پێڕستی فەرھەنگە کوردییەکان

لەمڕۆدا قامووس یان فەرھەنگی کوردی بە ھەر فەرھەنگێک دەوترێت کە لە کوردی بۆ زمانانی تر یان لە زمانانی ترەوە بۆ کوردی یانیش ھەر لە نێوان زارە کوردییەکان مانای وشەکان بکەنەوە و پێناسەیان بکەن.

 مێژوو 
مێژووی فەرھەنگە کوردییەکان دەبێتە دوو بەشەوە. ئەوانەی پێش ١٩٣٠ نووسراون و ئەوانەی لەو ساڵەوە تا ئەمڕۆ نووسراون و بڵاو کراونەتەوە. فەرھەنگێک کە بە یەکەمین و کۆنترین فەرھەنگی کوردی دانرابێت، فەرھەنگی نووبھارە کە لە ساڵی ١٦٨٣ لەلایەن ئەحمەدی خانییەوە نووسراوە. ئەم فەرھەنگە لەبەرگرەوەی نزیکەی ٦٬٠٠٠ وشەیە و بە شێوەی قەسیدە و ھەر قەسیدەیەکیشی لەسەر کێشێکە. فەرھەنگی نەوبەھار فەرھەنگێکی عەرەبی-کوردییە و بۆ یەکەم جار لەلایەن «» لە پاشکۆی «» لە ١٨٩٢ لە ئەستەمبوڵ چاپ کراوە. نموونەی بەیتێکی:

لە ساڵانی ٣٠ی سەدەی بیستەمدا قۆناغێکی نوێ لە فەرھەنگنووسی لەنێوان ڕووناکبیرانی کورددا دەستی پێ کرد، ئەویش لە ئاکامی ھەستی نەتەوایەتیی پێنووسبەدەستانی کورد بوو.

شێخ محەممەد خاڵ پێی وا بووە کە کورد خاوەنی فەرھەنگی خۆی نییە بۆیە، لە ١٩٣٥ دەستی بە نووسینی فەرھەنگێکی کوردی بۆ کوردی بە ناوی فەرھەنگی خاڵ کرد و ماوەی ٤١ ساڵ ئیشی تێدا کرد و لە ١٩٧٦ تەواوی کرد. فەرھەنگی خاڵ بە یەکەمین فەرھەنگی کوردی بۆ کوردی دادەنرێت. شێخ لە دەستپێکی فەرھەنگەکەدا وتوویەتی کە نەوبەھار و ئەحمەدی و مێجەرسۆن چەند لاپەڕەیەکی بچووکن و شایستەی ئەوە نین پێیان بوترێ فەرھەنگی کوردی. جگە لەوەش، دووانەکەی یەکەم و ڕابەریش عەرەبی بۆ کوردین، واتە فەرھەنگی عەرەبین نەک کوردی. زیاپاشا تەنیا وشەی زازایە. ئۆغستۆیابا وشەگەلی ناوچەیەکی بچووکی کوردستانی تێدایە. ستایشی فەرھەنگی مەردۆخ دەکات، بەڵام بە ١٠ خاڵیش ڕەخنەی لێ دەگرێ و دەشڵێ زیاتر وشەی ئەردەڵانیی تێدایە، بەڵام دەشڵێ کە بۆ زۆر وشەی ئەردەڵانی کەڵکی لێ وەرگرتووە. شێخ لە نەبوونی فەرھەنگێکی کوردی کە سەرجەم شێوەزارەکانی تێدا بێت، وێڕای کەڵکوەرگرتن لە فەرھەنگەکانی پێش خۆی، فەرھەنگی خاڵ دادەنێت کە فەرھەنگەکانی دوای ئەمیش کەڵکیان لە خاڵ وەرگرتووە.

 پێڕستی فەرھەنگەکان 
ئەم پێڕستەی خوارەوە فەرھەنگە کوردییەکان بە ھەموو لقوپۆپەکانیەوە دەگرێتە خۆ. ھەر فەرھەنگێک کە سەرێکی کوردی بێ، جێی دەبێتەوە. خشتەکە بەپێی ساڵ ڕیزبەندی کراوە.

