنسا, مۆناکۆ, ئیتالیا and ئیسپانیا (Val d'Aran) ئوکسیتانیا  Occitan nationalism (Occitan Party, Partit de la Nacion Occitana, Libertat)  Seek self-determination, greater autonomy or total secession from فەڕەنسا.Assamese people   50px|border|center  زمانی ئاسامی  Indo-Aryan languages  ھیندوویزم  15,000,000Mikael Parkvall, "Världens 100 största språk 2007" (The World's 100 Largest Languages in 2007), in Nationalencyklopedin Asia  ھیندستان  Assam  Assam separatist movements, ULFA Insurgency in Northeast India  Seeks greater regional autonomy for natives of Assam or total secession from ھیندستان.The United Liberation Front of Asom (ULFA), the vanguard of national liberation struggle in Assam, was formed on 7th April 1979 to bear the historic responsibility of spearheading the armed democratic struggle with the ultimate aim of establishing an independent socialist sovereign Assam.ئۆیغوور   50px|border|center زمانی ئۆیغووری زمانە تورکییەکان Sunni Islam  15,000,000  Asia  چین, کازاخستان, ئۆزبەکستان  تورکستانی ڕۆژھەڵات (Uyghuristan)  Irredentism is politically fragmented (East Turkestan Liberation Organization, East Turkestan independence movement)  Limited autonomy in the شینجیانگ.Palestinians 50px|border|center  Arabic, Hebrewزمانە سامییەکان Sunni Islam , مەسیحییەت  5,242,679 Asia  دەوڵەتی فەلەستین, ئوردن, ئیسرائیل, سووریا, لوبنان  Palestine  Palestinian nationalism (ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین)  Seek self-determination from occupying powers.Sikhsborder|center|50x50pxزمانی پەنجابیIndo‐Aryan languagesسیکیزم30,000,000Asiaھیندستانناوچەی پەنجابKhalistan MovementSeek self-determination, greater autonomy or total secession from ھیندستان.Zulu people   50px|border|center  زمانی زوولوو Volta-Congo languages مەسیحییەت, Zulu religion  12,159,000  Africa  ئەفریقای باشوور, لیسۆتۆ, زیمبابوی, ئێسواتینی KwaZulu-Natal  Inkatha Freedom Party  Limited autonomy in the KwaZulu-Natal region, which maintains a traditional Zulu king.Kongo people   center|frameless|50x50px  Kongo language, Lingala, Portuguese, FrenchVolta-Congo languages مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک and پرۆتێستانت), African Traditional Religion  10,000,000  Africa  کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ, کۆماری کۆنگۆ, ئەنگۆلا
  Kongo  Kongo nationalism, Bundu dia Kongo  Historically occupied the independent Kingdom of Kongo.بەلۆچەکان   50px|border|center  Balochi زمانە ئێرانییەکان سوننە 10,000,000Syed Farooq Hasnat, Pakistan 2011 p.82  Asia  پاکستان, ئێران, ئەفغانستان, UAE  بەلۆچستان  Balochistan conflict, Baloch nationalism  Seeks total independence from Pakistan.Kabyle people   50px|border|center  Kabyle language, Algerian Arabic زمانی ئەمازیغی ئیسلام  4,000,000  Africa  جەزائیر  Kabylie  Movement for the Autonomy of Kabylie, Provisional Government of Kabylia Ahwazi Arabs   50px|border|center  Arabic, Persian زمانە سامییەکان شیعە 1,320,000  Asia  ئێران  Al Ahwaz  Arab separatism in Khuzestan Democratic Solidarity Party of Ahwaz  Ahwazi includes 30 tribes which see themselves as a distinct Arab nation.James B. Minahan, Encyclopedia of Stateless Nations: Ethnic and National Groups around the World, 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World 2016 p.13 Seek self-determination, greater autonomy or total secession from ئێران.Andalusians   50px|border|center  Andalusian Spanish, English (in گیبرالتار) زمانە ڕۆمانسییەکان  مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  9,500,000  Europe  ئیسپانیا, گیبرالتار  Andalusia  Andalusian nationalism  See also Nationalisms and regionalisms of Spain.