کاتەگۆری

لە ئۆنتۆلۆجیدا، کاتەگۆرییەکان یان وتەزاکان«وتەزا»، یانی ئەوەی لە «وتە»وە دەردەچێ، لە ھەندێ فەرھەنگدا بەرامبەر بە «مقولة» -ی عەرەبی و «category» -ی ئینگلیزی بە کار ھاتووە. بۆ وێنە، فەرھەنگی زاراوەی ئەدەبیی نووسراوی بەختیار سەجادی و محەممەد مەحموودی کە ساڵی ۲۰۰۲ لەلایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەمەوە چاپ بووە. بەرزترین جنسەکان لە زنجیرەی جنسەکانن، کەوایە، بە بنچینەییترین و بنەڕەتیترین تێگەیشتەکان دەژمێردرێن. لێکۆڵین و چوون بە دوای کاتەگۆرییەکاندا بە مانای دەسنیشانکردنی بناخەییترین و بەربڵاوترین پۆلەکانی شتەکانە. بۆ ئەم مەبەستە، دەبێ بۆ ھەر کاتەگۆرییەک ئەوەی کە بە جیاوازیی ئۆنتۆلۆجیک ناسراوە دیاری بکرێ. لە ئەرەستوو بەم لاوە، گەلێ سیستمی جۆراوجۆری کاتەگۆری پێشنیار کراوە، لە زۆربەشیاندا کاتەگۆریگەلێک بۆ جەوھەر و عەرەز و پەیوەندی و بارودۆخ و پێشھات بەدی دەکرێن.

 ئەرەستوو 
یەکێ لە ھۆگرەتییەکانی ئەرەستوو سەرنجدان بە چۆنیەتیی دابەشبوونی دنیای سروشت بە سەر پۆلە جیاجیاکاندا بوو. بۆ وێنە، چۆن لە پۆلێ وەک «گیانلەبەران»، ئەوەڵ، پۆلی «گیانلەبەرە دووپاکان» و، بە دوای ئەوە، پۆلی «گیانلەبەرە دووپا بێباڵەکان»، جیا دەبێتەوە.Aristotle Metaphysics 1075a
ئەو پەی بەوە بردبوو کە پۆلەکان بەپێی چۆنایەتیگەلێک کە گیانلەبەرەکە ھەیەتی، وەک ژمارەی پاکانی و شێوەی ڕێگەچوونی، لە یەکتر جیا دەکرێنەوە. ئەرەستوو لە کتێبەکەیدا دەڵێ ھەر قسەیەک کە لە بارەی بابەتێکەوە بوترێ و ھەر سیفەت و تایبەتمەندییەک کە شیاوی ئەوە بێ بدرێتە پاڵی، دەچێتە ناو یەکێ لە دە پۆلی جیاوازەوە کە «دە کاتەگۆری» یا «دە وتەزا» یا «مەقوولاتی عەشر» -یان پێ دەوترێ:

ھەروا کە لەم بەندەوە دیارە، دە کاتەگۆرییەکەی ئەرەستوو بریتین لە:
 جەوھەر، وەک ئەم ئەسپە، ئەم پیاوە
 چەندایەتی، کە یان تەنراوە وەک سێ ڕۆژ، یان پساوە وەک سێ کوڵۆ قەند
 چۆنایەتی، وەک سپی، ڕەش، داخ، شیرین، ڕاست، چەماو
 پەیوەندی، وەک نیوە، دوو ھێندە، گەورەتر
 جێ، وەک لە بازاڕێکدا
 کات، وەک دوێنێ، پارەکە
 بار، وەک دانیشتوو، وەستاو، پاڵکەوتوو
 خاوەنایەتی، وەک پێڵاو لە پێ، چەکدار
 کردن، وەک تیر ھاویشتن، فێنکەوکردن، گڕدان
 کران، وەک ھاویژران، فێنک بوونەوە، گڕگرتن

بۆ نموونە، لە بابەت بەچکەپشیلەکەی پوورە ئامینەوە، کە خۆی جەوھەرێکە، دەتوانرێ ئەمانە بوترێ: دوو کیلۆیە (چەندێتی) و مێیە (چۆنێتی) و ھیی پوورەیە (پەیوەندی) و سەعاتی ۹ی بەیانی (کات) لە پاڵ کوانووەکە (جێ) بە کزکۆڵەیی (بار) و بە سکێکی پڕەوە (خاوەنایەتی) خەوتووە (کردن) یا خەوێنراوە (کران).

