بەحزانێ

بەحزانێ یا بەحزانی (بە عەرەبی: بحزاني، سوریانی: ܒܝܬ ܚܙܢܐ https://web.archive.org/web/20191219132839/https://www.tigrishaber.com/pesmerge-li-basiqa-bi-tundi-bersiva-dais-dide-u-ser-li-xazir-berdewame-24202h.htm ) شارەدێیەکە لە قەزای مووسڵ لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/265734  بەحزانێ دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. https://syriaca.org/place/184  https://www.aa.com.tr/ks/تورکیا/لێدوانی-چاوشئۆغڵو-لەبارەی-عێراق-و-بەعشیقە/659211  ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ١٣٧٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و زۆرینەیان کوردن و کەمینەی ئاشوورییەکانن. Thomas A. Carlson et al., “Baʿshīqa — ܒܥܫܝܩܐ ” in The Syriac Gazetteer last modified December 9, 2016, http://syriaca.org/place/303.

بەحزانێ شارەدێیەکی کوردستانە کە ناوەندی ناحیەی باشیکە سەر بە پارێزگای نەینەوایە. شوێنێکی ستراتیژی ھەیە کە دەکەوێتە نێوان ھەر سێ پارێزگای مووسڵ و پارێزگای دھۆک و پارێزگای ھەولێر. دەکەوێتە سەر چیایەکی نزم کەناوی چیای (گەورک)ە، کە لەسیاسەتی عەرەباندندا بە فەرمی پێی دەوترێت (چیای بەعشیقە) و بەرزییەکەی (٦٨٠م)ە. باشیک ١٣کم لە شاری مووسڵەوە دوورە، شارۆچکەیەکە دەکەوێتە دڵی دەشتی نەینەوا، لە نێوان مووسڵ و شێخان، لە لێوارەکانی چیای مەقلوب. https://www.mesopotamiaheritage.org/en/monuments/le-mausolee-yezidi-de-melek-miran-a-baashiqa/ 

ناوچەی شارنشینی بەعشیقە و بەحزانێ پێش کۆمەڵکوژی شەنگال سێھەمین ژمارەی دانیشتوانی ئێزدی بووە لە عێراقدا. لە کاتێکدا بەحزانێ بینا کۆنەکانی تێدایە کە چەندین شوێنی کۆنیان تێدایە، بەعشیقە مۆدێرنترە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژێرخانی نوێتر و تەلارسازی پێکھاتووە. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٦ داعش ٢٢ گۆڕستانی ئێزدی خاپوور کرد کە دەکەونە بەعشیقە و بەحزانی، کتێبخانە ئێزدییەکان رووخێنران و باخی زەیتوونی پیرۆزی بەناوبانگی بەحزانێ سوتێندرا.

نزیکەی ٨٨٥٪ی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٢١دا ئێزدین، ١١٥٪ی دیکەش نزیکەی ٣٠٠ خێزانی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی و ٩٠ خێزانی کاسۆلیکی سوریانی لەخۆدەگرێت. https://www.shlama.org/population 

 ناو 
ناوی بەحزانێ لە وشەی سوریانی وەرگیراوە کە بە واتای "ماڵی گەنجینە" دێت.

 دانیشتوان 
دانیشتوانی بەحزانێ زۆربەیان کوردی ئێزدی وئاشوورییەکانن. https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060820183  ئێزدییەکان لە بەحزانێ و بەعشیقە بە زمانی عەرەبی وەک زمانی دایک قسە دەکەن کە زمانی کوردییە. https://www.iranicaonline.org/articles/yazidis-i-general-1 

 مێژوو 
بەحزانێ خاکی فەرمی عێراقە بەڵام لە دوای رووخانی سەددام حوسێن لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە ھەرێمی کوردستان وەک خاکی خۆی مامەڵەی دەکات. https://www.files.ethz.ch/isn/128591/PW69.pdf  بەپێی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق، پێویستە ریفراندۆم بڕیار بدات کە ئایا دەبێت بەردەوام بێت لە بەڕێوەبردنی لەلایەن حکومەتی ناوەندییەوە یان حکومەتی ھەرێم. تا ئێستاش بە تەواوی لە دۆخی شارەکە تێنەگەیشتوون. بەپێی ئامارەکانی ھیومن ڕایتس وۆچ، UNHCR و ڕێکخراوەکانی دیکەی مافی مرۆڤ خەڵکی شارۆچکەکە ناچارن و ھەڕەشەی توندوتیژییان لێدەکرێت نابێت دەنگ بە خستنەسەری شارەکە بدەن بۆ سەر ھەرێمی کوردستان. https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/iraq1109web.pdf 

دوای لەشکرکێشی داعش بۆ سەر شارۆچکەکە لە مانگی ئابی ٢٠١٤، دانیشتوانی شارۆچکەکە ھەموویان بەرەوھەرێمی کوردستان ھەڵھاتن. لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٦ لەگەڵ بەعشیقە ئازاد کرا. ئێستا زۆرێک لە دانیشتووانەکەی کە ئاوارە بوون گەڕاونەتەوە و پەرستگا ئێزیدییەکان و کڵێساکانیان ئاوەدان کردووەتەوە. https://www.refworld.org/pdfid/46deb05557.pdf 

 شوێنە پیرۆزەکانی ئێزیدی 
بەحزانێ خاوەنی چەندین مەزارگەی ئێزدییە، لەوانە: https://www.worldcat.org/title/yezidism-its-background-observances-and-textual-tradition/oclc/31377794 
 مەزارگەی ئەبوڕەش.
 مەزاری شێخ باکۆ. مەزارگەکە کانییەکی لەگەڵدایە کە دار ھەنجیری تێدایە، کە زیارەتکارانی تووشبوو بە تا سەردانی دەکەن. زیارەتکاران پارچە بچووکەکانی جلەکانیان لەسەر دارەکە دەبەستنەوە و لە بەھاردا خۆراک دەدەن بە ماسییەکان.
 مەزارگەی ست حەبیبە، ناسراو بە مارتا حبیبتا ("خاتوونی خۆشەویست"؛ ھاوسەری شێخ محەمەد). ھەروەھا مەزارگەیەکی لە نزیک بەعشیقە ھەیە.
 مەزارگەی مەسعود.
 مەزارگەی دایکا چاکان.

 ئەمانەش ببینە 
 ناحیەی باشیک
 قەزای مووسڵ
 پارێزگای نەینەوا
 دەشتی نەینەوا
 ئێزیدی

 سەرچاوەکان 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای سلێمانی
پۆل:گوندەکانی باشووری کوردستان
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