ڕەوتی سەدر

ڕەوتی سەدر () ڕەوتێکی ئیسلامیی عێراقی بە ڕێبەری موقتەدا سەدرە. ئامانجی ڕەوتەکە پێکھێنانی کۆمەڵگایەکی تێکەڵ لە یاساکانی ئایینی و دابونەریتی ڕێکخراوە. سەدر پشتگیرییەکی زۆری لە سەرانسەری کۆمەڵگای عێراق و بەتایبەت لەلایەن ھەژارە شیعەکانەوە لێدەکرێت. پێشدا گرنگترین کەس لە ھەڵبژاردنی ئامانج و فەلسەفەی ڕەوتەکە، محەممەد سەدر بوو.

 سەرەتاکان 
پێچەوانەی ڕێبازی کلاسیکیی مەرجەعییەتە شیعەکان لە عێراق، کە پشتی بە بنەمای «تەقییە» دەبەست لە مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانکارییە سیاسییەکاندا لەدوای ھاتنە سەرکاری بەعسییەکان لە عێراق، مەرجەعی شیعە محەممەد باقر سەدر ڕێبازێکی زانستیی گرتەبەر کە لەسەر بنەمای پڕۆژەی دەوڵەتی ئیسلامی بوو و بە شێوەیەکی کرداری بیری سیاسیی شیعەی دامەزراند. بە ئاشکرا دژایەتیی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعسی دەکرد و سیاسەتەکانی ڕەتدەکردەوە و فەتوای حەرامکردنی چوونە ناو حیزبی بەعسی دەرکرد، کە لە کۆتاییدا بووە ھۆی لەسێدارەدانی خۆی و خوشکەکەی، ئامینە سەدر، لە ساڵی ١٩٨٠. ژمارەیەک لە قوتابییەکانی لەسەر ڕێبازەکەی ڕۆیشتن و دیارترینیان سەدری دووەم بوو، کە دوای چەند ساڵێک پۆستی مەرجەعییەتی گرتەئەستۆ و دەستی کرد بە دروستکردنی بنکەیەکی جەماوەریی بەرفراوان کە زۆربەی شارەکانی عێراقی گرتەوە و بووە ناوکی سەرەکیی دەرکەوتنی ئەوەی کە بە «ڕەوتی سەدر» ناسراوە. سەدری دووەم ھەوڵی دا کۆمەڵگە لە دۆخی ملکەچبوون بۆ دەسەڵاتەوە بگوازێتەوە بۆ دۆخی دڵسۆزی و سەر بەو شتەی کە ناوی نابوو «حەوزەی ناتقە» کە سەدر خۆی نوێنەرایەتیی دەکرد. ھەروەھا بە شێوەیەکی کرداری دادگا شەرعییەکانی دامەزراند کە ئەرکی دەرکردنی حوکمیان لە قەزیە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکاندا لە ئەستۆ گرت لەبری پەنابردن بۆ حکوومەت. نوێژی ھەینیی لە مزگەوتی کووفە بە پێشنوێژیی خۆی بەڕێوە دەبرد و بریکارەکانی خۆی ڕاسپاردبوو کە لە زۆربەی شارەکانی تری عێراقدا پێشنوێژی بکەن. فەتوای زیندووکردنەوەی زۆرێک لە دابونەریت و سرووتە ئایینییەکانی دەرکرد کە لەلایەن دەسەڵاتەوە قەدەغە کرابوون، وەک ڕۆیشتن بە پێ بۆ کەربەلا یان ئەنجامدانی مەجلیسی ماتەمینیی حوسێنی. ھەموو ئەمانە زەمینەیان بۆ پێکدادان لەگەڵ دەسەڵاتی حاکم خۆش کرد، کە گەیشتە لووتکە بە تیرۆرکردنی خۆی و دوو کوڕەکەی لە شوباتی ١٩٩٩ لە نزیک ماڵەکەیان لە گەڕەکی حەنانەی شاری نەجەف.علي جالي الساعدي. وثائق ليست للبيع: محطات من سيرة لم تكن ذاتية. ISBN 978-1-77322-318-6.

 دوای سەدری دووەم 
قۆناغی دوای تیرۆرکردنی سەدری دووەم وەرچەرخانێکی گرنگی لە مێژووی ڕەوتی سەدردا نواند. لە ئەنجامی تیرۆرکردنەکەوە، ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی جەماوەری لەگەڵ دەسەڵاتی حیزبی بەعسدا سەریھەڵدا، کە بە ڕاپەڕینی ١٩٩٩ یان «ڕاپەڕینی کاتژمێری سفر» ناسراوە. ئەم ڕاپەڕینە لەلایەن ژمارەیەک لە قوتابییەکانی سەدرەوە سەرکردایەتی دەکرا، وەک عەلی کەعبی، محەممەد نوعمانی، ئوسامە موسەوی و ئەوانی تر، بە سەرپەرشتیی نیمچە-ڕاستەوخۆی موقتەدا سەدر. ڕاپەڕینەکە ژمارەیەکی زۆر لە شارەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراقی گرتەوە، لەوانە شاری سەدر، بەسرە، کووت، ناسریە و موسەنا، و بووە ھۆی کوژران و دەستگیرکردنی ژمارەیەکی زۆر لە لایەنگران و قوتابییەکانی سەدر. لە ھەمان کاتدا، ژمارەیەکی زۆریان ناچار بوون عێراق بەجێبھێڵن و بەرەو سووریا و ئێرانی دراوسێ بڕۆن. سەدری کوڕ (موقتەدا) بەردەوام بوو لە بەڕێوەبردنی نووسینگەی باوکی، پێشکەشکردنی وانەی حەوزەوی، و سەرپەرشتیکردنی قوتابخانە حەوزەوییەکان لە شاری نەجەف، لەژێر چاودێرییەکی توندی دەسەڵات و مانەوەی بە ناچاری لە ماڵەوە کە چەند ساڵێکی خایاند.