 کانت 
لە سەردەمی مۆدێرندا کانت یەکێ لەو خاوەن ھزرانەیە جیاوازتر کاری لەسەر کاتەگۆرییەکان کردووە. ئەو لە کتێبی یەکەمی خۆیا، ڕەخنە لە ئەقڵی پەتی، کاتەگۆرییەکان بۆ دامەزراندنی زانین لە بابەت دیاردەکانەوە (نەک واقیعی پشتەوەیان) بە بنەڕەتی دادەنێ. جیاوازییەکی گرنگ ھەیە لە نێوان کاتەگۆرییەکانی ئەرەستوو و کاتەگۆرییەکانی کانتدا. کاتەگۆرییەکانی کانت لە نێو تێگەیشتندان و سەر بە سووژەن. تێگەیشتەی پەتین (مەبەست لە «پەتی» ئەوەیە لەگەڵ داتای ھەستەکیدا ئاوێتە نەبووگن) و ھیچ پەیوەندییەکیان بە جیھانی دەرەوە نییە. پەیوەندییەکەیان بە جیھانی دەرەوە لەوێدا دروست دەبێ کە بمانەوێ لە ئۆبژەیەک تێبگەین. لەو کاتەدا، یەک یا چەند کاتەگۆریی نێو تێگەیشتنمان دەخەینە سەر ئۆبژەکە، یا ئۆبژەکە بۆ ژێر ئەو کاتەگۆرییانە ڕادەماڵین تا بە سەریدا بیانسەپێنین و لە ئۆبژەکە تێبگەین.

 ھێگڵ 
بۆ کانت، کاتەگۆرییەکان قاڵبەکانی زەین بوون لە باسی ماریفەتی مرۆڤدا. بەڵام، بۆ ھێگڵ، کاتەگۆرییەکان بنەواشەگەلێک بوون کە زاتی جیھانیان ڕوون دەکردەوە. ھێگڵ دەیویست ئەوە دیاری بکا کە جیھان لە چ کاتەگۆریگەلێک پێک ھاتووە. لەو باوەڕەشدا بوو کە جگە لە دوازدە کاتەگۆرییەکەی کانت، گەلێکی تریش کاتەگۆری ھەیە و، ئەو ئەرکی سەر شانیەتی دانە بە دانەیان دەسنیشان بکا و ڕایان بنێ و بە شێوەی لۆژیکی لە یەکتریان دەربێنێ. لە بەرھەمەکانی ھێگڵدا کاتەگۆرییەکان بوونەوە بە ھەبووگەلی ئۆبژەیی و عەینیی سەربەخۆ و ئازاد لە زەینییەتی تاکەکان (وەکوو ئیدیاکانی ئەفلاتوون). ئەو بەڵگانەش کە بۆ سەلماندنی ئۆبژەییبوون و عەینییەتی کاتەگۆرییەکان دەیھێنایەوە ھەمان بوون کە ئەفلاتوون بۆ سەلماندنی ئۆبژەییبوونی ئیدیاکان و تێکڕایییەکان دەیھێنایەوە. بۆ ھەر شتێ کە بە واقیع ھەیە، باش بڕوانین، بۆ نموونە بۆ لەتە بەردێ، دەبینین کە ھیچ نییە بێجگە کۆمەڵێ تێکڕایی، یانی سپێتی و خرتی و ڕەقی و لەمانە. گشت ئەمانە تێکڕایین، کەوایە حاشاکردنی ئۆبژەییبوونی تێکڕایییەکان حاشاکردنی ئۆبژەییبوونی بەردەکەیە.

 سەرچاوەکان 

پۆل:تێگەیشتەکان
پۆل:ھەبوونناسی
پۆل:چەمکەکان لە مێتافیزیک
پۆل:کاتەگۆرییە فەلسەفییەکان