زاری بەختیاری

بەختیاری شێوەزارێکی لوڕییە و لەلایەن کوردانی بەختیارییەوە قسەی پێ دەکرێت. لە شارەکانی چوارمەحاڵ و بەختیاری، بووشێھر، ڕۆژھەڵاتی پارێزگای خووزستان و بەشێک لە پارێزگاکانی ئەسفەھان و لوڕستان قسەی پێدەکەن.https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110421682-014/html پەیوەندییەکی نزیکی بە شێوەزارەکانی بۆیر-ئەحەمەدی، کۆھگیلویە و ماماسانی و کوردی و فارسی ھەیە. ئەم زاراوانە لەگەڵ شێوەزارە لورییەکانی لوڕستان (بۆ نموونە شێوەزاری خورەمابادی) بە گرووپی "پاڵەوی"ی باشووری زاگرۆس، یان زاراوەی لۆری ناودەبرێن. لوڕی و بەختیاری زۆر زیاتر لە لوری پەیوەندییان بە زمانی کوردیەوە ھەیە”.Limbert, John: Journal of Iranian Studies Vol. 1, No. 2 at p. 47 (1968) "The Origin and Appearance of Kurds in Pre-Islamic Iran." بەختیارییەکان بەسەر دوو ھۆز دابەشکراون چارلەنگ و حەفت لەنگ ().Weekes, Richard V.. Muslim Peoples: A World Ethnographic Survey. بەڕیتانیا: Greenwood Press, ١٩٧٩. لاپەڕە ٢٣٣ ژپنک: ۹۷۸۰۸۳۷۱۹۸۸۰٤, ۰۸۳۷۱۹۸۸۰۱

ئەم شێوەزارە لە ڕووی وشەسازییەوە لە ٩٥٪ ھاوشێوەی لۆری سەرەوە، ٩٥٪ لەگەڵ لوڕیی باشووری، ٨٦٪ لەگەڵ لوڕیی باکووری(خۆرامابادی) و ٧٥٪ لەگەڵ لەکی، بەڵام لە ڕووی ڕێزمانییەوە کەمێک جیاوازە لە شێوەزارەکانی لەکی.https://www.ethnologue.com/language/bqi/20.asp?code=Bakhti%C3%A2ri ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا، شێوەزاری بەختیاری و لقە لاوەکییەکانی، لەگەڵ شێوەزارەکانی بۆیەر-ئەحمەدی، کۆھگیلویە و مامەسانی، بە چەندین تایبەتمەندی ھاوبەشی وشەیی، مۆرفۆلۆژی و فۆنۆلۆژی دەزانێت و ئەم زاراوانەی وەک بەشێک لە ھەمان بنەماڵە، لەگەڵ زاراوەی لۆریدا ناساندووە و جیاوازییەکانیان لەگەڵ زمانی کوردیدا پشتڕاستکردووەتەوە.https://www.iranicaonline.org/articles/baktiari-tribe/

ھەندێک لە سەرچاوەکان وەکوو شێخ محەممەدی مەردۆخ بەختیرای و ھەموو شێوەزارە لوڕییەکان بەشێک لە زمانە کوردییەکان دەزانن و کوردانی بەختیرای خۆیان بە کورد دەزانن.

 بڵاوبوونەوە 
بەختیاری لە ناوچەکانی ناوەڕاست و ڕۆژھەڵات و باشووری زاگرۆس و لە پارێزگاکانی (خوزستان، چوارمەحاڵ و بەختیاری، ئیسفەھان و لوڕستان) دەژین. بەختیاری لەسەدا ٧٥ی دانیشتووانی چوارمەحاڵ و بەختیاری پێکدەھێنن و بەپێی خەمڵاندنەکانی ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی لەسەدا ٢٠ی دانیشتوانی پارێزگای ئەسفەھان پێکدەھێنن. ئەوان گەلی کوردن و ھاوشانی عەرەب یەکێکن لە سێ نەتەوەی سەرەکی پارێزگای خووزستان.https://www.irna.ir/news/82215630/%D8%AE%D9%88%D8%B2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AA%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DA%98%D9%87-%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85

