زمانی تاڵشی

زمانی تاڵشی () زمانێکە کە خەڵکی تاڵش قسەی پێدەکەن. لە ڕووی بنەماڵەوە بەشێکە لە زمانە ھیندوئەورووپایییەکان. ئەم زمانە لە پارێزگای گێڵان و بەشێکی پارێزگای ئەردەوێڵ لە ئێران و ھەندێک ناوچە لە باشووری ئازەربایجاندا، لەلایەن ٢٠٠٫٠٠٠ کەس بەکاردەھێنرێت. ئەم زمانە نزیکایەکی زۆری لەگەڵ زمانی تاتی ھەیە. زمانی تاڵشی بە زارەکانی جۆراوجۆر وەکوو: باکووری (لە ئێران و ئازەربایجان)، ناوەندی و باشووری (لە ئێراندا) قسەی پێدەکرێت. تاڵشی لەگەڵ زمانی فارسی ھەتا ھەندێک نزیکایی ھەیە، بەڵام بەتەواوی شایانی تێگەیشتن نییە. لە ئەتڵەسی یوونێسکۆ تایبەت بە زمانگەلی مەترسی لەسەری جیھاندا، تاڵشی وەکوو زمانێکی "بەرگەنەگر" پۆلێن کراوە.

 مێژوو 
بنەچەی ناوی تاڵش دیار نییە بەڵام مێژوویەکی زۆر کۆنی ھەیە. ناوی خەڵکی تاڵش لە سەرچاوە یەکەمە عەرەبییەکان ئەڵتایلاشان و لە فارسیدا تەوالیش و تالیشان ھاتووە کە شێوازی کۆکردنەوەی وشەی تالیشە. تاڵشی باکوور (ھەڵکەوتوو لە کۆماری ئازەربایجان) لەنەزەر مێژوو بە تاڵشی گووشتاسبی دەناسرێت. ناوی تاڵشیان ھەموو کات لەگەڵ گێڵان یان موغان ھێناوە. حەمدوڵڵا مەستەوفی لە ساڵانی ١٣٣٠ ھەتاوی لەبارەی زمانی گووشتاسبی گوتوویەتی (ھەڵکەوتووی ناوچەی سنووری خەزەر لە گێڵانەوە ھەتا شیرڤان) زمانی پاڵەوی بە زمانی گێڵانەکان دەگەیەنێت.مستوفی، حمدالله: «نزهةالقلوب، به كوشش محمد دبیرسیاقی، انتشارات طهوری، ۱۳۳۶. Mostawafi, Hamdallah, 1336 AP / 1957 AD. Nozhat al-Qolub. Edit by Muhammad Dabir Sayyaqi. Tahuri publishers. (فارسی) ئەگەرچی ھیچ سەرچاوەیەکی تۆمارکراو لەبەر دەستدا نییە، زمانێک کە لە زمانناسیی ئێراندا وەکوو ئازەری دەخوێندرێتەوە دەتوانێت پێشینێک لە ھەردوو زمانەکانی تاڵشی و تاتی بێت. گریمانەی میلێر (١٩٥٣) سەبارەت بە ئازەرییەکانی ئەردەوێڵ، ھەر ئەو جۆرەی کە لە چوارینەی شێخ سەفیدا ھاتووە، جۆرێک تاڵشی بووە، لەلایەن ھێنێنگەوە (١٩٥٤) تۆمارکراوە.Henning, W. B. 1954. The Ancient Language of Azerbaijan. Transactions of the Philological Society, London. p 157-177. Asatrian, G. and H. Borjian, 2005. Talish: people and language: The state of research. Iran and the Caucasus 9/1, p 43-72 لە وێژەی ڕۆژاواییی خەڵک و زمان ھەندێک کات تاڵشی وەکوو تاڵیشی یان تۆڵیشی دەخوێندرێتەوە، بەڵگە نووسراوەکان لەبارەی تاڵیشی دەگمەنن.

