کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق

کۆمەڵکوژیی تورکمانی عێراق ئاماژەیە بۆ زنجیرەیەک کوشتن و دەستدرێژی و لەسێدارەدان و دەرکردن و کۆیلەکردنی سێکسی تورکمانەکانی عێراق لەلایەن داعشەوە. لە ساڵی ٢٠١٧ گۆشەگیریی داعش بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق بە فەرمی وەک کۆمەڵکوژی ناسێندرا، و لە ساڵی ٢٠١٨دا کۆیلایەتی سێکسی کچان و ژنانی تورکمانی عێراقی لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دانی پێدا ناوە.

 زانیاری سەرەتایی پێش کۆمەڵکوژییەکە 
 تورکمانەکانی عێراق کێن؟ 
تورکمانەکانی عێراق سێیەم گەورەترین نەتەوەی عێراقن. ئەوان بە ڕەچەڵەک تورکن و لە ناوچەی ناوەندی عێراق دەژین و لە باشوورەوە بە عەرەب و لە باکوورەوە بە کورد دەورە دراون. نزیکەی بە یەکسانی لە نێوان سوننە و شیعەدا دابەش بوون کە بەشێکی گەورەی لە گۆشەگیرییان ھەبووە. ھەردوو تورکمانی سوننە و شیعە کۆمەڵکوژ کران. پێشتریش بوونەتە ئامانجی کۆمەڵکوژی وەک کۆمەڵکوژیی پردێ، کۆمەڵکوژی گاڤورباغی، کۆمەڵکوژیی ١٩٥٩ی کەرکووک، کۆمەڵکوژیی ١٩٢٤ی کەرکووک.

 پێش کۆمەڵکوژی 
لە میانەی ھێرشی حوزەیرانی ٢٠١٤ بۆ باکووری عێراق، داعش دەستی بەسەر چەندین زەویدا گرت کە زۆرینەی تورکمانن یان ژمارەی دانیشتووانی تورکمانی بەرچاویان ھەیە، وەک مووسڵ، تەلەعفەر، تکریت و بەشێک لە پارێزگاکانی کەرکووک و دیالە.

 کۆمەڵکوژی 
لە مانگی حوزەیرانی ٢٠١٤، کاتێک سوپای داعش بۆ یەکەمجار تەلەعفەری گرت، ١٣٠٠ تورکمانی عێراقی ڕفاند و نزیکەی ٧٠٠ پیاو و ٤٧٠ ژن و ١٣٩ منداڵیان ڕفاند. بەرەی تورکمانی عێراق ڕای گەیاندووە کە لە کۆی ١٣٠٠ کەسەکە تەنیا ٤٢ کەس گەڕاونەتەوە و ئەوانی دیکەش جارێکی تر نەبینراون. ماڵی تورکمانەکان سووتاون و ئاژەڵی جووتیارانی تورکمان دزراون و زۆرێکیان ناچاربوون ھەڵبێن. لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ٢٠١٤ لانیکەم ٣٥٠ ھەزار تورکمان کە زۆرینەیان خەڵکی تەلەعفەر بوون، ئاوارە بوون. مەترسی برسێتییان لەسەر بوو. لەدوای ھێرشەکانەوە، نزیکەی ٩٠٪ی تورکمانەکانی تەلەعفەر ھەڵاتوون، بەوتەی دانیشتووان و چالاکوانانی ناوچەکە. مەھدی بەیاتی، وەزیری پێشووی مافی مرۆڤی عێراق و وتەبێژی دەزگای ڕزگارکردنی تورکمان، بانگەشەی کرد کە لە مانگی شوباتی ٢٠١٧دا ژمارەی ئاوارەکانی تورکمان بۆ ٦٠٠ ھەزار کەس بەرزبووەتەوە. ھەروەھا مەھدی ئەلبەیاتی بانگەشەی کرد کە ژێرخانی ھەموو ناوچەیەکی تورکمان بەھۆی داعشەوە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە.

