تبت

تبت (بە چینی: 西藏) ناوچەیەکە لە بەشی ڕۆژاوای ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، زۆربەی بانەکانی تبت دەگرێتەوە و نزیکەی ٤٧٠٬٠٠٠ میلی چوارگۆشە (١٬٢٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە) دەگرێتەوە. زێدی گەلی تبتە. ھەروەھا دانیشتووی بانەکان گرووپە ئێتنیکییەکانی دیکەن وەک مەنگۆلەکان، مۆنپا، تامانگ، چیانگ، شێرپا، لۆبا و لە سەدەی بیستەمەوە چینییەکانی ھان و ھوی. تبت بەرزترین ناوچەی سەر زەوییە و تێکڕای بەرزییەکەی ٤٣٨٠ مەتر (١٤٠٠٠ پێ)یە. بەرزترین بەرزایی لە تبت کە دەکەوێتە زنجیرەچیای ھیمالایا، چیای ئێڤرستە، بەرزترین چیای زەوی، کە ٨٨٤٨ مەتر (٢٩٠٠٠ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزە.

ئیمپراتۆریەتیی تبت لە سەدەی حەوتەمدا سەریھەڵدا. لە لووتکەی خۆیدا لە سەدەی نۆیەمدا، ئیمپراتۆریەتیی تبت زۆر لە دەرەوەی بانەکانی تبت درێژ بووەوە، لە حەوزی تاریم و پامیر لە ڕۆژاواوە تا یوونان و بەنگال لە باشووری ڕۆژھەڵات. پاشان دابەش بوو بەسەر چەندین ناوچەی جیاوازدا. زۆربەی بەشەکانی ڕۆژاوا و ناوەڕاستی تبت (ئو-تسانگ) زۆرجار لایەنی کەم بەناو یەکگرتوو بوون لەژێر زنجیرەیەک حکوومەتی تبت لە لھاسا، شیگاتسێ، یان شوێنە نزیکەکان. ناوچەکانی ڕۆژھەڵاتی خام و ئامدۆ زۆرجار پێکھاتەیەکی سیاسیی خۆماڵیی زیاتر لاناوەندییان پاراست، کە لە نێوان ژمارەیەک میرنشینی بچووک و گرووپی خێڵەکیدا دابەشکرابوون، لە ھەمان کاتدا زۆرجاریش دەکەوتنە ژێر دەسەڵاتی چینەوە؛ زۆربەی ئەم ناوچەیە لە کۆتاییدا لکێندرا بە پارێزگاکانی سیچوان و چینگھای چینەوە. سنوورەکانی ئێستای تبت بە گشتی لە سەدەی ١٨دا دامەزران دوای ئەوەی فەرمانێکی ئیمپراتۆری لەلایەن ئیمپراتۆر کانگسییەوە بۆ نووسراوەکانی کێلی ئیمپراتۆری بۆ ئارامکردنەوەی تبت لە ساڵی ١٧٢٠ی زایینیدا بڵاوکرایەوە، و سێزدە بەند بۆ چارەسەرکردنی کاروباری چینگھای لە ساڵی ١٧٢٤دا پێشکەش بە ئیمپراتۆر یۆنگژێنگ کرا.

دوای شۆڕشی شینھای دژی شانشینی چینگ لە ساڵی ١٩١٢، سەربازانی چینگ چەک کران و لە تبت دەرکران، بەڵام بەپێی دەستوور لەلایەن کۆماری چینەوە وەک ناوچەی تبت داواکرا. دالای لامای ١٣ھەم لە ساڵی ١٩١٣ سەربەخۆیی ناوچەکەی ڕاگەیاند، ھەرچەندە نە لەلایەن حکوومەتی کۆماری چین و نە ھیچ ھێزێکی بیانییەوە دانپێدانەنرا. لھاسا دواتر کۆنترۆڵی ڕۆژاوای شیکانگیشی کرد. ناوچەکە تا ساڵی ١٩٥١ ئۆتۆنۆمیی خۆی پاراست کاتێک دوای شەڕی چامدۆ، لەلایەن کۆماری گەلی چینەوە داگیرکرا و لکێندرا. تەواوی بانەکە کەوتە ژێر ئیدارەی کۆماری گەلی چینەوە. حکوومەتی تبت دوای شکستی ڕاپەڕینی تبت لە ساڵی ١٩٥٩ ھەڵوەشایەوە. ئەمڕۆ، چین ڕۆژاوا و ناوەڕاستی تبت وەک ناوچەی ئۆتۆنۆمی شیزانگ بەڕێوەدەبات لەکاتێکدا ناوچەکانی ڕۆژھەڵات ئێستا زۆربەیان پارێزگای ئۆتۆنۆمین لەناو پارێزگاکانی چینگھای، گانسو، یوونان و سیچوان.