پۆرتۆ ڕیکۆ  50px|border|center  Spanish, English زمانە ڕۆمانسییەکان مەسیحییەت (primarily کڵێسای کاتۆلیک)  9,000,000  America  ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا  پۆرتۆ ڕیکۆ  Puerto Rican Nationalist Party, Fuerzas Armadas de Liberación Nacional Puertorriqueña, Boricua Popular Army, Puerto Rican Independence Party  Unincorporated territory of the United States.Catalans 50px|border|center Catalan, Spanish, Occitan, French, Italianزمانە ڕۆمانسییەکانکڵێسای کاتۆلیک, نەزانینخوازی  8,500,000James Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World A-Z 2002 p.402  Europe  ئیسپانیا, ئیتالیا, ئەندۆرا and فەڕەنساCatalan Countries  Catalan independence movement, Catalan nationalism  See also Nationalisms and regionalisms of Spain.Québécois  50px|border|center  French زمانە ڕۆمانسییەکان مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  8,215,000  America  کەنەدا  کێبێک  Quebec sovereignty movement, Quebec nationalism The total population of the Province of Quebec is 8.2 million, of which over 80% are French speakers.خەڵکی مۆن   50px|border|center  Mon language Monic languages بودیزم  8,145,500  Asia  میانمار, تایلەند  ویلایەتی مۆن  Mon Nationalism, Mon National Party, All Mon Region Democracy Party  Historically occupied the Mon kingdomsچەرکەس 50px|border|center  Circassian language, RussianCircassian languagesئیسلام  5,000,000  Europe ڕووسیا  Circassia  Russo-Circassian War, Circassian nationalism  Majority of the Circassians were destroyed by Russia in the Circassian genocideKaren people   50px|border|center  S'gaw Karen languageKarenic languages مەسیحییەت, تراڤادا  7,000,000  Asia  میانمار, تایلەند  Kawthoolei  Karen nationalism, Karen National Union, Karen National Liberation Army Maya peoples   50px|border|center  Mayan languages Mayan languages مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک), Maya religion  7,000,000  America  گواتیمالا, مەکسیک, بەلیز, ھۆندووراس, ئێلسالڤادۆر  Mesoamerica  Pan-Maya movement, ڕیگۆبەرتا مەنچو, Zapatista Army of National Liberation  Historically occupied the شارستانیەتیی مایاڤێنیتۆ50px|border|center  Venetian language زمانە ڕۆمانسییەکان  کڵێسای کاتۆلیک  5,000,000 (est.)  Europe  ئیتالیا  ڤێنیتۆ  Venetian nationalism  Many groups seek for total independence from Italy, while some just want more autonomy and recognition of Venetian language and people. Historically occupied the independent Republic of Venice.Tibetan people   50px|border|center  Tibetan language, زمانی چینی زمانەکانی سینۆ-تبیتی بودیزم  7,000,000James B. Minahan, Encyclopedia of Stateless Nations 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World 2016 p.422  Asia  چین, ھیندستان, نیپال  تبت  Tibetan independence movement  Limited autonomy in the ھەرێمی ئۆتۆنۆمیی تبت. Historically occupied the Tibetan Empire.Indian Gorkhas   50px|border|center  زمانی نیپاڵی  Indo-Aryan languages ھیندوویزم  6,364,759James B. Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: D-K 2002 p.677  Asia  ھیندستان  Gorkhastan  Gorkha National Liberation Front, Gorkha Janmukti Morcha  Gorkhaland is a proposed state in India demanded by the people of the Darjeeling Hills and the people of Gorkha ethnic origin on the Northern part of بەنگالی ڕۆژاوا.Riffian people   50px|border|center  Riffian language, زمانی عەرەبی Afroasiatic ئیسلام  6,000,000James B. Minahan, Encyclopedia of Stateless Nations 2nd Edition: Ethnic and National Groups around the World 2016 p.352  Africa  مەغریب and ئیسپانیا  Rif  Rif War, Rif Republic  95% of the land is controlled by مەغریب with the rest being controlled by the Spanish territories of Ceuta and Melilla as autonomous cities.Shan people   50px|border|center  Shan language, Thai Kra-Dai بودیزم  6,000,000  Asia  میانمار  ویلایەتی شان  Shan State Army, Declaration of independence in 2005; see also Hso Khan Pha  Historically occupied the Shan states.Kashmiri people   50px|border|center  زمانی کەشمیری  Indo-Aryan languages ئیسلام  5,600,000  Asia  ھیندستان, پاکستان and چین  کەشمیر  Insurgency in Jammu and Kashmir  Administered by India (Kashmir Valley, Jammu, Ladakh), Pakistan (ئازاد کەشمیر, Gilgit-Baltistan) and China (Aksai Chin). Valencians   50px|border|center  Catalan, Spanish  زمانە ڕۆمانسییەکان  کڵێسای کاتۆلیک  5,111,706  Europe  ئیسپانیا Valencian Community  Valencian nationalism  See also Nationalisms and regionalisms of Spain.Moro people   center|50x50px  Filipino language, other Philippine languages   ئیسلام  5,100,000  Asia  فلیپین  Muslim Mindanao  Moro ئۆتۆنۆمی  The Moro people of Muslim Mindanao has since been granted autonomy as the Bangsamoro Autonomous Region with the adoption of the Bangsamoro Organic Law.Kuki-Mizo-Zo-Chin people   50px|border|center  Kuki-Chin languages   مەسیحییەت  5,000,000  Asia  میانمار, بەنگلادێش, ھیندستان  Mizoram, Zogam and ویلایەتی چین (میانمار)  Mizo National Front, Chin National Front, Kuki National Army, Zomi Revolutionary Army, Zomi nationalism  Kuki-Mizo-Zo-Chin are an ethnic group known by different names and speak different dialects.Scottish people 50px|border|center گادێلیی سکۆتی, Scots, EnglishCeltic languages  مەسیحییەت (پرۆتێستانت, Catholic minority)  5,000,000 (only Scotland)Jeffrey Cole, Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia 2011 p.235  Europe  شانشینی یەکگرتوو  سکۆتلاند  Scottish independence  Formerly a دەوڵەتی سەروەر, Regional autonomy in سکۆتلاند.SiciliansJames Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World A-Z 2002 p.1714  50px|border|center  Sicilian, Italian, Gallo-Italic of Sicily, Arbëresh زمانە ڕۆمانسییەکان  مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  5,000,000 (only Sicily)  Europe  ئیتالیا  سیسیلیا  Sicilian nationalism  Regional autonomy in Sicily.Hmong people   50px|border|center  Hmong language   بودیزم with native  4,000,000  Asia  لاوس, چین, ڤیێتنام and تایلەند  Hmong ChaoFa Federated State  Insurgency in Laos خەڵکی ڕۆھینگیا   50px|border|center  Rohingya language   ئیسلام  3,600,000  Asia  میانمار  Rohang State  Rohingya conflict  The Rohingyas are not recognized as a native ethnic group by Burmese government.Aris Ananta, Evi Nurvidya Arifin, International Migration in Southeast Asia, Institute of Southeast Asian Studies, 2004, p.267Afrikaners   50px|border|center  ئەفریقایی   مەسیحییەت (mainly پرۆتێستانت) 3,500,000  Africa  ئەفریقای باشوور and نامیبیا  Volkstaat  Afrikaner Nationalism, Freedom Front  Afrikaners are an Ethno-racial group. Demand autonomy or total secession from South Africa.Assyrians  50px|border|center  Assyrian Neo-Aramaic, Turoyo, Chaldean Neo-Aramaic  زمانە سامییەکان مەسیحییەت (کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی Syriac Christianity)  3,300,000  Asia  