گرینلاند

گرینلاند ھەرێمێکی خۆبەڕێوەبەری سەر بە شانشینی دانیمارکە و لە ڕووی ڕووبەرەوە گەورەترین بەشی سێ پێکھاتەکەی شانشینەکەیە، ئەوانی تر بریتین لە دانیمارکی خۆی و دوورگەکانی فارۆ. سنوورێکی بچووکی ١٫٢ کیلۆمەتری لەگەڵ کەنەدا ھەیە لەسەر دوورگەی ھانس. ھاووڵاتیانی گرینلاند ھاووڵاتی تەواوی دانیمارک و یەکێتیی ئەورووپان. گرینلاند یەکێکە لە وڵاتان و ھەرێمەکانی ئەودیو دەریاکانی یەکێتیی ئەورووپا و بەشێکە لە ئەنجومەنی ئەورووپا. گەورەترین دوورگەی جیھانە و دەکەوێتە نێوان زەریاکانی جەمسەری باکوور و ئەتڵەسی، لە ڕۆژھەڵاتی ئەرکیپێلاگۆی (کۆمەڵە دوورگەی) جەمسەری کەنەدایی. دوورگەی کافێکلوبنی گرینلاند، لە کەناراوەکانی باکوور، باکووریترین خاڵی وشکانی بێ مشتومڕی جیھانە. پایتەخت و گەورەترین شاری «نووک»ە. لە ڕووی ئابوورییەوە، گرینلاند پشت بەستنێکی زۆری بە ھاوکارییەکانی دانیمارک ھەیە، کە نزیکەی نیوەی کۆی داھاتی گشتی ھەرێمەکە پێکدەھێنێت.

ھەرچەندە بەشێکە لە کیشوەری ئەمریکای باکوور، بەڵام گرینلاند لە ڕووی سیاسی و کلتوورییەوە بۆ زیاتر لە ھەزار ساڵە پەیوەستە بە شانشینە ئەورووپییەکانی نەرویج و دانیمارکەوە، کە سەرەتای ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ٩٨٦. گرینلاند لە ماوەی ٤٥٠٠ ساڵی ڕابردوودا بە شێوەیەکی پچڕپچڕ لەلایەن گەلانی جەمسەرییەوە ئاوەدان کراوەتەوە کە باوباپیرانیان لەو شوێنەوە کۆچیان کردووە کە ئێستا پێی دەوترێت کەنەدا. نۆرسەکان (خەڵکانی باکوور) لە نەرویجەوە لە سەرەتای سەدەی دەیەمدا بەشی باشووری گرینلاندیان ئاوەدان کردەوە (کە پێشتر ئایسلەندایان ئاوەدان کردبووەوە)، و نەوەکانیان بۆ ماوەی ٤٠٠ ساڵ لە گرینلاند ژیان تاوەکو لە کۆتایی سەدەی ١٥دا دیار نەمان. سەدەی ١٣ شایەتی ھاتنی ئینوییەتەکان بوو.

لە کۆتایی سەدەی ١٥ بەدواوە، پورتوگالییەکان ھەوڵیان دا ڕێگای باکوور بۆ ئاسیا بدۆزنەوە، کە دواجار بووە ھۆی دروستبوونی یەکەم نەخشەی کەناراوەکانی. لە سەدەی ١٧دا، گەڕیدە دانیمارکی-نەرویجییەکان گەیشتنەوە گرینلاند و بینییان نیشتەجێبوونی پێشوویان لەناوچووە و جارێکی تر بوونی ھەمیشەیی سکاندیناڤیایان لەسەر دوورگەکە دامەزراندەوە. کاتێک دانیمارک و نەرویج لە ساڵی ١٨١٤ جیابوونەوە، گرینلاند لە نەرویجەوە گوازرایەوە بۆ سەر دەسەڵاتی دانیمارک. دەستووری ١٩٥٣ی دانیمارک کۆتایی بە دۆخی داگیرگەیی گرینلاند ھێنا و بە تەواوی تێکەڵ بە دەوڵەتی دانیمارکی کرد. لە گشتپرسیی دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبەری گرینلاند لە ساڵی ١٩٧٩، دانیمارک مافی خۆبەڕێوەبەری بەخشی بە گرینلاند. لە گشتپرسیی خۆبەڕێوەبەریی ساڵی ٢٠٠٨دا، گرینلاندییەکان دەنگیان بە یاسای خۆبەڕێوەبەری دا، کە دەسەڵاتێکی زیاتری لە حکوومەتی دانیمارکەوە گواستەوە بۆ «نالاکەرسوویسووت» (حکوومەتی گرینلاندی)ی ناوخۆیی. لەژێر ئەم پێکھاتەیەدا، گرینلاند بەرەبەرە بەرپرسیارێتی ژمارەیەک خزمەتگوزاری حکوومی و بواری تایبەتمەندی وەرگرت. حکوومەتی دانیمارک کۆنترۆڵی ڕەگەزنامە، سیاسەتی دراو، سیاسەتەکانی ئاسایش و کاروباری دەرەوەی لەدەستدا ماوەتەوە. بەھۆی توانەوەی بەفر بەھۆی گەرمبوونی جیھان، و زۆری سامانە کانزایییەکانی، و پێگە ستراتیژییەکەی لە نێوان ئەوراسیا، ئەمریکای باکوور و ناوچەی جەمسەری باکوور، گرینلاند گرنگییەکی ستراتیژی بۆ شانشینی دانیمارک، ناتۆ و یەکێتیی ئەورووپا ھەیە.

زۆربەی دانیشتووانی گرینلاند ئینوییەتن. دانیشتووانەکەی بەشێوەیەکی سەرەکی لە کەناراوەکانی باشووری ڕۆژاوا چڕبوونەتەوە، کە بەھۆی ھۆکارە کەشوھەوایی و جوگرافییەکانەوە کاریگەرییان لەسەرە، و بەشەکەی تری دوورگەکە دانیشتووانێکی کەمی تێدایە. بە ژمارەی دانیشتووانی ٥٥،٧٤٥ کەس (٢٠٢٥)، گرینلاند کەمترین چڕی دانیشتووانی ھەیە لە جیھاندا. گرینلاند لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە پێشکەوتووە، ھاوشێوەی دانیمارک؛ خوێندن و چاودێری تەندروستی بێ بەرامبەرن. شەست و حەوت لە سەدی بەرھەمھێنانی کارەباکەی لە وزەی نوێبووەوەوە دێت، کە زۆربەی ھی ھایدرۆپاوەر (ئاوی)ە. لایەنی کەم لە ساڵی ٢٠٢٥ەوە، ویلایەتە یەکگرتووەکان جەنگێکی تێکەڵاوی دژی گرینلاند بەرپا کردووە؛ لە ئەنجامدا، دەزگای ھەواڵگری بەرگری دانیمارک (DDIS) لەو ساڵەدا ویلایەتە یەکگرتووەکانی وەک ھەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی لە پاڵ ڕووسیا و چیندا دیاری کرد.

 ڕەچەڵەکناسی 
دانیشتووانە سەرەتایییە نۆرسەکان (سکاندیناڤییەکان) ناوی دوورگەکەیان نا گرینلاند. لە داستانە ئایسلەندییەکاندا، ئێریک-ی سوور لە ئایسلەندا دەرکرا لەگەڵ باوکی، «تۆرڤاڵد»، کە تاوانی کوشتنی ئەنجام دابوو. لەگەڵ خێزانە گەورەکەی و کۆیلەکانی، بە کەشتی کەوتە ڕێ بۆ دۆزینەوەی خاکێکی بەستوو کە دەزانرا دەکەوێتە باکووری ڕۆژاواوە. دوای دۆزینەوەی ناوچەیەکی گونجاو بۆ ژیان و نیشتەجێبوون تێدا، ناوی لێنا «Grœnland» (بە واتای «خاکی سەوز» یان گرینلاند دێت)، بەو ھیوایەی کە ناوە خۆشەکە خەڵک ڕابکێشێت بۆ نیشتەجێبوون. داستانی ئێریک-ی سوور دەڵێت: «لە ھاویندا، ئێریک ڕۆیشت بۆ ئەوەی لەو وڵاتە نیشتەجێ بێت کە دۆزیبوویەوە، کە ناوی لێنا گرینلاند، چونکە وتی خەڵک ڕووی تێدەکەن ئەگەر ناوێکی پەسەندی ھەبێت.»

