پێڕستی ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل

وێنۆک
ھەتا ساڵی ٢٠٢٣، ٦٤ ژن خەڵاتی نۆبێلیان بەدەستھێناوە (ماری کووری دوو جار ئەو خەڵاتەی بردەوە، جارێک لە فیزیک و جارێک لە کیمیادا).
وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل لەلایەن مێینە بەو شێوەیە:
 نۆزدە ژن خەڵاتی نۆبێلی ئاشتییان بەدەستھێناوە (١٦٫٣٪ لە ١١٠ براوە لە کۆی گشتی)
 حەفدە خەڵاتی نۆبێلی وێژەیان بەدەستھێنا (١٤٫٢٨٪ لە ١١٩ براوە لە کۆی گشتی)
 سێزدەیان خەڵاتی نۆبێلی فیزیۆلۆجی یان پزیشکییان وەرگرتووتەوە (٥٫٦٪ لە ٢٣٠ براوە لە کۆی گشتی)
 ھەشت خەڵاتی نۆبێلی کیمیایان بەدەستھێنا (٤٫١٪ی ١٩١ براوە لە کۆی گشتی)
 پێنجیان خەڵاتی نۆبێلی فیزیکیان بەدەستھێنا (١٫٨٪ لە ٢٢٤ براوە لە کۆی گشتی)
 سێ کەس ( ئێلینۆر ئۆسترۆم, ئیستەر دوفلۆ و کلۆدیا گۆڵدین ) خەڵاتی یادکردنەوەیان لە زانستە ئابوورییەکاندا بەدەستھێنا (٢٫١٧٪ لە ٩٢ براوە لە کۆی گشتی). 
یەکەم ژن کە خەڵاتی نۆبڵی بەدەستهێنا، ماری کووری بوو کە لە ساڵی ١٩٠٣ لەگەڵ هاوسەرەکەی پیەر کووری و ھێنری بێکەرێل خەڵاتی نۆبڵی فیزیای بەدەستهێنا.   هەروەها کیووری یەکەم  و تاکە ژنە کە چەندین خەڵاتی نۆبڵی بەدەستهێناوە؛ لە ساڵی ١٩١١ خەڵاتی نۆبڵی کیمیا بەدەستهێنا. کچەکەی کیووری، ئرێن ژولیۆ کووری ، خەڵاتی نۆبڵی کیمیا لە ساڵی ١٩٣٥ بەدەستهێنا، بەمەش ئەو دووانە تاکە  دایک و کچێک بوون کە خەڵاتی نۆبڵیان بەدەستهێنابێت  وە هەروەها پیەر و ئرێن تاکە باوک و کچن کە ئەم خەڵاتەیان بەدەستهێنابێت.لەکاتێکدا ٦ کور و باوک ئەم خەڵاتەیان بەدەستهێناوە.  زۆرترین خەڵاتی نۆبڵ کە لە یەک ساڵدا بە ژنان بەخشرا، لە ساڵی ٢٠٠٩ دا بوو، کە پێنج ژن لە چوار پۆلێندا بوونە خاوەن خەڵات.

 پێڕستی ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل 

 ساڵوێنە ناو وڵات بوار  ھۆکار ١٩٠٣ 75px (بەھاوبەشی لەگەڵ پیەر کوری و ھێنری بێکەرێل) پۆلەندا و فەڕەنسا فیزیک "لە پێزانینی ئەو خزمەتە نائاساییانەی کە بە توێژینەوە ھاوبەشەکانیان لەسەر ئەو دەرکەوتە تیشکانەی کە پرۆفیسۆر ھێنری بێکەرێل دۆزیویاویانە پێشکەشیان کردووە" ١٩٠٥ 75px بەرسا ڤۆن سەتنەر نەمسا ئاشتیی سەرۆکی فەخری نووسینگەی ئاشتی نێودەوڵەتی و بۆ نووسینی ڕۆمانی تفەنگەکەت دابنێ ١٩٠٩ 75px سەلما لاگەرلۆف سوێد وێژە "بەھۆی ئایدیالییە بەرزەکەی و خەیاڵە زیندووەکان و ئەو دیدە ڕۆحییەی کە نوسینەکەی دیاری دەکات" ١٩١١ 75px ماری کوری پۆلەندا و فەڕەنسا کیمیا "بۆ دۆزینەوەی ڕادیۆم و پۆلۆنیۆم" ١٩٢٦ 75px گرازیا دیلێددا ئیتاڵیا وێژە "بەھۆی نووسینە ئیلھامبەخشەکانییەوە، کە ژیانی خۆی لەدوورگەی ماڵەکەیدا بەوێنەیەکی ڕوون و گۆڕانکراو ھاوبەشی لەگەڵ کێشە گشتییەکانی مرۆڤ وێنا دەکات " ١٩٢٨ 75px سیگرید ئوندسێت نەرویژ وێژە "بۆ باسکردنە بەھێزەکەی سەبارەت بە ژیانی باکوور لە سەدەکانی ناوەڕاست " ١٩٣١ 75px جەن ئادامس(بە ھاوبەشی لەگەڵ نیکۆلاس مۆرای بۆتلەر) ئەمریکا ئاشتیی کۆمەڵناس و سەرۆکی کۆمەڵەی ژنانی جیھانی بۆ ئاشتی و ئازادی. ١٩٣٥ 75px ئرێن ژولیۆ کوری(بە