سووریا, عێراق, ئێران and تورکیا  Assyria, Beth Nahrain (مێزۆپۆتامیا)  Assyrian nationalism, Assyrian independence movement  Historically occupied the Assyrian empire.Basque people 50px|border|center  Basque, French, Spanish Language isolateمەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  3,000,000Jeffrey Cole, Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia 2011 p.38  Europe  فەڕەنسا and ئیسپانیا  Basque Country  Basque nationalism  See also Nationalisms and regionalisms of Spain.Iraqi Turkmen people   50px|border|center  زمانی تورکی, زمانی ئازەربایجانی   ئیسلام  3,000,000  Asia  عێراق  Turkmeneli  بەرەی تورکمانی عێراق  Not to be confused with تورکمانی سووریا of لازقیە or Central Asian تورکمان of تورکمانستان who share only their ethnonym.Larry Clark. Turkmen Reference Grammar. Otto Harrassowitz Verlag, 1998; p. 11. Welsh people  50px|border|center Welsh, EnglishCeltic languages  مەسیحییەت (پرۆتێستانت, Catholic minority)  3,000,000  Europe  شانشینی یەکگرتوو  وێڵز  Welsh independence, Welsh nationalism, Meibion Glyndŵr, Plaid Cymru  Regional autonomy in Wales. Historically occupied the independent kingdoms of Wales (Gwynedd, Powys, Dyfed, Seisyllwg, Morgannwg and Gwent).Galician people   Galician language, Spanishزمانە ڕۆمانسییەکان مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  2,800,000  Europe  ئیسپانیا  Galicia  Galician nationalism and Galician Regionalism See also Nationalisms and regionalisms of Spain. Historically occupied the Kingdom of Galicia.Kachin people   50px|border|center  Jingpo, Zaiwa, Maru, Lashi, Azi  بودیزم, مەسیحییەت, گیانکییەتی  2,750,000 (2002)James B. Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World A-Z 2002 p.870  Asia  میانمار  ویلایەتی کاشین  Kachin Independence Army, Kachin Independence Organisation, Kachin conflict  The tribes of Kachin Hills form the Kachin Nation.Aragonese people   50px|border|center  Aragonese language, Spanish زمانە ڕۆمانسییەکان مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  2,278,000 (Spain only)  Europe  ئیسپانیا  Aragon  Aragonese nationalism See also Nationalisms and regionalisms of Spain. Historically occupied the Kingdom of Aragon.Meitei people   50px|border|center  Meitei language  زمانەکانی سینۆ-تبیتی ھیندوویزم  2,500,000  Asia  ھیندستان  Imphal Valley, Manipur  UNLF, PLA, Insurgency in Manipur, Anglo-Manipur War  Historically occupied the Kingdom of Manipur.Chechen people   50px|border|center  زمانی چیچانی, Russian ئیسلام  2,000,000  Europe  ڕووسیا  چیچان  Chechen insurgency, Chechen Republic of Ichkeria  Regional autonomy in Chechnya.Naga people   50px|border|center  Tibeto-Burman dialects / Nagamese creole   مەسیحییەت  2,000,000  Asia  ھیندستان  Nagaland  Naga National Council, Insurgency in Northeast India  Regional autonomy in Nagaland.Sardinian peopleEncyclopedia of the Stateless Nations, James Minahan, pg. 1661  50px|border|center  Sardinian, Corso-Sardinian, Italian, Catalan, Ligurian زمانە ڕۆمانسییەکان  مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  1,661,521  Europe  ئیتالیا  سەردینیا  Sardinian nationalism  National devolution, further autonomy or total secession from Italy.Ryukyuan people    Ryukyuan, Japanese   بودیزم  1,600,000  Asia  ژاپۆن  دوورگەکانی ڕیووکیوو  Ryukyu independence movement  Historically occupied the Ryukyu Kingdom.Frisians   50px|border|center  Frisian, Dutch, German, Danish مەسیحییەت (پرۆتێستانت and کڵێسای کاتۆلیک)  1,500,000  Europe  ھۆڵەندا, دانمارک, and ئەڵمانیاFrisia  Frisian National Party, Groep fan Auwerk  The creation of a new Frisian state. Historically occupied the Frisian Kingdom.Tripuri people   50px|border|center  کۆکبۆرۆک  زمانەکانی سینۆ-تبیتی ھیندوویزم  1,520,000 (2002)James Minahan, Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z 2002 p.1915  Asia  ھیندستان  Tripura  Tripuri nationalism, All Tripura Tiger Force, National Liberation Front of Tripura  Historically occupied the Twipra Kingdom. 