ھاوپەیمانیی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق

ھاوپەیمانی دەسەڵاتی کاتی لە عێراق (، ) حکوومەتێکی ڕاگواستنەوەبوو لە دوای ھێرشەکانی ئەمریکا و ھاوپەیمانان لە ١٩ی ئازاری ٢٠٠٣ دامەزرا. حکوومەتەکە لەسەر بنەمای بڕیارنامەی ١٤٨٣ی ئەنجومەنی ئاسایش و یاساکانی جەنگ لە ئایاری ٢٠٠٣ دامەزرا.

ئەم حکوومەتە دەسەڵاتەکانی جێبەجێکردن، یاسایی و دادوەری بەسەر عێراقدا ھەبوو لەماوەی ٢١ی نیسانی ٢٠٠٣ تاکوو ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٠٤ (١٤ مانگ، ١ حەفتە). جەی گارنەر و دواتریش پۆل برێمەر ڕێبەرایەتی ئەو پڕۆسەیان دەکرد.

دوابەدوای لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣، دەستەیەک بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری عێراق پێکھێنرا، کە ناوی فەرمانگەی ھاوکاری و ئاوەدانکردنەوەی عێراق بوو. جەی گارنەری ژەنەراڵی خانەنشینکراوی سوپای ئەمریکا بۆ سەرپەرشتیکردنی ھەڵبژێردرا؛ بەڵام تەمەنی ئەم دەستەیە کورت بوو، بەو پێیەی لەناکاو ھەڵوەشایەوە. پۆڵ بریمەر بۆ جێگرتنەوەی گارنەر دەستنیشانکرا و ناوەکەی گۆڕدرا بۆ دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی کە لەلایەن بوودجەی وەزارەتی بەرگریی ئەمریکاوە پاڵپشتی کرا و دۆناڵد ڕامسفێڵد وەزیری بەرگریی ئەمریکا وەک بەرپرسی باڵای بریمەر کاری دەکرد.

لە ١٣ی تەممووزی ٢٠٠٣، دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراق پێکھێنا. ھەرچەندە دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی دەسەڵاتی سنوورداری ھەبوو، بەڵام ھەندێک دەسەڵاتی ھەبوو، وەک دانانی وەزیرەکان و دانانی نوێنەری عێراق لە نەتەوە یەکگرتووەکان، ھەروەھا داڕشتنی دەستوورێک کە دواتر ناوی لێنرا یاسای کارگێڕی بۆ دەوڵەتی عێراق بۆ قۆناغی ئینتقالی.

 مێژووی دەسەڵات 
فەرمانگەی ئاوەدانکردنەوە و ھاوکاری مرۆیی لە ٢٠ی ژانویەی ٢٠٠٣ لەلایەن حکوومەتی ئەمریکاوە دامەزراوە، دوو مانگ پێش لەشکرکێشی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣. مەبەست لێی ئەوە بوو وەک ئیدارەیەکی سەرپەرشتیکردن لە عێراقدا خزمەت بکات تا حکوومەتێکی مەدەنی ھەڵبژێردراوی دیموکراسی دادەمەزرێت.

لیۆنێل جەی گارنەر، ژەنەڕاڵ خانەنشینکراوی سوپای ئەمریکا، لەگەڵ سێ جێگر، لەنێویاندا ژەنەڕاڵێکی گەورەی بەریتانیا تیم کرۆس، لە ساڵی ٢٠٠٣ وەک بەڕێوەبەری نووسینگەکە دەستنیشانکرا، کاتێک نووسینگەکە ھەڵوەشایەوە و دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی دامەزرا، دواتر بووە یەکەم بەڕێوەبەری جێبەجێکاری. بەھۆی ئەزموونی سەربازی پێشووی لە عێراق لەکاتی ئۆپەراسیۆنی گەردەلوولی بیابان لە ساڵی ١٩٩١ و ھەوڵەکانی ئاوەدانکردنەوەی لە باکووری عێراق لەکاتی ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی، تواناکانی گارنەر و پەیوەندی نزیک لەگەڵ دۆناڵد ڕامسفێڵد وەزیری بەرگریی ئەمریکا وای لێکرد ببێتە ھەڵبژاردەیەکی ئاشکرا بۆ ئەو پۆستە؛ بەڵام ماوەی سەرۆکایەتییەکەی تەنھا لە ٢١ی نیسانی ٢٠٠٣ەوە بەردەوام بوو، تاوەکو کەمتر لە مانگێک دواتر لە ١١ی ئایاری ٢٠٠٣ لەناکاو لەلایەن پۆل برێمەرەوە جێگەی گرتەوە.

دوورخستنەوەی خێرای گارنەر لە پۆستەکەی لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەمریکاوە بۆ زۆرێک لە ناو دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانان جێگەی سەرسووڕمان بوو. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ ڕۆژنامەی بی بی سی نیووزنایت، گارنەر بە ئاشکرا ڕای گەیاند کە حەزەکەی ئەوەیە کە گەلی عێراق بە زووترین کات لە سەرکردایەتیدا دابنێت و ئەمەش پێویستە لە ڕێگەی جۆرێک لە ھەڵبژاردنەوە ئەنجام بدرێت.

لەگەڵ وەرگرتنی پۆستی سەرۆکی جێبەجێکاری دەسەڵاتی کاتی عێراق لە مانگی ئایاری ٢٠٠٣، پۆل بریمەر نازناوی نێردەی سەرۆکایەتی ئەمریکا و سەرپەرشتیاری ئەمریکای لە عێراقیش وەرگرت. زۆرجار لەلایەن ڕێکخراوە میدیایییە جیاوازەکان و کۆشکی سپییەوە بە باڵیۆز ناوی دەبرد چونکە بەرزترین پلەی حکوومەت بوو کە بەدەستی ھێنابوو (باڵیۆز لە ھۆڵەندا). بەڵام بریمەر باڵیۆزی عێراق نەبووە و تا مانگی حوزەیرانی ٢٠٠٤ ھیچ نوێنەرایەتییەکی دیپلۆماسی ئەمریکا لە عێراق نەبووە، دوای ئەوەی دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی سەروەری بۆ حکوومەتی کاتی عێراق گواستەوە. لە دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی، بریمەر بە خێرایی ھەنگاوی نا بۆ دانانی شێوازی ناڕوون و گەندەڵی بۆ دەرھێنان و گواستنەوەی بڕێکی زۆر زۆر پارەی نەختینەیی، کە زۆرجار لە ئەمریکاوە بۆ عێراق بە فڕۆکەی گواستنەوەی سی-١٧ دەگوازرایەوە.Thomas E. Ricks (journalist) (2006) Fiasco: The American Military Adventure in Iraq: 81https://archive.today/20121214111956/http://history.state.gov/departmenthistory/people/chiefsofmission/iraq

 ئاوەدانکردنەوە 
وێنۆک|ئاڵای نوێی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٤ لەلایەن ئەنجومەنی حوکمڕانی عێراقەوە پێشنیازکرا
ھەرچەندە دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانی گرێبەستی بنەڕەتی ئاوەدانکردنەوەی بە کۆمپانیا ئەمریکییەکان بەخشی، بەڵام ھەندێک لە ڕەخنەگران ئیدیعا دەکەن کە ئەم کۆمپانیایانە تاڕادەیەک کارێکی کەمیان ئەنجامداوە. بۆ نموونە گرێبەستی نۆژەنکردنەوەی ئاوەڕۆ و وێستگەکانی ئاوی خواردنەوەی عێراق بە کۆمپانیای بێختێل پێ سپێردرا؛ بەڵام ئەمڕۆش زۆرێک لە عێراقییەکان ئاوی پاکی خواردنەوە یان دابینکردنی کارەبای پێویستیان نییە. ھێزە سەربازییەکانی ھاوپەیمانان زۆر لە ڕادەبەدەر کاریان ھەبوو بۆ ئەوەی ئاسایشی پێویست بۆ ھەموو بەڵێندەران لە عێراق دابین بکەن؛ بۆیە دەبوو بەشێک لە پارەی گرێبەستەکان لە چالاکییەکانی ئاوەدانکردنەوە لاببرێ بۆ ئەوەی مەرجە ئەمنییەکان جێبەجێ بکرێت کە پێشبینی نەدەکرا کاتێک گرێبەستەکان لە سەرەتادا درابوون. جگە لەوەش، پێشکەوتنی ئاوەدانکردنەوە زۆرجار بەھۆی چالاکییەکانی یاخیبووانەوە دواخرا کە ئامانجیان تێکدانی بنیاتنانەوەی ژێرخان بوو. ئەم چالاکییە یاخیبووانە پرۆسەی ئاوەدانکردنەوەی بە شێوەیەکی بەرچاو خاوکردەوە و پێویستی بە پێداچوونەوە بە ئامانجەکانی پڕۆژەکەدا ھەبوو بەھۆی خەرجکردنی پارە بۆ دابینکردنی ئاسایشی پێویست لەوەی کە لە سەرەتادا پلانی بۆ دانرابوو. بەپێی ئاماری USAID، تا مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٣، لووتکەی بەرھەمھێنانی کارەبا گەیشتبووە ئاستی پێش جەنگ کە ٤٥٠٠ مێگاوات بوو، دواتر لەگەڵ بێختێل و وەزارەتی ناوخۆیی عێراق و ئەوانی دیکەدا ھاوکارییان دەکرد لەسەر نزیکەی ٢٠٠٠ مێگاوات توانای پێشبینیکراو. دەسەڵاتی کاتی ھاوپەیمانان ئامانجی ٦ ھەزار مێگاوات توانای بەرھەمھێنانی بۆ ھاوینی ٢٠٠٤ دانا، ئامانجێک کە ھەرگیز نەگەیشت. لووتکەی توانای بەرھەمھێنانی ٥٣٦٥ مێگاوات لە مانگی ئابی ٢٠٠٤ بەدەست ھات، کە شەش ھەفتە دوای گواستنەوەی سەروەری. توانای بەرھەمھێنانی ئێستا نزیکەی ١٣ ھەزار مێگاواتە.https://www.unicef.org/wash/iraq_43232.htmlhttps://web.archive.org/web/20050508094807/http://www.export.gov/Iraq/pdf/electrical.pdf

 سەرچاوەکان 



پۆل:دامەزرانەکانی ٢٠٠٣ لە عێراق