 جوگرافیا 
لە باکووری ئێراندا، زمانی تاڵشی لە شەش شاران بەکاردەھێنرێت: ماساڵ، ڕزوان شەھر، ھەشتپەر، فوومەن، شەفت، ماسووڵە، بەڵام لە دوو شاری ماساڵ و ماسوڵەن کە بەتەنیا زمانی تاڵشی بەکاردێت و لە شارەکانی دیکە خەڵک بە گیلەکی و ئازەریش قسە دەکەن. لە ئازەربایجاندا زمانی تاڵشی لە ھەشت شار بەکاردەھێنرێت: ئاستارا (٩٨٪)، لێریک (٩٠٪)، لەنکەران (٩٠٪)، ماساللی (٣٦٪). 

تاڵشی لەگەڵ زمانەکانی گیلەکی، ئازەربی و فارسی تێکەڵاوی ھەبووە. لە باشووردا تاڵشەکان و گیلەکەکان پێکەوە ژیانی خۆیان بەڕێوە دەبەن. بەم حاڵە سەرچاوەیەکی کەمتر نیشان دەدات کە تاڵشی خۆی جێگری گیلەکی دەکات. لە باکووری گێڵان، تورکیی ئازەربایجانی لەدوای ھاتنی تورکەکان بەم ناوچەیە جێگری ھەندێک لە شارە تاڵشەکان وەکوو ئاستارا کرا. بەم حاڵە خەڵکی دەوروبەری لەوەندویل و ناوچە چیاکان، زمانی تاڵشییان ڕاگرتووە. بێھزاد بێھزادی، نووسەری "فەرھەنگی فارسی ئازەربایجانی" دەڵێت: "دانیشتووانی ئاستارا تاڵشن و لە پەنجا ساڵی ڕابردوودا (نزیکەی ساڵی ١٩٥٣) لەبیرم دێت کە گەورەکانی خێزانی ئێمە بەو زمانە قسەیان دەکرد و زۆربەی دانیشتووەکانیش بەو زمانە قسەیان دەکرد. لە دێیەکانی دەوروبەر پێموایە تەنیا ھەندێکی کەم تورکییان دەزانی".Behzadi, B, 1382 AP / 2003 AD. Farhange Azarbâyjani-Fârsi (Torki), p. 10. Publication: Farhange Moâser.   In Persian: حقیقت تاریخی این است که آذربایجانی، ایرانی است و به زبان ترکی تکلم می‌کند. اینکه چگونه این زبان در بین مردم رایج شد، بحثی است که فرصت دیگر می‌خواهد. شاهد مثال زیر می‌تواند برای همه‌‌ این گفتگوها پاسخ شایسته باشد. اهالی آستارا طالش هستند و تا پنجاه سال پیش که نگارنده به خاطر دارد پیران خانواده ما به این زبان تکلم می‌کردند و اکثریت عظیم اهالی نیز به زبان طالشی صحبت میکردند. در دهات اطراف شاید تعداد انگشت‌شماری ترکی بلد بودند. لە نزیکەی لیسار ھەتا ھەشتپەر، ئازەرییەکان و تاڵشەکان لە پەنا یەکدا دەژین، کە تاڵشی زیاتر لە دێیە چووکەکان قسەی پێدەکرێت. لە باشووری ئەسالێم ئەوانەی کە بە ئازەری دەدوێن، زۆر کەمن و زیاتر بە تاڵشی و فارسی لەناو شارەکاندا قسە دەکەن. لە کۆماری ئازەربایجاندا، تاڵشی کەمتر لەگەڵ ئازەری و ڕووسی تێکەڵ بووە ھەتا ئەم جۆرەی کە تاڵشی لە ئێراندا لەگەڵ فارسی تێکەڵ بووە.Abdoli, A. 1380 AP / 2001 AD. Farhange Tatbiqiye Tâleši-Tâti-Âzari (Comparative dictionary of Talyshi-Tati-Azari), p 31-35, Publication:Tehran, "šerkate Sahâmiye Entešâr" (فارسی). تاڵشی ناوەندییان لە ھەموو زارەکانی تاڵشی باشتر و ڕەسەنتر زانیوە.