1949, Tripuris had a population of 85% in Tripura, 2002 they make up 29% and became a minority in their own homeland.Boro people   50px|border|center  Boro  زمانەکانی سینۆ-تبیتی ھیندوویزم Bathouism  1,300,000  Asia  ھیندستان  Bodoland  Bodo nationalism, National Democratic Front of Bodoland  National devolution or further autonomy from the India.Tuareg people   50px|border|center  Tuareg language   ئیسلام  1,200,000  Africa  مالی and نیجەر  Azawad  National Movement for the Liberation of Azawad, Tuareg rebellion (2012), Northern Mali conflict  National devolution, further autonomy or total secession from Mali. ماپوچە   50px|border|center  زمانی ماپوچە   مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  1,000,000Christopher Blomquist, A Primary Source Guide to Chile 2005 p.15  America  ئەرژەنتین and چیلی  Wallmapu  Mapuche conflict Asturian people   50px|border|center50px|border|center  زمانی ئاستۆریایی, Spanish زمانە ڕۆمانسییەکان مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  1,925,000 (2020)  Europe  ئیسپانیا and پورتوگال  ئاستۆریاس  Asturian nationalism  See also Nationalisms and regionalisms of Spain.Lezgins   50px|border|center  Lezgian   ئیسلام  800,000+  Europe  ڕووسیا, ئازەربایجان  Lezgistan  Lezgin Nationalism  Unification of the Lezgin people in Azerbaijan and داغستان (Russia).Fur people   50px|border|center  Fur, Arabic   ئیسلام  800,000James Stuart Olson, The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary 1996 p.183  Africa  سوودان  دارفوور  War in Darfur, SLM/A  Historically occupied the Sultanate of Darfur.Māori people   50px|border|center  Māori, English   مەسیحییەت with native  750,000  Oceania  نیوزیلاند نیوزیلاند  Māori protest movement Karakalpaks   50px|border|center  Karakalpak language   ئیسلام  620,000  Asia  ئۆزبەکستان  Karakalpakstan  Karakalpak Nationalism  Regional autonomy in KarakalpakstanHawaiian people   50px|border|center  Hawaiian language   مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک and پرۆتێستانت) with native  527,000  Oceania  ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا  ھاوایی  Hawaiian sovereignty movement  Historically occupied the Kingdom of Hawaii.Moravians   50px|border|center  Czech (Moravian), Slovak Traditionally کڵێسای کاتۆلیک presently بێدینی  525,000  Europe  کۆماری چیک and سلۆڤاکیا  Moravia  Moravians  Historically occupied Great MoraviaOgoni people   50 px|border|center  Ogoni language   مەسیحییەت with native  500,000  Africa  نێجیریا  Ogoniland  Movement for the Survival of the Ogoni People Crimean Tatars  50px|border|centreCrimean Tatar, Russian, Ukrainian ئیسلام 500,000  Europe ئوکرایناکریمیاMejlis of the Crimean Tatar PeopleTatars in Republic of CrimeaDeportation of the Crimean Tatars Previously an autonomous republic within Ukraine, after being invaded and annexed by Russia in 2014 the Crimean Tatars are currently seeking autonomySahrawi peopleMariano