ئەیالەتی شارەزوور

ئەیالەتی شارەزوور (بە عەرەبی: إیالة شھرزور، تورکیی عوسمانی: ایالت شھر زور بە ڕۆمانی:Eyālet-i Šehr-i Zōr) یەکێک لە ئەیالەتەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو کە ئێستا وەک باشووری کوردستان دەناسرێت. 
کەرکووک پایتەختی ئەم ئەیالەتە بووە. ئەم ئەیالەتە لە ساڵی ١٥٥٤ کە عوسمانییەکان ئەو ناوچەیەیان داگیر کرد دروست کرا و دەسەڵاتی ناوچەکەیان بەخشی بەو میرە کوردانە کە لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیی عوسمانییەکاندا ھاوکارییان ھەبوو. 

پاشان لە سەدەی ١٨ و ھەتا نیوەی سەدەی ١٩، دەسەڵاتی ئەیالەتی شارەزوور کەوتە دەستی میرنشینی بابانەوە و لە ساڵی ١٦٩٤دا، بە پشتیوانیی عوسمانییەکانەوە، سنەی پایتەختی میرنشینی ئەردەڵانیان داگیر کرد. لە ساڵی ١٧٨٤ دا بابانەکان شاری سلێمانییان دامەزراند و کردیان بە پایتەختی خۆیان. https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA526&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false 

 مێژوو 
کاتێک عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٤دا ناوچەکەیان داگیرکرد، بڕیاریاندا حکومەتی خۆجێی بۆ سەرکردە کوردەکان جێبھێڵن، بۆیە ڕاستەوخۆ نەخراوەتە ناو سیستەمی کارگێڕی عوسمانیەوە. فەرمانڕەواکان ئەندامی ھۆزە کوردییەکان بوون و تەنیا بە دەگمەن سەربازی عوسمانی لە ئەیالەتەکەدا ھەبوون. https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ 

بەڵام تۆمارە ئەرشیفییەکان لە سەدەی ١٦ بەدواوە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ناوچەیانەی کە بە شێوەیەکی باو پەیوەندییان بە شارەزوورەوە ھەیە، لەوانە ئامێدی، ھەولێر، کەرکووک و زاخۆ، لە سەردەمی جیاوازدا، وەک سنجاق لە ناو ئەیالەتی بەغدادا ڕیزکراون.https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/224338 تۆمارە کارگێڕییەکانی عوسمانی لە ساڵانی ١٥٥٨-١٥٧٦ و ١٥٧٣-١٥٨٧ ئەم نیشتەجێبوونانە وەک قەزای ژێردەستەی بەغدا دەژمێرن، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێگەی ئەیالەتی شارەزوور لەناو ئیمپراتۆریەتەکەدا جێگیر نەبووە، بەڵکو لە نێوان قۆناغەکانی سەربەخۆیی پارێزگاکان و ژێردەستەیی ئیداری بۆ بەغدادا بە یەکەوە دەگۆڕێت.Musul – Kerkük ile İlgili Arşiv Belgeleri (1525–1919) (in Turkish). Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. 1993. pp. 47–48

 باڵادەستی میرنشینی بابان 
لە سەدەی ١٨ و نۆزدەھەمدا، ئەیالەتەکە کەوتە ژێر دەستی بنەماڵەی بابان. ئەندامانی ئەم بنەماڵەیە توانیان بە گەرەنتیکردنی ئاسایشی سنوورە ناجێگیرەکانی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەگەڵ ئێران لە بەرامبەر ئۆتۆنۆمی تەواودا، دەسەڵاتی خۆیان بپارێزن. سنجاقی بابان کە شاری کەرکووکی لەخۆگرتبوو، بەناوی ئەو بنەماڵەیەوە ناونراوە. https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA70&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false 

بابانەکان چاویان لە میرە کوردەکانی میرنشینی ئەردەڵان دەکرد کە بەشەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان  لە ژێر دەستدابوو، بۆ ئەوەی ببنە ڕکابەری سروشتییان، و لە ساڵی ١٦٩٤ سلێمان بەگ ھێرشی کردە سەر ئێران و شکستی بە میری ئەردەڵانی ھێنا. دوای ساڵی ١٧٨٤،بابانەکان پایتەختەکەیان گواستەوە بۆ شاری نوێی سلێمانی کە بەناوی دامەزرێنەری خانەدانەکەوە ناونرا.Ceylan, Ebubekir (2011). The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East. London: I.B. Tauris. p. 121. 

