جدە

جدە، جیددە یان جددە () پارێزگایەک و گەورەترین شارە لە پارێزگای مەککە لە عەرەبستانی سعوودی، و دووەم گەورەترین شاری وڵاتە لە دوای ڕیاز، و دەکەوێتە سەر کەناری دەریای سوور لە ناوچەی حیجاز. جیددە ناوەندی بازرگانیی وڵاتە. دیار نییە کەی جیددە دامەزراوە، بەڵام گرنگیی جیددە لە ساڵی ٦٤٧ی زایینیدا زیادی کرد کاتێک خەلیفە عوسمان کردییە ناوەندێکی گەشتیاری بۆ ئەو موسڵمانانەی کە بۆ حەج سەردانی شاری پیرۆزی مەککەیان دەکرد. لەو کاتەوە، جیددە وەک دەروازەیەک خزمەتی بە ملیۆنەھا حاجی کردووە کە گەیشتوونەتە عەرەبستانی سعوودیە، کە بە شێوەیەکی نەریتی لە ڕێگەی دەریاوە و لەم دواییانەشدا لە ڕێگەی ئاسمانەوە بووە.

بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٢، ژمارەی دانیشتووانی جیددە نزیکەی ٣٬٧٥١٬٧٢٢ کەسە، بەمەش دەبێتە گەورەترین شار لە پارێزگای مەککە، گەورەترین شار لە حیجاز، دووەم گەورەترین شار لە عەرەبستانی سعوودیە (لە دوای پایتەخت ڕیاز)، و نۆیەمین گەورەترین شار لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست. ھەروەھا وەک ناوەندی ئیداریی ڕێکخراوی ھاریکاریی ئیسلامیی (OIC) کاردەکات. بەندەری ئیسلامیی جیددە، لەسەر دەریای سوور، سی و شەشەمین گەورەترین بەندەری جیھانە و دووەم گەورەترین و دووەم قەرەباڵغترین بەندەری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە (لە دوای بەندەری جەبەل عەلی دووبەی).

جیددە دەروازەی سەرەکییە بۆ مەککەی پیرۆز، پیرۆزترین شاری ئیسلام، کە ٦٥ کیلۆمەتر (٤٠ میل) دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتییەوە، لەکاتێکدا مەدینە، دووەم پیرۆزترین شار، ٣٦٠ کیلۆمەتر (٢٢٠ میل) دەکەوێتە باکوورییەوە. لە ڕووی ئابوورییەوە، جیددە تیشکی خستووەتە سەر زیاتر پەرەپێدانی وەبەرھێنانی سەرمایە لە بواری سەرکردایەتیی زانستی و ئەندازیاریدا لەناو عەرەبستانی سعوودیە و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا. جیددە لە ساڵی ٢٠٠٩ لە ڕیزبەندی چوارەمی ناوچەی ئەفریقا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی 'ستان'دا بوو لە پێوەرەکانی شارە داھێنەرەکاندا.

جیددە یەکێکە لە شارە گەشتیارییە سەرەکییەکانی عەرەبستانی سعوودیە و لەلایەن تۆڕی توێژینەوەی جیھانگیری و شارە جیھانییەکانەوە (GaWC) وەک شارێکی جیھانیی پلە بێتا (Beta world city) ناوزەد کراوە. بەھۆی نزیکی شارەکە لە دەریای سوور، ماسیگرتن و خواردنی دەریایی زاڵە بەسەر کولتووری خۆراکیدا، بە پێچەوانەی ناوچەکانی تری وڵاتەکەوە. بە زمانی عەرەبی، دروشمی شارەکە «جدة غیر»ە، کە بە واتای «جیددە جیاوازە» دێت.https://whc.unesco.org/en/list/1361/https://www.arabnews.com/node/281269https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/https://web.archive.org/web/20201119000412/https://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-portshttps://archive.today/20120701183223/http://ae.zawya.com/story.cfm/sidZAWYA20100727050049/commenthttps://innovation-cities.com/emerging-middle-east-africa-city-index/

 ڕیشەی ناو 
بەپێی وتەی جیددە ئیبن ئەلقوداعی، سەرۆکی ھۆزی قوداعە، لایەنی کەم دوو ڕیشەناسی بۆ ناوی جیددە ھەیە. باوترین گێڕانەوە ئەوەیە کە ناوەکە لە وشەی «جدة» وەرگیراوە، کە وشەیەکی عەرەبییە و بە واتای «داپیرە» دێت. بەپێی باوەڕی میللی، گۆڕی حەوا، کە بە داپیرە مرۆڤایەتی دادەنرێت، دەکەوێتە جیددەوە.

گەشتیارە مەغریبییەکە، ئیبن بەتووتە، لە کاتی گەشتە جیھانییەکەیدا لە دەوروبەری ساڵی ١٣٣٠ سەردانی جیددەی کردووە. ئەو ناوی شارەکەی لە یاداشتنامەکەیدا بە «جیددە» نووسیوە.

وەزارەتی دەرەوە و کۆمۆنوێلسی بەریتانیا و لقەکانی تری حکوومەتی بەریتانیا پێشتر ڕێنووسی کۆنتری «جیددە»یان بەکاردەھێنا، بە پێچەوانەی بەکارھێنانەکانی تری زمانی ئینگلیزییەوە، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٧دا، ڕێنووسەکەیان بۆ «Jeddah» گۆڕی.

تی ئی لۆرێنس پێی وابوو کە ھەر وەرگێڕانێکی ناوە عەرەبییەکان بۆ زمانی ئینگلیزی شتێکی ھەڕەمەکییە. لە کتێبەکەیدا بە ناوی «شۆڕش لە بیاباندا»، ناوی جیددە تەنھا لە لاپەڕەی یەکەمدا بە سێ شێوازی جیاواز نووسراوە.

لەسەر نەخشە و بەڵگەنامە فەرمییەکانی سعوودیە، ناوی شارەکە بە «جیددە» نووسراوە، کە ئێستا بەکارھێنانی باوە.Jayussi, Salma; Manṣūr Ibrāhīm Ḥāzimī; ʻIzzat ibn ʻAbd al-Majīd Khaṭṭāb Beyond the Dunes I B Tauris & Co Ltd (28 April 2006), p. 295. ISBN 978-1-85043-972-1Ibn Battuta (1355). "From Cairo to Hejaz to Tunisia again". In Darwīsh Al-Juwaydī (ed.). Ibn Battota's Safari: Tuhfat Al-Nothaar Fe Gharaa'ib Al-Amsaar. Vol. 2. Lebanon: Al-Maktabah Al-ʿAṣriyyah (published 2005). p. 253. ISBN 9953-34-180-X. : ISBN / Date incompatibility (help)https://www.theguardian.com/world/2002/jun/10/israel1

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 

پۆل:جەدە
پۆل:شارەکانی بەندەری عەرەبی
پۆل:جوگرافیای عەرەبستانی سعوودی
پۆل:دەریای سوور
پۆل:شارەکانی عەرەبستانی سعوودی