ناوی ھەرێمەکە بە زمانی گرینلاندی «کالالیت نونات»ە، واتە «خاکی کالالیت». کالالیتەکان ئینوییەتە گرینلاندییەکانن کە لە ناوچەی ڕۆژاوای ھەرێمەکە دەژین.

 مێژوو 
 کەلتوورە سەرەتایییەکانی پالایۆ-ئینوییەت 
لە سەردەمانی پێش مێژوودا، گرینلاند لانکەی چەندین کەلتووری یەک لە دوای یەکی پالایۆ-ئینوییەت بووە کە بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی دۆزینەوە شوێنەوارییەکانەوە ناسراون. بڕوا وایە کۆنترین ھاتنی پالایۆ-ئینوییەتەکان بۆ گرینلاند نزیکەی ٢٥٠٠ ساڵ پێش زایین ڕوویدابێت. لە نزیکەی ٢٥٠٠ پ. ز تا ٨٠٠ پ. ز، باشوور و ڕۆژاوای گرینلاند لەلایەن چاندی «ساقاق»ەوە ئاوەدان کراوەتەوە. زۆربەی دۆزینەوەکانی پاشماوەکانی ئەو سەردەمە لە دەوروبەری کەنداوی دیسکۆ بوون، لەنێویاندا پێگەی ساقاق، کە چاندەکە بە ناوی ئەوەوە ناونراوە.

لە ٢٤٠٠ پ. ز تا ١٣٠٠ پ. ز، چاندی «سەربەخۆیی یەک» (Independence I) لە باکووری گرینلاند ھەبووە. بەشێک بووە لە نەریتی ئامرازی بچووکی جەمسەری. شارۆچکەکان دەرکەوتن، لەوانە دێڵتاتێراسێرن. نزیکەی ٨٠٠ پ. ز، چاندی ساقاق دیار نەما و چاندی «دۆرسێت»ی سەرەتایی لە ڕۆژاوای گرینلاند و کەلتووری «سەربەخۆیی دوو» لە باکووری گرینلاند دەرکەوتن. دیار نییە ئایا گەلی دۆرسێت ھەرگیز ڕووبەڕووی گەلی «تول»ی دواتر بوونەتەوە یان نا. خەڵکی کەلتووری دۆرسێت بەشێوەیەکی سەرەکی بە ڕاوکردنی نەھەنگ و ئاسکی کێوی دەژیان.

 نیشتەجێبوونی نۆرسەکان 
لە ساڵی ٩٨٦ بەدواوە، کەناراوەکانی ڕۆژاوا لەلایەن ئایسلەندی و نەرویجییەکانەوە ئاوەدان کرایەوە، لە ڕێگەی دەستەیەکی ١٤ کەشتییەوە بە سەرکردایەتی ئێریک-ی سوور. سێ نیشتەجێبوونیان پێکھێنا —نیشتەجێبوونی ڕۆژھەڵات، نیشتەجێبوونی ڕۆژاوا، و نیشتەجێبوونی ناوەڕاست— لەسەر فیۆردەکان (کەنداوە سەھۆڵینەکان) لە نزیک نوکی باشووری ڕۆژاوای دوورگەکە. دوورگەکەیان لەگەڵ دانیشتووانی کۆتایی چاندی دۆرسێت بەش کرد، کە ناوچەکانی باکوور و ڕۆژاوایان داگیر کردبوو، و دواتر لەگەڵ ئەوانەی سەر بە کەلتووری «تول» بوون، کە لە باکوورەوە ھاتبوون. گرینلاندییە نۆرسەکان (سکاندیناڤییەکان) لە ساڵی ١٢٦١ ملکەچی دەسەڵاتی نەرویج بوون لەژێر شانشینی نەرویجدا. شانشینی نەرویج لە ساڵی ١٣٨٠ چووە ناو یەکێتییەکی کەسی لەگەڵ دانیمارک، و لە ساڵی ١٣٩٧ بەشێک بوو لە یەکێتیی کالمار.

نیشتەجێبوونەکانی نۆرس، وەک براتاھلید، بۆ چەندین سەدە گەشەیان کرد، پێش ئەوەی لە سەدەی ١٥دا دیار نەمێنن، ڕەنگە لە سەرەتای سەردەمی سەھۆڵبەندانی بچووکدا بووبێت. جگە لە ھەندێک نووسینی ڕوونی (runic)، تاکە تۆمار یان مێژوونووسی ھاوچەرخ کە لە نیشتەجێبوونەکانی نۆرسەوە مابێتەوە بریتییە لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ ئایسلەندا یان نەرویج. داستانە نەرویجییەکانی سەدەی ناوەڕاست و کارە مێژوویییەکان باسی ئابووری گرینلاند، قەشەکانی گاردەر، و کۆکردنەوەی دەیەکەکان دەکەن. بەشێک لە کتێبی ئاوێنەی پاشا وەسفی ھەناردە، ھاوردە و چاندنی دانەوێڵەی گرینلاندی نۆرس دەکات.

گێڕانەوەکانی داستانی ئایسلەندی بۆ ژیان لە گرینلاند لە سەدەی ١٣ و دواتردا نووسراون، و سەرچاوەی سەرەکی نین بۆ مێژووی گرینلاندی نۆرسی سەرەتایی. ئەو گێڕانەوانە نزیکترن لە سەرچاوەی سەرەکی بۆ گێڕانەوە ھاوچەرخەکانی گرینلاندی نۆرسی کۆتایی؛ بۆیە تێگەیشتنی مۆدێرن بە زۆری پشت بە داتای فیزیکی شوێنە شوێنەوارییەکان دەبەستێت. لێکدانەوەی داتاکانی ناوکە سەھۆڵی و توێکڵی گوێچکە ماسییەکان پێشنیازی ئەوە دەکەن کە لە نێوان ساڵانی ٨٠٠ و ١٣٠٠ی زایینی، ناوچەکانی دەوروبەری فیۆردەکانی باشووری گرینلاند کەشوھەوایەکی تاڕادەیەک مامناوەندیان ھەبووە، چەند پلەیەکی سیلیزی گەرمتر بووە لەوەی کە باو بووە لە باکووری ئەتڵەسی، بە جۆرێک دار و ڕوەکی گیایی گەشەیان کردووە و ئاژەڵداری کراوە. جۆ وەک بەروبووم تا ھێڵی پانی ٧٠ چێنراوە. ناوکە سەھۆڵییەکان دەری دەخەن کە گرینلاند گۆڕانکاری پلەی گەرمی دراماتیکی زۆری بەخۆیەوە بینیوە لە ماوەی ١٠٠٬٠٠٠ ساڵی ڕابردوودا. بە ھەمان شێوە کتێبی نیشتەجێبوونی ئایسلەندی باسی قاتووقڕی دەکات لە زستانەکاندا، کە تێیدا «پیر و بێ دەسەڵاتەکان دەکوژران و لە بەرزایییەکانەوە فڕێ دەدرانە خوارەوە».

ئەم نیشتەجێبووە نۆرسانە لە ماوەی سەدەی ١٤ و سەرەتای سەدەی ١٥دا دیار نەمان. لەناوچوونی نیشتەجێبوونی ڕۆژاوا ھاوکاتە لەگەڵ دابەزینی پلەکانی گەرمی ھاوین و زستان. توێژینەوەیەک لەسەر گۆڕانی پلەی گەرمی وەرزیی باکووری ئەتڵەسی لە سەردەمی سەھۆڵبەندانی بچووکدا دابەزینێکی بەرچاوی لە بەرزترین پلەکانی گەرمی ھاویندا دەرخست کە لە دەوروبەری سەرەتای سەدەی ١٤ دەستیپێکرد بە ئەندازەی ٦ بۆ ٨ پلەی سیلیزی نزمتر لە پلەکانی گەرمی ھاوینی ئێستا. توێژینەوەکە ئەوەشی دەرخست کە نزمترین پلەکانی گەرمی زستان لە ماوەی ٢٠٠٠ ساڵی ڕابردوودا لە کۆتایی سەدەی ١٤ و سەرەتای سەدەی ١٥دا ڕوویداوە.

 ئەمانەش ببینە 
 دانمارک
 سەرچاوەکان 

پۆل:گرینلەند
پۆل:وڵاتە دوورگەییەکان
پۆل:ناوچەی جوگرافی باکووری زەوی
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٧٩
پۆل:دەوڵەتانی مەسیحی
پۆل:کۆلۆنیەکانی پێشووی نەرویج
پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی باکوور
پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باکوور