بنەچەی کورد

زانایان گریمانەی جیاوازیان بۆ سەرچاوەی ناوی کورد پێشنیار کردووە. ھەندێک زانای ئەم دوایییە پێشنیاری ئەوە دەکات کە لە وشەی فارسی ناوەڕاستەوە ھاتووە بۆ «کۆچەر» (𐭪𐭥𐭫𐭲 کورت)، یان ڕەنگە لە ناوی شوێنێک یان ناوێکی خێڵەکییەوە وەرگیرابێت. بەڵام بە پێی مێژوونووس (ڤلادیمیر منڕۆسکی) وشەی کورد پەیوەندی بە وشەی (گُرد)ی فارسی ھەیە، کە بە مانای «پاڵەوان» دێت.منڕۆسکی، ڤلادیمیر. «Kurds, Kurdistān». brill (بە ئینگلیزی). لە ٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.

Doi: https://doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0544

 issn: ١٥٧٣-٣٩١٢ وەکو کیرتی یان لە کاردوخ.

 ناو 
بەپێی گریمانەیەک، لە فارسی ناوەڕاستەوە بە 𐭪𐭥𐭫𐭲 کورت- سەرچاوەی گرتووە، کە زاراوەیەکە بۆ «کۆچەر» یان «ڕەشماڵنشین». دوای داگیرکردنی فارس لەلایەن موسڵمانان، ئەم زاراوەیە لە زمانی عەرەبی وەک کورد وەرگیراوە، و بە تایبەتی بۆ ھۆزە کۆچەرییەکان بەکارھاتووە.

باس لەوە کراوە کە ناوەکە ڕەنگە لە کۆتاییدا ڕەنگدانەوەی شوێنێکی سەردەمی بڕۆنزیی کار-دا بێت،Hakan Ozoglu, Kurdish notables and the Ottoman State, 2004, SUNY Press, 186 pp. ,  (See p. 23) کە لەوانەیە ڕەنگدانەوەی ناوچەیەکی عەرەبی (قورئانی) جودی بێت.Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods, 964 pp. , Cambridge University Press, 1985, , , (see footnote of p.257) لە سەدەی حەوتەمەوە ناوی کورد زیاتر ناسراوە، بەو پێیەی عەرەبەکان زۆرجار بەکاریان دەھێنا بە «الاکراد».

بەگوێرەی ھەندێک سەرچاوە، تا سەدەی ١٦، پێدەچێت شوناسێکی نەتەوەیی کە بە دەستەواژەی کورد دیاری کراوە لە نێو گرووپە جۆراوجۆرەکانی باکووری ڕۆژاوای ئێراندا پەرەی سەندبێت، بەبێ ئاماژەدان بە ھیچ ئێرانی زمانێکی دیاریکراو. شەرەفخانی بەدلیسی لە سەدەی ١٦دا باس لەوە دەکات کە چوار دابەشبوون لە «کورد»دا ھەیە کە بریتین لە کرمانج، لوڕ، کەڵھوڕ و گۆران، کە ھەریەکەیان بە شێوەزاری جیاواز یان گۆڕانی زمان قسە دەکەن.

بوونی خاکێک بە ناوی «کاردا» لە سەرچاوە سۆمەرییەکان لە ھەزارەی سێیەمی پێش زایین، لەسەر پارچە قوڕینێکی سۆمەری کە ئاماژە دەکات بۆ «خاکی کاردا» لە ناوچەکانی سۆمەریدا، کە ڕەنگە نزیک ھەولێر و باشووری دەریاچەی وانی ئێستا بێت. ھەندێک لە زانایان ئەمەیان بە گرووپەکانی دواتری وەک کاردۆخییەکان داناوە کە زەینەفۆن لە ئاناباسیسدا باسی کردووە، کە لە ھەمان ناوچەدا ژیاون و پەیوەستیان ھەیە بە باپیرانی کوردەوە.

 ئیتنۆجینێسیس 
دەکرێ سێ لە کۆی ئەم چوار گرووپەی شەرەفخان وەک باپیرانی کورد دەستنیشان بکرێن کە لانیکەم بەشێکی خۆیان وەک کورد لەمڕۆدا دەناسێنن، لە کاتێکدا لوڕەکان وا نین گرووپێکی کوردین، و لەڕاستیدا سەر بە ئێرانی باکووری ڕۆژاوا نین بەڵکو سەر بە ڕیزبەندی زمانەوانی باشووری ڕۆژاوای ئێرانن. یەکەم دەق کە بە شێوەیەکی ناسراو بە زمانی کوردی نووسراون، لە ھەمان سەردەمی شەرەفخاندا دەردەکەون.

