بەرتڵە

بەرتڵە یا بەرتڵێ (بە عەرەبی: برطلّة، سوریانی: ܒܪܛܠܐ) شارۆچکەیەکە لە قەزای حەمدانیە لە پارێزگای نەینەوا لە باکووری عێراق. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/265734  بەرتڵە دەکەوێتە ڕۆژاوای باشووری کوردستان. https://syriaca.org/place/184  ھەروەھا دەکەوێتە ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق. ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠١٤ بە ٦٣٫٠٠٠ کەس مەزەندە کراوە، و لە مەسیحی و کوردی شەبەک پێکھاتووە. پێش ھێرشەکانی داعش کۆمەڵگەیەکی بچووکی ئەرمەنییەکان لە شارۆچکەکەدا دەژیان کە نزیکەی ١٠٠ کەس بوون.  https://www.france24.com/en/20190628-revisited-iraq-yazidis-still-haunted-sinjar-massacres-islamic-state-group-nadia-murad 

بەرتڵە لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦ لەلایەن ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراقەوە لەگەڵ ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا و لیوای ٣٠ی PMF کە ھەردووکیان لە ئێستادا کۆنترۆڵی ئاسایشی شارۆچکەکە دەکەن و ھەردووکیان بەڕێوەی دەبەن، لەژێر کۆنترۆڵی داعش رزگارکرا. https://web.archive.org/web/20180702022638/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-mosul-church-idUSKBN12U0UM  https://www.france24.com/en/20161023-video-iraqi-troops-liberate-christian-town-bartella 

 ناو 
ناوی بەرتڵە لە بنەچەی سوریانییە، بەڵام ماناکەی لەلایەن مێژوونووسانەوە بە تەواوی لەسەری کۆک نیین. لە کاتێکدا یوسف غەنیمە و ئەلجەوالیقی پێیان وایە لە (بارتە (تڵە) بە واتای کچی شەبنەم، قەشە پوترۆس سەبا بەرتڵەیی پێی وایە لە بەیت راتلیەوە ھاتووە بە واتای ماڵی قورساییەکان.

 دانیشتوان 
لە سەرەتای مانگی ئابی ٢٠١٤ بەرتڵە لەلایەن توندڕەوانی ئیسلامی داعشەوە دەستی بەسەردا گیرا. https://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-iraq-christians-20140919-story.html  دانیشتوانە مەسیحییەکان و شەبەکەکانی شارۆچکەکە ھەڵاتن، زۆربەیان بەرەو ھەولێر، لەگەڵ ھەزاران مەسیحی دیکەی عێراقی کە لە تیرۆری داعش ھەڵھاتن. پێش لەشکرکێشی داعش، ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ٣٠ ھەزار کەس بووە، کە زۆرینەیان مەسیحی سریانی نەتەوەیی ئاشووری بوون، لەوانە کاسۆلیکەکانی سریانی و مەسیحییە ئۆرتۆدۆکسەکانی سریانی. بەرتڵە لە سەدەی دووەمدا ببوونە مەسیحی. https://edition.cnn.com/2014/08/07/world/meast/iraq-isis-christian-city/  لەگەڵ سەرھەڵدانی مشتومڕەکانی مەسیحی، خەڵک و کەنیسەکەیان کەوتنە ژێر دەسەڵاتی کەنیسەی ڕۆژھەڵات (لە مێژوودا بە کەنیسەی نەستۆری ناسراوە)؛ بەڵام لە دەوروبەری ساڵی ٦١٠دا گۆڕا بۆ کەنیسەی ئۆرتۆدۆکسی سریانی (لە مێژوودا بە جاکۆبی ناسراوە). https://www.nbcnews.com/news/world/iraqi-christian-describes-terrifying-flee-isis-militants-n176111  لە ٢٣-٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە میانی کۆنفرانسی ٢ رۆژەی "دۆستانی بەرتڵە" کە لە ھەولێر بەڕێوەچوو بۆ تاوتوێکردنی گۆڕانکاری دیمۆگرافی بەھۆی کۆچی شەبەک لە مووسڵ و گوندەکانی دەوروبەری بەرەو بەرتڵە لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە. ڕاگەیەندرا کە ڕێژەی مەسیحییەکان بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە ٩٩٪ەوە بۆ ٤٠٪ دابەزیووە. https://www.dw.com/ar/برطلة-المسیحیة-أصبحت-شیعیة-بفضل-القاعدة/a-17261856 

 مێژوو 
 مێژووی کۆن 
زووترین باسی بەرتڵە کرابێت لەلایەن (باوک پۆترۆس قەشە) بووە لە ساڵی ١١٥٣، کە باسی (ئیگناتیۆس ئیلیاعازرا) کردووە (١١٤٣-١١٦٤)، مافیری ئاشوور، بەرتڵەی کردە ماڵی خۆی و بیبینێت. ئیلیاعازرا ڕاستەوخۆ ڕاپۆرتی بۆ پاتریاک لە ئەنتاکیا لە سووریا نارد. کۆبوونەوەکەی ئیلیاعازرا ناڕەحەت بوو کە شوێنی بینینی لە دێری نەریتی مۆر ماتای گۆڕی. رێککەوتنێک کرا بۆ گەڕانەوە بۆ مار ماتای، لەگەڵ نەریتی سەردانی بەرتڵە بە بەردەوامی. مافیریاکانی تر کە توانیان سەیری بەرتڵە بکەن بریتین لە:
 دیۆنۆسیۆس سالیبا دووەم (١٢٢٢-١٢٣١)
 گریگۆریۆس بارسوما (١٢٨٨-١٣٠٨)
 گریگۆریۆس ماتای یەکەم (١٣١٧-١٣٤٥)
 گریگۆریۆس بار کینایا (کۆچی دوایی ١٣٦١)
 ئاتیناسیۆس ئەبراھامی دووەم (١٣٦٥-١٣٧٩)
 سیریل جۆزێف سێیەم (١٤٥٨-١٤٧٠)

لە ساڵی ١١٧١دا کوردەکان ھێرشیان کردە سەر بەرتڵە، ھەروەھا دێری مۆر ماتای. کاتێک خەڵکی نەینەوا ئەمەیان بیست، بە زۆر یەکیان گرت بۆ ئەوەی بەرپەرچی ئەو ھێزە بدەنەوە و سەرکەوتوو بوون. بەڵام دەروێشەکانی دێرەکە ئاگاداربوون لە ھێرشێکی دیکەی دەستدرێژیکردنە سەر و رێککەوتن لەسەر واژۆکردنی پەیمانی ئاشتی لەگەڵ کورد بۆ دوورکەوتنەوە لە خوێنڕشتنی زیاتر. بەو ڕێکەوتنە ٣٠ دیناری زێڕینیان بە کورد داوە. ھەر کە کورد زێڕەکەی وەرگرت، سوپایەکی گەورەتریان کۆکردەوە کە ژمارەیان ١٥٠٠ کەس بوو و ھێرشیان کردە سەر دێرەکە و بەھۆیەوە درزێک لە دیوارەکەیدا دروست بوو. چوونە ژوورەوە و ١٥ دەروێشیان کوشتووە، ئەوانی دیکەش ھەڵاتوون.

لە ساڵی ١٢٠١ قەشەیەکی مەسیحی و پیاوانی ئایینی موسڵمان لە شارۆچکەی بەرتڵە دەمەقاڵێیان لەگەڵ یەکدا بوو. خەڵکی شارۆچکەکە سکاڵایان لای سەرۆکی شارۆچکەکە کردووە، ئەویش بە لێدان سزای ، ئەو پیاوە ئایینییە موسڵمانەکانی داوە. پیاوە ئاینییەکان چوونە مووسڵ و جەماوەرێکی زۆری لە لای مزگەوتی سەرەکی کۆکردۆتەوە، و دواتر بەرەو بەرتڵە ڕۆیشتن بۆ لەناوبردنی. کاتێک گەیشتنە شارۆچکەکە دەروازەکان داخران و نەیاندەتوانی بچنە ژوورەوە. لە ڕێگای گەڕانەوەیان بۆ مووسڵ، ئەو جەماعەتە ھەڵیانکوتایە سەر کڵێسایەک بەناوی (مەرزێنە) و ھەموو کەلوپەلی بەنرخیان برد. ئەمڕۆ ئەم کەنیسەیە مزگەوتی ئەلخەلالە.