 دابەشکردن و زمانە پەیوەندیدارەکان 
تاڵشی بە لقی ئێرانی باکووری ڕۆژاوای زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان پەیوەندی ھەیە. گرووپی زارەکانی تاتی لە ھەموو ناوچەی تاڵش لە باشووری ڕۆژاوای کەژاڵ و شاھڕوود و باشووری تارۆم قسەی پێدەکرێت. ئەو خێزانە زمانییە نابێت لەگەڵ خێزانی تری تاتی کە زیاتر لە فارسی نزیکە تێکەڵ بکرێت. ھەروەھا تاڵشی تا ئاستێکی بەرز لە کوردیی زازاکی کە ئێستا لە تورکیا و باکووری کوردستان پێی دەدوێن و زمانە کاسپیەنەکان و سمنانی کە لە ئێراندا قسەی پێدەکرێت، نزیکی ھەیە.

 ھەڵسەنگاندنی زمانی تاڵشی و زمانە ئێرانییەکان 
تاڵشەکان، تاتەکان و تەبەرییەکان بە ئەم زمانانەی دەدوێن کە زۆر کات لەگەڵ زمانی فارسی جیاوازن و لەگەڵ زمانەکانی مادی، پارتی و ئەوێستایی نزیکایەتیی زۆرتریان ھەبووە.دیاکۆنف، ا.م. مێژووی ماد، وەرگێڕ کەریم کشاوەرز زمانی تاڵشی بە زمانەکانی لوڕی، ئەوێستایی و کوردی نزیکە.ھەنبانە بۆرینەی گەورەی ئیسلامی جڵدی ١٤ (مدخل تالش). عەلی عەبدولیعەلی عەبدولی، فەرھەنگی تەتبیقی تاڵشی - تاتی - ئازەری، تاران، ١٣٨٠ ھەتاوی. ھەموو ئەو زمانە نزیکانە لە دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا جێیان گرتووە. بەڵام زمانی فارسی، لەبەر جیاوازییەکانی لە دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باشووری ڕۆژاوا جێی گرتووە.Ethnologue report for Talysh ھەروەھا زمانی تاڵشی لەگەڵ زمانی خەڵکی باشووری ئێران کە یەکێک لە زمانەکانی باشووری ڕۆژاوای ئێرانە، نزیکایەکی زۆری ھەیە.

 تاڵشی و زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا 
زمانی تاڵشی لە پێناو زمانەکانی خوارەوە، دەستەی زمانەکانی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوای سازدەکات:Northwestern Iranian Languages on Ethnologue
 لقی زمانی کاسپیەن (تەبەری، گیلەکی، تاتی، تاڵشی)
 لقی زمانی کوردی
 لقی زمانی زازا-گۆرانی
 لقی زمانی سمنانی
 لقی زمانی ناوەندی ئێران
 لقی زمانی ئوورمووری-پەراچی
 لقی زمانی خەلج

