پێڕستی فەیلەسووفە موسڵمانەکان

فەیلەسووفە موسڵمانەکان بریتین لەو فەیلەسووفانەی کە کاریان لەسەر فەلسەفە کردووە لە ژێر ئاینی ئیسلام ، ئەوان وا بیردەکەنەوە کە بەشێک لە هاوەڵانی پەیامبەر ممحمەد بە شێوەیەکی سادە فەلسەفەیان بەکارهێناوە بۆ بانگەشەکردن بۆ ئاینی ئیسلام ، لە سەدەی هەشتەم، لە ئیمپراتۆریەتی بیزەنتی هانی وەرگێران دەدرا بۆ وەرگێرانی بەرهەمە فەلسەفەیەکانی فەلسەفەی یۆنان (بە تایبەتی نووسینەکانی ئەرستوو)

لە سەدەی نۆیەم کیندی فەلسەفەی ئیسلامی دامەزراند (٨٠٠-١٢٠٠). لە سەدەی دەیەمدا فەیلەسووف فارابی دەستیکرد بە تێکەڵکردنی فەلسەفەی یۆنانی و فەلسەفەی رۆمانی بۆ فەلسەفەی ئیسلامی فەیلەسووفە موسڵمانەکان دوایی ئەو قۆناغە پێشکەوتنی زۆریان بە خۆیانەوە بینی وە ئەو جارە کاریان کرد لەگەڵ زانستی ژیربێژی وە تێکەڵکردنەوەی لەگەڵ فەلسەفە. هەر لەو قۆناغانەدا زانستی کەلام پەیدا بوو. لە سەدەی یازدەهەمدا فەیلەسووفی موسڵمان ئیبن سینا کە بە یەکێک لە باشترین فەیلەسووفە موسڵمانەکان دادەندرێت هەتاوەکوو ئێستا توانی قوتبخانەیەکی فەلسەفەی بۆخۆی بکاتەوە بەناوی ئیبن سینایزم کە تێیدا رەوتی ئەرستۆیزم و ئەفڵاتونیزم تێیدا بەرجەستە کرابوو.

 لیست 
ناووێنەسەرچاوەسەردەمی CEقوتابخانەی گروپفەلسەفەئەل-کینی110x110پیکسڵعێراق٨٠١٨٧٣ئەو یەکەمین فەیلەسوفە موسڵمانەکان بوو، و بە "باوکی فەلسەفەی عەرەبی" دادەنرا. ئەو بەناوبانگ بوو بۆ پەرەپێدانی فەلسەفەی یۆنانی و یۆنانی لە جیهانی موسڵماندا. یەکێک لە نیگەرانییە سەرەکییەکانی بریتی بوو لە نیشاندانی هاوئاهەنگی فەلسەفە و تیۆلۆژیای گریمانەیی. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو زیاتر حەزی لە ئاشکراکردن بوو لە هۆکار، چونکە باوەڕی وابوو کە دڵنیا بوو لە بابەتەکانی باوەڕ کە هۆکار ناتوانێت بدۆزێتەوە.محەمەد ئیبن زەکاریا ڕەزا111x111پیکسڵفارس - ئێرانبۆچوونە پێچەوانەییەکان سەبارەت بە باوەڕەکەی هەیە. هەندێکیان، وەک ئیبن ئەبی ئۆسیبا، ئەویان وەک باوەڕدار دەناسن، بەڵام هەندێکیان، وەکو ئەبو هەتام و بیرونی، ئەویان بە بێباوەڕ دەناسن. فەیلەسوفێک کە تیۆری ڕۆحەکەی، کە لە کتێبی The Metaphysicsدا ڕوونکراوەتەوە، لە ئیسلامەوە وەرگیراوە کە تێیدا ڕوونکردنەوەی دا کە چۆن ڕۆح ڕێگای خۆی بۆ ڕزگاربوون و ئازادی دەدۆزێتەوە. لە ژیاننامەی فەلسەفییدا، ڕەزا بەرگری لە شێوازی ژیانی فەلسەفەیی خۆی کرد، جەختی لەوە کردەوە کە، لەجیاتی ئەوەی خۆڕاگر بێت، مرۆڤ دەبێت زیرەکی خۆی بەکاربهێنێت و دادپەروەری لە ژیانیدا جێبەجێ بکات. بەرگرییەکەی لە دژی ڕەخنەگرانیدا هەروەها کتێبێکە بە ناونیشانی Al Syrat al Falsafiah (The Philosophical Approach). هەروەها کیمیاکارێکی سەرەتایی بوو.History of civilizations of Central Asia, Motilal Banarsidass Publ., , vol. IV, part two, p. 228.ئەلفارەبی84x84پیکسڵفارس - ئێران872951ئەلفارەبی لەگەڵ ئیبن سینا و ئەڤێرۆیس لە نێو موسڵماناندا بە پێریپاتیکی یان ڕەخنەگر ناسراون.Motahhari, Morteza, Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 ئەو ھەوڵیداوە بیرۆکەکانی ئەفلاتوون و ئەرستۆ کۆبکاتەوە لە کتێبی "The collection of the ideas of the two philosophers".Motahhari, Mortaza, Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 ئەو بە "دووەم مامۆستای" فەلسەفە ناسرابوو (ئەریستۆلت یەکەم بوو) ، و کارەکانی تەرخان کرابوون بۆ زیندووکردنەوەی و دووبارە داهێنانی بیرکردنەوەی فەلسەفی ئەسکەندەری، کە مامۆستاکەی، یۆهانا بن هایلان، ئەندامی بوو.Reisman, D. Al-Farabi and the Philosophical Curriculum In Adamson, P & Taylor, R. (2005). The Cambridge Companion to Arabic Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press. p55ئەبو یاقوب سیجستانی٩٧١ئیلهامبەخش بە نیۆپلاتۆنیزم، "کۆسمیۆلۆژی و مێتافیزیکی چەمکێکی خودا وەک ئەوەی لەدەرەوەی بوون و نەبوون پەرەی سەند". زیرەک کە یەکەم بوونەوەرە لەلایەن خوداوە دروستکراوە، باوەڕی وایە، تێکناشکێت، و ئامانجی ئایینەکە بریتیە لە "گەڕانەوەی ڕۆح بەرەو خودای ڕاستەقینەی بەرزتر و لە کۆتاییدا گەڕانەوەی بۆ دۆخی سەرەتایی".