ستیڤن جەی گۆلد

ستیڤن جەی گۆلد (١٠ی ئەیلوولی ١٩٤١ – ٢٠ی ئایاری ٢٠٠٢) زانایەکی ئەمریکی بوو کە شارەزا بوو لە بواری بەردینەکان (بە بەردبووەکان)، زیندەزانی پەرەسەندوو و مێژووی زانست. لە سەردەمەکەی خۆی دا یەکێک بوو لە کاریگەرترین و بەربڵاوترین نووسەرەکانی (زانستی گشتی). گۆلد زۆرترین کاتی پیشەکەی بەسەربرد بە وانە وتنەوە لە زانکۆی ھارڤەرد و کارکردن لە (مۆزەخانەی ئەمریکی بۆ مێژووی سروشتی) لە نیوۆرک. لە ساڵی ١٩٩٦ دا، وەک پرۆفیسۆری لێکۆڵەری زیندەزانی سەردانیکەر دەست بەکاربوو لە زانکۆی نیوۆرک.

دیارترین و گرنگترین بەرھەمی گۆلد لە زیندەزانی پەرەسەندن دا بریتیی بوو لە (ھاوسەنگی گوازراوە - Punctuated Equilibrium), کە لە ساڵی ١٩٧٢دا لەگەڵ نیڵس ئێڵدرج پەرەیان پێ سەند.Eldredge, Niles, and S. J. Gould (1972). "Punctuated equilibria: an alternative to phyletic gradualism." In T.J.M. Schopf, ed. , Models in Paleobiology. San Francisco: Freeman, Cooper and Company, pp. 82–115. بیردۆزەکە پێشنیار دەکات کە زۆربەی ڕێکاری پەرەسەندن تایبەتمەندە بە مەودا و کاتی درێژی جێگیریی پەرەسەندوو، کە ھەندێک جار ئەم مەودا درێژانە ناوبڕ دەکرێن بە مەودای خێرا و کورتی جیابوونەوەی جۆرەکان. ئەم بیردۆزە ھاتەکایەوە لە بەرامبەر (گەشەکردنی پەرەسەندووی جۆرەکان ھەنگاو بە ھەنگاو - Phyletic Gradualism) کە بیرۆکەیەکی باوە بەوەی گۆرانکاری پەرەسەندوو تایبەتمەندە بە ڕێکاری گۆرانکاری بەردەوام و ھێواش لە تۆمارە بە بەردبووەکان دا.

زۆربەی لێکۆڵینەوە تاقیکارییەکانی گۆڵد بەندبوو لەسەر ئاژەڵی ھێلکەشەیتانۆکەی وشکانی لە جۆرەکانی (Poecilozonites و Cerion). چەندین بەرھەم و سوودی ھەبووە لە بواری زیندەزانی گەشەکردنی پەرەسەندوو و ھەروەھا دانپێدانان و ناساندنێکی فراوان و بەربڵاوی وەرگرتووە بەھۆی کتێبەکەیەوە بە ناوی (Ontogeny and Phylogeny). بانگەشەی دەکرد لە دژی بیرۆکەی دروستکردن و پێی وابوو کە دەبێت زانست و ئایین بە دوو بواری جیاواز ھەژماربکرێن.Gould, S. J. (1997). "Nonoverlapping magisteria."  Natural History 106 (March): 16–22.

گۆڵد لەلای خەڵکی گشتی ناسراو بوو بە ٣٠٠ وتارە بەربڵاوەکانی لە گۆڤاری (مێژووی سروشتی Natural History), و کۆمەڵە کتێبەکانی کە بۆ کەسانی شارەزا و نەشارەزا نووسرابوو. لە نیسانی ساڵی ٢٠٠٠ دا، کتێبخانەی ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەستا بە ناساندنی وەک «ئەفسانەی زیندوو».