ھاوبەشی لەگەڵ فرێدریک ژولیۆ کوری) فەڕەنسا کیمیا "بۆ دروستکردنی توخمە تیشکدەرەکانی نوێ" ١٩٣٨ 75px پێرل باک ئەمریکا وێژە "بۆ ئەو وەسفە دەوڵەمەند و ئەفسانەیییەی ژیانی جوتیارانی چیین" ١٩٤٥ 75px گابریێلا میسترال چیلی وێژە "بۆ ئەو شعرە گۆرانییە ئیلھام بەخشە بەھێزەی کە وایکرد ناوەکەی ببێت بە ئاسۆی ھەموو جیھانی ئەمریکای لاتینی " ١٩٤٦ 75px ئیمێلی گرین بالچ(بە ھاوبەشی لەگەڵ جۆن مۆت) ئەمریکا ئاشتیی "بۆ ئەو کارانەی بە درێژایی ژیانی ئەنجامی دا لە پێناو ئاشتی ". ١٩٤٧ 75px جێرتی کۆری(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە کاڕڵ فێردیناند کۆری و بێرناردۆ ھۆسایی) ئەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی دابڕینی گۆڕینی کارای یاریدەدەر بۆ کاتیگۆجین" ١٩٦٣ 75px ماریا گۆپەرت مایەر(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە J. Hans D. Jensen و Eugene Wigner) ئەمریکا فیزیک "بۆ دۆزینەوەکانیان پەیوەندبە بەرگی ناوکی" ١٩٦٤ 75px دۆرۆتی ھۆدگکین شانشینی یەکگرتوو کیمیا "بۆ دیاریکردنەکانی پێکھاتەکانی ماددە زیندە کیمیایییە گرنگەکان بە تەکنیکی تیشکی ئێکس " ١٩٦٦ 75px نیلی زاکس(بە ھاوبەشی لەگەڵ شموئێل یووسف عەگنۆن) سوێد – ئەڵمانیا وێژە بۆ نووسینە نایاب و ناوازەکانی" ١٩٧٦ 75px بێتی ویلیامز شانشینی یەکگرتوو ئاشتیی بۆ دامەزراندنی بزووتنەوەی ئاشتیی ئیرلەندای باکوور (دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ کۆمیتەی ئاشتی خەڵک) 75px مایرێد ماگوێر ١٩٧٧ 75px ڕۆسالین یالۆو(بە ھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە ڕۆجەر گۆلمین و ئەندریو شاڵی) ئەمریکا پزیشکی "بۆ گەشە پێدان و تاقیکردنەوەی بەرگری تیشکدەر لە ھۆڕمۆنی پێپتاید" ١٩٧٩ 75px دایکە تیرێسا ھیندستان و یووگۆسلاڤیا ئاشتیی سەرۆکی میسیۆنەری خێرخوازی، کەلکەتە. ١٩٨٢ 75px ئالڤا مێردال(بە ھاوبەشی لەگەڵ ئالفۆنسۆ گارسیا ڕۆبلیس) سوێد ئاشتیی وەزیری پێشوی حکوومەت و دیپلۆماتکار و نووسەر. ١٩٨٣ 75px باربارا مەککلینتۆک ئەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی ئەندامی چینی گوێزەرەوە" ١٩٨٦ 75px ڕیتا لێڤی مۆنتالچینی(بە ھاوبەشی لەگەڵ Stanley Cohen) ئیتالیا – ئەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەکانی ھۆکارەکانی گەشەکردن" ١٩٨٨ 75px گێرترود ئێلیۆن(بە ھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە James W. Black و George H. Hitchings) ئەمریکا پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی بنەمای گرینگ بۆ چارە سەری سڕکەرەکان " ١٩٩١ 75px نادین گۆردیمەر ئەفریقای باشوور وێژە "بۆ نوسینە ئەفسانەیییە نایابەکانییەوە لە سەر وتەکانی ئەلفرێد نۆبڵ کە سودمەندە بۆ مرۆڤایەتی" 75px ئون سان سو چی بورما ئاشتیی "بۆ خەبات و تێکۆشانی ئاشتیانەی لە پێناو دیموکراسی و مافەکانی مرۆڤ" ١٩٩٢ 75px ڕیگۆبەرتا مەنچو گواتیمالا ئاشتیی " "لە بەرامبەر کار و چالاکییەکانی لە بواری دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و تێگەیشتن لە نێوان