+پێڕستی فەرھەنگە کوردییەکانناودانەر(ان)ساڵشوێنزیاترفەرھەنگی نەوبەھارئەحمەدی خانی١٦٨٣بە یەکەمین و کۆنترین فەرھەنگی کوردی دادەنرێت.فەرھەنگی ئیتالیایی-کوردیقەشەی ئیتاڵی، ماوریتزیۆ گارزۆنی١٧٨٧ڕۆمافەرھەنگێکی کوردی-ڕووسیپیۆتر لرخ١٨٥٨فەرھەنگۆکێکی بیست لاپەڕەییقەشەی ئەمریکی، سی. ری١٨٧٠فەرھەنگێکی کوردی-فەرەنسیئا. ژابا١٨٧٩٤٦٣ لاپەڕە، ١٥ ھەزار وشە. ئا. ژابا دوو فەرھەنگی فەرەنسی-ڕووسی-کوردی و کوردی-فەرەنسی-ڕووسیشی داناوە کە ھێشتا ھەر بە شێوەی دەستنووسە و لە ئەرشیڤی ئەکایمیی سۆڤێت لە لینینگراد ھەڵگیراون.ھەدیەی حەمیدی، کوردی-عەرەبییۆسف پاشا خالدی١٨٩٢فەرھەنگێکی کوردی-عەرەبییوسف ضیاءالدین پاشا الخالدی المقدسی١٨٩٣ئەستەمبووڵ٣١٩ لاپەڕەفەرھەنگی ئەحمەدیشێخ مارفی نۆدێ١٨٩٥فەرھەنگێکی عەرەبی-کوردی بوو لەسەر شێوەی ھۆنراوە.فەرھەنگۆکێکی کوردی-ئەڵمانیڕۆژھەڵاتناس، ئا. سۆتسینکۆتاییی سەدەی نۆزدەفەرھەنگۆکێکی ڕووسی-کوردیش. ف. نیکوتین١٩١٦فەرھەنگۆکێکی شازدە لاپەڕەییمیسیۆنەری ئەمریکی «ل. و. فۆسۆم»١٩١٩ورمێفەرھەنگۆکێکی زاراوەی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە گۆڤاری (ھیوا)جەلادەت عالی بەدرخاندەیەی ١٩٣٠فەرھەنگۆکێک لە گۆڤاری (نزار)عەلائەدین سەججادیفەرھەنگۆکێکشاکر فەتاح١٩٣٤فەرھەنگی عەرەبی-کوردیعەبدوڵڵا زێوەر١٩٤١ڕابەر، فەرھەنگێکی قوتابخانەییی عەرەبی و کوردیگیوی موکریانی١٩٥٠١٥٠٠٠ وشەفەرھەنگۆک بۆ قوتابیانی کوردعیزەدین مستەفا ڕەسووڵ١٩٥٥فەرھەنگی کۆلکەزێڕینە، کوردی-عەرەبی-فارسی-فەرەنسی-ئینگلیزیگیوی موکریانی١٩٥٥فەرھەنگی مەردۆخ، کوردی-فارسی-عەرەبیشێخ محەممەدی مەردۆخ١٩٥٦چاپی تاراندوو بەرگ، سەرجەم ١٩٤٢ لاپەڕەفەرھەنگی ڕووسی-کوردیدوکتۆر ئی ڤاریزۆڤ١٩٥٧٧٨٢ لاپەڕە، نزیکەی ٣٠٠٠٠ وشەفەرھەنگی کوردی-ڕووسیچەرکەزی بەمۆ١٩٥٧٦١٨ لاپەڕە، ١٤٠٠٠ وشەفەرھەنگی خاڵشێخ محەممەد خاڵ١٩٦٠سلێمانییەکەم فەرھەنگی کوردی بە کوردی، بە سێ بەرگ لە چاپ دراوە. بەرگی یەکەم لە ١٩٦٠، دووەم لە ١٩٦٤ و سێیەمیش لە ١٩٧٦ لە لە سلێمانی لە چاپ دران و بڵاو کرانەوە، بەڵام لە ٢٠٠٥ و لەلایەن دەزگای ئاراس لە ھەولێر ھەمووی بە یەک بەرگ و ڕێنووسی نوێوە دووبارە لە چاپ درایەوە. فەرھەنگەکە بە یەکێک لە سەرکەوتووترین فەرھەنگە کوردییەکان دادەنرێت و سەرچاوەیەکی باشیش بوو بۆ فەرھەنگەکانی دواتر کە کەوتنە ئاراوە.فەرھەنگی کوردۆ، کوردی-ڕووسیقەناتی کوردۆ١٩٦٠/١٩٨٣مۆسکۆ: دەزگای چاپەمەنی زمانی ڕووسینزیکەی ٣٤٠٠٠ وشە