Aguirre, Vers la fin du conflit au Sahara occidental, Espoirs de paix en Afrique du Nord Latine in: Le Monde diplomatique, Novembre 1997  50px|border|center  Hassaniya Arabic (native), زمانی ئەمازیغی (native), Modern Standard Arabic (written only), and Spanish (لینگوا فرانکا)   ئیسلام (سوننە (مالیکی), سۆفییایەتی)  500,000  Africa  مەغریب, جەزائیر, Mauretania سەحرای ڕۆژاوا  Western Sahara conflict, Polisario Front, کۆماری دیموکراتیی عەرەبیی سەحرا  partially controlled by the self-proclaimed کۆماری دیموکراتیی عەرەبیی سەحرا and partially Moroccan-occupiedChams   50px|border|center  Cham language   ئیسلام, ھیندوویزم, بودیزم  400,000  Asia  ڤیێتنام  South Central Coast  United Front for the Liberation of Oppressed Races, Cham rights movementHistorically occupied the Kingdom of Champa. The Cham in Vietnam are only recognized as a minority, and not as an indigenous people by the Vietnamese government despite being indigenous to the region.Corsican people  border|50px|centerCorsican, French, Ligurian, Italian زمانە ڕۆمانسییەکان مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک 322,120  Europe فەڕەنساکورسیکاCorsica LiberaTerritorial collectivity in France.Navajo    Navajo language, Navajo language, Navajo Sign Language   Navajo Traditional, مەسیحییەت (principally کڵێسای کاتۆلیک)  300,460  America  ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا  Navajo Nation  Navajo Wars  Regional autonomy on the Navajo Nation.Lakota people   50px|border|center  Lakota, English   مەسیحییەت with native  170,000The American Indian and Alaska Native Population: 2010  America  ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا  Lakotah  Sioux Wars, Lakota Freedom Movement  Native American reservation politics.Sami people   50px|border|center  Sami languages, Norwegian, Swedish, Finnish, Russian   مەسیحییەت (principally Lutheran), گیانکییەتی Estimated 80,000  Europe  فینلاند, نەرویژ, ڕووسیا and سوێد  Sapmi  Sámi politics  Have their own Parliaments in Norway, Sweden & Finland but Sami groups seek more territorial autonomy.Inuit    Inuit languages, Danish, English, Russian مەسیحییەت with native  135,991  America  کەنەدا, ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا and دانمارک  ئالاسکا, باکووری کەنەدا and گرینلەند  Greenland Referendum  Semi-autonomous rule in Greenland with autonomy within the Kingdom of Denmark.Yupik peoples    Yupik languages, English, Russian مەسیحییەت with native  35,567 (est.)  Asia and America  ڕووسیا and the ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا  سیبیریا and ئالاسکا  Calista Corporation, Bristol Bay Native Corporation Pamiris   50px|border|center  Pamir languages   ئیسلام  135,000  Asia  تاجیکستان  Badakhshan  Pamiri nationalism, Lali Badakhshan party, Tajikistani Civil War  Regional autonomy in Gorno-Badakhshan Autonomous RegionFaroese people   50px|border|center  Faroese language, Danish مەسیحییەت (principally Lutheran)  66,000  Europe  دانمارک  دوورگەکانی فارۆ  Faroese independence movement  Regional autonomy in Faroe Islands.Sorbs   50px|border|center  Sorbian language, German مەسیحییەت (کڵێسای کاتۆلیک)  60,000–70,000 (est.)  Europe  ئەڵمانیا  Lusatia  Domowina  Divided into Upper Sorbs and Lower Sorbs.

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 

پۆل:سەروەری
پۆل:جیابوونەوە
پۆل:جوگرافیای چاندی
پۆل:ئۆتۆنۆمی
پۆل:کوردستانی گەورە
پۆل:کوردستان
پۆل:کەتەلۆنیا
پۆل:سەربەخۆیی
پۆل:داگیرکاری
پۆل:ئەمپریالیزم