لە نێوان ساڵانی ١٢٦١ بۆ ١٣٦٩ جارێکی دیکە لەلایەن کوردەوە پەلاماری دێری مۆر مەتتای درایەوە،
کە کاریگەری لەسەر بەرتڵە ھەبوو.

لە ساڵی ١٧٤٥ نادر شا کە فارسێک بوو ھێرشی کردە سەر بەرتڵە، زۆر پیاوی کوشت و چەندین گەنج و کچ و ژنی برد.

بەرتڵە لە ساڵی ١٧٥٦ تا ١٧٥٨ تووشی برسێتییەکی گەورە بوو، کە پەرەی  زیاتری خەڵکی شارۆچکەکە دەدا بۆ سەفەرکردن بۆ کڕینی پێداویستییەکانیان. لەم سەفەرانەدا تووشی دزی و ھێرشی زۆر بوون.

لە ساڵی ١٧٨٩ جۆلو بەگ بن بداغ، میری شێخان، بەرتڵەیان لە کاڵاکانیان بێ بەش کرد لەکاتێکدا لە شەڕدا بوون لەگەڵ میری عەرەبی محەمەد بن حەسەن ئەلتەعی.

لە سەدەی ١٨دا، ئایینی کاسۆلیک ھاتە ناو شارۆچکەکەوە کاتێک دەروێشەکانی لاتینی و دۆمینیکان ناوەندێکیان کردەوە بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری پەروەردەیی و پزیشکی. لە ساڵی ١٧٧٨ ئاشوورییەکانی قەرەقووش مەیلیان بەرەو ئایینی کاسۆلیک چوو، کە کاریگەری لەسەر ھەندێک لە بنەماڵەکان کرد لەوانە ئەندامانی بنەماڵەی عەل مەکروح لە بەرتڵە بۆ ئەوەی مەزھەبیان بگۆڕن. لە ساڵی ١٧٨٠ باوک زەکەریا کیندۆ لەگەڵ ٤٠ بنەماڵەی دیکەدا مەزھەبیان گۆڕی. لە کاتێکدا ھەندێک ناکۆکی لەسەر بەکارھێنانی کڵێسا لە بەرتڵە لە نێوان قەشە کاسۆلیک و ئۆرتۆدۆکسەکان دروست بوو، دواتر ئەوان گەیشتنە تێگەیشتنێکی ھاوبەش و ھەڵبژاردنی مەزھەبی یەکتریان قبوڵ کرد.

ئەمڕۆ نزیکەی یەک لەسەر سێی شارۆچکەکە کاسۆلیکن، لە کاتێکدا دوو لەسەر سێی دیکەی ئۆرتۆدۆکسی ماونەتەوە. https://www.atour.com/education/20040819a.html 

 نوێترین ڕووداوەکان 
لە ٣١ی ئابی ٢٠٠٤ سێ کچی خەڵکی بەرتڵە لەکاتی گەڕانەوەیان لە کارەکانیان لە نەخۆشخانەیەکی شاری مووسڵ کە تێیدا کاریان دەکرد، سەربڕدران. رۆژی ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤، دوو برای خەڵکی بەرتڵە لەکاتی کارکردندا، گوللە ھاوەنێک کەوتە سەر ئەو دوکانەی کە لە بازاڕی مووسڵ کاریان تێدا دەکرد، بووە ھۆی کوشتنیان.http://www.nineveh.com/Christian%20Assyrians%20face%20Oppression%20and%20Murder%20in%20Iraq%20with%20the%20Rise%20of%20Islamists%20and%20Kurdish%20Power.html 

لە ٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٤، دکتۆر ڕەعد ئاگۆستین قۆریاقۆس، یەکێکە لە کەسایەتییە دیارەکانی بەرتڵە و پزیشکێکی نەشتەرگەری سەرکەوتوو کە وەک پرۆفیسۆر لە کۆلێژی پزیشکی لە زانکۆی ئەنبار کاری دەکرد، لە ڕوومادی کوژرا. https://www.nytimes.com/2009/08/11/world/middleeast/11iraq.html  گروپێک لە سێ تیرۆریست ھەڵیانکوتایە سەر کلینیکەکەی لەکاتێکدا کە پشکنینی نەخۆشەکانی دەکرد، تەقەیان لێکرد و بەجێیان ھێشت کە خوێنی لێدەھات. دواتر ئۆپەراسیۆنێک نەیتوانی ژیانی رزگار بکات. د.قۆریاقۆس ژن و دوو منداڵی بەجێھێشت. http://baretly.net/index.php?PHPSESSID=4n9vgph3a6675cmgjf1df040s6&topic=24023.0 

لە ١٠ی ئابی ٢٠٠٩دا، جووتێک بارھەڵگری گەورەی تەخت کە پڕ بوون لە بۆمب لە یەک کاتدا تەقینەوە، کەمێک دوای بەیانی، بووە وێرانکردنی گوندێکی شەبەک ناسراو بە خەزنە، نزیکەی ١٦کم(١٠ میل) لە ڕۆژھەڵاتی مووسڵەوە دوورە و چەند کیلۆمەترێک لە بەرتڵە دوورە. تەقینەوەکە پەنجەرەی زۆرێک لە ماڵەکانی شاری بەرتڵەی شکاند. https://web.archive.org/web/20140808062540/http://www.ankawa.com/index.php?option=com_jfusion&Itemid=139&jfile=index.php&topic=748209.0 

لە ٢٨ی ئازاری ٢٠١٣ و لە ھەفتەی سۆزداری جەژنی ئیستەردا، ئۆتۆمبێلێکی بۆمبڕێژکراو کە لە ناوەندی شار وەستابوو کە دوور نەبوو لە شەقامی بەرتڵە لە کاتژمێرەکانی سەرەتای ئەو ڕۆژەدا تەقیەوە و یەکێک لە دانیشتوانی ناوچەکە کوژرا. https://edition.cnn.com/2014/08/07/world/meast/iraq-isis-christian-city/index.html 

رۆژی ٣ی ئابی ٢٠١٤ بەھۆی ھێرشی چەکدارانی داعشەوە زۆرێک لە خێزانەکانی بەرتڵە شارەکەیان بەجێھێشت و روویان لە ھەولێر و عەنکاوە و شێخان کرد. ھێزەکانی پێشمەرگە شەڕیان دەکرد بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی ناحیەی گۆگجەلی کە لەژێر کۆنترۆڵی داعشدا بوو لە رۆژئاوای  بەرتڵە. http://baretly.net/index.php?topic=39188.msg79777;topicseen#new 

رۆژی ٦ی ئابی ٢٠١٤، ھێزەکانی پێشمەرگە کە پاسەوانی شارەکەیان دەکرد، فەرمانیاندا بە رۆیشتنی ئەو دانیشتووانەی کە ماونەتەوە، و لە دەوروبەری کاتژمێر ٨:٣٠ی ئێوارەدا کشانەوە بۆ ھەولێر. لە ماوەی شەوەکەدا شارەکە نزیکەی تەواو چۆڵ بوو لە دانیشتوانی ئاشووری کە زۆرینەیان مەسیحی بوون. نزیکەی کاتژمێر ٤:٣٠ خولەکی بەیانی ٧ی ئاب، لە کەوتنێکی بێ فیشەکدا، تەواوی شارەکە بە تەواوی لەلایەن چەکدارانی داعشەوە کۆنترۆڵکرا. لە ٨ی ئابدا دوکانەکانی مەییان سووتاند، ماڵ و فرۆشگاکانی خۆراکیان تاڵان کرد، ئاڵاکانیان بە دیوارەکانی کڵێساکە ھەڵواسی، خاچەکانیان ڕاکێشا و داوای لەو چەند کەسە مەسیحییە ناوخۆییەیان کرد کە مابوونەوە دەبێ موسڵمان بن، مانەوە لە شار و پێدانی باجی ساڵانە بە بڕی ٢٠٠ دۆلار، یان ڕووبەڕووی "مردن بە شمشێر" دەبێتەوە ئەگەر فەرمانەکە ڕەتبکەنەوە. http://baretly.net/index.php?topic=39237.msg79783;topicseen#new 

لە کۆتایی مانگی ئاب و سەرەتای ئەیلوولی ٢٠١٤، ڕاپۆرت کرا کە سێ دانیشتووی ئەو چەند ئاشوورییە مەسیحییەی کە مابوونەوە، گیانیان لەدەستدا. یەکێکیان کەمئەندام بووە، ئەوی دیکەیان بەھۆی نەخۆشی و پیرییەوە و سێیەمیان ئەشکەنجە دراوە پاشان کوژراوە دوای ئەوەی رەتیکردەوە موسڵمان بێت.http://www.theblaze.com/stories/2014/09/03/islamic-state-tried-to-force-one-of-the-last-christians-in-an-iraqi-town-to-convert-then-punished-him-in-a-horrific-way-when-he-refused/ 

لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلولی ٢٠١٤دا، ئەو ١٢ دانیشتووەی کە مابوونەوە، توانیان بە ساختەکاری لە گۆڕینی ئایینی خۆیان ھەڵبێن. http://www.aina.org/news/20140915144247.htm 

لە ٢٠ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٦، لە چوارچێوەی ھێرشەکانی حکومەتی عێراق بۆ کۆنترۆڵکردنەوەی مووسڵ، ھێزەکانی پاسەوانانی دەشتی نەینەوا لە ئاشووری و ھێزەکانی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانی عێراق (ISOF) بەرتڵەیان لە ژێر کۆنترۆڵی داعش ڕزگار کرد. https://www.foxnews.com/world/iraqi-special-forces-join-mosul-offensive-against-isis  

لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ یەکەم مەراسیمی شەوی یەڵدا دوای ڕزگاری لە کڵێسای مارت شمۆنی بەڕێوەچوو. https://www.voanews.com/a/iraqi-christians-pushed-from-town-islamic-state-return-christmas-eve-mass/3649606.html 

 کڵێساکانی بەرتڵە 
بەرتڵە و دەوروبەری شەش کڵێسای ھەیە، دوو کڵێسای بەشێکیان ڕووخێنراون، یەکێکیان جێھێڵراوە، یەکێکیان نوێ بووە، دوو کڵێسای زۆر کۆن:

 کڵێسای مار ئاھۆ داما https://www.ishtartv.com/en/viewarticle,35813.html 
ئەم کەنیسەیە لە ساڵی ١١٥٣ بوونی ھەبووە کاتێک لەلایەن مافریانی ئیگناتیۆسی دووەم لاعازەرەوە فراوانتر کرا. تا ساڵی ١٣٨٦ بەکاردەھێنرا. لە ھەڵکۆڵین لە کەلاوەکانیدا پاشماوەی سێ قەشە دۆزرایەوە کە گواسترانەوە بۆ کڵێسای مارت شمۆنی.

 کڵێسای مارت شمۆنی
نازانرێت ئەم کڵێسایە بۆ یەکەمجار کەی دروستکراوە، بەڵام بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٠٧دا بە ھێزکرایەوە، دووبارە لە ساڵی ١٨٦٩ بە تەواوی ئاوەدان کراوەتەوە، و لە ساڵی ١٩٧١ جارێکی دیکە بەھێز کرایەوە. https://www.mesopotamiaheritage.org/en/monuments/leglise-mart-shmouni-de-bartella/ 

 کڵێسای مار گێوارگیس
دوو کڵێسا ھەیە بەم ناوە. یەکەمیان لە وێرانەدایە (بەم دواییە نۆژەن کراوەتەوە و دووبارە بەکار ھێنراوەتەوە) و پێدەچێت دێر بێت بۆ سانت جێرجیس کە لە دەوروبەری ساڵی ١٧٠١ دروستی کردووە. دووەم کڵێسا لە ساڵی ١٩٣٩ تەواو بوو.

 کڵێسای پاکیزە
ئەم کەنیسەیە لە ساڵی ١٨٩٠ لە سەردەمی قۆرلۆس ئەلیاس ئەلموسولی دروستکراوە کە لە ساڵی ١٩١١ کۆچی دوایی کردووە. بەڵام نووسراوێک کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی ١٦ ناوی کەنیسەی پاکیزە ھاتووە کە دژایەتی بەرواری ساڵی ١٨٩٠ دەکات و وا گریمانە دەکات کە ئەم کەنیسەیە لەو کاتەدا وەستابێت. دەروازەکە و بەشێک لە کڵێساکە لە کاتێکدا لە نێوان مانگی ئابی ٢٠١٤ تا ئۆکتۆبەری ٢٠١٦ لەلایەن داعشەوە وێران کرا. https://www.mesopotamiaheritage.org/monuments/leglise-mar-guorguis-de-bartella/ 

 کڵێسای ئەلسەیدە
ڕووخاندنی تەواوەتی کەنیسەی ئەلسەیدە لە ساڵی ١٩٣٤ ڕوویدا کاتێک خشتەکانی بۆ دروستکردنی کڵێسای نوێی مار گیوارگیس بەکاردەھێنران.

 دێری بێر ناگارا
ئەم دێرە بە ناوی یۆحەنان بیتی ناگارا (سانت جۆن بار ناگارێ) بە واتای "یوحەنانی دارتاشەکان" ناونراوە لەبەرئەوەی ھەموو خێزانەکەی وەک دارتاش کاریان دەکرد. پێی وایە پێشتر بتپەرستی دەکرد، و دوای گۆڕینی ئایینی مەسیحی لەلایەن باوکیەوە کوژرا و لە گوندی با ئاگرێ بەخاک سپێردرا. کاتێک ئەم گوندە لە ساڵی ١٢٨٢ وێران کرا، گۆڕەکەی کە خەڵکی ناوچەکە زۆر سەردانیان دەکرد، لەگەڵیدا وێران کرا. ئەوەش مافریانی گریگاریۆس بن ئەلعیبری ناچار کرد پەرستگایەک بۆ شەھید یوحەنان لە بەرتڵە دروست بکات و لە ساڵی ١٢٨٥ تەواو بوو. لە ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٢٨٥، پاشماوەی سانت یوحەنان، دەروێشەکان لە سووریاوە ھاتبوون، و ئەو ٤٠ شەھیدەی کە لەلایەن فارسەکانەوە کوژران، گواسترانەوە و لەم پەرستگایەدا نێژرانەوە. بەداخەوە ئەم دێرە لە ساڵی ١٦٥٣ وێران کرا و دیسانەوە پاشماوەکانی گواسترانەوە بۆ کڵێسای سانت شمۆنی. لە ئێستادا ھەموو ئەوەی لەم دێرە ھەیە ژوورێکی بچووکە کە بەم دواییە وەک بیرخستنەوەیەک بۆ بوونی دروستکراوە. https://www.mesopotamiaheritage.org/en/monuments/leglise-mart-mariam-de-bartella/ 

 دێری چل شەھید
ئەم دێرە تا ئێستاش پەرستیارەکانی کڵێسا زۆر سەردانی دەکەن، لە کاتێکدا بەشێکی ڕووخێنراوە. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٢٦٩.

