بەنداوی بێخمە

بەنداوی بێخمە بەنداوێکی تەواونەکراوی فرەمەبەستە لەسەر زێی گەورە، کەوتووەتە قەزای  خەلیفان لە پارێزگای ھەولێر، لە دووریی ٦٠ کیلۆمەتر لە باکووری ڕۆژھەڵاتی شاری ھەولێر.

مەبەستە سەرەکییەکانی بەنداوەکە بریتین لە بەرھەمھێنانی ١٥٠٠ مێگاوات لە وزەی کارەبا، و ڕێخستن و ڕێگری لە دروستبوونی لافاو. بە تەواوبوونی بەنداوەکە، بەرزییەکەی دەگەیشتە ٢٣٠ مەتر (٧٥٠ پێ)، بەمەش دەبووە گەورەترین بەنداوی کوردستان و عێراق. لە ساڵی ١٩٧٩ دەست بە دروستکردنی کرا، لە ماوەی شەڕی ئێران و عێراق کارکردن تێیدا ڕاوەستێنرا. لە ١٩٨٨ دووبارە دەستکرا بە دروستکرنی تا ئەوەی لە ١٩٩١ جارێکی دیکە بەھۆی شەڕی کەنداو وەستا، تا ئەو کات ٣٥٪ی کارەکانی تەواو بووبوون. لە دوای ٢٠٠٣ ھەندێک ھەوڵ ھەبوون لەلایەن حکوومەتی عێراق و حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ بنیاتنانەوەی، بەڵام ھەوڵەکان بێئەنجام بوون.https://dawsonolivertheworld.com/2016/03/15/iraqs-hoover-dam-that-never-was/ 

 بنیاتنانی سەرەتایی 
لە ساڵانی سییەکانی سەدەی بیستەم ڕووپێوی بۆ دروستکردنی بەنداوی بێخمە کراوە. یەکەم لێکۆڵینەوە و بەدواداچوون لە ئەگەری بنیاتنانی بناغەی ئەم بەنداوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٣٧، ئەویش بە پێکھێنانی لیژنەیەک لە شارەزا و پسپۆڕانی بەریتانی و عێراقی لە بواری دروستکردنی بەنداو و دیاریکردنی شوێن و ئاست و قەبارەی گلدانەوەی ئاو، و جۆری بەرد و خاک و سیفاتە جیۆلۆجییەکانی. پاشان لە ساڵی ١٩٥٣ لەلایەن دەستەیەکی شارەزا لە ئەندازیارانی کۆمپانیای ئەندازیاری ھزرا (ئێم دەبڵیوو ئێچ)ی ئەمریکی دەستکرا بە توێژینەوەی کاری لیژنەکەی ساڵی ١٩٣٧ و پێشبینیکردن و ھەڵسەنگاندنی سیفاتی جیۆلۆجیی خاکەکەی و ڕادەی شیاوی ئەو ناوچەیە بۆ دروستکردنی ئەو بەنداوە. ئەم لێکۆڵینەوانە بەردەوام بوون تا لە ساڵی ١٩٧٩ دوا ڕاپۆڕت لەبارەی ھەڵسەنگاندنی و دیاریکردنی لایەنە ئەرێنی و شیاوی شوێنی جوگرافی و جیۆلۆجییەکەی ئامادەکرا و بڕیاری دانانی بناغەی بەنداوەکە درا.