ھۆزپارێزگاشارستانبڵاوبوونەوەلوڕی بەختیاریخووزستاندژپێڵ، شووشتەر مەسجێد سولەیمان، لالی، ئەندیکا، حەوتکل، ئییزە، باخ مەلێک، ڕامھورموز، ئەھواز، ھیندیجان
ئابادان، دێزپارت، گۆتوەند، سەیدوون، ئۆمێدییە، ئاغاجاڕی، بەھبەھان، بەندەر ماھشەھر، شۆش، ئەندیمشک100px|وێنۆکچوارمەحاڵ و بەختیاریتەواوی پارێزگاکە جگەلە شارستانی سامان100px|وێنۆکلوڕستاندووروود، ئەلیگوودەرز، ئەزنا150px|وێنۆکمەرکەزیخومەین، شازەندئەسفەھانشاھینشەھر، فەریدەن، فوولادشەھر، فەرەیدوونشەھر، نەجەف ئاباد، چادگان، بووئین مینادەشت، زەڕینشەھر، خومەینی شەھربووشێھرجەم، عەسەلوویەزەنگانگوندەواری دەرسەجین

 بەختیارییەکانی ئەسفەھان 
بەختیارییەکان لە مێژە لە پارێزگای ئەسفەھان نیشتەجێن. بەپێی خەمڵاندنە فەرمییەکان لە ساڵی ٢٠١٠دا خەڵکی بەختیارییەکان نزیکەی لەسەدا(٨)ی دانیشتوانی ئەسفەھانیان پێکھێناوە.شمارە کتابشناسی ملی:۲۸۷۷۸۳۱/طرح بررسی و سنجش شاخصھای فرھنگ عمومی کشور (شاخصھای غیرثبتی){گزارش}:استان اصفھان/بە سفارش شورای فرھنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوھشگران خبرە پارس -شابک:۱–۴۴–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تھران-موسسە انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاھری:۲۳۵ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی). لە ماوەی ئاماری( ٢٠٠٦-٢٠١١)دا، نزیکەی لەسەدا (٥٦.٦)ی ئەو کۆچبەرانەی کە چوارمەحاڵ و بەختیارییان بەجێھێشتووە، بۆ پارێزگای ئەسفەھان بووە.https://web.archive.org/web/20210616222208/https://www.mpo-es.ir/dorsapax/Data/Sub_4/File/Esfahan_B6_J3.pdf

 زاراوەی لوری بەختیاری 
زاراوەی لۆری ڕامھورموز(رومزی) یەکێکە لەو زاراوە بەختیارییانەی کە خەڵکی شارستانی ڕامھورموز و زۆربەی گوندەکانی دەوروبەری بەکاری دەهێنن. خەڵکی ئەو گوندانە زۆرینەیان لە عەشیرەتی بەختیاری چوارلەنگن.https://www.irna.ir/news/83250552/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8-%D9%88-%D8%B7%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D8%AA-%D8%B1%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%A8-%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%A8%D8%A8%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%AF

 پیتی تایبەت بە شێوەزاری لوڕی بەختیاری 
لە لوڕی بەختیاریدا پیت ھەیە کە بە فارسی ستاندارد بێژە دەرنابڕدرێت. زۆربەیان پاشماوەی زمانی پاڵەوی.

دالی موعجەم: پیتی "د" کاتێک لە دوای (a، A، o، i، e، y) دێت ("A" "ئا" و "a" "فەتحە") دێت، بە شێوەیەکی جیاواز دەخوێندرێتەوە. بێژەکردنەکە بەجۆرێکە کە بەشی خوارەوەی نوکی زمان دەست دەخاتە سەر ددانی پێشەوەی خوارەوە، بەڵام بەرکەوتن لەگەڵ ددانی پێشەوەی سەرەوە زۆر وردە. بەڵام "د" بە ھەمان شێوەی ئاسایی دوای بزوێنەکان دەبێژرێت.

ھای ناوەڕاست: جۆرێکە لە "ھ" کە بە بێژەکردنی نەرمتر لە "ھ" دەبێژرێت. وەک پوھل (pohl)، بە واتای پرد.

واوی شاراوە: وشەی "nu" لە زمانی فارسی ستاندارددا نزیکە لەگەڵ واوی شاراوە بخوێنرێتەوە. لە زاراوەی لوڕی بەختیاریدا، ھەندێک وشە بەم واو دەڵێنەوە. وەک nuň (بە واتای نان).

