فیزیکی تیۆریک

فیزیکی تیۆری یان فیزیای تیۆری (بە ئینگلیزی: Theoretical physics) لقێکی فیزیایە، کە تیۆرییە ماتماتیکییەکان و دەرھەستکاری تەنە فیزیایییەکان و سیستەمەکان بەکاردەبات بۆ مەنتیق پێدان و ڕوونکردنەوە و ڕوونکردنەوەی دیاردە سروشتییەکان. ئەمە بە پێچەوانەی فیزیای تەجروبەکردن کە ئامرازە تەجروبەکراوەکان بەکاردەبات بۆ تێڕوانین لەو دیاردە سروشتییانە. 

 تیۆرییە سەرەکییەکان 
تیۆرییە سەرەکییەکان یان پێشیان دەوترێت تیۆرییە ناوەندییەکان بریتین لە بنچینەی زانینی فیزیایی و تێڕوانینە زانستییە ڕەسمییەکان کە لەلایەن زۆربەی زۆری کۆمەڵگەی زانستییەوە قبووڵکراون. ئەم تیۆریانە لە ڕێگەی تەجروبە و تاقیکردنەوەی واقیعیانەوە پشتڕاست کراونەتەوە و بەڵگەی بەھێزی زاستییان لەسەرە کە لە توانایاندا ھەیە ڕوونکردنەوە بۆ زۆر لە دیاردەکان ئەنجام بدەن. تیۆریی سەرەکی وا ھەیە کە بەگشتی قبووڵکراون و تەنھا لەسەر ئەو کاریگەرییانەیان بنیاتنراون کە بوارێکی فراونی داتا ڕوون دەکەنەوە ھەرچەندە تێبینیکردن و ڕوونکردنەوە و ئەگەری پێکھاتنیان یەکلایی نەبووبنەتەوە و قابیلی موناقەشەکردن بن.

 نموونە 
 زانستی فیزیای گەردوونی Physical Cosmology
 میکانیکی کلاسیکی Classical Mechanics
 فیزیای ماددەی خەستبووەوە Condensed Matter Physics
 ماددەی تاریک Dark Matter
 کارۆ موگناتیسی Electromagnetism
 تیۆری بوارەکان Field Theory
 داینامیکی شلەکان Fluid Dynamics
 میکانیکی کوانتەم Quantum Mechanics
 تیۆری بواری کوانتەم Quantum Field Theory
 کارۆکیمیای کوانتەمی Quantum Electrochemistry
 تیۆری ڕێژەیی تایبەت Special Relativity
 تیۆری ڕێژەیی گشتی General Relativity
 مۆدێلی پێوانەیی Standard Model
 تێرمۆ داینامیک Thermodynamics
 گەردونناسی تەنۆڵکەکان Particle Cosmology

 تیۆرییە پێشنیارکراوەکان 
تیورییە پێشنیارکراوەکان ئەو تیۆرییانەن کە لە چاو تیورییەکانی ترەوە نوێن و باسی ئەو توێژینەوانەی فیزیا دەکەن کە ئەو ھزرە زانستیانە دەگرنە خۆ کە پێویستن بۆ یەکلاکردنەوەی ڕەوایەتی مۆدێل و جۆرە نوێکانی ئەو دەرئەنجامانەی کە بەکارھاتوون بۆ گەیشتن بە تیورییەکە. ھەندێک لە تیورییە پێشنیارکراوەکان تیوریی وایان تێدایە کە دەیەھا ساڵە خراونەتە ڕوو و خۆیان لە سەلماندن لە ڕێگەی ھەستپێکردن و تاقیکردنەوە وە دزیوەتەوە. ئەگەری ئەوەش ھەیە تیورییە پێشنیارکراوەکان ئەو تیورییە لاوەکییانەش بگرێتەوە کە لە ھەوڵی ئەوەدان ببنە تیۆری دامەزراو (و ھەندێک جار بەرفراوانتر قبووڵ بکرێن).  بە گشتی تیورییە پێشنیارکراوەکان تاقی نەکراونەتەوە. 

 نموونە 
 وزەی تاریکی یان نەگۆڕی گەردوونی ئەنیشتاین  Dark Energy
 پردی ئەنیشتاین - ڕۆزین Einstein-Rosen Bridge
 سەرھەڵدان Emergence
 تیۆری یەکگرتنی مەزن Grand Unification Theory
 کێشکردنی کوانتۆمی سوڕخواردوو Loop Quantum Gravity
 تیۆری ئێم  M-Theory
 تیوری ژێکان String Theory
 ھاوتایی لە ڕادەبەدەر Supersymmetry
 تیۆری ھەموو شتێک Theory of Everything

 تیۆرییە لاوەکییەکان 
تیورییە لاوەکییەکان ھەموو ئەو تێکۆشینە زانستییانە دەگرنە خۆ کە لە پرۆسەی یەکلاییکردنەوە یان بوون بە تیۆری پێشنیارکراودان. ئەم تیۆرییانە بۆی ھەیە زۆرانێک لە زانستی گوماناوی بگرنە خۆ، وەکو ئەو بوارە فیزیایی و تیۆرییە فیزیاییانەی کە لەسەر بنچینەی بەڵگەی زانراو دەخرێنەڕوو و کۆمەڵێک پێشبینی پەیوەنددار بەگوێرەی ئەو تیۆرییانە گەڵاڵە کراون.

ھەندێک لە تیۆرییە لاوەکییەکان سەرکەوتن بەدەست دەھێنن و بەرفراوانتر قبووڵ دەکرێن، ھەندێکی تریان لەسەرئەنجامدا شکست دەخۆن و پووچەڵ دەکرێنەوە.

 نموونە 
 تیۆری ئەلکترۆگراڤیتی Electrogravitics
 تیۆری داینامیکی تێسلا بۆ کێشکردن Tesla's dynamic theory of gravity
 ئاسمانی ڕوونی دروەشاوە Luminiferous aether

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 

پۆل:فیزیکی تیۆریک