ئەبوو حەییان ئەندەلوسی

محەممەد بن یووسوف بن عەلی بن یووسوف بن حەییان () ناسناویشی ئەسیرەددین (أثیر الدین) بووە کونیەکەشی ئەبوو حەییان بووە، ھەر بەمەش زیاتر بەناوبانگ بووە. یەکێکە لە پێشەوایانی
زمانی عەرەبی و زانستی نەحو، زانایان بە نەحویی سەردەمی خۆی ناوی دەبەن، ھەروەھا فیقھ و تەفسیر و ئەدەب و فەرموودە و قیڕائاتیشی خوێندووە.الآجری - ترجمة أبو حیان الأندلسی

 ژیان 
لە کۆتایییەکانی شەووالی ساڵی ٦٥٤ی کۆچی بەرامبەر ١٢٥٦ لە شارێک بەناوی (مطخشارش) لە غەڕناتە لە ئەندەلوس لەدایکبووە، بە ڕەچەڵەک خەڵکی جەییانە (ئێستا پێی دەوترێ خایین)، بەڵام خێزانەکەی لەوێ کۆچییان کرد بۆ غەڕناتە لەبەر جەنگ و فیتنە، ئەو لە غەڕناتە ژیاوە، غەڕناتە لەو سەردەمەی کە ئەبوو حەییانی تێدا بوو پێشکەوتن و چالاکی لایەنی فکری و زانستی بەخۆوە بینی، و چەندەھا ئەدیب و زانای لێ ھەڵکەوت، بەشێوەیەک کە غەڕناتە وەکو سەنتەرێکی زانست بوو، جا ئەبوو حەییان لە ژینگەیەکی ئاوا گەورە بوو، لە زانایانی غەڕناتە زانستەکانی قیڕائات و ئوسوڵی دین و ئوسوڵی فقھ و نەحو و زمانی وەرگرت، ئەو لە ئەندەلوس ژیا تا ساڵی ٦٧٩کۆچی پاشان ڕۆیشت بۆ ڕۆژھەڵات، چەندین شار و وڵاتی کردووە و پاشان پاش چەندین گەشت و سەفەر لە میسڕ نیشتەجێ بوو، پلەو پایەی وەدەست ھێنا لای خەڵکی میسڕ بەناوبانگ بوو. ئەو خۆی لەسەر مەزھەبی زاھیری بوو کە مەزھەبی زۆرینەی خەڵکی ئەندەلوس بوو بەڵام پاش ئەوەی ھاتە میسڕ بوو بە شافعی و (منھاج)ی خوێندوو شەرحێکیشی لەسەر نووسی بە ناوی (الوھاج)، شاعیریش بوو و دیوانێکیشی ھەیە. بێگوومان ئەبوو حەییان قوتابیی زۆری ھەبوو لە زمان و قیڕائات و تەفسیر، لە دیارترین قوتابییەکانی: ئیبن عەقیل و ئیبن ھیشام و تاجەددین سوبکی و تەقیەددین سوبکی. لە ساڵی ٧٤٥کۆچی بەرامبەر ١٣٤٤ لە میسڕ ئەبوو حەییانی ئەندەلوسی کۆچی دوایی کرد.أبو حیان الأندلسی - ومنھجە فی تفسیرە البحر المحیط وفی إیراد القراءات فیە

 بەرھەمەکان 
 تەفسیر و قورئان 
 (البحر المحیط): تەفسیری قورئانە.
 (النھر الماد): ئەمەش کورتەی تەفسیرە گەورەکەیەتی.
 (تحفة الأریب بما فی القرآن من الغریب) چاپکراوە.

 زمان 
بەرھەمی لەمەدا زۆرە، چەند نموونەیەک:
 (ارتشاف الضرب من لسان العرب)
 (الھدایة فی النحو)
 (التذییل والتکمیل فی شرح التسھیل) گەورەترین کتێبەکانییەتی.
 (منھج السالک إلی ألفیة ابن مالک)
 (الشذا فی مسألة کذا) دیارنەماوە، ئیبن ھیشامیش شەرحێکی لەسەر ھەبوو بەناوی (فوح الشذا فی مسألة کذا).

 قیرائات 
چەند کتێبێکی باسکراوە لە قیڕائات، بەڵام زۆربەیان دیارنەماون، لەوانە:
 (عقد اللآلی فی القراءات السبع العوالی) شیعرە.
 (نکت الأمالی علی عقد اللآلی) شەرحی شیعرەکەیە، دوو نوسخەی نووسراوی ماوە.
 (الحلل الحالیة فی أسانید القراءات العالیة) دیارنەماوە.
 (الأثیر فی قراءة ابن کثیر) دیارنەماوە.
 (تقریب النائی فی قراءة الکسائی) دیارنەماوە.
 (الروض الباسم فی قراءة عاصم) دیارنەماوە.
 (النافع فی قراءە نافع) دیارنەماوە.
 (الرمزة فی پراءة حمزة) دیارنەماوە.
 (غایة المطلوب فی قراءة یعقوب) و (المطلوب فی قراءة یعقوب) دیارنەماون.
 (المزن الھامر فی قراءە ابن عامر) دیارنەماوە.
 (المورد الغمر فی قراءة أبی عمرو) دیارنەماوە.
 (النیر الجلی فی فراءة زید بن علی) دیارنەماوە.

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 
 أبو حیان الأندلسی - ومنھجە فی تفسیرە البحر المحیط وفی إیراد القراءات فیە
 تفسیر الحر المحیط
 المکتبة الشاملة - أبو حیان الأندلسی
 أبو حیان الأندلسی - موضوع
 الآجری - ترجمة أبو حیان الأندلسی
 عقد اللآلی فی القراءات السبع العوالی - دراسة وتحقیق.

 بەستەرە دەرەکییەکان 

پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:لەدایکبووانی سەدەی ١٣یەم
پۆل:مردووانی ١٣٤٤
پۆل:لەدایکبووانی ١٢٥٦
پۆل:ئەشعەرییەکان
پۆل:زانایانی فەرموودە
پۆل:قورئانخوێنان
پۆل:زانایانی تەفسیر