لە ساڵی ١٨٥٠دا دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی پێھات، و ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢دا خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی ویلایەتی بەغداوە. لە ساڵی ١٨٥٠ دواجار دەسەڵاتی بابانەکان کۆتایی ھات و ھەر لەو ساڵەدا داواکارییەک بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنێکی گەورە (meclis-i kebîr) لە شارەزوور لەلایەن باب ئەلعالی ڕەتکرایەوە. پاساوەکە ئەوە بوو کە ئەم جۆرە چاکسازییە ئیدارییە سەرەتا لە بەغداوە دەست پێ بکات. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ھەرچەندە شارەزوور پێشتر پێگەی ئەیالەتی ھەبووە، بەڵام ھێشتا وەک ناوچەیەکی لاوەکی عێراقی عوسمانی (hıtta-i Irakiyyenin bir kıt‘a-i müfrezesi) سەیر دەکرا، ھەروەھا چاکسازییەکانی تەنزیمات لە ڕێگەی پلەبەندییەکی ناوەندیی پارێزگاکانەوە بە سەرۆکایەتی بەغدا جێبەجێکرا. ھەرێمەکە لە ساڵی ١٨٦٢ خرایە ژێر کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی پارێزگاری بەغدا. بەڵام ڕووخانی بابانەکان بووە ھۆی تێکچوونی پەیوەندییەکانی نێوان ھۆزەکان، و ئەو ئاژاوەیەی کە لە ئەنجامدا دروست بوو،  سەرەتای سەدەی بیستەمدا کۆتایی پێھات. https://www.geonames.de/coutr-ota-provinces.html 

 میرنشینە کوردیەکانی تر لە ھەرێم 
لە سەردەمی مەمالیکی عێراق (١٧٠٤-١٨٣١)، پاشاکانی بەڕەچەڵەک جۆرجیی کە فەرمانڕەوایی بەغدایان دەکرد، پەیوەندی پراگماتیکیان لەگەڵ میرنشینە کوردییەکان لە سەرانسەری ناوچەکەدا پاراست. لە بەرامبەر ھاوکارییە سەربازییەکان، بە تایبەتی لە دژی ھۆزە عەرەبەکان و کوتلە کوردییە ڕکابەرەکان، ئەم میرنشینانە ئۆتۆنۆمییەکی بەرچاویان پێدرا. لە زۆر حاڵەتدا دەسەڵاتدارانی کورد و ئیدارەی بەغدا ھاوکاریان کرد لە دژی کوتلە کوردە ڕکابەرەکان بۆ پاراستنی ھاوسەنگی ھێزی ناوچەیی. زۆرجار میرنشینەکان لە باجی ڕاستەوخۆ بەخشراون و بە کەمترین دەستوەردان خاکەکانیان بەڕێوەدەبرد، بە مەرجێک ھەڕەشەیان لەسەر ئاسایش و سەقامگیری فراوانتری عێراقی عوسمانی نەکردبێت.Ceylan, Ebubekir (2011). The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East. London: I.B. Tauris. pp. 48–53.

میرنشینی سۆران کە بنکەکەی لە ڕەواندزە، لە ساڵانی ١٨٢٠ و ١٨٣٠ لە سەردەمی میر محەمەد کۆردا بۆ ناوبانگ بەرز بووەوە. دەسەڵاتی خۆی بەشێوەیەکی بەرچاو فراوانتر کرد و گەیشتە ھەولێر و ئامێدی و زاخۆ و تەنانەت مێردین و سکەی خۆی لێدا و بە شێوەیەکی کاریگەر وەک دەسەڵاتێکی ناوچەیی کاری کرد. ھەرچەندە سەرەتا لە لایەن ئیدارەی عوسمانی لە بەغدا وەک بەرپەرچدانەوەی نفوزی فارس تەحەمول کرا و تەنانەت پشتگیری لێکرا، بەڵام پەرەسەندنی ئۆتۆنۆمییەکەی بووە ھۆی دەستوەردانی سەربازی لە ساڵی ١٨٣٥. ھێزەکانی عوسمانی بە سەرۆکایەتی (ڕەشید پاشا) و بە ھەماھەنگی لەگەڵ بەرپرسانی بەغدا و مووسڵ، میرنشینەکەیان بە چۆکدا ھێنا. میر محەمەدی کۆر دوورخراوەتەوە بۆ ئەستەنبوڵ و لە ساڵی ١٨٣٦ لە ژێر بارودۆخێکی ناڕووندا کۆچی دوایی کرد. دواتر ڕەواندز کەوتە ژێر ئیدارەی ڕاستەوخۆی عوسمانی و دابەزی بۆ قەزایەکی تاڕادەیەک بچووک.Ceylan, Ebubekir (2011). The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East. London: I.B. Tauris. pp. 48–53.