ئەبو حەسەن عەمیر؟-992لەکاتێکدا دژایەتی ئەو جۆرە فەلسەفەیە دەکات کە بە سەربەخۆ لە ئاشکراکردن دادەنرێت، هەوڵی دا بوارەکانی ڕێککەوتن بدۆزێتەوە لەنێوان گروپە ئیسلامییەکان. بەشی یەکەم و حەوتەمی کتێبی ئەل-ئیلام بی ماناکب ئەل-ئیسلام (ڕەوانەکراوە لە بەرژەوەندییەکانی ئیسلامەوە) وەرگێڕدراوە بۆ زمانیRosenthal,  F., The Classical Heritage of Islam, Berkeley, CA: University of California Press, 1973, Pp. 63–70 ئینگلیزی لەژێر ناونیشانی The Quiddity of Knowledge and the Appurtenances of its Species and The Excellences of Islam in Relation to Royal Authority.Rosenthal, F., State and Religion According to Abu l-Hasan al-'Amiri, Islamic Quarterly 3, pp. 42–52 کتێبەکەی تری Kitab al-amad 'ala'l-abad (On the Afterlife) هەروەها وەرگێڕانی ئینگلیزی هەیە.Rowson,  E.K., A Muslim Philosopher on the Soul and Its Fate: Al-'Amiri's Kitab al Amad 'ala l-abad, New Haven, CT: American Oriental Society, 1988ئێبن مێسکاڤای9321030نیۆپلاتۆنیستێک کە یەکەم کاری گەورەی ئیسلامی لەسەر ئەخلاقی فەلسەفی نووسی، بە ناونیشانی تەحدیب ئەلئەکڵاک (پشتکردنەوەی ئەخلاقی) ، ئەو جیاوازی کرد لە نێوان ئەخلاقی کەسی و شانشینی گشتی، و بەراوردی سروشتی ڕزگارکەرەوەی هۆکار کرد لەگەڵ تایبەتمەندی سەرنجڕاکێشەکانی سروشت.C. Edmund Bosworth, "Meskavayh, Abu ʿAli Ahmad" in Encyclopædia Iranica مەعاری9731058بیرمەندێکی ئازادیخواز، هێرشی کردە سەر بیروباوەڕەکانی ئایین.By Philip Khuri Hitti Islam, a way of life p. 147 پێویستییە ناپێویستەکەی (Luzūm mā lam yalzam) نیشانی دەدات کە چۆن کاری ژیان دەبینێت. کارەکانی تری The Epistle of Forgiveness (Risālat al-ghufrān) باس لە سەردانەکەی دەکات لەگەڵ شاعیرە عەرەبەکانی سەردەمی بتپەرست، لە بەهەشت و بەهۆی لایەنی گفتوگۆکردن لەگەڵ مردووەکان لە بەهەچەوە، ڕەشات ئەلفڕان بەراوردکراوە لەگەڵ کۆمێدی خودایی دانت کە سەدان ساڵ دواتر هات.William Montgomery Watt and Pierre Cachia, A History of Islamic Spain, 2nd edition, Edinburgh University Press, 1996, pp. 125–126, .ئیبن سینا97x97پیکسڵفارس - ئێران9801037بە یەکێک لە گرنگترین بیرمەند و نووسەرانی سەردەمی زێڕینی ئیسلامی دادەنرێت، جیاوازی نێوان بوونی و بنچینەیی تیۆری سروشتی ڕۆح بە تایبەتی، کاریگەری لەسەر ئەوروپای ناوەڕاست دروست کرد. دەروونناسی و تیۆریی زانینەکەی کاریگەری لەسەر ویلیام ئۆڤێرنی، епископی پاریس و ئەلبێرتوس ماگنوس هەبوو، لەکاتێکدا میتافیزیکی کاریگەریی لەسەر فەلسەفەی تۆماس ئوکیناس هەبوو.حەمید ئەلدین ئەلکیرمانیفارس - ئێران٩٩٦ ١٠٢١کارە سەرەکییەکانی ڕاحەت ئەل-ئەکڵ (ئاشتی مێشک) باس لە چۆنیەتی بەدەستهێنانی ژیانی هەتاهەتایی مێشک و هۆکار دەکات، لە جیهانێکی گۆڕاندا. ئەل-ئەکوول ئەل-دحەحەبیا، (ڕەخنەگرتن لە مشتومڕەکانی ئەل-ڕەزا دژی پێویستیی ئاشکراکردن) و کیتاب ئەل-رایاد (لە بارەی گەردوونی ئیسماعیلی سەرەتایی) لەنێوان کارەکانی تردا.ناسیر خوسرۆفارس - ئێران10041088زانین و ئازادکردنەکەی لە زنجیرەیەک لە ٣٠ پرسیار و وەڵام پێکهاتووە دەربارەی بابەتە سەرەکییەکانی سەردەمی خۆی، لە دروستبوونی جیهانەوە بۆ ئازادی خواستی مرۆڤ و تاوانکاری دوای مردن. Rawshana-i-nama (Book of Enlightenment) و Sa'datnama (Book for Felicity) هەروەها لەنێو کارەکانیدان.غازلیفارس (ئێران)105811سوفی/ئاشاریکارەکانی The Incoherence of the Philosophers گۆڕانی بەسەردا هات لە زانستی ئیسلامیدا. ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ گومانخوازی وای لێکرد باوەڕی بەوە هەبێت کە هەموو ڕووداوەکانی هۆكاری بەرهەمی تێکەڵاوی ماددی نین بەڵکو بەهۆی خواستی خوداەوەیە. دواتر، لە سەدەی داهاتوودا، ڕەتکردنەوەی ئەڤێررۆیس لە ناکۆکی ئەلگازالی بە ناکۆکیی ناکۆکیی ناسرا.