 گەشەکردنی پەرەسەندوو 
گۆڵد لە لایەنگری ئەو گفتووگۆیەی دەکرد کە پەرەسەندن ھیچ پاڵنەرێکی بنچینەیی نییە بەرامبەر «بەرەوپێشچوون» ی مەودا درێژ. زۆرجار شرۆڤەکاران پەرەسەندن وێنەدەکەن وەک «پەیژەیەکی بەرەوپێشچوون» کە دەبێتە ھۆی ڕێخۆشکردن بەرەو زیندەوەری گەورەتر، خێراتر و زیرەکتر، ئەم گریمانەیە پێی وایە کە بەشێوەیەک لە شێوەکان پەرەسەندن پاڵ بە زیندەوەرەکانەوە دەنێت بەرەو ئالۆزی و لێکچووی مرۆڤەکان برۆن. گۆڵد ھاوڕا نەبوو لەگەڵ ئەم بیرۆکەیەدا بۆیە پێی وابوو کە پاڵنەری پەرەسەندن کار ناکات بەرەو ئاڵۆزی بەڵکو بەرەو ھەمەجۆریی بوون کاردەکات. لەبەرئەوەی ژیان پابەندی دەستپێکردنە بە خاڵێکی دەستپێکی سادە (وەک بەکتریا)، ھەر ھەمەجۆرییەک بەرھەمھاتوو لە ئەنجامی ئەم دەستپێکەوە دەبێتە ھۆی ھاتنەکایەی دابەشبوونێکی نارێک یان پێچەوانەوەبوو بۆیە وا دادەنرێت کە بەرەو ئاراستەیەکی ئالۆزتر ھەنگاوبنێت. بەڵام گۆڵد پێداگیری دەکرد کە ژیان دەکرێت بە ساکاریی بەرەو سادەیی بڕوات وەک لە باری مشەخۆرەکان دا دەردەکەوێت.Gould, S. J. (1996). Full House: The Spread of Excellence From Plato to Darwin. New York: Harmony Books. لە ھەڵسەنگاندنێکی کتێبی (Full House) ڕیچارد دۆکینز بەشێوەیەکی گشتی بیرۆکەکەی گۆڵدی پەسەندکرد.

 کارە کردارییەکان لەسەر ھێلکەشەیتانۆکەی وشکانی 
زۆربەی لێکۆڵینەو تاقیکارییەکانی بەندبوو لەسەر ئاژەڵی ھێلکەشەیتانۆکەی وشکانی. گۆلد لە سەرەتای کارەکانی دا تیشکی خستبووە سەر جۆری (Poecilozonites) و لە قۆناغی دواتری کارەکانی دا لەسەر جۆری (Cerion). بەپێی وتەکانی گۆڵد «لە تەواوی دنیادا ھێلکەشەیتانۆکەی وشکانی جۆری (Cerion) خاوەنی زۆرترین ھەمەجۆرییە لە شێوەدا. تەنھا ئەم جۆرە خاوەنی ٦٠٠ جۆری جیاوازە. لە ڕاستی دا ئەمانە بە جۆر دانانرێن چونکە زاوزێ دەکەن لە ناویەکدی دا بەڵام ناوی جیاوازیان لێنراوە بۆ پێناسەکردنی دیاردەیەکی ڕاستەقینە کە ئەویش ئەم ھەمەجۆرییە نایابەیە لە شێوەدا. ھەندێکیان شێوەیان وەک تۆپی گۆلفە لە کاتێک دا ھەندێکی تریان شێوەیان وەک پێنووسە… ئێستا بابەتە سەرەکییەکەی من پەرەسەندنی شێوەیە و کێشەکەش ئەوەیە کە چۆن دەکرێت ھەمەجۆرییەکەی بەم ڕادە زۆرە بوونی ھەبێت لە بۆماوەیەک دا کە جیاوازییەکەی زۆر کەمە. ھێندەی ئێمە زانیاریمان ھەبێت ئەمە دەگەرێتەوە بۆ ھۆکارێکی زۆر سەرنجڕاکێش. و ئەگەر بتوانین بیدۆزینەوە ئەوا شتێکی گشتی فێردەبین لەسەر پەرەسەندنی شێوە.»Gould, S. J. (1991). "The disparity of the Burgess Shale arthropod fauna and the limits of cladistic analysis".  Paleobiology 17 (October): 411–423.

 بڵاوکراوەکان 
گۆڵد خاوەنی ژمارەیەکی زۆر لە چاپکراو و بڵاوکراوەیە. لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ٢٠٠٠ دا خاوەنی ئەمانە بووە: ٤٧٩ نووسراوی پێداچۆوە، ٢٢ کتێب، ٣٠٠ وتار [١٠] و پێداچوونەوە و ھەڵسەنگاندنی ١٠١ کتێب.

 سەرچاوەکان 

پۆل:لەدایکبووانی ١٩٤١
پۆل:مردووانی ٢٠٠٢
پۆل:ئەندامی زانستی ئەکادیمیایی نەتەوەیی نەتەوە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
پۆل:ئەندامانی ئەکادێمیای ئەمریکیی ھونەر و زانست
پۆل:سۆسیالیستە ئەمریکییەکان
پۆل:زانایانی ئەمریکیی جوو
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجەی سییەکان
پۆل:مەرگەکان بە شێرپەنجە لە نیویۆرک
پۆل:جووە ئەگنۆستیکەکان
پۆل:گومانباوەڕە ئەمریکییەکان
پۆل:ئەندامانی ئەکادیمیای نەتەوەییی زانستەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا