وشکبوونەوە

لە فیسیۆلۆژیدا، وشکبوونەوە () بریتییە لە کەمبوونەوەی تێکڕای ئاوی لەش کە دەبێتە ھۆی تێکدانی کردارەکانی مێتابۆلیزم. ئەم حاڵەتە کاتێک ڕوودەدات کە لەدەستدانی ئاوی پتر بێت لە وەرگرتنی، کە زۆرجار بەھۆی ئارەقکردنی زۆر، دۆخی تەندروستی، یان نەخواردنەوەی ئاوی پێویست دروست دەبێت. وشکبوونەوەی سووک ھەروەھا دەکرێت بەھۆی میزکردنی نوقمبوون (immersion diuresis)ەوە دروست ببێت، کە لەوانەیە مەترسیی نەخۆشیی پەستان لە نوقمبوواندا زیاد بکات.

زۆربەی خەڵک دەتوانن بەرگەی کەمبوونەوەی ٣-٤٪ی ئاوی گشتیی لەش بگرن بەبێ گرفت یان کاریگەریی خراپی تەندروستی. کەمبوونەوەی ٥-٨٪ دەبێتە ھۆی ماندووێتی و سەرگێژخواردن. لەدەستدانی زیاتر لە ١٠٪ی ئاوی گشتیی لەش دەبێتە ھۆی تێکچوونی جەستەیی و دەروونی، کە لەگەڵیدا تینووێتیی توند دروست دەبێت. مردن بەھۆی لەدەستدانی ١٥ بۆ ٢٥٪ی ئاوی لەشەوە ڕوودەدات.Ashcroft F, Life Without Water in Life at the Extremes. Berkeley and Los Angeles, 2000, 134-138. وشکبوونەوەی سووک زۆرجار بە چارەسەری وشکبوونەوە بە دەم چاک دەبێتەوە، بەڵام حاڵەتە توندەکان پێویستیان بە شلەی ناو خوێنبەر دەبێت.

وشکبوونەوە دەکرێت ببێتە ھۆی بەرزیی سۆدیۆمی خوێن (ئاستی بەرزی ئایۆنەکانی سۆدیۆم لە خوێندا). ئەمە جیاوازە لە کەمبوونی قەبارەی خوێن (لەدەستدانی قەبارەی خوێن، بەتایبەتی پلازمای خوێن).

وشکبوونەوەی درێژخایەن دەکرێت ببێتە ھۆی بەردی گورچیلە ھەروەھا گەشەسەندنی نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە.

 ھۆکارەکان 
وشکبوونەوە بەھۆی نەخواردنەوەی ئاوی پێویست، یان لەدەستدانی بڕێکی زۆر شلە لەوەی کە وەریدەگریت دروست دەبێت؛ جا لە ڕێگەی ئارەقکردنەوە، فرمێسک، ڕشانەوە یان سکچوون بێت. توندیی وشکبوونەوە پشت بە ھەندێک فاکتەر دەبەستێت وەک کەشوھەوا، ئاستی چالاکیی جەستەیی و خۆراک.

 نیشانەکان 
نیشانەکان بریتین لە تینووێتی و گۆڕانکاریی دەماریی وەک سەرئێشە، نائاسوودەیی گشتی، و ماندووبوون. نیشانەکانی وشکبوونەوە تا دێت توندتر دەبن لەگەڵ زیاتر لەدەستدانی ئاوی لەش. وشکبوونەوەی مامناوەند دەبێتە ھۆی کەمبوونەوەی توانای مەعریفی (تەرکیز و بیرکردنەوە). لەکاتێکدا لە کەسانی سەروو تەمەن ٥٠ ساڵیدا، بە ھەڵکشانی تەمەن ھەستکردن بە تینووێتی کەم دەبێتەوە. لێکۆڵینەوەیەک ئەوەی دەرخستووە کە ھیچ جیاوازییەک لە وەرگرتنی شلە لە نێوان گەنج و پیردا نییە، بەڵام زۆر لە بەساڵاچووان دوچاری نیشانەکانی وشکبوونەوە دەبن بەھۆی کەمتر ھەستکردن بە تینووێتی.

نیشانەکانی وشکبوونەوە لە گەورە و منداڵدا بریتین لە:
 ھەستکردن بە تینووێتی
 میزێکی ڕەنگ تۆخ (زەردی تۆخ)
 ھەستکردن بە گێژبوون یان سووکبوونی سەر
 ھەستکردن بە ماندووبوون
 وشکبوونی دەم، لێوەکان و چاوەکان
 کەم میزکردن (کەمتر لە ٤ جار لە ڕۆژێکدا)

 دیاریکردنی نەخۆشییەکە 
لەسەر بنەمای نیشانە جەستەییەکان، پزیشک دەتوانێت دۆخەکە دەستنیشان بکات. ئەگەر تووشی وشکبوونەوە بووبیت، لەوانەیە فشاری خوێنت دابەزێت، بەتایبەتی کاتێک لە شوێنی ڕاکشانەوە بۆ شوێنی وەستاو دەجوڵێیت، لێدانی دڵ خێراتر دەبێت لە ڕێژەی ئاسایی و ڕۆیشتنی خوێن بۆ پەلەکان کەم دەبێتەوە. بۆ دڵنیابوون لە دەستنیشانکردن و دیاریکردنی پلەی وشکبوونەوەکە، لەوانەیە پشکنینی دیکەت بۆ بکرێت، وەک:
 پشکنینی خوێن: نموونەی خوێن بەکاردێت بۆ پشکنینی ژمارەیەک لە ھۆکارەکان، وەک ئاستی ئەلیکترۆلایتەکان — بەتایبەتی سۆدیۆم و پۆتاسیۆم.

 خۆپاراستن و کۆنترۆڵکردن 
 ئاوێکی زۆر بخۆرەوە.
 خواردنی ئەو خۆراکانەی کە بڕێکی زۆر ئاویان تێدایە وەک میوە و سەوزە.
 کەمکردنەوەی ئەو خواردنەوانەی کە کافیینیان تێدایە وەک قاوە، چا و خواردنەوە وزەبەخشەکان.
 دوورکەوتنەوە لە خواردنەوە کحولییەکان یان سنووردارکردنیان.

 سەرچاوەکان 

 www.webmd.com
 www.healthline.com

پۆل:خۆراک
پۆل:وشکبوونەوە