لە ٩ی حوزەیران، ١٥ دیل تورکمانی خەڵکی تەلەعفەر لەلایەن داعشەوە لە مووسڵ کوژران. دوای بۆردوومانکردنی مزگەوتێکی شیعەکان لە ھەمان شارۆچکە، خەڵکێکی زۆر لە شارەکە ھەڵاتن و نۆ پەنابەر گیانیان لەدەستدا.http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf

لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠١٤، داعش لانیکەم ٤٠ تورکمانی لە ٤ شوێنی جیاوازەوە (چارداغلی، قەرەناز، بێشیر، بیراوچی) کۆمەڵکوژ کرد، ھەموویان لە نزیک شاری کەرکوک. ھەروەھا داعش دیسان تاوانبار کرا بەوەی تورکمانەکانی کردووەتە ئامانج لەبەر نەژادەکەیان. ڕۆژێک دوای ئەوە، ٥٢ تورکمانی دیکە لە شاری بێشیر کوژران و بە گوتەی خەڵکی ناوچەکە، کۆمەڵکوژییەکە پاڵنەری نەتەوەیی بووە. ھەمان شوێن جارێکی دیکە لە ١٨ی حوزەیران و لە نێوان ٢٠ بۆ ٢١ی حوزەیران زیانی بەرکەوتەوە و پێنج کەس و دواتر ١٧ کەسی سڤیل گیانیان لەدەستدا. بە وتەی مارکۆ بابیل، نوێنەری یونیسێف لە عێراق بانگەشەی ئەوەی کردووە کە بە وتەی گەواھیدەرێکی بێشیر، ٧٠٠ تورکمان لەو شارۆچکەیە کۆمەڵکوژ کراون.داعش لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٤دا ٢٦ تورکمانی لە گوندی ئەلشەمسیات ڕفاند.http://www.turkmen.nl/1A_Others/hrwtu.pdf ھەر لە ھەمان مانگدا، تورکمانە شیعەکان دوای ھەڕەشەکانی داعش لە ئەلکیبا و شرایخان ھەڵھاتن. ھەر لە ھەمان مانگدا، تورکمانە شیعەکان دوای ھەڕەشەکانی داعش لە ئەلکیبا و شرایخان ھەڵھاتن.

ڕۆژی ١٨ی حوزەیران لەکاتی تێکھەڵچوونی نێوان داعش و ھێزە زەمینییەکانی عێراق لە نێوان شارۆچکەکانی ئەمیرلی و توز، لانیکەم ٢٠ ھاووڵاتی سڤیلی تورکمان کوژران. لەکاتی گەمارۆدانی ئەمیرلی بەھۆی ئەو بارودۆخە سەختە ١٥٠ کەس گیانیان لەدەستداوە کە ٥٠ منداڵ و ١٠ منداڵی تازە لەدایک بوون. دوای کەوتنی ئەمیرلی لە ساڵی ٢٠١٤ کارەبا و خۆراک و ئاوی شارۆچکەکە بڕدرا. پێش گەیاندنی یارمەتییە مرۆییەکان، دەیان کەس گیانیان لەدەستدا، لەنێویاندا ژنانی دووگیان. ماڵ و خوێندنگەکان و ھەروەھا مزگەوتەکانی قەرەناز، چەرداغلی و بیراوچی سووتێنران.

لە ٢٣ی حوزەیران، داعش لانیکەم ٧٥ تورکمانی لە ناوچەکانی قوبە، شریخان و تەلەعفەر ڕفاند. تەنیا ٢ تەرم دۆزرایەوە، لە دۆڵێک لە باکووری قوبا. پێدەچێت لەسێدارەدرابن. ٩٥٠ خێزانی تورکمان لەو ناوچانە ھەڵاتن، دوای ئەوەی داعش داوای ڕۆیشتنیان لێکرد.

لە ٧ی ئاب ١٠٠ پیاوی تورکمان لە شەنگال لە سێدارەدران.https://www.ohchr.org/sites/default/files/Documents/Countries/IQ/UNAMI_OHCHR_POC_Report_FINAL_6July_10September2014.pdf