ئێڤامس10951138بیرۆکەی سەرەکی فەلسەفی ئەو ئەوەیە کە ڕۆحی مرۆڤ دەتوانێت ببێتە یەک لەگەڵ خودایی لەڕێی پلەوپایە کە دەست پێدەکات بە هەستکردن بە فۆڕمەکان (کە کەمتر و کەمتر ماددەیان تێدایە) بۆ هەستکردن بە زیرەکی چالاک. گرنگترین کارەکانی فەلسەفی بریتیە لە تادبیەر ئەلموتەھید (ڕژێمی تەنیایی).ئیبن تۆفایڵ11051185کارەکانی بەناوی های ئیبن یاقدان، بە باشترکردنی هۆکارە مرۆییەکان ناسراوە بە زمانی ئینگلیزی و ڕۆمانێکی فەلسەفی و ئەلیگۆرییە کە چیرۆکی منداڵێکی دڕندە بەناوی های دەگێڕێتەوە کە لەلایەن گاسێلێکەوە پەروەردە دەکرێت و بەتەنیا دەژی بەبێ پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤەکانی تر. ئەم کارە بەردەوامە لە گێڕانەوەی چیرۆکەکەی ئەڤیسانا و وەک وەڵامێک بۆ کتێبی ئەلی غازالی The Incoherence of the Philosophers دادەنرێت، کە ڕەخنەی لە فەلسەفەی ئەڤیسانای گرتووە.Nahyan A. G. Fancy (2006), "Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (died 1288)", pp. 95–102, Electronic Theses and Dissertations, University of Notre Dame.ئەڤێرۆ114x114پیکسڵئیسپانیا
(ئەندەلوسیا)١١٢٦١٩٨کە بە "باوکی دامەزرێنەری بیرکردنەوەی سەلەفی لە ڕۆژئاوای ئەورووپا" وەسف کرا، بە نازناوی لێدوانکەر ناسرابوو بۆ لێدوانە بەنرخەکانی لەسەر کارەکانی ئەرستۆ. کارەکانی سەرەکی بریتی بوون لە The Incoherence of the Incoherencia کە تێیدا بەرگری لە فەلسەفە دەکات دژی داخوازییەکانی ئەلگازالی لە The Inconcoherence des Philosophers. کارەکانی تری بریتی بوون لە فەسڵ ئەلماکاڵ و کتێبی کیتاب ئەلکاشف.ئەفرەدال دین قاشانیفارس - ئێران١٢١٣ئەو بەشدار بوو لە ڕوونکردنەوەی هێزی ڕزگارکەر لە خۆئاگایی. [ پشتڕاستکردنەوەی شکستخواردوو] واتە: "زانینی خۆت بریتیە لە زانینی واقیعی هەتاهەتایی کە هۆشیارییە، و زانینی ئەوە بریتیە لە ئەوە. " [ پشتڕاستکردنەوە شکستخواردووە] ئۆنتۆلۆژیای خۆی پەیوەستە بە ئەپیستیمۆلۆژیای ئەوەوە، چونکە باوەڕی وایە نوێکردنەوەی تەواوەتی تواناکانی جیهان تەنها لەڕێگەی پشتڕاستکردنەوەی خۆئاگابوونەوە دەکرێت. [ پشتگوێخستنی شکستخواردراو]نەجمەودین کوبرا١١٤٥-١٢٢٠وەک دامەزرێنەری ڕیزبەندی سوفی کوبرەیا، بە پێشەنگێکی سوفی دادەنرێت.Henry Corbin, "History of Islamic Philosophy" and "En Islam Iranien". کتێبەکانی باس لە خەون و ئەزموونی بینایی دەکەن، لەنێویاندا لێدوانێکی سوفی لەسەر قورئان.فەخر ئەلدین ئەلڕازیفارس - ئێران١١٤٩١٢٠٩ئەشاریکارەکانی تافсир-ی کابیر چەندین بیرکردنەوەی فەلسەفی تێدابوو، لەنێویاندا خۆڕاگرتن لە هزری. ئەو باوەڕی وابوو کە بەڵگە لەسەر بنەمای نەریتی حەدیس هەرگیز ناتوانێت ببێتە هۆی دڵنیایی بەڵکو تەنها بۆ گریمانەکردن. ڕەخنەیی ڕەزا "شوێنێکی گرنگی هەیە لە مشتومڕەکانی نەریتی ئیسلامیدا لەسەر هاوئاهەنگیی هۆکار و ئاشکراکردن".شاحەب ئەلدین سوحراڤاردیفارس - ئێران١١٥٥١١سوفیوەک دامەزرێنەری ڕووناکیزم، قوتابخانەیەکی گرنگ لە ئایدیۆلۆژیای ئیسلامیدا، "ڕووناکی" لە "فەلسەفەی ڕووناکی" سەرچاوەیەکی خودایی زانین کە بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر فەلسەفە ئیسلامی و زانینی ئایدیۆلۆجی هەبووە.ئیبن عەرەبی103x103پیکسڵئیسپانیا
(ئەندەلوسیا)١١٦٥-١٢٤٠سوفیئەو ئەفسانەی سۆفی عەرەبی ئەندازوزی بوو کە کارەکەی فوسوس ئەلحیکام (The Ringstones of Wisdom) دەتوانرێت وەک پوختەی باوەڕە ئەفسانەییەکانی سەبارەت بە ڕۆڵی پێغەمبەرە جیاوازەکان لە ئاشکراکردنی خودایی وەسف بکرێت.Naqvi, S. Ali Raza, THE BEZELS OF WISDOM (Ibn al-'Arabī's Fuṣūṣ al-Ḥikam) by R.W.J. Austin (rev.), Islamic Studies, Vol. 23, No. 2 (Summer 1984), pp. 146–150Chittick, William C. "The Disclosure of the Intervening Image: Ibn 'Arabî on Death", Discourse 24.1 (2002), pp. 51–62Almond, Ian. "The Honesty of the