زمانەکانی تورکیا

زمانەکانی تورکیا جگە لە زمانی فەرمی کە تورکییە، ھەریەکە لە زمانە بەربڵاوەکانی وەک کوردیش دەگرێتەوە، ھەندێک زمانی کەمینەیی مامناوەندیی بەربڵاوی وەک عەرەبی و ژمارەیەک زمانی کەمینەی کەمتر باو دەگرێتەوە، کە ھەندێکیان بەھۆی پەیمانی لۆزانی ساڵی ١٩٢٣ کەوتونەتە ناو تورکیاوە.

بەپێی پەیمانی لۆزان، زمانە کەمینەکانی کە بە فەرمی دانپێدانراون بریتین لە زمانەکانی ئەرمەنی، یۆنانی و عیبری.

 مافە دەستوریەکان 

 زمانی فەرمی 
ماددەی سێی دەستووری تورکیا زمانی تورکی بە تاکە زمانی فەرمی تورکیا پێناسە دەکات.

 زمانە کەمینەکان 
لە مادەی ٤٢ ی دەستووری تورکیا بە ڕاشکاوی دامەزراوە پەروەردەییەکان قەدەغە دەکات کە هەر زمانێک جگە لە زمانی تورکی وەک زمانی دایک بە هاوڵاتیانی تورک فێر بکرێن.

((هیچ زمانێک جگە لە زمانی تورکی لە هیچ دەزگاو پەیمانگایەکی ڕاهێنان و پەروەردەدا وەک زمانی دایک بە هاوڵاتیانی تورک بەکارناهێندرێت. نابێت زمانی بیانی لە دەزگاکانی ڕاهێنان و پەروەردە دا گرنگی پێ بدرێت ئەو قوتابخانە و فێرگانەی  کە ڕاهێنان و پەروەردە بە زمانی بیانی ئەنجام دەدەن بەپێی  یاسایەکی تایبەت دەتوانن کاربکەن ،کە تەنها زمانە نێودەولەتیەکان ڕێگا پێدراون.))

— ماددەی ٤٢دەستوری گشتی کۆماری تورکیا.

بەهۆی مادەی ٤٢ و سنووردارکردنی زمان و کەلتوری کەمایەتییە نەژادیەکان ڕووبەڕووی کۆت و بەندی توند دەبنەوە لە بەکارهێنانی زمانی دایکیاندا.

سەبارەت بە نەگونجانی ئەم ماددە دەستوریە لەگەڵ پڕۆژە یاسای نێودەوڵەتی مافی مرۆڤ ، تورکیا پەیمانە نێودەوڵەتیەکانی تایبەت بە مافە مەدەنی و سیاسیەکان و مافەکانی ئابوری و کۆمەڵایەتی و کەلتوریەکان پێشێڵ دەکات. لەوەش زیاتر، تورکیا هیچ کام لە پەیمانە مرۆییەکانی یەکێتی ئەوروپا بۆ پاراستنی کەمایەتیە نەتەوەییەکان و پەیماننامەی ئەوروپی بۆ زمانە هەرێمییەکان یان کەمایەتییەکان ، یان پرۆتۆکۆلی دژە جیاکاری ١٢ بۆ پەیمانگەی ئەوروپی بۆ مافەکانی مرۆڤ ئیمزا نەکردووە.

ئەم دەستورە تایبەتەی تورکیا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ناوەخۆیی دژایەتیەکی زۆری کراوە چونکە دوورە لە بنەماکانی دەولەتی مۆدێرن و مافەکانی مرۆڤی هاوچەرخ، بە شێوەیەکی بەرچاو لە لایەن کۆمەڵگەی کوردیەوە چەندین جار داوای هەڵوەشاندنەوەی ئەم دەستورە کراوە. لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤ دا داوای پێداچوونەوەی دەستووریان کرد بۆ ئەوەی سیاسەتی تورکیا لەسەر کەمینەکان لە ئاستی ستانداردە نێودەوڵەتییەکاندا بگونجێندرێت، بەڵام بە کردەیی گۆڕانکاری تێدا نەکرا و هەروەها ڕەخنە لە وڵاتانی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا و ڕێکخراوی ئۆ ئێس سی ئی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ گیرا لەوانە هیومان ڕایتس وۆچ کە چاودێری ئەوە دەکەن "حکومەتی تورکیا مافی زمانی کەمینەکانی جولەکە، یۆنان و ئەرمەن قبوڵ دەکات، وەک ئەوەی لە پەیمانی لۆزان لە ساڵی ١٩٢٣ دا هاتووە کە ژمارەیان زۆر کەمە لەکاتێکدا کوردەکان پتر لە ٪٢٠ دانیشتوانی تورکیا پێک دێنن بەڵام ئەم مافەیان لێ سەندراوەتەوە.