فەرھەنگێکی کوردی (کرمانجیی خواروو)-ڕووسی، لێژنەیەک بە سەرۆکایەتیی قەناتی کوردۆ پاش دە ساڵ کار تیاکردن ئامادەی کردبوو بۆ چاپ. ئەم فەرھەنگە نزیکەی ٣٠ ھەزار وشەی تیا بوو.ھەندێک زاراوەی زانستیجەمال نەبەز١٩٦٠٣٠٠ زاراوەفەرھەنگۆکی زانستی١٩٦١/١٩٦٠٣٠٠٠ زاراوەفەرھەنگی مەھاباد، کوردی-عەرەبیگیوی موکریانی١٩٦١نزیکەی ٣٠ ھەزار وشەفەرھەنگی کوردی-عەرەبی-فارسیعەلائەدین سەججادی١٩٦٢فەرھەنگا کوردی، کوردی-کوردی بە شێوەی کرمانجیی ژووروو لە دوو بەرگداجگەرخوێن١٩٦٢بەغدا٦٠٠٠ وشەفەرھەنگی کوردی-ئینگلیزیErnest N. MacCarus١٩٦٥فەرھەنگی کوردی (کرمانجیی ژووروو)-فەرانسەیی-ئینگلیزیجۆیس بلەو١٩٦٥پاریسنزیکەی ٢٦٣ لاپەڕەفەرھەنگۆکێکی ٣٠ لاپەڕەیی بۆ گەشتیارەکان، ئینگلیزی-کوردی١٩٦٥ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا:
The World Publishing Companyفەرھەنگی کوردی-ئینگلیزی
A Kurdish-English dictionaryتۆفیق وەھبی و سی. جەی. ئەدمۆنز١٩٦٦لەندەن: Oxford press١٧٩ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی-تورکیمووسا عەنتەر١٩٦٧یەکەم فەرھەنگی کوردی-تورکییە. نزیکەی ١٠ ھەزار وشەی تێدایە.فەرھەنگی عەرەبی-کوردیمەلا عەبدولکەریم مودەریس١٩٧٠بە شێوەی ھۆنراوەفەرھەنگی زانیاریعەبدولقادر بەرزنجی١٩٧١سلێمانیفەرھەنگۆکی زاراوەی پارێزگای سلێمانی، عەرەبی-کوردیلێژنەیەکی تایبەتی١٩٧١نزیکەی ١٤٠٠ وشەفەرھەنگی پەھلەوی-کوردیسدیق سەفیزادە١٩٧١تاران، چیھر٩٢ لاپەڕەفەرھەنگی کشتوکاڵمەعرووف قەرەداغی١٩٧٣/١٩٧٢فەرھەنگی زانیاری، عەرەبی-کوردیکەمال جەلال غەریب١٩٧٤سلێمانیبەرگی ١ و ٢فەرھەنگی ناوی دەنگ لە زمانی کوردیداد. نەسرین فەخری١٩٧٤١٢٢ لاپەڕەزاراوەی زانستینەقابەی مامۆستایانی سلێمانی٩٧ لاپەڕەفەرھەنگی لەک و لوڕحەمید ئیزەدپەنا و مەحموود زامدار١٩٧٨٢٣٠ لاپەڕە؛ کۆڕی زانیاریی کوردفەرھەنگی فارسی-کوردیشوکروڵڵا بابان١٩٨١تاران٨٧٢ لاپەڕەفەرھەنگی فارسی-کوردیم. س. کارا١٩٨٢سنە٣٤٨ لاپەