سەرئێشەی سترێس

سەرئێشەی سترێس، ھەروەھا ناسراو بە جەختە سەرئێشە، باوترین جۆرە لە سەرئێشە یەکەمەکان. ئازارەکە لە چەندین شوێن ھەستپێدەکرێن وەکو لە بەشی خوارەوە و پشتەوەی سەر، لە مل، لە چاو و ھەروەھا لە گرووپە ماسولکەکانی لەشدا، و زۆرترین کات کاریگەری لەسەر ھەردوو لای سەر ھەیە. سەرئێشەی سترێس نزیکەی ٩٠٪ سەرئێشەکان پێکدێنێت.

دەرمانی ئازار، وەکوو ئەسپیرین و ئایبووپرۆفێن، سوودمەندن بۆ چارەسەرکردنی ئەم جۆرە سەرئێشەیە. ھەروەھا دەرمانی جۆری ترایسایکلیک دژە-وەستێنەر وا دەردەکەوێت کە بەسوود بێت دۆ خۆپاراستن لێی. بەڵام بەڵگە سنووردارە بۆ دەرمانی وەکوو پرۆپانۆلۆل و پشوودەری ماسولکە.
وێنۆک|ژنێک ئەزموونی سەرئێشەی سترێس دەکات
لە ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی ١٫٨٩ ملیار کەس تووشی سەرئێشەی سترێس بوون، و ئەم سەرئیشەیە زیاتر لەناو ژنان باو بوو (٢٣٪ تووشبوو ژن بوون و ١٨٪ پیاو بوون)

 ھێما و نیشانەکانی نەخۆشی 
بەپێی چەندین توێژینەوەی زانستی، سەرئێشەکان پێویستە ئەم پێوەرانەیان ھەبێ:
 درێژایی نەخۆشییەکە لە نێوان ٣٠ خولەک تاکو ٧ ڕۆژ بخایەنێتت
 بە لایەنی کەم دوو لەم خەسلەتانەی ھەبێت:
 لە ھەردوو لای جەستە بێت
 ئازارێکی لە شێوەی زەخت یاخوود تووندکردن (ئازارەکە بە کوتە نەبێ)
 ئازارێکی بە ئەستەم تاکو ناوەندی
 دۆخی ئازارەکە بە جوولە و ڕۆوتین خراپتر نەبێت
 پێویستە ئەم دوو خەسلەتەش بگرێتەوە
 ھێلنج و ڕشانەوە لەخۆ نەگرێتەوە
 زیاتر لە یەک لەم دوو حاڵەتە لەخۆ نەگرێت: فۆتۆفۆبیا (ھەستیاری بۆ ڕۆناکی)؛ فۆنۆفۆبیا (ھەستیاری بۆ دەنگی بەرز)

سەرئێشەی سترێس لەوانەیە ھاودەمی بێت لەگەڵ ناسک بوونی کەللەی سەر لە کاتی زەختکردنی دەستیی لەسەری دا.

 ھۆکارەکانی مەترسی 
چەندین ھۆکاری جۆراوجۆر ھەن کە دەبنە ھۆی تووشبوونی کەسێک بەم جۆرە سەرئێشەیە:
 دڵەڕاوکێ
 سترێس
 کێشەی خەوتن
 تەمەنی گەنجێتی
 تەندروستی لاواز

 میکانیزم 
ھەرچەندە ماسوولکەکانی سەر و مل، و ھەروەھا باری دەروونی وەکوو سترێس ڕۆلێک دەبینن لە ڕێگەکاری ئەم جۆرە سەرئێشەیە، ھیچکامیان باوەرپێنەکراون تاکە ھۆکاری دروستبوونی سەرئێشەی سترێس بن. بنچینەی نەخۆشزیانی سەرئێشەی سترێس لەوانەیە لە پەیوەندی نێوان ھۆکاری تاکەکەسی، ھۆکاری ژینگەیی، و ھەروەھا نۆرەکاری ھەردووک ڕێگەی ئازاری کۆئەندامی بڵاو و ناوەڕاست سەرھەڵگرێت. دەماری ھەستیار بۆ ئازار سیگناڵ لە ماسوولکەکانی دەوری کەللە سەر وەردەگرێت، کە وا دیارە دەبێتە ھۆی سەرئێشەی سترێسی جاروباری. جگە لەمە، ناسکبوونی ماسوولکەکانی دەوروبەری کاللا سەر، ھەوکردن، و ھەروەھا ئاشیمیای ماسوولکە (کەمی چوونی خوێن بۆ ماسوولکە) تاقیکراون وەکو چەندین ھۆکار بۆ ڕێگەکاری بڵاوی سەرئێشەی سترێس. بەڵام چەندین توێژینەوەی زانستی شکستیان ھێناوە بەلگە دابینبکەن لەسەر ڕۆڵی نەخۆشزیانی ئاشیمیا و ھەوکردن لەناو ماسوولکەکان. ناسک بوونی ناوچەکانی دەوروبەری کەللەی سەریش وەکو ھۆکارێک بۆ ئەم سەرئێشەیە دیارینەکراوە، بەڵام لەوانەیە وەکو پەلەپیتکە کار بکات بۆ دروستکردنی سایکلێک ئازار کە تییایدا وەڵام بۆ ئازارە بڵاوەکە دەگۆڕێت بۆ وەڵامێکی ناوەڕاستی. پاشان ئەم درێژە پێدانە دەبێتە ھۆی زیادەکاری ئەندامە دەمارییە ناوەندییەکانی ئازار، کە دەبێتە ھۆی گۆڕانی جۆری سەرئێشەکە بۆ سەرئێشەی سترێسی بەردەوام.

 دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە 
لەگەڵ سەرئێشەی سترێس، تاقیکردنەوەکە چاوەڕوان کراوە ئاسایی بێت، بە ڕیزپەری ناسکی ماسوولکەکانی ھەردوو لای کەللەی سەر، و دۆزینەوەی ھەرکام لە حاڵەتی فۆتۆفۆبیا و فۆنۆفۆبیا.

 پۆلێنکردن 
وێنۆک|سیستەمی پۆلێنکردن بۆ سەرئێشەی سترێس
نوێترین شێوازی پۆلێنکردنی سەرئێشەی سترێس لەلایان ڕێکخراوەی سەرئێشەی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠١٨. ئەم سیستەمە پۆڵێنکردنە سەرئێشەی سترێس دەکات بە دوو بەش: سەرئێشەی سترێسی جاروباری و سەرئێشەی سترێسی بەردەوام. سەرئێشەی سترێسی بەردەوام پێناسەدەکرێت بەم جۆرە سەرئێشە سترێسەی کە بۆ ١٥ ڕۆژ لە مانگێک یاخود زیاتر سەرئێشەکەت ھەبێت بۆ درێژایی ٣ مانگ، یان بۆ ١٨٠ ڕۆژ لە ساڵێک یاخود زیاتر؛ و سەرئێشەی سترێسی جاروباری پێناسەدەکرێ بەم جۆرە سەرئێشە سترێسەی کە بۆ ١٥ ڕۆژ لە مانگێک کەمتر سەرئێشەکەت ھەبێت، یان بۆ ١٨٠ ڕۆژ لە ساڵێک کەمتر، و ھەروەھا دابەش کراوە بۆ دوو جۆریتر: زووزووی و دەگمەن. زووزوویییەکە بەمە ناسراوە ١٠ یاخود زیادتر ڕووداوی سەرئێشەت ھەبێ لە ١–١٤ ڕۆژدا ھەموو مانگێک، بۆ زیاتر لە ٣ مانگ، یاخود بە لایەنی کەم ھار ساڵێک ١٢ جار سەرئێشەکەت ھەبێت، بەڵام کەمتر لە ١٨٠ جار؛ دەگمەن بەمە ناسراوە ھەر ساڵێک لە ١٢ سەرئێشە کەمترت گرتبێت.

 جیاوازی دەستنیشانکردن 
پشکنینی گەورە و درێژەپێدراو پێویست نییە چونکە سەرئێشەی سترێس بە مێژوو و باری فیزیایی نەخۆش دەستنیشان دەکرێت. بەڵام، گەر نیشانەکان وا دەردەخەن کە نەخۆشییەکی گەورەتر باوە، ئەوا ئێم ئاڕ ئای پێویستە لێرە بۆ دەستنیشانکردنی ئەم نەخۆشییە گومانلێکراوانە، ھەندێک لەم نەخۆشییانە وەکو:
 مایگرەین
 نەخۆشی بۆشەڵەکانی دەوری لوو
 نەخۆشی چاو
 نەخۆشی بڕبڕەی مل
 سەرئێشەی ژێردەستە (سەرئێشەکە بەھۆی نەخۆشییەکیترە)

 خۆپاراستن 
 شێوازی ژیان 
خواردنەوەی ئاو و خۆ بە دوور گرتن لە وشک بوون یارمەتیدەرن بۆ خۆپاراستن لە سەرئێشەی سترێس. بەڕێوەبردنی گوشاری دەروونی و ئارام بوونەوە بازۆریی سەرئێشە کەمتر دەکا. خواردنەوەی کھوولی دەتوانێ سەرئێشەکان بەھێزتر بکات و لەوانەشە زیاتر و درێژتری بکات. وەستان بە ڕێکوپێکی لەوانەیە ئازاری مل کەم بکاتەوە گەر ھیچ ھەبوو. ھەروەھا، ئەو کەسانەی کە چنگی شەویلگەیان ھەیە لەوانەیە تووشی سەرئێشەی سترێس بن، و بە وەرگرتنی چارەسەر لە پزیشکی ددان دەتوانی خۆت بپارێزی لیێ. ھەروەھا تەکنیکی بایۆفیدباک (ئاگاداربوون و تێگەیشتن لە کارەکانی جەستەت) کاریگەرە بۆ خۆپاراستن.