 پەروەردەی زمانە ناوچەییەکان 
لەساڵی ٢٠١٢  وەزارەتی پەروەردەی حکومەتی تورکیا زمانی کوردی ( کرمانجی و زازاکی )لە چوارچێوە چاکسازیە ناچاریەکاندا وەک زمانی بیانی خستە ناو بەرنامەی ئەکادیمی قوتابخانە بنەڕەتیەکان وەک پۆلی ئارەزوومەندانە کە منداڵانی کورد دەتوانن لەتەمەنی پێنج ساڵیەوە بخوێنن.

دواتر وەزارەتی پەروەردە لە ساڵی ٢٠١٣ وەک هێورکردنەوەی پارتە تورک پەرستەکان زمانەکانی ئەبخاز و ئادیغ و جۆرجیای ستاندەر و لازی خستە ناو بەرنامەکانی خوێندنی ئارەزوومەندانە هەروەها زمانی بۆسنی لە مانگی شوباتی ٢٠١٧خستە ناو پۆڵە ئارەزوومەندەکان.

لە ساڵی ٢٠١٥ وەزارەتی پەروەردەی تورکیا ڕایگەیاند، کە لە ساڵی خوێندنی ٢٠١٦-٢٠١٧ خولی عەرەبی (وەک زمانی دووەم) لە قۆناغی بنەڕەتیدا پێشکەش بە خوێندکاران دەکرێت و لە قۆناغی دووەمی بنەڕەتییەوە دەست پێ دەکات. خولەکانی عەرەبی وەک کۆرسێکی زمانی دەستەبژێری وەک ئەڵمانی و فەرەنسی و ئینگلیزی پێشکەش دەکرێت. بەپێی بەرنامەیەکی ئامادەکراو، خوێندکارانی پۆلی دوو و سێ بە گوێگرتن و قسەکردن دەست بە فێربوونی زمانی عەرەبی دەکەن، هاوکات پێشەکی بۆ نووسین دەچێتە پاڵ ئەم کارامەییانە لە پۆلی چواری بنەڕەتی و دوای ئەوەی خوێندکارانی پۆلی پێنجەم دەست دەکەن بە فێربوونی زمانەکە لە هەموو قۆناغەکانی دواتردا.

 پێرستی زمانەکان 
ئەم خشتەیەی خوارەوە زمانی دایک لە تورکیا بە ڕێژەی سەدی نیشان دەدات:
+ زمانە زگماکیەکانی تورکیا  زمانی زگماکی ڕێژەی سەدی تورکی  84.54 کوردی (کورمانجی)  11.97 عەرەبی  1.38 کوردی (زازاکی)  1.01 تورکی ناوچەیی  0.28 بەلکانی  0.23 لاز  0.12 کەوکازی  0.11 ئەرمەنی  0.07 قەوقازی ناوچەیی  0.07 یۆنانی  0.06 زمانی ئەوروپای ڕۆژئاوایی  0.03 عیبری  0.01 کۆپتیک  0.01 ئەوانی تر  0.12

ئیتنۆلۆگ چەندین زمانی کەمینە و کۆچبەری لە تورکیا ڕیز کردووە کە هەندێکیان لەلایەن ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکیەوە قسەی پێ دەکرێت.

+ زمانەکان بە ژمارەی ئاخێوەرانەوە لە تورکیا (لەگەڵ پێوەری لێکهەڵوەشینی پلەبەپلە فراوانکراو لە ناو نەوەی یەکەمدا ) زمان شێوەزار ئاخێوەران بارودۆخ تێبینی تورکی  66,850,000 (2006) 1 (National)  کوردی کرمانجی 8,130,000  (2014) 3 (Wider communication) 3,000,000 monolinguals زازاکی زازاکی ژوروو 1,500,000  (1998) 5 (Developing)  زازاکی خواروو 184,000 (2014) 4 (Educational) عەرەبی عەرەبی باکور 1,130,000 (2014) 3 (Wider communication)  عەرەبی ستاندارد 686,000 (2015) 4 (Educational) Non-indigenous عەرەبی باکوری میزۆپۆتامیا 520,000 (2014) 6a (Vigorous) Do not read Arabic شێوەزارەکانی تر 101,000 (2014) Non-indigenous کەباردی 1,000,000 (2005) 5 (Developing) Non-indigenous ئازەری  540,000 (2014) 5 (Dispersed)  ڕۆمانی بەلکانی ڕۆمانی 500,000 (1985) 6a (Vigorous) Non-indigenous دۆماری  8b (Nearly extinct) تورکی ناوچەیی  400,000 (1998) 6a (Vigorous) بولگاری پۆماکی 351,000 (2014) 5 (Dispersed)  تورکی بەلکانی  327,000 (1993) 7 (Shifting)  ئەدیاگی 316,000 (2014) 5 (Dispersed) Non-indigenous یۆنان پانتیکی 5,000 (2009) 7 (Shifting)  یۆنانی هاوچەرخ 3,600 (2014) 5 (Dispersed) جۆرجی  151,000 (2014) 6b (Threatened)  تاتاری  100,000 (2014) 5 (Developing) Non-indigenous ئەلبانی تۆسکی 66,000 (2014) 6b (Threatened) Non-indigenous غیگی  5 (Dispersed) ئەرمەنی 61,000 (2014) 6b (Threatened)  ئەبخازی  44,000 (2014) 6b (Threatened) Non-indigenous ئوسەتی دیگۆری 37,000 (2014) 5 (Developing) Non-indigenous تاتار   5 (Dispersed) Non-indigenous لازوری  20,000 (2007) 6b (Threatened)  ئارامی تۆرۆیۆ 15,000 (2014) 6b (Threatened)  هێرتەڤینی 1,000 (1999) 6a (Vigorous) ئەوانی تر  9 (Dormant)  لادینۆ  13,000 (2007) 7 (Shifting) Non-indigenous تورکمانی 5 (Dispersed) Non-indigenous بۆسنی  4,500 (2013) 6b (Threatened) Non-indigenous ئۆزبەکی ئۆزبەکی خواروو 3,800 (2014) 5 (Dispersed) Non-indigenous قیرغی  5 (Dispersed) Non-indigenous یوگور   5 (Dispersed) Non-indigenous

لە ڕاپۆرتەکەی ئیتنۆلۆگدا، زمانی مێگلینۆ-ڕۆمانییەکانی تێدانیە کە لە لایەن مێگلنۆ-ڕۆمانییەکان قسەی پێدەکرێت، کە ژمارەیان نزیکەی ٥ هەزار کەس دەبێت لەو وڵاتەدا.

پێوەری لێکهەڵوەشینی پلەبەپلە کراوی نێوان نەوەکان (EGIDS) ی ئیتنۆلۆگ:

0 ( ئینتەرناسیۆنال ) : " ئەو زمانانەی کە بە شێوەیەکی بەربڵاو لە نێوان نەتەوەکاندا لە بوارەکانی بازرگانی و ئاڵوگۆڕی زانستی و سیاسیە نێونەتەوەییەکاندا بەکار دەهێنرێت . "

1 ( نەتەوەیی ) : " ئەو زمانانەی کە لە پەروەردە و کار و میدیا و حکوومەت لە ئاستی نەتەوەییدا بەکار دەهێنرێت " .

