فەلسەفەی زەین

فەلسەفەی زەین لە لقەکانی فەلسەفەیە کە لە سروشتی زەین و پەیوەندیی لەگەڵ لەشدا دەکۆڵێتەوە. پرسی زەین-لەش بابەتە پارادایمییەکەی فەلسەفەی زەینە، ھەرچەند، باسی بابەتگەلی دیکەش دەکرێ، لەوانە پرسە دژوارەکەی وشیاری و سروشتی حاڵەتگەلی زەینیی تایبەت.Siegel, S.: The Contents of Visual Experience. New York: Oxford University Press. 2010.Macpherson, F. & Haddock, A., editors, Disjunctivism: Perception, Action, Knowledge, Oxford: Oxford University Press, 2008. ئەو لایەنانە کە تاوتوێ دەکرێن بریتین لە ڕووداوە زەینییەکان، ئەرکە زەینییەکان، تایبەتمەندییە زەینییەکان، وشیاری و بەستراویی وشیاری بە دەمارەوە، ئۆنتۆلۆجیی زەین، سروشتی فیکر و ناسیاری و، پەیوەندیی نێوان زەین و لەش.

لە پرسی زەین-لەشدا، دوو فێرگە و قوتابخانەی فیکریی جیاواز وە جواب ھاتوون: دوالیزم و مۆنیزم.  ھەڵبەت بڕێ روانگەی وەھاش دەرکەوتوون کە بەڕێکوپێکی لە ناو ھیچ یەک لەم دوو  پۆلەدا ناگونجێن.

 دوالیزم لە سەدەی حەڤدەھەمەوە بە یارمەتیی ڕێنێ دێکارت ڕێی خۆی بۆ ناو فەلسەفەی ڕۆژاوا دۆزییەوە. دوالیستە جەوھەرییەکان، وەک دێکارت، دەیانوت زەین خۆی جەوھەرێکی سەربەخۆیە، لەو لاشەوە، دوالیستە عەرەزییەکان باوەڕیان وا بوو کە زەین جەوھەرێکی جیاواز نییە، بەڵکوو کۆمەڵێ لە عەرەزگەلی تایبەت و سەربەخۆیە کە مێشک ھۆی وەدیارکەوتن و ئاشکرابوونیانە، بەڵام [زەین] بەرفرەتر لە مێشکە و ناکرێ بۆ مێشک داببەزێنرێ و چکۆلە بکرێتەوە.Hart, W.D. (1996) "Dualism", in Samuel Guttenplan (org) A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford, 265-7.

 لە بەرامبەر دوالیزمەوە، مۆنیزم وامان پێ فێر دەکا کە زەین و لەش لە ڕووی ئۆنتۆلۆجییەوە ناکرێ لێکتر جیا بکرێنەوە. لە فەلسەفەی ڕۆژاواییدا یەکەم کەسێ کە لەسەر ئەم ڕوانگەیەی کردەوە فەیلەسووفی سەدەی پێنجەمی پێش زایین پارمێنیدیس بوو، دواتریش ڕاسیۆناڵیستی سەدەی حەڤدەھەم بارۆخ سپینۆزا پشتیوانیی لێ کرد.Spinoza, Baruch (1670) Tractatus Theologico-Politicus (A Theologico-Political Treatise). فیزیکاڵیستەکان باوەڕیان ئەوەیە تەنیا شتانێک کە ھەن ئەوانەن کە تیۆریی فیزیکی ھەبوونیان دەستەبەر بکا و، چییەتیی پرۆسە زەینییەکانیش، بەرەبەرە کە تیۆرییە فیزیکییەکە دەگۆڕدرێ و پەرە دەستێنێ، بە پێی ئەمانە ڕوون دەبێتەوە. فیزیکاڵیستەکان لە بابەت داشکاندن و دابەزاندنی تایبەتییە زەینییەکان بە تایبەتییە فیزیکییەکان ھەڵوێستی جۆراوجۆر دەنوێنن (زۆربەیان خۆیان لەگەڵ شێوازگەلێ لە دوالیزمی عەرەزیدا ڕێک خستووە) See also  See also  و دۆخی ئۆنتۆلۆجیکیی تایبەتییە زەینییەکان ھەروا لێڵ و ناڕوون ماوەتەوە. ئیدیالیستەکانیش دەڵین ھەموو ئەوەی کە ھەیە زەینە و بەس. دنیای دەرەوەش یان زەینییە یان وەھمێکە زەین خولقاندوویەتی. مۆنیستە بێلایەنەکان، وەک ئێرنست ماخ و ویلیام جەیمز، دەڵێن لە بابەت ڕووداوەکانی جیھانەوە دوو ڕێگەمان لە پێشە: یان دەتوانین زەینی (دەروونناسانە) ڕەچاویان بکەین یان فیزیکی، ئەمەش گرێدراوی ئەو تانوپۆیەیە کە تێی دەکەون. مۆنیستەکانی دیکەش، وەک سپینۆزا شوێن ئەو بۆچوونە کەوتوون کە پێی وایە چەشنێک جەوھەری بێلایەنی تر ھەیە کە ھەم ماددە و ھەمیش زەین عەرەزەکانی ئەم جەوھەرە نەناسراوەن. زۆربەی فێرگەکانی مۆنیزم لە سەدەکانی ٢٠ەم و ٢١ەمدا گێڕانەوەگەلێک لە فیزیکاڵیزمن.Kim, J., "Mind–Body Problem", Oxford Companion to Philosophy. Ted Honderich (ed.). Oxford:Oxford University Press. 1995.

سەرچاوەکان

پۆل:دەرھەستکاری
پۆل:چەمکەکان لە ناسیاریناسی
پۆل:ھۆشیاری
پۆل:تیۆرە ئیپیستمۆلۆژییەکان
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:تیۆرییە فەلسەفییەکان
پۆل:فەلسەفەی زەین
پۆل:ئاوەزان
پۆل:ھزر
پۆل:گومان
پۆل:مێژووی بیرۆکەکان
پۆل:مێژووی زانست
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:خۆ
پۆل:تێگەیشتەکان