 قۆناغی داگیرکاریی ئەمریکی 
نوور خەزاعی لە کتێبەکەیدا (گرنگیی سیاسیی شاری نەجەف) دەڵێت: «تا بەرەبەیانی نۆی نیسانی ٢٠٠٣، ڕۆژی ڕووخانی ڕژێم، ھیچ ڕەوتێک بە ناوی ڕەوتی سەدر لە ھیچ وتارێک، کتێبێک، یان ھەر میدیایەکی فەرمیدا پێش ئەم بەروارە نەناسرابوو. بەڵکو دەرکەوتنی بۆ گۆڕەپانەکە دوای ئەم بەروارە بوو. سەید موقتەدا سەدر (کوڕە گەنجەکەی سەید محەممەد سادق سەدری) کەسایەتیی ھێمای ئەم ڕەوتە بوو. ئەم ڕەوتە لە شێوازی ڕووبەڕووبوونەوەی داگیرکاریی ئەمریکی و بەریتانی بۆ عێراق لەگەڵ ئاراستەی گشتیی سوننەدا ھاوبەش بوو، چونکە ھەردوو لا بژاردەی بەرگریی چەکداری و پێویستیی خشتەبەندکردنی کشانەوەی ھێزە بیانییەکانیان لە عێراق گرتەبەر».

قۆناغی دوای داگیرکاریی ئەمریکی بۆ عێراق، قۆناغی دەرکەوتنی ئاشکرا و سەرھەڵدانی کرداریی ڕەوتی سەدر بوو وەک قەوارەیەکی سیاسی و جەماوەری لە عێراق لەژێر ناونیشانی «حەوزەی ناتقە». لە سۆنگەی بۆشایی ئەمنیی گەورە لە ڕۆژانی یەکەمی ڕووخانی دەسەڵاتدا، سەرکردە مەیدانییەکانی ڕەوتی سەدر، لە پیاوانی ئایینی و قوتابییان، ڕۆڵیان ھەبوو لە کۆنترۆڵکردنی ھەڵمەتی تاڵانکاری کە دامەزراوە حکومییەکان لەلایەن ھاووڵاتییانەوە ڕووبەڕووی بوونەوە، ئەمەش لە ڕێگەی پاراستنی ژمارەیەک لە دامەزراوەکان. ھەروەھا کاریان کرد بۆ دەستپێکردنەوەی کار لە نەخۆشخانەکان و فەرمانگە خزمەتگوزارییەکان وەک بەرگریی شارستانی. توخمە چەکدارەکانی سەر بە ڕەوتەکە پارێزگارییان لە ھەندێک لەو دامەزراوانە کرد کە کار تێیان دا دەستیپێکردبووەوە لە شاری نەجەف و شارەکانی تری عێراق. چەند ڕۆژێک دوای ڕووخانی ڕژێم، سەدر چووە سەر مینبەری وتاری ھەینی لە مزگەوتی کوفە، بۆ ئەوەی قۆناغێکی نوێ لە پێکدادانی ئاشکرا و ڕاستەوخۆ لەگەڵ ھێزەکانی داگیرکاریی ئەمریکیدا دەستپێبکات. سەدر دۆخی قەیراناویی عێراق و داگیرکارییەکەی خستەبەرچاو، کە حکوومەتێکی لەژێر ئیدارەی حاکمێکی سەربازیی ئەمریکیدا پێکھێنابوو. ئەمەش وای لە سەدر کرد ڕەتکردنەوەی حکوومەتێکی لەو شێوەیە ڕابگەیەنێت و داوای کشانەوە و دەرچوونی ھێزەکانی داگیرکار لە عێراق بکات. داوای لە ھەموو لایەنە عێراقییەکان کرد حکوومەتێکی عێراقی دوور لە ئیرادەی ئەمریکی دابمەزرێنن. خۆپیشاندانی گەورەی بۆ دژایەتیکردنی داگیرکاری و داواکردنی کشانەوەیان ڕێکخست، کە لە کۆتاییدا بە پێکدادانێکی چەکداریی بەرفراوان لە زۆربەی شارەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق لە نێوان سوپای مەھدیی سەر بە ڕەوتەکە و ھێزەکانی داگیرکاردا کۆتایی ھات.باتريك كوكبيرن. مقتدى الصدر - النهضة الشيعية والنضال من أجل العراق. ISBN 1-4001-0658-3.

 دەستە جیابووەکان 
بە تێپەڕبوونی کات، ژمارەیەکی بەچاوی دەستەکان لە ڕەوتی سەدر بەھۆی مژاری جۆراوجۆر لەگەڵ موقتەدا سەدر نەسازان، جیابوونەوە و خۆیان پارت و میلیشیای جیایان پێکھێنا:
 عەسائیبی ئەھلی حەق
 ھێزەکانی ئەبوولفەزلی عەباس
 جەیشی مووەمەل
 تەشکیلی حوسێن سائر
 پشتیوانانی پەیام
 حیزبی فەزیلەتی ئیسلامی

 سەرچاوەکان 

پۆل:حیزبەکانی عێراق
پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق
پۆل:تەوەری بەرگری
پۆل:گرووپە ئیسلامییە شیعەکان