بە مەزەندەکردن ٦٠٠ ژنی تورکمان بە گشتی لەلایەن داعشەوە دەستگیرکراون و وەک کۆیلەی سێکسی بەکارھێنراون. نزیکەی ٤٠٠-٥٠٠ کەسیان ڕەوانەی زیندانە کاتیەکانی داعش لە سووریا کران. لە شوباتی ٢٠١٨ کۆمەڵێک ژن لە دەرەوەی نووسینگەی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە کەرکوک ناڕەزایەتییان دەربڕی. ئەوان تابلۆیان بەدەستەوە بوو و داوایان لە حکومەتی عێراق کرد کارێک بکات بۆ وەرگرتنەوەی نزیکەی ٤٥٠ ژنی ونبووی تورکمان، ھەرچەندە ناڕەزایەتییەکە پشتگوێ خرا. حەسەن توران، سەرۆکی بەرەی تورکمانی عێراق ترسی ئەوەی ھەبوو کە ئەگەر ژنە تورکمانەکان بگەڕێنەوە، ئەگەری زۆرە ببنە قوربانی کوشتنی شەرەف لەلایەن بنەماڵەکانیانەوە. ئەو ڕای گەیاند کە «زۆرێک لە کچان ناگەڕێنەوە، و تەنیا دەتوانم ھیوادارم خێزانەکانیان ھێشتا قبوڵیان بکەن ئەگەر بگەڕێنەوە. ئەوان قوربانین». دواتر لە ساڵی ٢٠١٨، دواجار نەتەوە یەکگرتووەکان دانی بە کۆیلایەتی سێکسی ژنانی تورکماندا نا. ژنێکی تورکمان کە ناوی نەھێنراوە، خەڵکی شارۆچکەی بچووکی ئەلعەلەم لە نزیک شاری تکریت، کە لە داعش ڕزگاری بووە، بە بی بی سی تورکی ڕاگەیاندووە، داعش کچانی تاقانە لە ژنە ھاوسەردارەکان جیادەکاتەوە، و لەبەرچاوی ھەمووان دەستیان کردووە بە دەستدرێژیکردنە سەر کچانی تاقانە. ھەروەھا داعش دەستدرێژی کردە سەر مامۆستای زمانی تورکمانی شارۆچکەکە تا ئەو ڕادەیەی کە لە ئەنجامدا گیانی لەدەستدا. ھەندێک لە تورکمانەکانی عێراق و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ڕایانگەیاند کە کۆمەڵکوژی دەوڵەتی ئیسلامی بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق پاڵنەری دژە تورکیزم بووە.

لە مانگی ئازاردا گۆڕێکی بەکۆمەڵ کە ھی ١٦ تورکمان بوو لە بەشیر لە نزیک کەرکوک دۆزرایەوە. دیسانەوە لە مانگی ئازاردا، داعش ٩ بێوەژنی تورکمانی لە قەراقویان لە نەینەوا لەسێدارەدا، کە مێردەکانیان لەلایەن جیھادیەکانەوە کوژران. ھۆکاری لەسێدارەدانیان، ڕەتکردنەوەی ھاوسەرگیریان بووە لەگەڵ چەکدارانی داعش. لە گوندی بیراوجیلی، داعش دوو تورکمانی ڕفاند، دوای کوشتنی ٢٣ دانیشتووی گوندەکە. لە قوبا و شریخان ٦٠ کوڕ و پیاوی تورکمان ڕفێندراون. ھەر لەو مانگەدا گەنجێکی تورکمان بە ناوی ئێرھان کامچی لە ماڵەکەی خۆی لە کەرکوک ڕفێندرا.

دوای ساڵێک لە ماوەی مانگی ئابی ٢٠١٥ لە موسڵ، داعش ٧٠٠ تورکمانی عێراقی بەھۆی موڕتەدییەت کوشت.

تاکە ئۆتۆمبیلێکی بۆمبڕێژکراوی داعش لە ساڵی ٢٠١٥ لە پارێزگای سەڵاحەدین گیانی ٤٠ تورکمانی کوشت. ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش ڕای گەیاند کە ھێرشەکانی داعش بۆ سەر تورکمانەکانی عێراق ھەڵمەتێکی ستراتیژی پاکتاوی نەتەوەیی بووە. ٥٤٠ ھاووڵاتی مەدەنی تورکمانی خەڵکی تەلەعفەر بێسەروشوێن بوون کە ١٢٥ کەسیان ژن بوون، دیسانەوە لەسەر دەستی داعش و تەنیا ٢٢ کەسیان دیسانەوە دۆزرانەوە.