2 ( پارێزگا ) : " ئەو زمانانەی کە لە پەروەردە و کار و  میدیا و حکومەت لە ناو دابەشکارییە ئیدارییە گەورەکانی نەتەوەیەکدا بەکار دەهێنرێت " .

3 ( فراوانتر  ) : " ئەو زمانانەی کە لە کار و  میدیا بەکار هاتووە بەبێ باری فەرمی  لە جیاوازی زمان لە سەر ئاستی هەرێمێک " .

4 ( پەروەردەیی ) : " زمان لە بەکارهێنانێکی بەهێزدایە ، بە ستانداردکردن و ئەدەب لە ڕێگەی سیستەمێکی بەربڵاوی پەروەردەوە بە شێوەیەکی دامەزراوەیی پشتگیری دەکرێت " .

5 ( گەشە ) : " زمان لە بەکارهێنانێکی لاوازدایە ، بە شێوەیەکی ستاندارد ئەدەب لە لایەن هەندێکەوە بەکار دەهێنرێ هەرچەندە ئەمە هێشتا بەربڵاو و بەردەوام نییە . "

6a زمان بۆ پەیوەندی ڕووبەڕوو بەکار هاتووە لەلایەن هەموو نەوەکان و بارودۆخەکە بەردەوام بێت " .

6b ( هەڕەشەکراو ) : " زمان بۆ پەیوەندی ڕووبەڕوو لە نێو هەموو نەوەکاندا بەکار هاتووە ، بەڵام بەکارهێنەران ڕۆژ بە ڕۆژ لە دەست دەدات . "

7 ( گۆڕدراو ) : " نەوە و منداڵان دەتوانن زمانەکە لەنێو خۆیاندا بەکار بهێنن ، بەڵام بۆ منداڵی تر ناگوازرێتەوە " .

8a ( مۆریبوند ) : " ئەو زمانانەی کە بەکارهێنەرەکانی کەسانی بە تەمەنن و نەوەی نوێ بەکاری ناهێنن " .

8b ( نزیکە لە  لەناوچون ) : " ئەو زمانانەی کە بەکارهێنەرە ماوەکانی زمان ئەندامن لە نەوەی باپیرە گەورە یان گەورەتر کە دەرفەتیان کەمە بۆ بەکارهێنانی زمانەکە " .

9 ( دۆرمانت ) : " زمان وەک بیرهێنانەوەی ناسنامەی کەلەپووری بۆ کۆمەڵگەی ئەتنیکی خزمەت دەکات ، بەڵام هیچ کەسێک لە لێهاتوویی ڕەمزی زیاتر نییە " .

10 ( لەناوچوو ) : " زمانەکە چیتر بەکارنەهێنرێت و کەس هەستی ناسنامەی ئەتنیکی پەیوەست بە زمانەکەوە نەبێت. "