Perplexed: Derrida and Ibn 'Arabi on 'Bewilderment'", Journal of the American Academy of Religion, Vol. 70, No. 3 (Sep., 2002), pp. 515–537ناسیر ئەلدین ئەلتیسیفارس - ئێران12011274وەک پاڵپشتیکارێکی لۆجیکی ئەڤیساننی، لەلایەن ئیبن کلدۆنەوە بە گەورەترین زانای فارسیی دواتری وەسف کرا.Dabashi, Hamid. Khwajah Nasir al-Din Tusi: The philosopher/vizier and the intellectual climate of his times. Routledge History of World Philosophies. Vol I. لە پەیوەندی لەگەڵ سەدر ئەلدین ئەلکواناڤی، زاواکەی ئیبن ئەلعەرەبی، ئەو پێی وابوو کە ئەفسانەیی، وەک بڵاوکراوەتەوە لەلایەن بنەماکانی سوفی سەردەمی خۆیەوە، سەرنجی مێشکی نەدا بۆیە کتێبی خۆی دەربارەی سۆفی فەلسەفی نووسی بە ناونیشانی عوساف ئەلئەشراف (The Attributes of the Illustrious).ڕۆمیفارسی کۆن1207 و 1273سوفیبە " بەناوبانگترین شاعیر لە ئەمریکا" وەسف کرا، ئەو بیرمەندێکی پەرەسەندن بوو، چونکە باوەڕی وابوو کە هەموو شتەکان دوای گواستنەوە لە خودای خودایی، ئەزموونی سووڕێکی پەرەسەنیان هەیە کە تێیدا دەگەڕێتەوە بۆ هەمان خودای خودای، کە بەهۆی هۆکارێکی سروشتییە کە بە خۆشەویستی ناودەبات.M.M. Sharif, A History of Muslim Philosophy, Vol II, p. 827. کارە سەرەکییەکانی ڕۆمی بریتیە لە Maṭnawīye Ma'nawī (پیتەی ڕۆحی) کە لەلایەن هەندێک لە سوفیەکانەوە بە قورئانێکی زمانی فارسی دادەنرێت. کارەکانی تری، فیحە ما فیحە (In It What's in It) ، حەفتا و یەک وتاری تێدایە کە لە چەندین کاتدا پێشکەش بە قوتابییەکانی دەکرێت.Franklin Lewis, Rumi: Past and Present, East and West — The Life, Teachings, and Poetry of Jalal al-Din Rumi, Oneworld Publications, 2000, Chapter 7.ئیبن نەفیس95x95پیکسڵ12131288ڕۆمانەکەی بەناوی (Al-Risalah al-Kamiliyyah fil Siera al-Nabawiyyah or Theologus Autodidactus) یەکەم ڕۆمانی تیۆلۆجییە کە تیایدا هەوڵی سەلماندنی ئەوەی کە مێشکی مرۆڤ دەتوانێت ڕاستییەکانی جیهان لەڕێی بیرکردنەوەەوە دەرببڕێت.Abu Shadi Al-Roubi (1982), Ibn Al-Nafis as a philosopher, Symposium on Ibn al-Nafis, Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait (cf. Ibn al-Nafis As a Philosopher , Encyclopedia of Islamic World ) ئەو ئەم کتێبە بە بەرگریکردن لە " سیستەمی ئیسلام و تیۆرییەکانی موسڵمانان لەسەر ئەرکەکانی پێغەمبەران، یاسا ئایینیەکان، زیندووبوونەوەی جەستە، و گواستنەوەی جیهان" وەسف کرد.کوتب ئەلدین شیرازی109x109پیکسڵفارس - ئێران١٢١٧-١٣١ئەو سوفی بوو لە شیراز کە بەناوبانگ بوو بەهۆی لێدوانەکانی لەسەر ھیکمەت ئەلئێشڕاک لە سووراڤاردی. کارەکانی سەرەکی بریتیە لە درات ئەلتایگ لی-گورات ئەلت-دوباج (کۆرۆنا) کە کارێکی ئینسایکڵۆپیدیایە لەسەر فەلسەفە کە تێڕوانینی فەلسەفی لەسەر زانستەکانی سروشت، تیۆلۆجیا، لۆجیک، کاروباری گشتی، ئێتنیک، میستیزم، ئەستێرەناسی، بیرکاری، بیرکاری و مۆسیقا دەگرێتەوە.Sayyed ʿAbd-Allāh Anwār, Encyclopædia Iranica, "QOṬB-AL-DIN ŠIRĀZI, Maḥmud b. Żiāʾ-al-Din Masʿud b. Moṣleḥ",ئیبن سڤین١٢٣٦٩ئەو فەیلەسوفێکی سۆفی بوو، دوایین فەیلەسووف بوو لە ئەندالوس، و بە وەڵامەکانی بۆ پرسیارەکانی فرێدریک دووهەم، فەرمانڕەوای سیسیلی ناسرابوو. قوتابخانەکەی تێکەڵەیەک لە بیرۆکە فەلسەفی و گۆنۆستیەکانە.سەعید هایدەر عوملی١٣١٩-١٣٨٥وەک لێدواندەرێکی سەرەکی فەلسەفەی ئەفسانەیی ئیبن عەرەبی و نوێنەری تیۆسیفی ئیماعی فارسی، باوەڕی وایە کە ئەو ئیمامانەی کە بە زانینی ئەفسانەیی بەخشراون تەنها ڕێبەری سوفییە شیعەکان نەبوون. ئەو ھەردووکیان ڕەخنەگری شیعە بوو کە ئایینەکەی سنووردار بوو بۆ سیستەمی یاسایی و سوفیەکان کە ڕەتیان دەکردەوە لە چەند یاسایەکی دیاریکراو کە لە ئیمامەکانەوە دەردەچوو.