 گرووپەکانی پێشتر 
پێدەچێت گەلی کورد بنەچەیەکی نایەکسانی ھەبێت کە کۆمەڵێک گرووپی خێڵەکی یان نەتەوەیی پێشووتری تێکەڵ کردووە، لەوانە ئەگەری تێکەڵکاریی ٣ پاشماوەی گەلانی پێشووتری ناھیندۆئەورووپی وەکو لۆلۆبی، گۆتی،Thomas Bois, The Kurds, 159 pp. , 1966. (see p.10) کیرتییەکان و کاردۆخی. ھەرچەندە لۆلۆبی و گۆتییەکان پێش ھاتنی گەلانی ھیندۆ-ئێرانی لە ناوچەکە بوون و پێدەچێت ماوەیەک پێش ھاتنی ئەوان نەمابن و ھیچ بەڵگەیەکی وا نییە دەربارەی زمانەکەیان، زمانی گۆتی ھیچ نیشانەیەکی ھیندۆئەورووپیی نیشان نادات و وەک زمانی لۆلۆبی و زمانێکی پۆلێن نەکراو سەیر دەکرێت.
وێنۆک|225x225پیکسڵ| نەخشەیەک کە شانشینی کاردۆخی و شانشینی ئاشووری ئادیابین لە سەدەکانی ڕابردووی پێش زایین نیشان دەدات.
زانایانی سەدەی نۆزدەھەم، وەک جۆرج ڕاولینسن، کاردۆخییەکان بە کوردی مۆدێرن دادەنێت، بەو پێیەی کاردۆخی ھاوتای وشەیی کۆنی «کوردستان» بووە. ئەم بۆچوونە لەلایەن ھەندێک سەرچاوەی ئەکادیمی ئەم دوایییە پشتگیری دەکرێت کە کاردۆخ بە پرۆتۆکوردی یان ھاوتای کوردستانی مۆدێرن زانیوە؛ بەڵام ھەندێک لە زانایانی مۆدێرن پەیوەندیی کورد بە کاردۆخییەکانەوە ڕەتدەکەنەوە.

ئەفسانەیەک کە زانایانی جولەکە تۆماریان کردووە، بانگەشەی ئەوە دەکات کە خەڵکی کاردۆخ سەرچاوەی سەرووسروشتییان ھەبووە، کاتێک پاشا سولەیمان ھاوسەرگیری ٥٠٠ ژنی جوولەکەی لەگەڵ جنەکان ڕێکخست. ھەمان ئەفسانە لەلایەن مسوڵمانەکان و لەناو ئیسلامدا بەکارھێندراوە، لە ڕوونکردنەوەی سەرچاوە و ڕەچەڵەکی کورددا.

 ئەفسانە 
ئەفسانەی زۆر ھەیە کە بە وردی باس لە بنەچەی کورد دەکەن. لە ئەفسانەی نەورۆزدا، پاشایەکی خراپەکار بە ناوی زوحاک، کە دوو مار لە شانییەوە گەشەیان کردبوو، ناوچەکەی داگیرکردبوو؛ ڕۆژانە مێشکی گەنجانی دەکردە قوربانی. بێ ئەوەی زوحاک بزانێت، چێشتلێنەرانی کۆشکەکە یەکێک لە پیاوەکانیان ڕزگار کرد، لەجیاتی ئەو مێشکی مەڕێکیان دانا، و پێیان گوت کە ھەڵبێت بۆ شاخەکان. لە دوای ئەوە کاوەی ئاسنگەر، کە پێشتر چەند منداڵێکی لەدەستدابوو لەلایەن زوحاکەوە، چەندین پیاوی لە شاخەکاندا ڕاھێنا و ھێرشیان کردە سەر کۆشکی زوحاک و سەری مارەکانی بڕی و پاشای ستەمکاریان کوشت. کاوە وەک پاشای نوێ داندرا و شوێنکەوتوانی سەرەتای گەلی کوردیان پێکھێنا.

لە نووسینەکانی مێژوونووسی عەرەبی سەدەی دەیەم ئەلمەسعوودی، کورد وەک نەوەکانی پاشا سولەیمان پێناسە کراوە کە لەلایەن جنۆکە جەسادەوە لەدایکبوون. ھەروەھا چیای جودی کە دەکەوێتە باکووری کوردستان لە قورئاندا ئاماژەی پێکراوە:

وێنۆک| وێناکردنی لەنگەرکردنی کەشتیی نووح لەسەر لووتکەی شاخەکە، لە کتێبی ھەمەچەشنی عیبری باکووری فەڕەنسی (سەدەی ١٣)
نووسینەکانی ڕێبوارێکی تورکی عوسمانی، ئەولیا چەلەبی وردەکاری ئەفسانەیەکی زیادکراو کە لە مێژوونووسێکی ئەرمەنیییەوە وەریگرتووە دەگێڕێتەوە، کە بە میغدیسی ناوزەدکراوە و چیرۆکی کورد دەبەستێتەوە بە نزیکیی مێژوویی خۆیانەوە لە کێوی ئارارات، کە لەلایەن ھەندێک گرووپی ئایینییەوە وەک شوێنی لەنگەرگرتنی کەشتییەکەی نووح دادەنرێت.

 ئەمانەش ببینە 
 مێژووی کورد
 کاتھێڵی مێژووی کورد
 ماد
 کیرتییەکان
 کاردۆخ
 سۆمەر

 سەرچاوەکان 

پۆل:مێژووی کورد
پۆل:مێژووی کوردستان