نەتەوە و کولتوورە بنیاتنراوەکان لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە مافی خەڵکی ڕەسەن peoples" ١٩٩٣ 75px تۆنی مۆریسۆن ئەمریکا وێژە "یۆ ورد بینی و ناوەڕۆکی شاعیرانە لە ڕۆمانەکانیدا کە ڕووکەشە سەرەکییەکانی ئەمریکا دەردەخا" ١٩٩٥ 75px کریستیانە نوسلاین ڤۆلھارد(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Edward B. Lewis و Eric F. Wieschaus) ئەڵمانیا پزیشکی "لە پای ئەو کار و توێژینەوەیان لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی جێنەتیکی لەسەر گەشەکردنی ئاولەمە." ١٩٩٦ 75px ڤیسواڤا شیمبۆرسکا پۆلەندا وێژە "بۆ شیعرە تەنز ئامێزەانی کە لە چوارچێوەیەکی مێژووی و ژیانی مەعریفی و تیشک خستنە سەر بەشەکانی حەقیقەتی مرۆڤایەتی بوو reality" ١٩٩٧ 75px جۆدی ویلیامز(بەھاوبەشی لەگەڵ International Campaign to Ban Landmines) ئەمریکا ئاشتیی "لەپای کارەکانی بۆ پاککردنەوە و قەدەغەکردنی بەکارھێنانی مین لە دژی مرۆڤ" ٢٠٠٣ 75px شیرین عیبادی ئێران ئاشتیی "بۆ کاروچالاکییەکانی لە بوارەکانی دێموکراسی و مافەکانی مرۆڤ و بە تایبەت مافەکانی ژنان و منداڵان " ٢٠٠٤ 75px ئێلفرێدە ئیلینێک نەمسا وێژە "بۆ چوونە ناوەوەی  مۆسیقای دەنگ و دەنگی دژ لە ڕۆمان و شانۆنامەکاندا کە بە گڕوتینێکی  زمانەوانی تایبەتەوە پەردەی لەسەر  خراپەکانی کڵێساو کۆمەڵگا و هێزی سڕینەوە  هەڵماڵی" 75px وانگاری ماتای کینیا ئاشتیی «بۆ بەشدارییەکانی لەپێناو گەشەپێدانی جێگیریی، دێموکراسی و ئاشتی» 75px لیندا بڕاون باک
(بە ھاوبەشی لەگەڵ ڕیچارد ئەکسل) ئەمریکا پزیشکی «بۆ دۆزینەوەی وەرگرە بۆندارەکان و ڕێکخستنی ئامێری بۆنکردن.» ٢٠٠٧ 75px دۆریس لێسینگ شانشینی یەکگرتوو وێژە "بەهۆی بەکارهێنانی ئەزموونی ژنبوونیەوە ،بە گومان و هێزی پێشبینیکردنەوە و خستنە ژێر پشکنینی بەشێکی شارستانییەتی." ٢٠٠٨ 75px فرانسواز باری سینۆسی
(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Harald zur Hausen و Luc Montagnier) فەڕەنسا پزیشکی " لە پای دۆزینەوەکەیان بوو دەربارەی ڤایرۆسی نەمانی بەرگری لە مرۆڤ." ٢٠٠٩ 75px ئیلیزابێت بلاکبێرن(بەھاوبەشی لەگەڵ Jack W. Szostak) ئەمریکا – ئوسترالیا پزیشکی "بەهۆی دۆزینەوەی ئەوەی کە چۆن کرۆمۆسۆمەکان بەهۆی تیلۆمەرەکانەوە پارێزراون لە هەڵوەشاندن." 75px کارۆل گریدەر(بەھاوبەشی لەگەڵ Jack W. Szostak) ئەمریکا 75px عادا یۆنات(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Venkatraman Ramakrishnan و Thomas A. Steitz) ئیسرائیل کیمیا"بۆ توێژینەوەکەی لەسەر پێکھاتە و کاری ڕایبۆسۆم" 75px ھێرتا مولەر ئەڵمانیا – ڕۆمانیا وێژە"who, with the concentration of poetry and the frankness of prose, depicts the landscape of the dispossessed" 75px ئێلینۆر ئۆسترۆم(بەھاوبەشی لەگەڵ Oliver E. Williamson) ئەمریکا ئابووری"for her analysis of economic governance, especially the commons" ٢٠١١ 75px ئەلن جۆنسن سیرلیف لیبیا ئاشتیی "بۆ خەباتی ئاشتیانەیان لە پێناو سەلامەتی و مافەکانی ژنان