 سەرژمێری ١٩٦٥ 
+ زمانەکانی تورکیا بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٦٥Heinz Kloss & Grant McConnel, Linguistic composition of the nations of the world, vol,5, Europe and USSR, Québec, Presses de l'Université Laval, 1984, زمانزگماکیتاکە زمانی ئاخاوتندووەم باوترین زمانی ئاخاوتن Abaza 4,563 280 7,556 Albanian 12,832 1,075 39,613 Arabic 365,340 189,134 167,924 Armenian 33,094 1,022 22,260 Bosnian 17,627 2,345 34,892 Bulgarian 4,088 350 46,742 Pomak 23,138 2,776 34,234 Chechen 7,563 2,500 5,063 Circassian 58,339 6,409 48,621 Croatian 45 1 1,585 Czech 168 25 76 Dutch 366 23 219 English 27,841 21,766 139,867 French 3,302 398 96,879 Georgian 34,330 4,042 44,934 German 4,901 790 35,704 Greek 48,096 3,203 78,941 Italian 2,926 267 3,861 Kurdish (Kurmanji) 2,219,502 1,323,690 429,168 Judæo-Spanish 9,981 283 3,510 Laz 26,007 3,943 55,158 Persian 948 72 2,103 Polish 110 20 377 Portuguese 52 5 3,233 Romanian 406 53 6,909 Russian 1,088 284 4,530 Serbian 6,599 776 58,802 Spanish 2,791 138 4,297 Turkish 28,289,680 26,925,649 1,387,139 Zaza 150,644 92,288 20,413 کۆی گشتی 31,009,934 28,583,607 2,786,610
+ زمانە باوەکانی تورکیا بەپێی هەرێم و دەڤەرەکان(سەرژمێری١٩٦٥)Ahmet Buran Ph.D., Türkiye'de Diller ve Etnik Gruplar, 2012[[دەڤەر / زمانتورکیکوردیعەرەبیزازاکیقەوقازییۆنانیجۆرجیئەرمەنیلازیپۆمەکیبۆسنیئەلبانیعیبریئەدەنا(ئوسمانیە)866,3167,58122,35633251510289031248329ئەدیەمان143,054117,32576,7050008440000ئەفیۆن کەرەهەسیر499,4611251912,172169221161421ئاگری90,021156,3161054227750110300ئەماسیا279,978	2,179	9	2	1,497	6	1,378	208	6	0	10	336	1	ئەنقەرە+ئەکسەرای1,590,392	36,798	814	21	393	124	41	66	120	7	126	833	64	ئەنتالیا486,697	23	2	0	0	14	0	0	2	0	0	1	0	ئارتڤین190,183	46	4	0	0	4	7,698	1	12,093	1	1	0	0	ئایدن523,583	168	85	0	112	71	4	1	4	0	26	88	0	بالیک کەسر698,679	560	38	8	3,144	236	1,273	9	205	1,707	314	24	4	بەلاجیک137,6745	4	0	736	4	73	1	1	2	6	3	0	بینگۆڵ62,668	56,881	19	30,87817	0	1	11	1	0	0	0	3	بەدلیس56,161	92,327	3,263	2,082	205	1	5	16	0	0	0	1	2	بۆلو375,786	363	0	0	1,593	3	1,541	488	1,791	0	40	6	1	بۆردور194,910	2	7	0	0	3	12	0	0	0	0	1	0	بۆرسە746,633	213	22	0	799	106	2,938	35	517	65	1,169	1,928	69	چەنەکاڵا338,379	443	0	25	1,604	5,258	4	9	12	3,675	516	6	121	چانکری250,510	158	1	0	0	1	0	3	2	0	0	0	0	چۆرووم474,638	8,736	4	0	1,808	12	8	513	7	0	0	0دەنیزلی462,860	283	28	5	8	97	1	1	0	2	1	3	0	ئامەد178,644	236,113	2,536	57,693	1	1	3	134	3	48	1	5	0	ئەدیرنە290,610	386	104	21	9	18	2	12	3	10,285	329	5892ئەلازیگ244,01647,4461730,9210202	30	12	3	2	0	ئەرزنجان243,91114,32313298	4	5	0	12	2	3	0	1	0	ئەرزەرووم555,63269,648862,185109	8	4	11	24	7	1	5	1	ئاسکی شەهر406,212327	420	1,3904	3	0	14	23	114	78	0	گازی عەنتاب490,04618,954	885	1	4	6	0	4	3	0	1	11	0	گیرەسون425,665	305	1	1	2	0	2,029	0	5	0	0	0	0	گوموشانە260,419	2,189	0	0	91	0	0	0	17	0	0	0	0	شرناخ	10,35772,3651650101	2120000هاتای350,0805,695127,072778076711376628441ئیسپارتا265,30568875118910121134مێرسین500,2071,0679,43023761371312193391ئەستانبۆڵ2,185,7412,5862,8432631735,09784929,4791281653,0724,3418,608ئەزمیر1,214,21986335251,2878981517151,2892,3491,265753کارس471,287133,14461992215685241541کەستەمنو	439,3551,090203	218084910000کەیسەری509,9328,45434817,11011969151601کیرکلارەری252,5946021362453537	3,3751,14814411کیرشەهر185,48911,30940200010100کۆجەلی320,8082350101,467632,755462,2643813,827227کۆنیا1,092,81927,8116741,1393715111750کوتاهیا397,2211051321742	88900340مەلاتیا374,44977,79433	10145714854030مانیسا746,514241150488426726541161923	کارەمان ماراش386,01046,5482104,185001330090ماردین	35,494265,32879,687607511151100160	موگلە334,8836410280001004مووش110,55583,0203,575507898013103	0000نەڤشەهر203,156	22000	000000220ئەکسەرای353,1468,991100	2275012401540ئۆردوو538,9781200504,815340	1010ڕەزا275,291111109405,7541010ساکاریا388,4812,16332353864,53522,671232,8997941سامسون747,1151,366303,401912,350551319106100باتمان	46,722179,02338,273484101598301000سنۆپ261,3412,1260065911,14422835073سیڤاس649,09932,28419232,086002171051500تەکرداگ284,222548761851952821,627651102تۆکات483,9483,974735,93403674520	09640تەرابزۆن590,7997212004,53511100000تونجەلی120,55333,431202,370280040181080ئورفە207,652175,10051,09014,554305240200ئوشاک	190,5061620100410000وان118,481147,69455731211801166یۆزگات433,3852,424101,59720118001410زەنگولداک	649,7574326051723150111