تازە خورماتوو لە ٨ی ئازاردا بە چەکی کیمیایی ھێرش کرایە سەر و بەھۆیەوە سێ کەس کوژران و ھەزار و ٥٠٠ کەسیش بریندار بوون. ٢٥ ھەزار کەس لە شارۆچکەکە ھەڵھاتن. ھەر لەو ساڵەدا گوندی بێشیریش بە چەکی کیمیایی ھێرش کرایە سەر. ٩٠٪ی شاری بێشیر لە کاتی وەرگرتنەوەیدا لە ساڵی ٢٠١٦دا وێران بووە، لەنێویاندا ٢٥٠ خانوو. لە گوندی تورکمانی بەشیر، ٩ ژن ڕفێندراون و دەستدرێژی سێکسییان کراوەتە سەر و لە شوێنی گشتیدا بە چەقۆ ھەڵواسراون. ھەر لەو گوندەدا کچێکی تەمەن ١٢ ساڵ دەستدرێژی بە کۆمەڵی کراوەتە سەر و بە ستوونی کارەبا ھەڵواسراوە. کاتێک دانیشتوانی تورکمانەکان ھەوڵیاندا تەرمەکەی بھێنن، ١٥ پیاو بە تەقەی قەناس بەدەستەکانی داعش کوژران. دوای کەوتنی توزخورماتوو لە مانگی حوزەیرانیشدا حاڵەتی دەستدرێژی سێکسی تۆمارکرا.

لە مانگی یەکدا گۆڕێکی بەکۆمەڵ لە ڕەشیدییە نزیک موسڵ لەلایەن ھێزە چەکدارەکانی عێراقەوە دۆزرایەوە. گۆڕەکە ھی ٢٧ پیاو و کوڕی تورکمانی کۆمەڵکوژ بووە. جەستەیان شوێنەواری ئەشکەنجەی ھەبوو. لە ساڵی ٢٠١٧ ژمارەی ونبووی ژن و کچ و منداڵی تورکمان ھەزار و ٢٠٠ کەس بووە. لە ساڵی ٢٠١٨دا ھەزار و ٣٠٠ تورکمان بێسەروشوێن ماونەتەوە.https://www.state.gov/wp-content/uploads/2020/03/IRAQ-2019-HUMAN-RIGHTS-REPORT-1.pdf

 لەناوبردنی میرات 
داعش بەرپرسیارە لە وێرانکردنی بینا مێژووییەکان کە بەرچاو بوون بۆ تورکمانەکان. زۆرێک لە مزگەوتە سەدە کۆنەکان، چ سوننە یان شیعە، ھەروەھا پەرتووکخانەکان وێران بوون. کۆنترین پەرتووکخانەی تەلعەفەر تەقێندرایەوە، پەرتووکخانەیەکی دیکەش کە زیاتر لە ھەزار و ٥٠٠ پەرتووکی مێژوویی لە دیالە تێدابوو، تێکشکێندرا. لەنێو ئەو شوێنەوارە وێرانبووانەدا گۆڕستانی یەحیا ئەبووقاسم (لە ساڵی ١٢٩٣ لەلایەن زەنگیدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێرانکراوە)، گۆڕستانی ئیمام عەونەدین (لە ساڵی ١٢٤٨ لەلایەن زەنگدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێرانکراوە)، مەزارگەی قادیب ئەلبان مووسڵی (لەلایەن ئەتابەگەکانی مووسڵەوە دروستکراوە، ساڵی ٢٠١٤ وێران بووە)، مزگەوتی ئیمام موحسین (لەلایەن سەلجوقییەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٥ زیانێکی زۆری پێگەیشتووە)، مزگەوتی گەورەی ئەلنوری (لە ساڵی ١١٧٢ لەلایەن زەنگدەکانەوە دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٧ وێران کرا، مزگەوتی ئیمامی باھیر (لە ساڵی ١٢٥٩ دروستکراوە، لە ساڵی ٢٠١٤ وێران بووە)، و مزگەوتی پاشا (لە ساڵی ١٨٨١ لەلایەن عوسمانییەکانەوە دروستکراوە، وێران بووە).

 ھەروەھا تەماشای 
 جینۆسایدی ئێزدییەکان لەلایەن داعش

 سەرچاوەکان 

پۆل:جینۆسایدەکان
پۆل:سەدەی ٢١ەم لە عێراق
پۆل:کۆمەڵکوژیەکان لە عێراق
پۆل:تاوانەکانی شەڕ
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:پاکتاویی ڕەگەزی
پۆل:شەڕی کەنداو
پۆل:کۆمەڵکوژیی گرووپە ڕەگەزییەکان
پۆل:ڕەگەزپەرستی لە عێراق