تافتازانی١٣٢٢-١٣٩٠وتارەکانی تەفتازانی، تەنانەت لێدوانەکانیش، " کتێبی ستاندارد"ن بۆ خوێندکارانی تیۆلۆژیای ئیسلامی. کاغەزەکانی بە "کۆمەڵێک بۆچوونە جۆراوجۆرەکان سەبارەت بە بیردۆزی گەورەی ئیسلام" ناودەبرێن.Al-Taftazani, Sad al-Din Masud ibn Umar ibn Abd Allah (1950). A Commentary on the Creed of Islam: Sad al-Din al-Taftazani on the Creed of Najm al-Din al-Nasafi (Earl Edgar Elder Trans.). New York: Columbia University Press. p. XX.ئیبن کلودون١٣٣٢-١٤٠٦ئەشاریئەو ناسراوە بە کتێبی The Muqaddimah کە Arnold J. Toynbee ناوی لێنا "فەلسەفەیەکی مێژوویی کە بێ گومان گەورەترین کار لە جۆرەکەی".Encyclopædia Britannica, 15th ed., vol. 9, p. 148. ئێرنست گێڵنەر پێناسەی ئیبن کلدون بۆ حکومەت، "یەکێک لە دامەزراوەکان کە ڕێگری لە نادادپەروەری دەکات جگە لەوانەی کە خۆی ئەنجام دەدات"، بە باشترین لە مێژووی تیۆری سیاسی دادەنا.Ernest Gellner, Plough, Sword and Book (1988), p. 239 بیردۆزی ململانێی کۆمەڵایەتی ژیانی دانیشتووانی شارەکان بە ژیانی کۆچبەری خەڵکی کۆچبەری بەراورد دەکات، کە دەبێتە هۆی داگیرکردنی شارەکان لەلایەن جەنگاوەرانی بیابانی.عەبدولکاریم جیلی١٣٦٦-١٤٢٤سوفیجیلی ڕێکخەر و لێدواندەرێکی سەرەکی کارەکانی ئیبن عەرەبی بوو. undefinedPeters, F.E. (1990) Judaism, Christianity, and Islam: The Classical Texts and Their Interpretation, Volume III: The Works of the Spirit Princeton University Press, Princeton, NJ, p.254-257; جیلی بیری لە بوونێکی تەواو کرد وەک خود دەکردەوە، کە دواتر کاریگەری لەسەر محەمەد ئیقباڵ دروست کرد.Allama Muhammad Iqbal in his letter dated 24 January 1921 to R.A. Nicholson (Letters of Iqbal  Iqbal Academy, Lahore (1978), pp. 141–42)جامی122x122پیکسڵفارس - ئێران١٤١٤٩٢سوفیحەفت ئۆڕانگ (بە ئینگلیزی: Haft Awrang) حەوت چیرۆکی تێدایە، لەنێویاندا سەلامان و ئەبشالۆ چیرۆکی سەرنجڕاکێشی سۆزداری شازادە بۆ پەرستارەکەی دەگێڕنەوە، کە جامی لە ڕێگەیەوە هێماکانی نموونەیی بەکاردەهێنێت بۆ نیشاندانی قۆناغە سەرەکیەکانی ڕێگای سوفی وەک پەشیمانبوونەوە. لێکدانەوەی ئەفسانەیی و فەلسەفی دەربارەی سروشتی میهرەبانیی خودایی، هەروەها یەکێکە لە کارەکانی.بەحە ئەلدین ئەلعەمیلی80x80پیکسڵ15471621بە زانایەکی سەرکردە و موجەدیدی سەدەی حەڤدە دادەنرێت، کاری لەسەر تاتسیر، حەدیس، گراماری و فیکای دەکرد.Encyclopædia Iranica, BAHĀʾ-AL-DĪN ʿĀMELĪ, SHAIKH MOḤAMMAD B. ḤOSAYN BAHĀʾĪ by E. Kohlberg. لە کارەکەی (ڕەوانەکراوە لە "یەکێتی بوونەکان"ەوە) ، دەڵێت کە سوفیەکان باوەڕدارە ڕاستەقینەکانن، " بانگەوازیان لێدەکات بۆ هەڵسەنگاندنێکی بێلایەنانە بۆ قسەکانیان، و ئاماژە بە ئەزموونی نهێنی خۆی دەکات".میر دامادundefined١٦٣١لە نەریتەکانی ئەڤیسانا و سووراڤاردی، ئەو کەسایەتی سەرەکی بوو (لەگەڵ خوێندکارەکەی موڵلا سادرا) ، لە زیندووکردنەوەی کولتووری ئێران. undefined undefinedمیر فێندێرسکیفارس - ئێران١٥٦٢-١٦٤٠ئەو لە کارەکانی ئەڤیساننا ڕاهێنرا، و موڵلا سادرا لەژێر ئەو خوێندوویەتی.Fazlur Rahman, The Philosophy of Mullā Ṣadrā (Ṣadr Al-Dīn Al-Shirāzī), SUNY Press, 1975 کارەکانی سەرەکی-ڕاسالا ئەل-سەنا'یا، لێکۆڵینەوەیەک لە هونەر و پیشە لە کۆمەڵگای تەواو، و ژمارەیەک لە جۆر و بوارەکانی بابەت وەک بیرکردنەوەی سیاسی و ئەخلاقی و مێتافیزیکی تێکەڵ دەکات.موڵا ساردرافارس - ئێران١٥٧١-١٦٤١undefinedبە گوێرەی ئۆلیڤەر لیمان، موڵلا سادرا گرنگترین فەیلەسوفە کاریگەرەکەی جیهانی موسڵمانە لە چوار سەد ساڵی ڕابردوودا.Leaman (2007), p.146Mulla Sadra (Sadr al-Din Muhammad al-Shirazi) (1571/2-1640) by John Cooper ئەو بە مامۆستای قوتابخانەی فەلسەفەی ئیسڕائیل دادەنرێت کە چەندین بوار لە فەلسەفی سەردەمی زێڕینی ئیسلامی کۆکردەوە بۆ ئەوەی پێی دەگوت تیۆسۆفەی سەربەرز. ئەو " تێگەیشتنێکی فەلسەفی نوێ لە مامەڵەکردن لەگەڵ سروشتی واقیعدا" هێنا و "گۆڕانکاریەکی گەورە لە بنچینەییەوە بۆ بوون" لە فەلسەفەی ئیسلامیدا دروستکرد. هەروەها بۆ یەکەم جار "قوتابخانەی موسڵمان لە هیکما"ی دامەزراند، بەتایبەتی لەسەر بنەمای ئەو تیۆریە ئیلهامبەخشانەی کە بناغەی شیعە پێکدەهێنن، بەتایبەتی ئەوەی لە نەج ئەل-بالەگا دا هەیە.کازمی ساجید کومیفارس - ئێران١٦٣٣-١٦٩٢ئەو قوتابیی ڕاجاب عەلی تابیزی، موهسن فەیز و عەبدولڕەزاک لاهجی بوو، و تێبینییەکانی لەسەر تیۆلۆژیای ئەرستۆ نووسی، کە فەیلەسوفە موسڵمانەکان هەمیشە بەردەوامن لە خوێندنەوە. لێدوانەکانی لەسەر تاهید لەلایەن شەخ ئەلسەدووکەوە بەناوبانگ بوون.Corbin (1993), pp.346–347شەح وەلولەهیندستان١٧٠٣-١٧٦٢ئەو هەوڵی دا دووبارە لێکۆڵینەوە لە تیۆلۆژیای ئیسلامی بکات لە ڕوانگەی گۆڕانکارییە هاوچەرخەکان. کارەکانی The Conclusive Argument of God دەربارەی تیۆلۆژیای موسڵمانە و ھێشتا زۆر جار لەلایەن بازنە نوێیەکانی ئیسلامەوە ئاماژەی پێدەکرێت. ئەلبودور ئەلبازەغ (The Full Moons Rising in Splendor) کارێکی دیکەی ئەوە کە تێیدا بنەمای باوەڕ ڕوون دەکاتەوە لە ڕوانگەی مشتومڕەکانی هۆشیار و نەریتی.ساید ئامیر عەلی104x104پیکسڵهیندستان١٨٤٩ ١٩٢٨مۆدێرنیستسێر سایید ئامیر عەلی زانایەکی بەریتانی-هیندی بوو کە خەڵاتی ئەستێرەی هیندستان بەدەست ھێنا. ئەو یەکێک بوو لە زانایانی ئیسلامی پێشەنگ لە هیندستان کە هەوڵی دا مۆدێرنیزم لە ئیسلامدا بهێنێت. لەجیاتی یاخیبوون لە دژی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی، هەوڵی بڵاوکردنەوەی پەروەردەی مۆدێرن دا وەک فێربوونی زمانی ئینگلیزی. دوو لە بەناوبانگترین کتێبەکانی بریتین لە ڕۆحی ئیسلام و کورتە چیرۆکی ساراسینەکان. محەمەد ئیقباڵlink=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Allama_Iqbal.jpg/92px-Allama_Iqbal.jpg|ناوەڕاست|132x132پیکسڵ(هیندستانی بەریتانی)
پاکستان1877-1938مۆدێرنیست/
سوفیجگە لەوەی شاعیرێکی بەناوبانگ بوو، بە "بیرکەری فەلسەفی موسڵمان لە سەردەمی مۆدێرندا" ناسراوە. ئەو دوو کتێبی لەسەر بابەتی پەرەپێدانی مێتافیزیکی لە فارس و بنیاتنانەوەی بیرکردنەوەی ئایینی لە ئیسلامدا نووسیوە کە تێیدا بیرۆکە دەردەخات سەبارەت بە سۆفیزمی ئیسلامی و ڕوونکردنەوەی ئەوەی دەدات کە ڕۆحە گەڕانەکە بۆ تێگەیشتنێکی باڵای ژیان. خودا، واتای نوێژ، ڕۆحی مرۆڤ و کەلتووری موسڵمان لەنێوان ئەو بابەتانەی ترن کە لە کارەکانی دا باس کراون.undefined120x120پیکسڵفارس - ئێران١٨٩٢ ١٩٨١ئەو بەناوبانگە بەهۆی Tafsir al-Mizan، لێکدانەوەی قورئانی پیرۆز. فەلسەفەکەی سەنتەری لەسەر چارەسەرکردنی کۆمەڵایەتیی کێشەکانی مرۆڤە. لە ساڵانی دواییدا زۆر جار کۆبوونەوەی خوێندنی لەگەڵ هێنری کۆربین و سییەید حوسین ناسر ئەنجام دەدا، کە تێیدا وتارە کلاسیکیەکانی زانین و تێگەیشتنە خوداییەکان لەگەڵ ئەوەی ناسر پێی دەڵێت تێگەیشتنە بەراوردکراوەکان گفتوگۆی لەسەر دەکرا. ئیسلامی شیعە، بنەماکانی فەلسەفە و میتۆدی ڕیالیزم (بە فارسی: ) و دیالۆگەکان لەگەڵ پرۆفیسۆر کۆربین (بە : Mushabat ba Ustad Kurban) لەنێوان کارەکانی.غولام ئەحمەد پێرێزپاکستان1903-1985مۆدێرنیست/
قورئانی پیرۆزئەو خوازانێکی بەناوبانگ بوو لە پاکستان کە لەلایەن محەمەد ئیقباڵەوە ئیلهام درا. وەک پارێزەرێکی ئەلما محەمەد ئیقباڵ، سەرنجی سەرەکیی خۆی جیاکردنەوەی نێوان "داین" و "مەداب" بوو. بەگوێرەی ئەو ئیسلام وەک داین دەردەکەوێت کە ئامانجی سەرەکی بریتی بوو لە دروستکردنی کۆمەڵگایەکی سەرکەوتوو و بەختەوەر. ئەو بیرۆکەی دەوڵەتێکی ڕەتکردەوە کە لەلایەن زانایانی ئیسلامییەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت، هەرچەندە ڕەخنەی لە سیکۆلارسازی ڕۆژئاوایی گرت. ئەو بە توندی باوەڕی وابوو کە ئیسلام لەسەر بنەمای باوەڕێکی کوێر نییە بەڵکو لەسەر بنەمایەکی بیرکردنەوەی هۆشیار. بەناوبانگترین کتێبەکەی بریتییە لە "ئیسلام: تەحەدی بۆ ئایین".