عەربەت

عەربەت کە ناسراوە بە ناحیەی تانجەرۆ، دەکەوێتە قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان، عەربەت کە ناسراوە بە ناحیەی تانجەرۆ یان (شاری سێ دەروازە) لە ساڵی ١٩٢٥ لەلایەن بەڕێوبەران و دەسەڵاتدارانی سەردەمی شا  فەیسەڵی یەکەمی عێراق کراوە بە ناحیە.Historical archives of the Kingdom of Iraq, 1925 administrative records

 جوگرافیا 

ناحیەی عەربەت ٧١ گوند لەخۆ دەگرێت و هاوسنوورە لەگەڵ ئەم ناحیانەدا: لە باکوورەوە لەگەڵ ناحیەی سرۆچک و ناحیەی سیتەک، لە باشوورەوە لەگەڵ ناحیەی زەڕایەن و ناحیەی ناوەندی قەزای قەرەداغ، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ناحیەی سەید سادق، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ناحیەی بەکرەجۆ.

هەروەها عەربەت لە ناوچەیەکی شاخاوی هەڵکەوتووە و دەوروبەری بە زنجیرە چیاکانی زاگرۆس دەورە دراوە. ئاووهەوای ناوچەکە بە گشتی مامناوەندییە، بە هاوینی گەرم (٣٠-٤٥° سەدی) و زستانی سارد و بارانی (٠-١٠° سەدی). ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە لە نێوان ٥٠٠-٧٠٠ ملم دایە.د. سەلام ناوخۆش، "جوگرافیای هەرێمی کوردستان"، ٢٠١٥، لاپەڕە ١٤٢. بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافییەوە، خاکی ناوچەکە بەپیتە و بۆ کشتوکاڵ گونجاوە.

 گوندەکان 

عەربەت لە ٧١ گوند پێکھاتووە:https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%8E%DA%95%D8%B3%D8%AA%DB%8C_%DA%AF%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C_%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DB%8E%D8%B2%DA%AF%D8%A7%DB%8C_%D8%B3%D9%84%DB%8E%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C#%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DB%95%D8%AF%DB%8E%DB%8C_%D8%B9%DB%95%D8%B1%D8%A8%DB%95%D8%AA

 عەربەت(ناوەند)
 باخچە، تانجەرۆ
 بادەرە
 باریکە، عەربەت
 بەردەکەڕ، تانجەرۆ
 بێستان سووری بچووک
 بێستان سووری گەورە
 پوشێن
 چەقلاوا
 چەناخچیان
 چوارتاق
 حارس ئاوا
 حەمەی بارام
 خاک و خۆڵ، تانجەرۆ
 خرابە
 خەراجیان
 داربەڕولە، تانجەرۆ
 دارەڕەش
 دەربەندفەقەرە
 دەمرکان
 دێی ئەلی
 دێی بارام
 دێی ڕەمەزان
 ڕازیانە، تانجەرۆ
 زڕگوێز
 زڕگوێزەڵە
 زێڕینجۆی خواروو
 زێڕینجۆی سەروو
 ژاڵەی خواروو
 ژاڵەی سەروو
 سەدوبیست، تانجەرۆ
 سەماوات
 سولەکان
 شەمە
 شێخ عەوڵا
 شێخ عومەر
 شێخ وەیساوا
 عارفاوا
 فەرەجاوا
 قازاو
 قڕگە
 قسرتی خواروو
 قسرتی سەروو
 قەرەتۆغان
 قەڕاڵی
 کارێز، تانجەرۆ
 کاژاوی حەمەساڵەح
 کانی شاسوار
 کانی ھەنجیر، تانجەرۆ
 کانی وەیس
 کەماڵانی خواروو
 کەماڵانی سەروو
 کۆزەڕەقە
 کۆڵەبی
 کۆمەڵگای باریکە
 کۆمەڵگای تانجەرۆ
 گامێشەوان
 گەدان
 گەڵباخ
 گورگەچیا، تانجەرۆ
 گۆماو، تانجەرۆ
 ناوگردان، تانجەرۆ
 نەمەڵ
 نیسکەجۆ
 ھەنجیرە، عەربەت
 ھوانە
 وێلەکەی خواروو
 وێلەکەی سەروو
 وێڵەدەر
 یاسین تەپە
 یەخیماڵی
 یەکماڵە

 مێژوو 
مێژووی شارۆچکەی عەربەت دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٥، کاتێک بوو بە ناحیە.د. جەمال ڕەشید، "مێژووی شارەکانی کوردستان"، ٢٠١٠، لاپەڕە ٨٩-٩٥ بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان، ئەم ناوچەیە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دانیشتوانێکی کەمی هەبووە و بەهۆی ڕوباری تانجەرۆوە ناسراوەتەوە، بەڵام لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەهۆی کۆچکردنی خەڵکی گوندەکانی دەوروبەر بۆ ئەم ناوچەیە، ژمارەی دانیشتوانەکەی زیادی کردووەکە بۆتە هۆی زیادکردنی باری ئابوری ناوچەکە.د. جەمال ڕەشید، "مێژووی شارەکانی کوردستان"، ٢٠١٠، لاپەڕە ٨٩-٩٥   

لە ساڵانی ١٩٧٠-کاندا، بەهۆی سیاسەتی بەعەرەبکردن و ڕاگواستنی گوندەکان، ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتوانی گوندەکانی دەوروبەر ناچار کران ڕوو لە عەربەت بکەن و نیشتەجێ بن. لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان، عەربەت گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و بوو بە یەکێک لە گرنگترین شارۆچکەکانی دەوروبەری سلێمانی.

لەی ٨ی ئازاری ١٩٩١ ڕاپەڕین لە چەمچەماڵ و ھەڵەبجە و عەربەت و ئۆردووگاکانی (زەڕایەن و سمود و نەسر و باریکە و پیرەمەگروون و ئەلڵایی) دەستی پێ کرد.https://www.basnews.com/so/babat/419982

ناوی "عەربەت" لە زمانی کوردیدا واتای "شوێنی بنەماڵە" یان "جێگای حەوانەوە" دەگەیەنێت.د. جەلیل کاکەوەیس، "فەرهەنگی ناوە کوردییەکان"، ٢٠١٢، لاپەڕە ١١٥. هەندێک سەرچاوەی مێژوویی ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوەکە لە وشەی "عەڕابە" یان "عەڕابانە"وە هاتووە کە ئامێرێکی گواستنەوە بووە لە کۆندا.د. فەرهاد پیرباڵ، "مێژووی ناوچەکانی سلێمانی"، بڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای کوردی، ٢٠١٦، لاپەڕە ٧٨.

 دانیشتوان 
زۆربەی دانیشتوانی عەربەت بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن کە بەشێکە لە زمانی کوردی. زۆربەی دانیشتوانەکەی موسڵمانن. بەپێی دوایین سەرژمێری (٢٠٢١)، ژمارەی دانیشتوانی عەربەت نزیکەی ٣٠,٠٠٠ کەسە."سەرژمێری دانیشتوانی هەرێمی کوردستان ٢٠٢١"، دەستەی ئاماری هەرێمی کوردستان، ٢٠٢٢.

 کارگێڕی 
شارۆچکەی عەربەت لە ڕووی کارگێڕییەوە دەکەوێتە ناحیەی عەربەت کە ناسراوە بە ناحیەی تانجەرۆ  کە سەر بە قەزای سلێمانی، پارێزگای سلێمانییە. ناحیەکە پێکهاتووە لە شارۆچکەی عەربەت وەک ناوەند و ٧١ گوندی دەوروبەر. بەڕێوەبەری ناحیەکە "دابان عارف"ە کە لە لایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە دامەزراوە."دابەشبوونی کارگێڕی هەرێمی کوردستان"، وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێمی کوردستان، ٢٠٢٣.

 ئابووری 
ئابووری شارۆچکەی عەربەت پشت دەبەستێت بە چەند بوارێکی سەرەکی:

- کشتوکاڵ: بەهۆی خاکی بەپیت و ئاووهەوای گونجاوەوە، کشتوکاڵ یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی بەشێک لە دانیشتوانی ناوچەکە. بەرهەمە سەرەکییەکان بریتین لە گەنم، جۆ، سەوزە و میوە. ڕووبەری زەوی کشتوکاڵی لە ناوچەکەدا نزیکەی ٣,٠٠٠ هێکتارە.د. ئاکۆ محەمەد، "توێژینەوەیەک لەسەر کشتوکاڵی هەرێمی کوردستان"، گۆڤاری زانکۆی سلێمانی بۆ زانستە کشتوکاڵییەکان، بەرگی ٥، ژمارە ٢، ٢٠٢٠، لاپەڕە ٤٥-٦١.

- بازرگانی: بەهۆی نزیکی لە شاری سلێمانییەوە، بازرگانی و کڕین و فرۆشتن چالاکییەکی گرنگی ئابووری ناوچەکەیە. بازاڕی ناوەندی عەربەت نزیکەی ٣٠٠ دوکان و شوێنی بازرگانی لەخۆ دەگرێت.

- پیشەسازی بچووک: لە ساڵانی دواییدا، چەندین کارگەی بچووک لە ناوچەکەدا دامەزراون کە بوونەتە سەرچاوەی کار بۆ دانیشتوانی ناوچەکە. ناوچەی پیشەسازی عەربەت لە ساڵی ٢٠١٢ دامەزراوە و نزیکەی ٥٠ کارگەی تێدایە."کردنەوەی ناوچەی پیشەسازی عەربەت"، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ٢٠١٢/٠٩/٠٥، لاپەڕە ٤.

 کەلتوور و شوێنەوارە گرنگەکان 
چەند شوێنەوارێکی مێژوویی و گەشتیاری لە ناوچەکەدا هەن کە گرنگترینیان:

 مزگەوتی گەورەی عەربەت: دروستکراوە لە ساڵی ١٩٤٥ و نۆژەنکراوەتەوە لە ٢٠٠٥.محەمەد ڕەئووف، "مزگەوتەکانی ناوچەی سلێمانی"، بڵاوکراوەکانی بەڕێوەبەرایەتی ئەوقافی سلێمانی، ٢٠١٧، لاپەڕە ١٠٣-١٠٦.  
 تەپەی عەربەت: شوێنەوارێکی مێژووییە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشووری (~١٠٠٠ پ.ز.) و لێکۆڵینەوەی ئارکیۆلۆجی تێدا کراوە.د. کامەران کۆسرەت & د. کاروان ئازاد، "ڕاپۆرتی لێکۆڵینەوەی ئارکیۆلۆجی تەپەی عەربەت"، گۆڤاری شوێنەواری کوردستان، بەرگی ٣، ژمارە ١، ٢٠١٩، لاپەڕە ٢٢-٣٥.
 گولی عەربەت: کانیاوێکی سروشتییە کە بە ماددەی گۆگرد دەوڵەمەندە و ھەنديک خەڵک لە شوێنانی دیکەوە سەردانی دەکەن بۆ چارەسەری نەخۆشی سوودی لێوەردەگرن و پێیان وایە خاسیەتی دەرمانی پزیشکیی هەیە.سیروان عەبدولڕەحمان، "کانیاوە سروشتییەکانی هەرێمی کوردستان"، ڕۆژنامەی هاوڵاتی، ٢٠١٨/٠٧/١٢، لاپەڕە ٧.

 کەسایەتییە ناسراوەکان 
چەندین کەسایەتی ناسراوی کورد خەڵکی عەربەتن یان سەردەمێک لە عەربەت ژیاون، لەوانە:

 یاریزان و کاپتن کاروان محەمەد (١٩٨٤–): یاریزانی تیمی تۆپی پێی کوردستان و کاپتنی پێشووی تیمی یانەی سلێمانی.  
 ئەکتەر و شانۆکار ماهیر حەسەن: ئەکتەر و شانۆکاری ناسراوی کورد.  
 ژنە سیاسەتەوانی کورد ڕێواس فایەق: ژنە سیاسەتەوانێکی کورد و سەرۆکی خولی پێنجەمی هەرێمی کوردستان.
شاعیر و چالاکەوان هاشم چەمخارا.

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکیەکان 
 پەڕەی فەرمی فەیسبووکی ناحیەی عەربەت
 حکومەتی هەرێمی کوردستان

پۆل:شارۆچکەکان
پۆل:سلێمانی