میرنشینی بادینان کە ناوەندی ئامێدی بوو، فشاری پەرەسەندنی ھەردوو فراوانبوونی سۆران و حکومەتی ناوەندی عوسمانی بەخۆیەوە بینی. لە کاتێکدا سەرکردایەتییەکەی بۆ ماوەیەکی کورت لە ڕووخانی سۆران ڕزگاری بوو، بەڵام دوای ھەڵمەتە ھاوئاھەنگەکانی والییەکانی بەغدا و مووسڵ، میرنشینی بادینان ھەرگیز بە تەواوی چاک نەبووەوە و لە ساڵی ١٨٣٨دا خرایە ناو سنجاقی مووسڵەوە.

میرنشینی بۆتان بە سەرۆکایەتی بەدرخان بەی، تا ساڵانی ١٨٤٠ پێگەیەکی نیمچە سەربەخۆی ھەبوو. وەک لە میرنشینە کوردییەکانی دیکەدا، چاکسازییەکانی تەنزیمات ھەڕەشەی لە ئۆتۆنۆمی سیاسییەکەی کرد، بەتایبەتی کاتێک جزیر لە ڕووی ئیدارییەوە لە دیاربەکرەوە گواسترایەوە بۆ مووسڵ. بەدرخان بە ڕاپەڕین وەڵامی دایەوە. ھێرشەکانی بۆ سەر کۆمەڵگە مەسیحییەکانی نێستۆری لە ساڵانی ١٨٤٣ و ١٨٤٦ بووە ھۆی ئیدانەکردنی نێودەوڵەتی. لە ساڵی ١٨٤٧دا، ھەڵمەتێکی عوسمانی کە دیسانەوە بە پێکھاتەی فەرماندەیی والییەکانی مووسڵ و بەغدادا شکستی ھێنا، بە شکستی بەدرخان و دەربەدەری بۆ ئەستەنبوڵ کۆتایی ھات. دواتر خاکەکانی میرنشینەکە بە فەرمی لە سیستەمی پارێزگاکاندا ھەڵمژران.Ceylan, Ebubekir (2011). The Ottoman Origins of Modern Iraq: Political Reform, Modernization and Development in the Nineteenth Century Middle East. London: I.B. Tauris. pp. 48–53.

 دابەشکردنی کارگێڕی 
سنجاقەکانی ئەیالەتی شارەزوور لە سەدەی ١٧یەمدا:https://archive.org/details/bub_gb_66hCAAAAcAAJ

 بیلکاس
 جەبەل حەمرین
 شارباژێڕ
 پاک
 شارەزوور
 ئاوشنی
 مەرگە
 سرۆچک
 ھەزیر
 ھەزارمێرد
 ئەبروماز
 ئەربیل
 ئەلھوران
 پێرتێلی
 تیلتاری
 جەنگولە
 ڕودین
 زەنجیر
 سێبەرە 
 عەجوب
 کەسنان
 کەڵە-غازی

سنجاقەکانی ئەیالەتی شارەزوور لە ساڵەکانی (١٦٨٠ - ١٧٠٢):https://www.academia.edu/19903381/18_Y%C3%BCzy%C4%B1l%C4%B1n_%C4%B0lk_Yar%C4%B1s%C4%B1nda_Osmanl%C4%B1_Devletinin_%C4%B0dari_Taksimat%C4%B1_Eyalet_ve_Sancak_Tevcihat%C4%B1_In_the_First_half_of_the_18th_Century_Administrative_Divisions_of_the_Ottoman_Empire_Shire_and_Sanjak_Assignments

 سنجاقی شارەزوور
 جەبەل
 شارباژێڕ
 سرۆچک
 ھەزارمێرد
 ھودی(ھۆزی دیدان)
 قزڵجە قەڵاسی
 زەنگەنە
 ئەربیل
 باڤی
 قەرەداغ
 کۆیسنجاق
 شێمباران
 قەداش و ئالان
 چاعن گەدیغی
 شەمامک
 دولکڕان
 بەبە

سەرچاوەکان

 Gábor Ágoston, Encyclopedia of the Ottoman Empire

شارەزوور
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٣٥
پۆل:مێژووی پارێزگای سلێمانی