بزووتنەوەی سەربەخۆیی تبت بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن دیاسپۆرای تبتەوە سەرکردایەتی دەکرێت. گرووپەکانی مافی مرۆڤ حکوومەتی چینیان بە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە تبت تۆمەتبار کردووە، لەوانە ئەشکەنجە، دەستگیرکردنی ھەڕەمەکی و سەرکوتکردنی ئایینی، لەگەڵ ئەوەی حکوومەتی چین بە توندی کۆنترۆڵی زانیاری دەکات و چاودێری دەرەکی ڕەتدەکاتەوە. لەکاتێکدا کە ڕاپۆرتی دژبەیەک ھەن لەسەر قەبارەی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ، لەوانە تۆمەتەکانی جینۆسایدی کولتووری و بە چینیکردنی تبت، سەرکوتی بەربڵاوی کولتووری تبت و نەیاران بەردەوامە لە بەڵگەنامەکردن.

ئایینی باڵادەست لە تبت بوودیزمی تبتییە؛ ئایینەکانی تر بریتین لە بۆن، ئایینێکی خۆماڵی ھاوشێوەی بوودیزمی تبتی، ئیسلام و مەسیحییەت. بوودیزمی تبتی کاریگەرییەکی سەرەکیی لەسەر ھونەر، مۆسیقا و فێستیڤاڵەکانی ناوچەکە ھەیە. تەلارسازیی تبتی کاریگەریی چینی و ھیندی نیشان دەدات. خواردنە سەرەکییەکان لە تبت بریتین لە جۆی برژاو، گۆشتی یاک و چای کەرە. لەگەڵ گەشەکردنی گەشتیاری لە ساڵانی ئەم دوایییەدا، کەرتی خزمەتگوزاری بووەتە گەورەترین کەرت لە تبت، کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ٥٠٫١٪ی بەرھەمی ناوخۆیی ناوچەکەی پێکدەھێنا.https://www.merriam-webster.com/dictionary/Tibethttps://www.icj.org/wp-content/uploads/1959/01/Tibet-rule-of-law-report-1959-eng.pdfhttps://figshare.com/articles/journal_contribution/14776011https://www.princeton.edu/news/2013/07/01/altitude-sickness-may-hinder-ethnic-integration-worlds-highest-placeshttps://oceanservice.noaa.gov/facts/highestpoint.html#:~:text=Mount%20Everest,%20located%20in%20Nepal,But%20the%20summit%20of%20MtGoldstein, Melvyn, C., Change, Conflict and Continuity among a Community of Nomadic Pastoralist: A Case Study from Western Tibet, 1950–1990, 1994: "What is Tibet? – Fact and Fancy", pp. 76–87https://web.archive.org/web/20140405141736/http://tibet.net/wp-content/uploads/2013/10/political-treaties-of-tibet...pdfClark, Gregory, "In fear of China", 1969, saying: ' Tibet, although enjoying independence at certain periods of its history, had never been recognized by any single foreign power as an independent state. The closest it has ever come to such recognition was the British formula of 1943: suzerainty, combined with autonomy and the right to enter into diplomatic relations. 'https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-14533879https://web.archive.org/web/20111228180221/http://sites.google.com/site/tibetanpoliticalreview/articles/tibetsonlyhopelieswithinhttp://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/4152353.stmhttps://www.nytimes.com/2009/02/19/world/asia/19tibet.htmlhttps://www.hrw.org/news/2008/03/19/china-tibetan-detainees-serious-risk-torture-and-mistreatmenthttp://www.religionfacts.com/bon

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 

 زمانی تبت
 فۆتۆگرافی بەریتانی تبتیەکان ١٩٢٠-١٩٥٠
 نەخشەی مێژووی تبت پێشکەشکراوە لەلایەن زانکۆی ویسکۆنسین
 کتێبخانەی تبت & ھیمالایا


پۆل:ئاسیای ناوەندی
پۆل:ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:وڵاتانی پێشوو لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
پۆل:ناوچەکانی چین
پۆل:ڕۆژاوای چین
پۆل:تبت