مێژوویەکی فەلسەفەی ڕۆژاوا

مێژوویەکی فەلسەفەی ڕۆژاوا کتێبێکی ١٩٤٥ی فەیلەسوف و بیرکاریزان بێرتراند ڕەسڵە. بریتییە لە چاوپیاخشاندنێک لە فەلسەفەی ڕۆژاوایی لە پێش سوقراتەوە بۆ سەدەی بیستەم. ڕەخنەی لێدەگیرێ بەوەی کەوا ڕەسڵ یەکجار گشتاندن دەکات تێیدا، و ھەندێ شتی پەڕاندوە بە تایبەتی چاخی دوای دیکارتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا پڕناوبانگ ماوەتەوە و سەرکەوتنێکی ئابووری گەورەبوو و بەردەوام لە چاپدا ماوەتەوە لە یەکەم بڵاو بوونەوەیەوە. کاتێک بێرتراند ڕەسڵ خەڵاتی نۆبڵی وێژەی وەرگرت لە ١٩٥٠ ناوی کتێبەکە ھاتوە وەک یەکێ لەو کتێبانەی وای کردوە خەڵاتەکەی بدرێتێ. کتێبەکە سەرچاوەی ئابووری دوابەشی ژیانی ڕەسڵ بوو.

 کورتە 
کتبێکە دابەشکراوە بۆ سێ بەش، ھەر یەک لە بەشەکان دابەشکراون بۆ چەن بەشێک، ھەر بەشێکیش لەمانە باسی تەنھا یەک فەیلەسوف، قوتابخانەیەکی فەلسەفی یان سەردەمێکی تایبەت دەکات.

 فەلسەفەی کۆن 
 پێش سوقرات لەناویاندا تالیس، فیساغۆرس، ھێراکلیتوس، پارمێنیدس، ئێمپیدۆکلس، ئاناکسیماندرۆس، ئاناکسیمینیس، ئاناکساگۆراس، لوسیپاس، دیمۆکریتس و پرۆتاگۆراس.
 سوقرات، ئەفلاتون و ئەرستۆ
 فەلسەفەی کۆنی پاش یۆنانییەکان لەناویاندا قوتابخانەی گومانکاران (بە عەرەبی کلبییە)، گومانگەراکان، ئێپیکوریسم، ڕەواقییەکان، و پلۆتینەس.

 فەلسەفەی کاتۆلیکی 
 باوکەکان لەناویاندا فەلسەفەی جووەکان، فەلسەفەی ئیسلامی (کە ئەو بە محەممەدییەکان ناویان دەبات کە ئەوکاتە وا باو بوە)، قەدیس ئەمبرۆز، قەدیس جیرۆم، قەدیس ئابین، قەدیس بەنەدیکت و پاپا گریگۆری گەورە.
 پیاوانی قوتابخانە تیایاندا جۆن سکۆت و قەدیس تۆماس ئەکویناس

 فەلسەفەی مۆدێرن 
 لە ھەڵایسانەوە و بۆ ھیوم، تیایاندا مەکیاڤێلی، ئیراسمۆس، تۆماس مۆر، بەیکن، ھۆبز، دێکارت، سپینۆزا، لایبنیز، لۆک، بەرکەلەی و ھیوم.
 لە ڕۆسۆوە بۆ ئەمڕۆ تیایاندا ڕۆسۆ، کانت، ھیگڵ، بایرۆن، شۆپنھاوەر، نیچە، مارکس، بێرگسن، ویلیام جەیمز و جۆن دێوی
 دوا بەشی ئەم بەشەش، فەلسەسەفی شیکاریی ژیربێژانە، بریتییە لە بیرووبۆچوونی ڕەسڵ خۆی ئەو سەردەمە.

 پێشوازی 
کتێبی «مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوا» پێشوازییەکی جیاوازی لێکرا، بەتایبەتی لەلایەن پێداچووەوە ئەکادیمییەکانەوە. ڕاسڵ بەھۆی ئەم پێداچوونەوانەوە زۆر نیگەران بوو. ڕاسڵ کتێبەکەی خۆی وەک کارێکی مێژووی کۆمەڵایەتی وەسف کرد و داوای کرد کە بەم شێوەیە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.

ڕاسڵ ھەروەھا وتی: «من بەشی یەکەمی مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوا وەک مێژوویەکی کولتووری سەیر دەکەم، بەڵام لە بەشەکانی دواتردا، کاتێک زانست گرنگی پەیدا کرد، سنووردارکردنی لەم چوارچێوەیەدا ئەستەم بوو. من باشترینی خۆمم پێشکەش کرد، بەڵام دڵنیا نیم لە سەرکەوتنم. لەلایەن پێداچووەوەکانەوە تۆمەتبار کرام بەوەی کە مێژوویەکی دروستم نەنووسیوەتەوە و لایەنگیر بووم لەو ڕووداوانەی کە بە شێوەیەکی ھەڕەمەکی ھەڵمدەبژاردن بۆ باسکردن؛ بەڵام من پێموایە پیاوێکی بێلایەن ناتوانێت مێژوویەکی سەرنجڕاکێش بنووسێت.»