 دەرمان وەرگرتن 
ئەو کەسانەی کە ١٥ سەرئێشە یاخود زیاتریان ھەیە لە مانگێک، دەتوانن چارەسەر لە ڕێگەی ھەندێک دەرمانی دیاریکراوی جۆری دژە-وەستێنەر وەربگرنز ھەروەھا دەرمانی وەکوو ئامیتریپتیلین، میرتازەپین و ڤێنلافاکسین، کە ھەر یەکەو پیداوەستی تایبەتی خۆی ھەیە. ھەروەھا دەرمانی پرۆپانۆلۆل و ئارامکەرەوەی ماسوولکەش ھەن، بەڵام تاکو ئێستا بەڵگە بەلگە لەسەر کاریگەرییەکانیان سنووردارە.

 چارەسەر 
چارەسەر بۆ سەرئێشەی سترێس خواردنەوەی ئاوە و سەلماندنە کە جەستەت ئاوی پێوەستی ھەیە و وشک نییە. گەر نیشانەکانی سەرئێشە ھەر لانەکەوتن کاتژمێرێک پاش ئاو خواردنەوە، ئەوە پێویستە کەسەکە ئارام ببێتەوە و گوشاری دەروونی خۆی بەڕێوەبباتز

 وەرزش کردن 
چەندین بەلگە ھەن دەیسەلمێنن کە وەرزشی شان و مل زۆر سوودمەندن بۆ ئەم سەرئێشانە سترێسانەی کە پەیوەندییان بە ئازاری ملەوە ھەیە. وەرزشە سوودمەندەکان ئەمانە لە خۆ دۆگرێت:
 کێشاندن
 بەھێز کردن
 مەودایەک وەرزشی جووڵە

 دەرمان وەرگرتن 
 سەرئێشەی سترێسی جاروباری 
دەرمانی سەر کاونتەر، وەکو پانادۆڵ، ئەسپیرین، یاخود دەرمانی وەکو ئایبووپرۆفێن، ناپرۆکسین و کێتۆپرۆفین دەتوانن سوودمەند بن بۆ چارەسەری سەرئێشەی سترێس، بەڵام بە لایەنی زۆر ھەفتەی تەنھا چەندجارێک کاریگەرییان دەبێت. ئەو کەسانەی کێشەی گەدە و ڕیخۆڵەکیان ھەیە وا باشترە پانادۆل بخۆن لە شوێنی ئەسپیرین. ھەروەھا پێویستە گرنگی بدرێت کە ڕۆژانە زۆر خواردنی پانادۆڵ دەبێتە ھۆی زیان بەخشین بە جگەر، بە تایبەتی بۆ ئەو کەسانەی ڕۆژانە ٣ جار یاخود زیاتر دەخۆنەوە، یاخود ئەوانەی پێشکات کێشەی جگەریان ھەبووە. ھەروەھا ئایبووپرۆفێنیش دەتوانرێ وەکو چارەسەر بەکاربھێندرێت، بەڵام دەتوانێ نەخۆشەکە تووشی ناڕەحەتی گەدە و ڕیخۆڵەکان بکاتز

 سەرئێشەی سترێسی بەردەوام 
چەندین جۆر دەرمان سوودماندن لە چارەسەرکردنی ئەم سەرئێشەیە، بۆ نموونە ترایسایکلیک دژە-وەستێنەر، بێنزۆدیازێپاین (ڕێژەیەکی کەم لە کلۆنازێپام) و ھەروەھا ئارامکەرەوەی ماسوولکە (کە کاریگەرە بۆ ئەم نەخۆشانەی کە کرز بوونی ماسوولکەکانیان ھەیە)

بەڵام، ئەم دەرمانانە کاریگەرییان نامێنێت گەر بە ڕێژەیەکی زۆر بەکاربھێندرێن. پێش ھاموو چارەسەر گۆڕینێک پێویستە زیاد لە سنووری ڕێژەی بەکارھێنان کەم بکرێتەوە.

 سەرچاوەکان 































 https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD011888.pub2/full






 https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD007587.pub2/full






 https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD001878.pub2/full