 وشەکان 
ئینگلیزیکوردیی زازاکیکوردیی کورمانجیتاڵشیی ناوەندیتاڵشیی باشووریتاتیتاڵشیفارسیتەبەریbig  gırd, pilgirs, mezin ? yâl  yâl  pilla  bozorg, gatboy, son  laj / laz / laclaw (boy), kur (son) zoa, zua  zôa, zue  zu'a, zoa  zâ  Pesarrikâbride  veyvebûk vayü  vayu  gēša, veyb  vayu, vēi  arusâruscat  pısing, xone (tomcat)pisîk, kitik  kete, pišik, piš  peču  peču, pešu, piši  pešu  gorbe, pišibômšicry (v)  bermayengirîn bamē  beramestē  beramē  beramesan  geristanBərme/bermedaughter, girl (little)  kêna/keyna, çêna http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=k%C4%B1z&z= keç (girl), dot (daughter) kina, kela  kilu, kela  kina, kel(l)a  kille, kilik  doxtarkijâday  roc, roz, rojroj rüž, ruj  ruz  ruz, roz  ruz  ruzrujeat (v)  werdenxwarin hardē  hardē  hardē  hardan  xordanbaxerdenegg  hak hêk uva, muqna, uya  âgla  merqona  xâ, merqowna  toxme morqmerqeneeye  çımçav čâš  čaš,  čam  čēm  čašm  čašmčəš/češfather  pi, pêr, bawk, babî http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=baba&z= bav dada, piya, biya  dada  ?  pē  pedarpier/bevâfear (v)  tersayentirsîn purnē, târsē  târsinē, tarsestē  tarsē  tarsesan  tarsidanbatersienflag  ala http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=bayrak&z= ala filak  parčam  ?  ?  parčam, derafšalam (عەلەم)food  nan, werdxwarin xerâk  xerâk  xerâk  xuruk  xorâkxərâk/xerâkgo (v)  şiyençûn  šē  šē  šē  šiyan  raftan, šodanŠien/Šiyenhouse  keye, çeye http://turkcekurtcesozluk.com/peyv.php?peyv_id=keye http://turkcekurtcesozluk.com/peyv.php?peyv_id=ceye xanî ka  ka  ka  ka  xânesəre/serelanguage; tongue zıwan, zonziman zivon  zun  zavon  zuân  zabânzəvun, zevun, gapmoon  aşmeheyv / hîv mâng, uvešim  mâng  mang  mung, meng  mâhmungmother  maye, mare, dayîke, dadî http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=anne&z= mak, dayik mua, mu, nana  nana  ?  mâ, dēdē, nana  mâdar, nanemâr, nenâmouth  fekdev qav, gav  ga, gav, ga(f)  qar  gar mâhmânight  şew şev šav  şaw  šav  šav  šabšunorth  zime, vakur http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=vakur&z=zztr bakur kubasu  šimâl  ?  ?  šemâlNesujer, šûmâlhigh  berzbilind, berz http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=y%C3%BCksek&z=trkrm  berz  berz  berj  berenj  bolandbelend, derâzsay (v)  vatene gotin votē  vâtē  vâtē  vâtan  goftanbâiten, bauten, batensister  wayexwîşk, xwang huva, hova, ho  xâlâ, xolo  xâ  xâv, xâ  xâhardedâ, xâxersmall  qıj, wırdbiçûk ruk, gada  ruk  ruk  velle, xš  kučakpečuk, seskesunset  rocawan, rojawan http://turkcekurtcesozluk.com/legerin.php?legerin=rojawan&z= rojava šânga  maqrib  ?  ?  maqrebxârxet, qarbsunshine  tije,http://turkcekurtcesozluk.com/peyv.php?peyv_id=tije_44594  zerq tîroj, tav/hetav şefhaši  âftâv  ?  ?  âftâbaftôwater  aw, awkav uv, ôv  âv  âv  âv  âbû, uwoman, wife  cınijin žēn  žēn, žen  yen, žen  zanle, zan  zanzenâyesterday  vızêrduh/diho zina  zir, izer  zir, zer  zir  diruz, didene

 ئەلفوبێیەکان 
ئەلفوبێی لاتینی
 A a B в Ç ç D d E e Ә ә F f G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s Ş ş T t U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ Ь ь

ئەلفوبێی سیرلیکی
 A a Б б В в Г г Ғ ғ Д д Е е Ә ә Ж ж З з И и Ы ы J j К к Л л М м Н н О о п п Р р С с Т т Y y Ф ф Х х Һ һ Ч ч Ҹ ҹ Ш ш

 ئەمانەش ببینە 
 تاڵش
 خەڵکی تاڵش

 سەرچاوەکان 

پۆل:زمانە کاسپیەنیەکان
پۆل:زمانەکانی ئازەربایجان
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی پارێزگای گێڵان