سەربڕین لە ئیسلامدا

سەربڕین شێوازێکی ستانداردی لەسێدارەدان بوو لە شەریعەتی پێش مۆدێرنی ئیسلامیدا. بەکارھێنانی لە زۆربەی وڵاتان تا کۆتایی سەدەی بیستەم وازی لێ ھێنرابوو. سەربڕین شێوازێکی یاسایییە بۆ لە سێدارەدان لە سعوودیە، قەتەر، یەمەن و بەپێی ئامارەکانی ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی لە ساڵی ٢٠٠١ لە ئێرانیش بەکارھاتووە، کە چیتر لەوێ بەکارناھێنرێت.

لەم دواییانەدا ڕێکخراوە توندڕەوەکانی جیھادی وەک داعش و جەماعەتی تەوحید والجھاد سەربڕینیان وەک شێوازێک بۆ کوشتنی دیلەکان بەکارھێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە داعش ڤیدیۆی سەربڕینی وەک جۆرێک لە تیرۆر و پڕوپاگەندە بڵاودەکاتەوە. ئەم کارەیان لەلایەن گرووپە چەکدارەکان و گرووپە تیرۆریستەکانی دیکەوە، ھەروەھا لەلایەن زانا و ڕێکخراوە سەرەکییەکانی ئیسلامییەوە ئیدانە کراوە.

بەکارھێنانی سەربڕین بۆ سزادان تا سەدەی بیستەم لە ھەردوو نەتەوەی ئیسلامی و غەیرە ئیسلامیدا بەردەوام بوو. کاتێک یەکێک ئەم کارەی بە باشی ئەنجام دەدا سەردەمانێک بە شێوازێکی ئینسانی و شەرەفمەندانەی لە سێدارەدان دادەنرا.

 سەربڕین لە شەریعەتی ئیسلام 
سەربڕین شێوازێکی ئاسایی جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان بوو بەپێی شەریعەتی کلاسیکی ئیسلامی. ھەروەھا لەگەڵ ھەڵواسین یەکێک بوو لە شێوازە ئاسایییەکانی لە سێدارەدان لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا.

لە ئێستادا سعودیە تاکە وڵاتە لە جیھاندا کە لە چوارچێوەی سیستەمی یاسایی ئیسلامیدا سەربڕین بەکاردەھێنێت. زۆربەی ئەو لە سێدارەدانانەی کە لەلایەن حکوومەتی وەھابی سعودیەوە ئەنجام دەدرێن سەربڕینی ناوخەڵکی کە بەزۆری دەبێتە ھۆی کۆبوونەوەی بەکۆمەڵ بەڵام ڕێگە نادرێت وێنە بگیرێت.

بەپێی ڕێکخراوی لێبووردەیی، سەربڕین لەلایەن دەسەڵاتدارانی دەوڵەتەوە لە ئێران لەم دواییانەدا لە ساڵی ٢٠٠١ ئەنجامدراوە،https://www.fidh.org/IMG/pdf/Rapport_Iran_final.pdf بەڵام تا ساڵی ٢٠١٤ چیتر نەھێنراوە. ھەروەھا لە قەتەر و یەمەن فۆرمێکی یاسایییە بۆ لە سێدارەدان، بەڵام سزاکە لەو وڵاتانەدا ھەڵپەسێردراوە.

 ڕووداوە مێژوویییەکان 
 ھاوەڵانی پێغەمبەر پیاوانی ھۆزی جولەکەی بەنو قورەیزەیان بە تاوانی پێشێلکردنی پەیماننامە لە سێدارە دا، لە ساڵی ٦٢٧دا سەد کەسیانیان کوشت.
 دوای شەڕی حەتین (١١٨٧)، سەلاحەدین بە شێوەیەکی شەخسی سەری ڕیناڵدی شاتیلۆنی بڕی (بەھۆی ئەوەی خوشکی سەلاحەدین کوشتبوو) کە شوڕشگێڕێکی مەسیحی کە لە جەنگی خاچپەرستی دووەمدا خزمەتی کردووە و ھێرشەکانی دژی دوو پیرۆزترین شاری ئیسلام ڕێکخستووە.
 ھێزەکانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی لە ساڵی ١٤٨٠دا بە شاری ئۆترانتۆ و قەڵاکەی داگیریان کرد و گەمارۆیان دا، بەپێی گێڕانەوەیەکی نەریتی، دوای دەستبەسەرداگرتن، زیاتر لە ٨٠٠ کەس لە دانیشتووانەکەی – کە ڕەتیانکردەوە موسڵمان سەریان بڕی. ئەوان بە "شەھیدانی ئۆترانتۆ" ناسراون. مێژوویی بوونی ئەم گێڕانەوەیە لەلایەن زانایانی مۆدێرنەوە خراوەتە ژێر پرسیارەوە.
 محەممەد ئەحمەد لە ساڵی ١٨٨٠دا خۆی بە مەھدی ڕاگەیاند و سەرکردایەتی جیھادی کرد دژی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و ھاوپەیمانە بەریتانییەکانیان کرد. ئەو و شوێنکەوتووانی سەری نەیارەکانیان بڕی.

 سەرچاوەکان 

پۆل:مێژووی ئیسلام