ھەروەھا بۆ بەشداریان لە کاری ئاشتیانەدا " 75px لیما گبۆوی 75px  یەمەن ٢٠١٣75px ئالیس مونرۆ کەنەدا وێژە"بۆ لێھاتوویی لە نووسینی کورتە چیرۆکی ھاوچەرخ" ٢٠١٤75px مەی بریت مۆزەر(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Edvard Moser و John O'Keefe) نەرویژ پزیشکی "بۆ دۆزینەوەی ئەو خانانەی کە سیستەمی شوێنی مێشک پێک ئەھینن " 75px (بەھاوبەشی لەگەڵ کایلاش ساتیارتی) پاکستان ئاشتیی"بۆ تێکۆشانی لە دژی سەرکوتکردنی منداڵان و گەنجان ھەوڵەکانی بۆ بەدەست ھێنانی مافی خوێندن بۆ منداڵان". ٢٠١٥ 75px تو یویو(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە William C. Campbell و Satoshi Ōmura) چین پزیشکی"بۆ دۆزینەوەی دەرمانێک نوێ بۆ چارەسەری مەلاریا" 75px سڤێتلانا ئالیکسیێڤیچ بێلارووس وێژە"for her polyphonic writings, a monument to suffering and courage in our time" ٢٠١٨75pxدانا ستریکلەند(shared with Gérard Mourou and Arthur Ashkin)کەنەدافیزیک"for their method of generating high-intensity, ultra-short optical pulses"75pxفرانسیس ئارنۆڵد(بەھاوبەشی لەگەڵ ھەریەکە لە Gregory Winter و George Smith)ئەمریکاکیمیا"بۆ دۆزینەوەی ڕێگایەکی نوێ لە بەکارھێنانی پەرەسەندنی ئاراستەکراو بۆ ئەندازیاری ئەنزیمەکان"75pxنادیە موراد(بە ھاوبەشی لەگەڵ Denis Mukwege)عێراقئاشتیی"بۆ ھەوڵەکانی بۆ کۆتایی ھێنان بە بەکارھێنانی توندوتیژی سێکسی وەک چەکێک لە جەنگ و ململانێی چەکداریدا"75pxئۆلگا تۆکارچوکپۆلەنداوێژە"for a narrative imagination that with encyclopedic passion represents the crossing of boundaries as a form of life" ٢٠١٩75px (بەھاوبەشی لەگەڵ مایکڵ کریمر و ئەبھیجەت بانەرجی) فەڕەنسی و ئەمریکی ئابووری"بۆ پێشنیارەکەیان لەپێناو کەمکردنەوەی ھەژاری"Nobel Prize 2019 nobelprize.org ٢٠٢٠ ئەندریا گیز(shared with Reinhard Genzel and Roger Penrose) ئەمریکا فیزیک"لەمەڕ دۆزینەوەکەیان لەبارەی بوونی ماددەی زۆر گەورە لە چاڵە ڕەشەکە"Nobel Prize 2020 nobelprize.org75px (بەھاوبەشی لەگەڵ جنیفەر داودنا) فەڕەنسا کیمیا"پەرەپێدانی شێوازێک لە دەستکاریکردنی جینۆمی"name="Nobel Chemistry Prize 2020" nobelprize.org75px (بەھاوبەشی لەگەڵ ئیمانیۆڵ شاربێنتی) ئەمریکا کیمیا"پەرەپێدانی شێوازێک لە دەستکاریکردنی جینۆمی"name="Nobel Chemistry Prize 2020"nobelprize.org75px  ئەمریکا وێژە"بۆ دەنگە شیعرییە بێ وێنەکەی، کە بە جوانییە تەواوەکەی، بوونی تاک گشتگیر دەکات" ٢٠٢١75px (بەھاوبەشی لەگەڵ دیمیتری موراتۆڤ) فلیپین ئاشتیی""بۆ ھەوڵەکانیان لە پاراستنی ئازادی ڕادەربڕین، کە مەرج و ھۆکارێکە بۆ دیموکراسی و ئاشتی بەردەوام".Nobel Prize 2021 nobelprize.org٢٠٢٢75pxفەڕەنساوێژە"بۆ ئەو بوێری و وردبینییە کلینیکییەی کە بەھۆیەوە ڕەگ و دوورکەوتنەوە و سنوورەکانی بەکۆمەڵی یادەوەریی کەسی ئاشکرا دەکات"

 سەرچاوەکان 

پۆل:ئەو خەڵاتانەی ژنانیان شکۆدارکردووە
پۆل:ژنانی براوەی خەڵاتی نۆبێل
پۆل:خەڵاتە زانستییەکان شکۆدارکردنی ژنان