 مێژوو 

تورکیا لە مێژوویدا ماڵی زۆرێک لە زمانە لەناوچوەکانی ئێستا بووە. وەک: هیتیت، کە سەرەتاییترین زمانی ئیندۆ-ئەورووپییە کە بەڵگەی نووسراو دۆزراوەتەوە (لە نزیکی ١٦٠٠ پ.ز بۆ ١١٠٠ پ.ز کاتێک ئیمپراتۆریەتی هیتیت هەبوو). زمانەکانی دیکەی ئانادۆڵەکان لوویان و دواتر لیسیان و لیدیان و میلیانی لە خۆ گرتبوو هەموو ئەو زمانانە وا بڕوا دەکرێت کە لە دوایینەکانی دەوروبەری سەدەی یەکی پێش زایین لە ناو چوون بە هۆی دۆزەخیبوونی ئەناتۆلیا کە بووە هۆی ئەوەی یۆنانی بە شێوەزارە جۆراوجۆرەکان ببێتە زمانی باو .

ئۆراراتیانی سەر بە بنەماڵەی زمانی حورۆ-ئۆرارتیان لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا لە دەوروبەری دەریاچەی وان بوونیان هەبوو وەک زمانی شانشینی ئورارتوو لە سەدەی ٩ ی زاینییەوە تا سەدەی شەشەم بوونی هەبووە هاتیان لە دەقە نەریتییەکانی هیتیتاقی کراوەتەوە، بەڵام نە پەیوەندی بە زمانی حیتی و نە بە هیچ زمانێکی دیکەی ناسراوەوە هەبووە.

لە سەردەمی دوای تەنزیمەت دا فەڕەنسی بوو بە زمانی باو لە نێو خوێندەواران، هەرچەندە هیچ گرووپێکی ئەتنی لە ئیمپراتۆریەتدا بە ڕەچەڵەک بە زمانی فەڕەنسی قسەیان نەدەکرد. یۆهان ستراوس، نووسەری "زمان و هێز لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی دواکەوتوودا" نووسیویەتی "بە شێوەیەک لە جیهانی سەردەمدا بە بیردا چوونی ئینگلیز، فەرەنسا نزیکەی لە هەموو شوێنێک لە خاکی عوسمانیدا ئامادە بوو" ستراوس ئەوەشی خستەڕوو کە فەرەنسی "جۆرێک لە زمانی نیمچە فەرمی" بووە، کە "تا ڕادەیەک" زمانی تورکیی وەک زمانی "فەرمی" بۆ ناموسوڵمانەکان گۆڕیبوو بۆیە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چەندین بڵاوکراوەی بە زمانی فەڕەنسی هەبوو،  کاتێک کۆماری تورکیا لە ساڵی ١٩٢٣ دا ڕاگەیاندرا زمانی فەڕەنسی و سەرجەم زمانەکان قەدەغە کران.

 ئەمانەش ببینە 
 مێژووی تورکیا
 جوگرافیای تورکیا

 سەرچاوەکان