ئینیگما: لە زاراوەی بەختیاری زمانی لوڕیدا، ھاوشێوەی زاراوەکانی تری ئەم زمانە، ھەرکات پیتەکانی نون و گاف لە دوای یەکەوە ھاتن، وەک ئینیگما دەڵێنەوە. وەک دانگ کە بە واتای مۆسیقا دێت.

 سەبارەت بە شێوەزاری بەختیاری 
بە تێپەڕبوونی کات زاراوەی بەختیاری لە ناوچە جیاوازەکاندا بە ھۆی بەکارھێنانی دەنگی جیاواز لە بەکارھێنانی ئەم شێوەزارەدا، لە شێوەی لەھجەی جیاوازدا بڵاوبووەتەوە و لە زۆربەی حاڵەتەکاندا جیاوازی نێوان ئەو لەھجەیانە لە بەکارھێنانی جیاوازی فەتحە و کەسرەدایە.https://setin.se/?p=43721

ھێنری ڕاولینسۆن:لە سەفەرنامەکەیدا دەنووسێت:

 تا ئێستا ئەم زاراوە باوانەی ناوچەی زاگرۆس بە پاشماوەی زمانی پاڵەوی دادەنران، بەڵام وا دیارە زمانی لوڕی لە زمانی پارسیی کۆن وەرگیراوە کە لە ھەمان کاتدا لەگەڵ زمانی پەھلەویدا بە جیا قسەی پێدەکرا.https://web.archive.org/web/20150501053458/http://anonby.balafon.net/wp-content/uploads/2007/06/jra-172-171-197.pdf

موحسین فرسانی، لە پێشەکی دیوانی مەلا زولفعەلی بەختیاریدا، ئەم زاراوەیە بە نزیک لە زمانی پەھلەوییەوە وەرگیراو دەزانێت و لەسەری دەنووسێت؛

 بەھۆی زەوییە شاخاوییەکەیەوە، خاکی ئەم ناوچەیە بەرگری لە داگیرکردنی عەشیرەتە بیانییەکان ماوەتەوە و زاراوەی ئەوان کەمتر تێکەڵ بە تورکی و عەرەبی بووە.

 وشە 
لەم خشتەیەدا A دەنگی (ئا) دروست دەکات و ou دەنگی (ئۆ) و ee دەنگی (ئی) دروست دەکات.

 بەختیاری  گۆکردن فارسی کوردی پاپا، Papa  پدر بزرگ  باپیرە، باوا دَدِە  datheh  خواھر  خوشک دا/دآیە  Dâ/Dâyah  مادر  دایە، دایک دآولو  Dâwlu مادربزرگ  داپیرە تاتِھ/تاتَھ Tâteh/Tâtah  عمو  مام، ئاپۆ، تاتە دالو  DAlou  مادربزرگ، پیرزن  داپیرە بوھ/بَو/بئو Baveh/Ba-ou/Be-ou  پدر  باوک، باوگ، باڤۆ گَیھ/گگھ/گوو Gayh/Gage/Gavoo  برادر  برا کُر/کوئَک  Kor/Koak  پسر  کوڕ _دُھدَر  Doh_thar دختر  کچ، دوێت بِتی / بِتِ Betie / Bete  خالە  پور، پلک، بتی کیچی/کِچی Kichie/Kechi  عمە  پور، میمک، مەتی تاتە زا Tâte-zâ  عموزادە  ئامۆزا خورزا/دَدِە زا Khor-zâ/dadeh-zâ  خواھرزادە  خوشکەزا خُرْزِمار Khor-zemâr  پسرخالە و دخترخالە  خالۆزا ھُمریش Hom-reesh  باجناغ  ئاوەڵزاوا، ھامڕیش جُوِھ/جِوە، جومھ Joweh/Jeweh  پیراھن  کراس، گجی، جوە شُولار/شَولار Showlâr/Shawlâr  شلوار، تنبان  شەڕواڵ، ڕانک چُغا/بِنار Banar/Cho-ghâ  تپە، سربالایی  بەرزایی، بنار نِفت/نُفت/پِت Neft/Noft/pet  دماغ  مێشک بە در/سَرا Be-dar/Sarâ  بیرون  دەرەوەحَوش/قِلا Hawsh/qela  حیاط/خانە ویلایی  حەوشە، حەسار بَرد Bard  سنگ  بەرد کِتو/سَی/گَمال  Gamal/Ketow/Say  سگ  سەگ، سەی گُلو/گُروِ Gorva/Golow گربە  پشیلە، کتک اَرس/ھرس Ars/Hars  اشک  فرمێسک، ھەرس، ڕۆندک تُل tol  پیشونی  نێوچەوانچناوِھ/کاوَر kavar/chanaveh  چانە  چەناگە، چناوە بَق/بَک Bagh/Bak  قورباغە  بۆق، بەق گژدین/دِمِرکول damarcol/Gazh-din  عقرب  دووپشک، دەمارەکۆڵ گادین Ga-din  عقرب  دووپشک تَش تَش Tash-tash  ھزارپا  ھەزارپێ، شەمار گِرگِراک GargerAk  مارمولک بزرگ  مارمێلکە، شەوگەرد ھالو HAlou  دایی  لالە، خاڵ دیلَخ/دیلق/تَش/آگِر Agar/Dilagh/Tash  آتش  ئاگر، ئاور سُز Sawz/Sowz  سبز  سەوز، کەسک حونِھ/ھُوَھ/مالگَ Malga/Huneh/Howah خانە  ماڵ، خانوو کِئو Ka_woo  بنفش  وەنەوش، مۆر سُر Sor  سرخ، قرمز  سوور، سۆر اِسپی Espy  سفید  سپی، چەرموو شھ/سھ Shah/seh  سیاە  ڕەش کِرژِلِنگkerjelengخرچنگ  قرژاڵ، کرزڵنگگالو، شونGalo چوپان  شوان، شڤاندِوار، بھانچادر  دەوار، ڕەشماڵمِلگردن  مل، ئەستۆبرو/وارو/بَرزول_بَرزبالا  ژوور، سەرەوەبِلم/ولم/داوُپائین  ژێر، خواروو