 دێری مار یوحەنا
ئەم دێرە دێرینە بەبێ ئەوەی مێژووی دروستکردن بزانرێت. لە لای ڕێگای سەرەکی باکووری بەرتڵەیە. https://www.worldcat.org/title/role-of-images-and-the-veneration-of-icons-in-the-oriental-orthodox-churches-syrian-orthodox-armenian-coptic-and-ethiopian-traditions/oclc/1019723370 

 دێری مار دانیاڵ
مار دانیال لەسەر گردێکی بچووکە لە نزیک بەرتڵە. ناوی لێنراوە بەناوی مار دانیالی دەروێشەوە کە لە ساڵی ٣٦٣ لەگەڵ مار مەتای لە ئامەدەوە ھاتوونەتە نەینەوا. ئەم دێرە لە ناوخۆدا بە "خانەقای قالۆنچەکان" ناسراوە بەھۆی ژمارەیەکی زۆری قالۆنچەی بچووک کە لە فێستیڤاڵی سێ ڕۆژەدا لە ٢٠ی تشرینی یەکەمدا دەرکەوتن. چل خولەک بە پێ لە "دێری سەرەوە"ەوە دوورە "دێری خوارەوە"، کە بە شێوەیەکی باو ئەو شوێنەیە کە دەروێشەکان تێیدا دەژیان. مێژوونووسانی عەرەب ناویان ناوە (الخالیدی) و ئەلشەبیشتی و یەعقوت. https://www.atour.com/education/20040819a.html 

 پیشەسازی 
بەرتڵە لە پارێزگای نەینەوا بە خاوەنی ھەندێک لە باشترین ئاڵتونچیەکان ناسرابوو. طەحینی یەکێکە لە بەرھەمە خۆراکییە سەرەکییەکانی شارۆچکەکە. ھەروەھا ئاھەنگی ھاوسەرگیری و فێستیڤاڵەکان ئیلھامبەخشن بۆ کاری دەستی جۆراوجۆر لە شارۆچکەکەدا. https://www.atour.com/education/20040819a.html 

 نەریتی ھاوسەرگیری 
ھەموو یەکشەممەیەک یان ڕۆژێکی جەژن (ڕۆژانی جەژنی پیرۆز) لە نێوان دەستگیرانداری و ھاوسەرگیریدا، دایکی زاوا لە ماڵەکەی خۆیدا میوانداری ژن و کچەکان دەکات، کە سینی لە خواردن ئامادە دەکەن لەوانە چەرەس، شیرینی و میوەی وشککراوە. قاپەکان بە قوماشی ڕەنگاوڕەنگ دادەپۆشرێن و دەبرێن بۆ ماڵی بووک تا پێشکەشی بکرێن. چەند ڕۆژێک پێش زەماوەندەکە، دیواری سەرووی پێشەوەی دەرگای ماڵی داھاتووی ژن و مێردەکە بە ڕەنگی جوان بۆیاخ کراوە و بە گوڵی جۆراوجۆر ڕازاوەتەوە. دیوارەکانی ژووری ئەو دوو ھاوسەرە بە ھەمان شێوە تازە بۆیاخ کراوە، لەبەرئەوەی بە شێوەیەکی گشتی بە دوکەڵی ئاگرەکانی ناوماڵ کە لە زستاندا بۆ گەرمی بەکاردەھێنرا، ڕەش دەبوون. ھەروەھا ھێمای مەسیحی لەسەر دیوارەکان نەخشێندرابوو بۆ ئەوەی لە ڕۆحی خراپ بپارێزرێت. https://www.atour.com/education/20040819a.html 

وێنە

 ئەمانەش ببینە 
 قەزای حەمدانیە
 پارێزگای نەینەوا
 دەشتی نەینەوا
 ناوچە جێناکۆکەکانی عێراق

 سەرچاوەکان 

پۆل:ناوەندەکانی قەزاکانی عێراق
پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای موسڵ