لە ١٩٧٩ و سەرەتای ١٩٨٠کان پڕۆژەکە لەلایەن کۆمپانیای ئی پی دی سیی ژاپۆنی دیزاین کراویەوە. دروستکردنی پرۆژەکە واژۆکرا لەلایەن دوو کۆمپانیای تورکی و یووگۆسلاڤیایی (ئینکا و ئینێرجۆپرۆجێکت). بنیاتنان لە پرۆژەکە لە ١٩٨٧ دەستی پێ کرد بە دروستکردنی ڕێگا بۆ پڕۆژەکە، و کەمپی نیشتەجێبوون، و ھەڵکەندنی زەوی و شاخی شوێنەکە. دروستکردنی تونێلیش لە ١٩٨٨ دەستی پێ کرد. لە کۆتاییی ١٩٩٠ پرۆژەکە وەستێنرا بەھۆی سزای یوو ئێن لەسەر دەستێوەردانەکانی عێراق لە کوەیت، و لاوازبوونی ئاساییش لە ناوچەکە. لە حوزەیرانی ١٩٩٠ قۆناغی یەکەمی پرۆژەکە تەواوبوو.
وا بڕیاربوو پرۆژەکە لە ١٩٩٢ تەواو بکرێت، بە تەواوبوونی بەنداوەکە ئەمبارێکی ئاویی بە قەبارەی ١٧ کیلۆمەتری سێجا دروست دەکرد، کە ڕووبەری ڕووەکەی دەگەیشتە ١٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە.

دوای شەڕی کەنداو و ڕاپەڕینی باشووری کوردستان، بایی ١٧٥ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی کەلوپەل لە پرۆژەکە دزرا، کە بە تاڵانی بێخمە ناو دەبرێت.
بەشێک لە کەلوپەلەکانیش بە ئێران فرۆشران.
250px|وێنۆک|یەکێک لە تونێلەکانی پرۆژەی بەنداوی بێخمە

 پرۆژەی ھەنووکە 
لە ٢٠٠٧ حکوومەتی ھەرێمی کوردستان ڕای گەیاند کە نیازی تەواوکردنی بەنداوی بێخمەیان ھەیە، بە مەبەستی بەرھەمھێنانی کارەبا و گڵدانەوەی ئاو. بەھەرحاڵ لەگەڵ وشەکەساڵیی ٢٠٠٨ی عێراق، حکوومەتی عێراق گلەیی دەربڕی و دروستکردنی بەنداوی بە مەترسی کەمبوونەوەی ئاو زانی لە باشووری عێراق.
سەرەڕای ئەمە چەند شتێکی تر کرانە بیانوو بۆ ڕێگری لە دروستکردنی بەنداوەکە؛ لەوانە ڕاگوێزرانی نزیکەی ٢٠٫٠٠٠ کەس لە شوێنەکایان، و ئەگەری نزیکبوونەوەی ئاو لە ئەشکەوتی شانەدەر.Report I Bekhme Dam, from archive.org
لە ٢٠٠٨ بڕی ٣٣ ملیۆن دۆلاری ئەمریکی خەرجکرا لە ئامادەکاری بۆ بەردەوامیدان بە بنیاتنانی بەنداوەکە. بڕی خەرجیی کۆتاییی پێشبینیکراوی بەنداوەکەش  ٢.٦ ملیار دۆلاری ئەمریکییە.Costs of Bekhme Dam

لەلایەکی تر وەزارەتی کشتوکاڵ و سەرچاوەکانی ئاوی ھەرێمی کوردستان ڕای گەیاندووە کە دوای دروستبوونەوەی حکوومەتی عێراق لە ٢٠٠٣ تا ٢٠٠٨ حکوومەتی عێراق چەند جارێک شاندی ناردووە بۆ وتووێژ لەسەر پرۆژەکە و دەستپێکردنەوەی بەڵام حکوومەتی ھەرێم لەسەر دەستپێکردنەوەی ڕەزامەند نەبووە، لە ئێستاش ھیچ پلانێکی نوێ بۆ بەنداوەکە نییە، و ئەگەری وازھێنان لەو پرۆژەیە ھەیە.

 ئەمانەش ببینە 
 بەنداوەکانی کوردستان

 سەرچاوەکان 
ویکیپیدیای ئینگلیزی، «Bekhme Dam»، تەممووزی ٢٠١٦.

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:پارێزگای ھەولێر
پۆل:جوگرافیای باشووری کوردستان
پۆل:بەنداوەکانی کوردستان
پۆل:شوێنەکانی ھەولێر