 جێناو 
 جێناوی سەربەخۆ 

مو/مُ (mo): من : من، ئەز

تو (to): تو : تۆ، تە

ھو/ھُ (ho): او/آن : ئەو، ھەو، وی

ایما (imâ): ما : ئێمە

ایسا (isâ) یا ایشا (iSha): شما : ئێوە

ھونو/ھُنُو (honow): آنھا : ئەوان

 جێناوی کۆ 
بۆ کۆ لە بەختیاریدا، (ءل-ال)، (یَل-yal)، (گَل-gal)، (ون-ون یان وُو-ow)، و (آ-â) بەکاردەھێنرێن.

سەرنج: سەبارەت بە کۆکردنەوەی وشەکان، شێوەزار و زمانی بەختیاری بەسەر دوو بەشدا دابەش دەبن. یەک، بەختیارییەکانی ڕۆژئاوا (دانیشتووانی عەلیگودەرز و دۆرود تا دەوروبەری لالی و سەردەشت و دێزفول) بۆ فرەییکردن "ان" بەکاردەھێنن، کە بە شێوەیەکی شکاو بە "ئون" یان "ئۆو" دەخوێندرێتەوە. بەڵام بەختیارییەکانی تر "یەل" بۆ ناوی نێر وەک کوریەل، و "گال" بۆ ناوی مێینە وەک دورگال و زەنگال بەکاردەھێنن و ھەندێکجاریش ھەمان "ان" بە شێوەی شکاو بۆ ھەندێک وشە بەکاردەھێنن. وەکو گامیشۆ یان گامیشون، قەتەرو یان قەتەرۆن، بۆزون. خاڵێکی گرنگی دیکە ئەوەیە کە ھەندێک جار ھەمان "ان" بەکاردەھێنرێت بۆ پێکھێنانی کۆ بە لابردنی "ن". وەک مادادا و قەتەرو و ھتد.

ئێرانیل: ئێرانییەکان
بوزگاڵ: بزن
سەیڵ: سەگ
حومسەیل: دراوسێکان
جەغالال: کوڕان
دایڵ: دایکان
میوا: میوە
یۆنۆو: ئەمانە
ھەرگاڵ: کەرەکان
بێچییل: منداڵان
زەنگال: ئافرەتان
پایەیل: پیاوان/نێر
گۆسێندۆ: مەڕەکان
کاویل: مەڕەکان

 سەرچاوەکان 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای خووزستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئەسفەھان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای لوڕستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای بووشەھر
پۆل:زمانەکانی پارێزگای چوارمەحاڵ و بەختیاری
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کۆھگیلوویە و بۆیەر ئەحمەد