شەڕی کەنداو

{{Infobox military conflict
| conflict    = شەڕی کووەیت 
| width       =
| partof      =
| image       =300px
| caption     = کۆمەڵێک وێنەی شەڕی کەنداو لە بەشی سەرەوە، فڕۆکەی مەکدۆنێلی ھێزی ئاسمانی ئەمریکا کەبەسەر ولاتی کووەیتدا دەفڕن. کۆمەڵێک سەبازی وڵاتی بەریتانیا. چەند تانکێکی سەربازی. ھێرشی فڕۆکەیەکی جەنگی. شەقامی مەرگ لەدوای ھێرشکردنە سەری.
|date=دەستبەسەرداگرتنی کووەیت٢–٤ی ئابی ١٩٩٠ئۆپڕاسیۆنی گەردەلوولی بیابان١٧ی ١ی – ٢٨ ٢ی ١٩٩١()(ئۆپڕاسیۆنی گەردەلولی بیابان oکۆتاییھاتنی فەرمی لە ٣٠ ١١ی ١٩٩٥)
|place=, ، عەرەبستانی سعوودی،  و کەنداوی فارس
| result      = * عێراق کووەیت داگیرکرد.
 قەرەبوکردنەوەی کووەیت.
 دەرکرانی ھێزەکانی عێراق لەکۆتاییدا.
 شکستخواردنی ڕاپەڕینی کوردان لە باکووری عێراق و شیعە موسوڵمانەکان لە باشووری عێراق.
 دروستبوونی ناوچەی دژە فڕین لە باکوور و باشووری عێراق بۆ پاراستنی کوردان و شیعەکان.
 سەددام حوسێن زۆرینەی ھێزەکەی لەدەستدا.
 دەستبەسەرداگرتنی ھێزەکانی ئەمریکا تا ساڵی ٢٠٠٣.
 زۆرینەی زیانەکان لەسەر ئەستۆی عێراق کەوتن.
| status      =
|combatant1=
|combatant2= عێراق
| combatants_header =شەڕ لە نێوان
|commander1= جابر ئەل-ئەحمەد ئەل-جانر ئەل-سەباح
 جۆرج ئێچ دەبڵیوو. بۆش
 کۆلین پۆویڵ
 نۆرمان سوارکسکۆپک
 جۆن جەی. یۆسۆک
 واڵتەر ئی. بۆمەر
 کارلیس ھۆرنەر
 ستانلی ئارسەر
 شا فەھەد
 ساڵح ئەل-موھیا
 خالید بن سوڵتانPersian Gulf War, the Sandhurst-trained PrinceKhaled bin Sultan al-Saud was co-commander with General Norman Schwarzkopf www.casi.org.uk/discuss General Khaled was Co-Commander, with US General Norman Schwarzkopf, of the allied coalition that liberated Kuwait -a016226901 www.thefreelibrary.com
 مارگێت تاتکەر
 جۆن ماجۆر
 پیتەر دی لا پیلیرێ
 بڕاین مۆڵڕۆنی
 فڕاندجۆیس میتڕان
 مایکڵ ڕیکۆفیری
|commander2= سەددام حوسێن

|strength1=٩٥٦٬٦٠٠, پێکھاتە ٧٠٠٬٠٠٠ ئەمریکا troopsھێزەکانی شەڕی کەنداو (کۆتا بەشداربووی ولاتان) 
|strength2=٦٥٠٬٠٠٠ سەرباز
|casualties1=ھاوپەیمانیێتی:١٤٧کوژراوی بیانی، ١٤٥ ڕانەگەیەنراو مردن٤٦٧ بریندار لە شەڕداTotal: 292 killed776 wounded ٣١ تانک destroyed/disabled18 M1ئابڕامس، 11 M60, 2 AMX-30Scales, Brig. Gen. Robert H. : Certain Victory. Brassey's, 1994, p. 279.Halberstadt 1991. p. 35Atkinson, Rick. Crusade, The untold story of the Persian Gulf War. Houghton Mifflin Company, 1993. pp. 332–3Captain Todd A. Buchs, B. Co. Commander, Knights In the Desert. Publisher/Editor Unknown. p. 111.ئێم٦٠ تی٦٢ دژبە سارد شەڕی Combatants 1956–92 by Lon Nordeen & David Isby32 Bradley IFVs لەناوبرد/damagedNSIAD-92-94, "ئۆپڕاسیۆنی گەردەلولی بیابان: Early Performance Assessment of بڕادلی لەگەڵ ئابڕامس". US General Accounting Office, 10 January 1992. Quote: "According to information provided by the Army's Office of the Deputy Chief of Staff for Operations and Plans, 20 Bradleys were destroyed during the Gulf war. Another 12 Bradleys were damaged, but four of these were quickly repaired. Friendly fire accounted for 17 of the destroyed Bradleys and three of the damaged ones1 M113 APC destroyed2 British Warrior APCs destroyed1 Artillery Piece destroyed75 Aircraft destroyedکووەیت:200 killedدەستبەسەرداگرتنی کووەیت لەلایەن عێڕاق; 1990 (Air War) . Acig.org. Retrieved on 12 June 2011سەدان tanks destroyed/capturedabout 1000 IFVs and APCsdozens aircraftdozens ships
|casualties2=عێراقی:٢٠٬٠٠٠–٣٥٬٠٠٠ کوژراو٧٥٬٠٠٠+ ونبوو 3,700 tanks destroyed2,400 APCs destroyed2,600 Artillery Pieces destroyed110 Aircraft destroyed137 Aircraft escaped to Iran19 naval ships sunk, 6 damaged
|casualties3=سڤیلی ونبووی کووەیتی:زیاتر لە ١٠٠٠  کوژراو ٦٠٠ خەڵکی ونبوو

'سڤیل ونبوو:نزیکەی ٣٬٦٦٤ونبووەکانی تر و زیانەکان:٣٠٠ سڤیل کوژراو و سەروو ٣٠٠ بریندار}}شەڕی کەنداو یان شەڕی دووەمی کەنداو یان شەڕی کەنداوی فارس یان گەردەلوولی بیابان (بە ئینگلیزی: Gulf war). شەڕێک بوو لەنێوان عێراق و کووەیت بە پشتگیریکردنی وڵاتانی ھاوپەیمان ڕوویدا. کە زیاتر لە لە ٧٠٠٬٠٠٠ سەربازی وڵاتی جیاواز بەڕۆڵی جیا جیا دژی ھێزەکانی عێراق جەنگان، کە وڵاتی کووەیتیان داگیرکردبوو؛ و ھێرشی عێراق بۆ سەر کووەیت ھاوکاتبوو لەگەڵ کەوتنی ڕاپەڕینی کوردان لە باکووری عێراق و شیعە موسڵمانەکان لە باشووری وڵاتی عێراق.
کە دواتر ناوچەی دژە فڕین دروستکرا بە مەرامی پاراستنی ھەردوو گەلەکە و مافی خۆبەڕێوەبەری درا بە باشووری کوردستان لە بەشی باکووری عێراق.
ھێرشەکانی ھێزەکانی عێراق بۆ سەر وڵاتی کووەیت و بەتاڵانبردنی لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە ئەنجامی خراپی ھەبوو بۆ سەدام حوسێین و زۆرینەی ھێزە سەربازی و ھێزە ڕامیارییەکەی لەدەستدا.

 پێشەکی شەڕ 
وێنۆک|تانکی تی-٧٢ی سووپای عێراق وەک سەردایەتی شەڕ ڕۆڵی بینی لەشەڕی کەنداودا.
سووپای عێراق لە کاتی ھێرشکردنی بۆ سەر وڵاتی کووەیت، چوارەم گەورەترین سووپای جیھان بوو کە ژمارەی سووپاکەی نزیکەی ١ ملیۆن سەرباز دەبوو.
ڕاستەوخۆ دوای کۆتاییھاتنی شەڕی عێراق-ئێران سووپای عێراق دوای ماوەیەکی کەم دووبارە کەوتەوە شەڕ کە وڵاتی کووەیتیان داگیرکردن.
ھۆکاری سەرەکی داگیرکردنی کوێتیش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی سەرچاوەی نەوتی زۆر لەو وڵاتەدا، کە عێراق پێشووتریش چاوی لەسەر بوو.
تاکاتی دەست بەسەرداگرتنیدا، سەرۆکی پێشووی عێراق لە بەیاننمایەکدا ڕای گەیاند کووێتم وەک یەکێک لە پارێزگا دابڕاوەکانی عێراقم گەیاندەوە بە باوەشی دایکی.

 دروستبوونی ھاوپەیمانییەت 
وێنۆک|سەرۆککۆماری پێشووی ئەمریکا بۆش لەکاتی بەسەرکردنەوەی ھێزەکانی لەوڵاتی سعوودیە.
ھاوپەیمانیێتێکی نێودەوڵەتی لەلایەن ٣٤ وڵات بەسترا بۆ یارمەتیدانی وڵاتی کووێت و ڕزگارکردنی لەدەستی ھێزەکانی عێراق.
بەتایبەت دوای ئەو تاڵانکاریانەی کە سووپای عێراق لەدژی وڵاتی کوێت ئەنجامیدا.
کارەکانی ھاوپەیمانیێتییەکە ھەر لەوڵاتی کوێتەوە نەوەستا بەڵکو دوای ڕزگارکردنی کووەیت، ھاوپەیمانیێتییەکە لەدژە ڕژێمی پێشووی عێراق بەدەوام بوو. کە زۆۆرینەی ھێزی سەرۆککۆماری پێشوو (سەدام حوسێین) و پارتەکەی سنووردارکران.

 شەڕەکانی سەرەتا 
 ھێرشی ئاسمانی 
ھێرشە ئاسمانییەکان لەسەرەتای مانگی دووی ساڵی ١٩٩١دا دەستیان پێکرد. کە بەسەرەتای دەستپێکردنی شەڕ دادەنرا لە شەڕی کەنداو کە تێیدا چەندان دەوڵەت لەڕێی گورزی ئاسمانییەوە ھێرشیان کردە سەر سووپای پێشووی عێراق.


ھێرشە ئاسمانییەکانی دژی ھێزەکانی دژی عێراق بە گەورەترین زنجیرە ھێرش دادەنرێن لە مێژوودا، کە تێیدا زیاتر لە ١٠٠٬٠٠ مووشەکی جیاواز و ٨٨٬٥٠٠ تۆن بۆمبیان بەسەر ھێزەکانی عێراقدا باراند.name=cnnstats  مووشەکەکانی عێراق بۆ سعوودیە و ئیسرائیل 
وێنۆک|موشەکی ترانسپۆرتەری سووکدی عێراق کەلە دژی سعوودیە و ئیسرائیل بەکاری ھێناوە.

ھێزەکانی عێراق دەستیان بەخۆ ئامادەکردن بۆ ھێرشکردنە چەند ناوچەیەک، بەتایبەت دوای شکسھێنانی دانوستاندنەکانی نێوان عێراق و ئەمریکا لە جنێفی سویسڕا.
وەلە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا، ڕۆژنامەوانێک پرسیاری لە سەرۆکی وەزیرانی پێشووی عێراق تاریق عەزیز کرد و پێی گووت ئەگەر شەڕ دەستپێبکات… ئێوەش دەست بە ھێرشکردن دەکەن؟ تاریق عەزیزیش ڕاستەخۆ گووتی بێگوومان بەڵێ.."<ref>Lawrence Freedman and Efraim Karsh, The Gulf Conflict: Diplomacy and War in the New World Order, 1990–1991 (Princeton, 1993), 332. 
چەند ڕۆژێک دواتر عێراق ھەشت مووشەکی وەک پێشەکی شەڕ ھاوێشت
سوپای عێراق بە فەرمانێکی سەدام حوسێن، چەدنین مووشەکی ئاراستەی ئیسرائیل کرد.
سەدام حوسێن، بۆ ئاراستەکردنی مووشەکەکان چیای شنگالی ھەڵبژاردووە، لەبەر ئەوەی گونجاوترین و بەرزترین چیایە لە ناوچەکەدا، ھەروەھا نزیکتین شوێنە لە ئیسرائیل.

لەسەر چیای شنگال دەڤەری چل مێر ھەڵبژێردراوەو لەوێ مووشەکەکان ئاراستەی ئیسرائیل کراون، مەودای مووشەکەکان کورتبوونەو نەدەگەیشتنە ئیسرائل، بەڵام سەدام حوسێن داوای لە چەند ئەندازیارێک کردووە، کە مەوداکەیان زیاد بکەن. ھێزەکانی عێراق خوازیاربوون کەلەدوای ھێرشیان بۆ سەر وڵاتی ئیسڕائیل، وڵاتانی تری عەرەبی پشگیری دەکن و دەبنە ھاوپەیمان لەگەڵیWaldman, Shmuel (2005). Beyond a Reasonable Doubt. Feldheim Publishers, p. 179. ISBN 1-58330-806-7

 ئەنجامەکان 
 عێراق 
 ھێزی دەسەڵاتدار 
ئەنجامی شەڕی کەنداو لە بەرژەوەندی دەستھەڵاتدارانی عێراق و بەتایبەت سەدام حوسێین سەرۆککۆماری ئەوکاتی عێراقدا بەکۆتا نەھات.
کە بەشێوەیەک زۆۆرینەی ھێزە زەبەلاحەکەی و ھێزە سیاسییەکەی لەدەستدا؛ و زیانێکی زۆۆری بەرکەوت.

 ڕێگای مەرگ 

300px|وێنۆک|وێنەی کۆمەڵێک لە ئۆتۆمۆبیلی تێکشکاو لە شەقامی-٨٠.ڕێگای مەرگ کە بەفەرمی بە ڕێگای-٨٠ ناسراوە. کەوتووەتە نێوان ھەردوو شاری کووەیت لە وڵاتی کووەیت بۆ شارۆچکەی سەفوان لە شاری بەسرا لە باشووری عێراق.
شەقامەکە لە ساڵی ١٩٩٠دا لەلایەن ھێزەکانی پێشووی عێراقەوە بەکارھێندرا بۆ دەستبەسەرداگرتنی وڵاتی کووەیت.
لە ڕێکەوتی (٢٦ بۆ ٢٧ی ٢ی ١٩٩١) زیاتر لە ١٠ ھەزار سەربازی گەڕاوەی سووپای عێراق کەلە ڕێگەدابوون بۆگەڕانەوە بۆناو خاکی عێراق کرانە ئامانجی ھێزەکانی ئاسمانی ئەمریکا و کەنەدا.

 کوردەکان و شیعەکان 
دوایی ھێرشی ھێزەکانی پێشووی عێراق بۆ سەر کوردەکان لەبەشی باکووری وڵاتی عێراق و شیعەکان لەبەشی باشووری وڵاتی عێراق، ناوچەی دژە فڕین لەلایەن ھێزەکانی ھاوپەیمان بە مەرامی پاراستنی ھەردوو لایەن لە باکوور و باشووری عێراق دروستکرا؛ و جگە لوە کوردەکان بوونە خاوەنە مافی ئۆتۆنۆمی بەڕێوبەری خۆسەری ژێر دەستھەڵاتەکانیان؛ و شیعەکانیش ۆشکیان لە فەرمانڕەوایی وڵاتدا بەرفراوانتر بوو.

 ناوچەکانی دژە-فڕینی عێراق 

300px|وێنۆک|وێنەی ڕوونکردنەوەیی ناوچەی دژە فڕینی عێراقناوچەکانی دژە-فڕینی عێراق' دووناوچەی سەربازی بوون کەلەلایەن وڵاتانی ئەمریکا، بەریتانیا، فەڕەنسا'' دروستکرا. بەمەرامی پارێزگاریکردن لە کوردەکان لە باکووری عێراق و شیعە موسڵمانەکان لە باشووری عێراق.
لەکاتی ھاتنی ھەر ھێرشێکی ھێزەکانی پێشووی ڕژێمی بەعسەوە بەسەر ھەردوو ناوچەکە.
مێژووی دروستبوونی ھەردوو ناوچەکە دەگەڕێتە بۆساڵی ١٩٩٢ کاتێک شەڕی کەنداو کۆتایی ھات کە تێیدا وڵاتی عێراق کووەیتی داگیرکردبوو.BBC News | FORCES AND FIREPOWER | Containment: The Iraqi no-fly zonesbut in 1996 it was expanded to the 33rd parallel.2nd Cruise Missile Strikes in Iraq 

 کووەیت 
وڵاتی کووەیت زیانێکی زۆۆری بەخۆوە بینی دوای دەست بەسەرداگرتنی لەلایەن ھێزەکانی پێشووی عێراقەوەو ھەرلە سەرەتاکانی دەستبەسەرداگرتنەکەیدا لەلایەن ھێزەکانی عێراقەوە دەستکرا بەتاڵانکردنی ماڵی گشتی و تایبەتی وڵاتەکە.
بەڵام دواتر وڵاتی عێراق ناچارکرا بە قەرەبووکردنەوەی وڵاتی کووەیت بە شێوەیەکی درێژ خایەن و سوودی زیاتر بۆ وڵاتەکە لەبەرامبەر زیانەکانی.

 ئەمانەش ببینە 
 کووەیت
 عێراق
 سەدام حوسەین
 ڕێگای مەرگ
 ناوچەکانی دژە-فڕینی عێراق.

 سەرچاوەکان 

پۆل:شەڕەکان
پۆل:شەڕەکان بەپێی وڵات
پۆل:شەڕەکانی عێراق
پۆل:شەڕەکانی ئەڵمانیا
پۆل:شەڕەکانی ئێران
پۆل:شەڕەکانی شانشینی یەکگرتوو
پۆل:شەڕەکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:شەڕەکانی فەڕەنسا
پۆل:شەڕەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
پۆل:عێراق لە ١٩٩٠
پۆل:کووەیت لە ١٩٩٠
پۆل:یەکێتیی سۆڤیەت لە ١٩٩٠
پۆل:عێراق لە ١٩٩١
پۆل:کووەیت لە ١٩٩١
پۆل:شەڕی کەنداو
پۆل:شەڕەکانی ئۆسترالیا
پۆل:شەڕەکانی دانمارک
پۆل:شەڕەکانی یۆنان
پۆل:شەڕەکانی مەجارستان
پۆل:شەڕەکانی نیوزیلاند
پۆل:شەڕەکانی پۆڵەندا
پۆل:شەڕەکانی ئیسپانیا
پۆل:شەڕەکانی سوید
پۆل:شەڕەکانی سووریا
پۆل:شەڕەکانی ھۆڵەندا
پۆل:شەڕەکانی یەکێتیی سۆڤیەت