جۆرج بۆس لە گۆڤاری «مێژووی بیرۆکەکان» نووسیویەتی: «کتێبی مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوا لەم ڕووەوە ھەڵەیە. وا دەردەکەوێت نووسەرەکەی بە ھیچ شێوەیەک نەیتوانیوە بڕیار بدات کە ئایا مێژوو دەنووسێت یان مشتومڕ... [ڕێبازەکەی] جۆرێک لە ھاوچەرخیی ساختە بە فەیلەسوفە مردووەکان دەبەخشێت کە لەوانەیە وایان لێبکات بۆ خوێنەرە سەرەتایییەکان گرنگ دەربکەون. سەرەڕای ئەمەش، ئەمە خوێندنەوەیەکی ھەڵەی مێژووە.» لە گۆڤاری «ئایسس» دا، لیۆ ڕۆبەرتس نووسیویەتی کە ڕاسڵ نووسەرێکی کارامە و لێھاتوو بووە، و کتێبی «مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا» خراپترین شت بووە کە نووسیویەتی. بەلای ئەوەوە، ڕاسڵ لە باشترین حاڵەتەکانیدا بووە کاتێک باسی فەلسەفەی ھاوچەرخی کردووە، و بە پێچەوانەوە «مامەڵەکردنی لەگەڵ فەلسەفەی کۆن و فەلسەفەی سەدەکانی ناوەڕاستدا بێ بەھا بوو.» ھەریەک لە ئەلبەرت ئەنیشتاین و ئێرڤین شرۆدینگەر ستایشی کتێبی «مێژووی فەلسەفەی ڕۆژاوا»یان کردووە.

فەیلەسوف فرێدریک کۆپلستۆن لە کتێبەکەیدا «مێژووی فەلسەفە» نووسیویەتی کە «مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا» «پڕە لە ژیان و بە شێوەیەکی نائاسایی چێژبەخشە»، بەڵام وتیشی کە «شێوازی مامەڵەکردنی ڕاسڵ لەگەڵ ژمارەیەک فەیلەسوفدا ناتەواو و چەواشەکارانە بوو». کۆپلستۆن ستایشی ڕاسڵی کرد بۆ سەرنجڕاکێشانی بۆ لایەنی لۆژیکی لە فەلسەفەی لایبنیزدا، بەڵام گومانی لەو بۆچوونەی ڕاسڵ ھەبوو کە جیاوازییەکی ڕوونی لە نێوان فەلسەفە گشتییەکەی لایبنیز و بیروباوەڕە شاراوەکانیدا دانابوو.

نووسینەکانی ڕەخنەگر جۆرج شتاینەر لە گۆڤاری "ھایدگەر"دا، کتێبی "مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا"ی بە «بازاڕی» وەسف کرد، و وتی کە ڕاسڵ ھیچ ئاماژەیەکی بە مارتن ھایدگەر نەکردووە. کتێبەکەی ڕاسڵ لە کتێبی "ئەفسانە و خورافاتەکانی ھێگڵ" (١٩٩٦)ی جۆن ستیوارتدا وەک یەکێک لەو کتێبانە ناوی ھاتووە کە «ئەفسانە»یان دەربارەی ھێگڵ بڵاوکردووەتەوە. ستیڤن ھۆڵگەیت نووسیویەتی کە ئەو ئیدیعایەی ڕاسڵ کە دەڵێت بیرۆکەی ھێگڵ دەربارەی دەوڵەت پاساو بۆ ھەموو جۆرە ستەمکارییەک دێنێتەوە، بیرۆکەیەکی نەزانییە. فەیلەسوف ڕۆجەر سکرتن لە کتێبی "مێژوویەکی کورتی فەلسەفەی مۆدێرن"دا، لە وەسفی کتێبی "مێژووی فەلسەفەی ڕۆژئاوا"دا نووسیویەتی کە کتێبەکە بە شێوازێکی نایاب و کارامانە نووسراوە، بەڵام لە تەرکیزکردنی لەسەر فەلسەفەی پێش دێکارت، تێنەگەیشتنی لە ئیمانوێڵ کانت، و زیادەڕەویکردن لە گشتاندن و فەرامۆشکردندا ھەڵەی کردووە.Russell, B: "The Autobiography of Bertrand Russell", Routledge, 2000https://archive.org/details/naturegreeksands0000schrhttps://web.archive.org/web/20200210113202/https://archive.org/details/martinheidegger000stei/page/4https://web.archive.org/web/20200210113207/https://archive.org/details/hegelmythslegend0000unse/page/383

 سەرچاوەکان 

پۆل:فەلسەفەی ڕۆژاوا
پۆل:فەلسەفە
پۆل:مێژووی فەلسەفە
پۆل:کتێبەکانی بێرتراند ڕەسڵ
پۆل:کتێبەکانی ١٩٤٥
پۆل:کتێبەکان بە زمانی ئینگلیزی