عەبدوڵڵا مەوددیپاکستان1903-1979کارەکانی سەرەکی بریتیە لە The Meaning of the Qur'an کە تێیدا ڕوون دەکاتەوە کە قورئان کتێبێکی بیرۆکەی abstrakt نییە، بەڵکو کتێبێکە کە پەیامێکی تێدایە کە دەبێتە هۆی جووڵەیەک.1979, Tafhimul Qur'an, Vol. I, Lahore, pp. 334  ئیسلام، ئەو باوەڕی وایە، " ئاین" نییە لە واتای ئەوەی کە ئەم وشەیە بەگشتی تێدەگات، بەڵکو سیستەمێکە کە هەموو بوارەکانی ژیان دەگرێتەوە. لە کتێبی Islamic Way of Lifeدا، بە شێوەیەکی بەرفراوان ئەم بۆچوونەی فراوان کرد.هێنری کۆربینفەڕەنسا١٩٠٣-١٩٧٨ئەو فەیلەسوف و تیۆلۆژی و پرۆفیسۆری لێکۆڵینەوەی ئیسلامی بوو لە زانکۆی سۆربۆن لە پاریس کە لەوێ لەگەڵ لویس ماسینۆن کۆبووەوە، و ئەو کەسەیە کە کۆربین بە نووسینەکانی سووراڤاردی ناساند کە کارەکانی کاریگەرییان لەسەر ژیانی کۆربین هەبووە.Corbin, Henry an article by Encyclopedia of Religion لە کتێبی مێژووی فەلسەفەی ئیسلامیدا، ئەو ڕەخنەی گرت کە فەلسەفی نێوان موسڵمانان کۆتایی هات دوای ئەڤێرۆیس، بەڵکوو ئەوە دەریخست کە چالاکییەکی فەلسەقی لە جیهانی ئیسلامی ڕۆژهەڵات بەردەوامە بەتایبەتی ئێران.عەبدولڕەحمان بەداوی١٩١٧-٢٠٠٢ئەو لەدوای نووسینی کتێبی Existentialist Time لە ساڵی ١٩٤٣، ئیستەنتیالیزمی وەرگرت. ڤێرژنی بوونخوازییەکەی، بەگوێرەی وەسفکردنی خۆی، جیاوازە لە بوونخوازییەکانی هایدیگێر و ئەوانی تر کە زیاتر گرنگی بە کردار دەدات لە جیاتی بیرکردنەوە. لە کارەکانی دواتردا، مرۆڤایەتی و بوونخوازی لە بیرکردنەوەی عەرەبیدا، بەڵام، هەوڵی دا بیرۆکەکانی خۆی لە کلتووری خۆی بناسێنێت.Mona Mikhail (1992), Studies in the Short Fiction of Mahfouz and Idris, NYU Press, p. 28مۆرتێسا مۆتاحاری106x106پیکسڵفارس - ئێران١٩١٩-١٩٧٩بە یەکێک لە کاریگەریە گرنگەکان لەسەر ئایدۆلۆژیای کۆماری ئیسلامی دادەنرێت، لە حەوزەی کۆمەوە دەستی پێکرد. پاشان بۆ ماوەی ٢٢ ساڵ لە زانکۆی تاران فەلسەفەی خوێند. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ١٩٧٣، لەگەڵ ئەوەشدا، وتارەکانی بە بەردەوامی پێشکەش دەکرد لە هۆسێنیای ئێرشاد لە باکووری تاران، کە زۆربەیان گۆڕدراون بۆ کتێب لەسەر ئیسلام، ئێران و بابەتە مێژووییەکان.محەمەد-تاکی جافاری111x111پیکسڵفارس - ئێران١٩٢٣-١٩٩٨ئەو چەندین کتێبی لەسەر بوارە جۆراوجۆرەکان نووسیوە، بەناوبانگترینیان بریتیە لە لێکدانەوە و ڕەخنەگرتن لە کتێبی ڕوم، و وەرگێڕان و لێکدانەوەی نەحج ئەل-بالەگا کە تەواو نەکراوە و ٢٧ том. ئەم کارانە بیرۆکەکانی لە بوارەکانی وەک مرۆڤناسی، کۆمەڵناسی، ئەخلاقی ئەخلاقی، فەلسەفە و ئەفسانەیی دەردەخەن.محەمەد ئەرکۆن١٩٢٨-٢٠١٠ئەو دەربارەی ئیسلام و مۆدێرنیت نووسیوە کە هەوڵدەدات دووبارە بیر لە ڕۆڵی ئیسلام بکاتەوە لە جیهانی هاوچەرخدا. لە کتێبی Rethinking Islam: Common Questions, Uncommon Answersدا وەڵامی خۆی بۆ چەند پرسیارێک پێشکەش دەکات بۆ ئەوانەی نیگەرانن لە قەیرانی ناسنامە کە زۆرێک لە موسڵمانان لە هەردوو مۆدێرنە و نەریت دوورخستەوە. The Unthought In Contemporary Islamic Thought هەروەها یەکێکە لە کارەکانی.ئیسراڵ ئەحمەد١٩٣٢-٢٠١٠ئەو نووسەری کتێبی Islamic Renaissance: The Real Task Aheadە کە تێیدا بیرۆکەی تیۆری سیستەمی خەلافەت ڕوون دەکاتەوە، و دەڵێت کە تەنها بە زیندووکردنەوەی ئیمان و باوەڕ لەنێوان موسڵمانەکان بە گشتی و زیرەکەکان بە تایبەتی دەکرێت. ئەو دەڵێت ئەمە ئەو بۆشاییەی لەنێوان زانستە نوێیەکان و زانستە خوداییە ئیسلامییەکان پڕ دەکاتەوە.Mumtaz Ahmad, "Media-Based Preachers and the Creation of New Muslim Publics in Pakistan," NBR Special Report 22, February 2010 عەلی شەریاتی105x105پیکسڵفارس - ئێرانundefinedمۆدێرنیستعەلی شەریاتی مازینانی (بە فارسی: علی ش ش ش ش نوتی مزینانی، ٢٣ی تشرینی دووەمی ١٩٣٣ ١٨ی حوزەیرانی ١٩٧٧) شۆڕشگێڕ و کۆمەڵناسی ئێرانی بوو کە تیشک دەخاتە سەر کۆمەڵناسی ئایین. ئەو بە یەکێک لە کاریگەرترین ڕۆشنبیرە ئێرانییەکانی سەدەی بیستەم دادەنرێت و بە "ئایدۆلۆژیای شۆڕشی ئێرانی" ناودەبرێت، هەرچەندە بیرۆکەکانی کۆتاییان هات کە بناغەی کۆماری ئیسلامی نەبوون.عەبدوللا جڤادی-ئۆمۆلیفارس - ئێرانundefinedکارەکانی تەرخانکراون بۆ فەلسەفەی ئیسلامی و بەتایبەتی فەلسەفی سەرووی موڵلا سەدرە. تافسیر تاسنیم شیعرێکی شیعرییە بۆ قورئان کە تێیدا بەدوای تافسیر ئەل-میزانی تابیتابای دەکەوێت، کە هەوڵدەدات شیعرێک وەربگێڕێت لەسەر بنەمای ئایەتەکانی تر. کارەکانی تری As-Saareh-e-Khelqat باس لە فەلسەفەی باوەڕ و بەڵگەی بوونی خودا دەکات.undefined99x99پیکسڵundefined١٩٣٣سوفی/شیاییئەو زانایەکی بەناوبانگە لە ئایینی بەراوردکراو، خوێندکارێکی درێژخایەنی فریتجۆف شوۆنە، کە کارەکانی تەرخانکراون بۆ ئایینی ئیسلامی و سوفیزم. نووسەری زیاتر لە پەنجا کتێب و پێنج سەد وتار (کە ژمارەیەک لەوانە لە گۆڤاری Studies in Comparative Religionدا دەدۆزرێتەوە) ، زۆر ڕێزی لێ دەگیرێت لە ڕۆژئاوا و جیهانی ئیسلامیدا.John F Haught, Science and Religion, Georgetown University Press, 2001, , p.xvii undefinedسادیق جەلال ئەلم80x80پیکسڵتورکیاundefinedئەو کاری لەسەر ئیمانوێل کانت دەکرد، هەرچەندە دواتر لە ژیانیدا، زیاتر جەخت لە جیهانی ئیسلامی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژئاوا دەکردەوە. undefinedمحەمەد-تاکی مێسبا-یەزدیفارس - ئێران١٩٣٤ ٢٠٢١undefined ئەو پاڵپشتی فەلسەفەی ئیسلامی دەکات و بەتایبەتی فەلسەفی سەرووی موڵلا سەدرە. کتێبەکەی Philosophical Instructions: An Introduction to Contemporary Islamic Philosophy وەرگێڕدراوە بۆ زمانی ئینگلیزی.محەمەد بەشار سەدر ١٩٣٥-١٩٨٠ئەو فەیلەسوفێکی شیعەی عێراقی بوو و دامەزرێنەری پارتی داوا ئیسلامی بوو. فەلسەفەی ئێمە کۆکراوەی بیرۆکەی بنەڕەتییە دەربارەی جیهان و شێوازی بیرکردنەوەی. ئەم چەمکانە دابەش دەکرێن بەسەر دوو توێژینەوەدا: تیۆری زانین و چەمکی فەلسەفی جیهان.محەمەد عەبدولجەبریundefined١٩٣٥-٢٠١٠کارەکانی دیموکراتی، مافەکانی مرۆڤ و یاسا لە بیرکردنەوەی ئیسلامیدا لەکاتێکدا کە ڕەگەزنامەی جیاجیای عەرەبەکان نیشان دەدات، مشتومڕەکانی فەلسەفی ڕەت دەکەنەوە کە هەوڵیان داوە کەموکوڕییە دیموکراتیکەکانی پشتگوێ بخەن. کارکردن لەسەر نەریتی ئەڤینسێننا و ئەڤێرۆیس، جەختی لەوە دەکاتەوە کە چەمکەکانی وەک دیموکراسی و یاسا ناتوانن پشت بە نەریتی کۆن ببەستن، یان نە نە نە نەهێنرێن، بەڵکو دەبێت لەلایەن خودی عەرەبەکانی ئەمڕۆەوە دروست بکرێن. The Formation of Arab Reason: Text, Tradition and the Construction of Modernity in the Arab World یەکێکە لە کارەکانی.عەبدولکاریم سۆرۆشی80x80پیکسڵفارس - ئێران١٩٤٥بە گرنگی بە فەلسەفەی ئایین و سیستەمی فەلسەفی ڕۆمی، کتێبەکەی پەرەسەندن و تەرخانکردنی زانستە ئایینیەکان دەڵێت کە " ئاینێک (وەک ئیسلام) لەوانەیە خودایی بێت و نەگۆڕ بێت، بەڵام تێگەیشتنی ئێمە لە ئایینەکە لە جووڵەیەکی بەردەوام و هەوڵێکی تەواو مرۆیی دەمێنێتەوە".undefined101x101پیکسڵپاکستان١٩٥١-مۆدێرنیستجاڤید ئەحمەد غەمیدی خوازانێکی پاکستانییە. undefined وەک <i id="mwBEQ">پارڤێس،</i> هەروەها پاڵپشتی لە ڕەخنەیی و بیرکردنەوەی سیکۆلار دەکات. undefined هەروەها غەمیدی تێڕوانینی ئەوەی هەیە کە دیموکراسی لەگەڵ ئیسلامدا گونجاوە.گاری لێگنھۆزن١٩٥٣undefined undefinedمۆستافا مالیکیفارس - ئێران١٩٥٦undefined کارەکانی A Way to Freedom دەربارەی ڕۆحییەت و داناییە.undefinedفارس - ئێران١٩٦٦undefined زۆربەی کارەکانی لەم سێ بوارەدا.undefinedئینگلتەرا١٩٦٠undefinedئەم بیرمەندەی کە لە کامبریج ڕاهێنراوە هەوڵدەدات نەریتی فەلسەفەی ئیسلامی سوننی زیندوو بکاتەوە، کە لە ئیبن کلدونەوە نەماوە، لەسەر بنەمای میتۆدی فەلسەفی شیکاری ڕۆژئاوایی. وتاری سەرەکی بریتییە لە The Koran and the Secular Mind (٢٠٠٧).تاریك ڕەمەزان80x80پیکسڵundefined
undefinedundefinedundefinedundefined

 سەرچاوەکان 



پۆل:فەیلەسووفانی موسڵمان
پۆل:فەلسەفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفانی ئاسیایی
پۆل:فەیلەسوفە عەرەبەکانی سەدەی ناوەڕاست
پۆل:پێڕستەکانی موسڵمانان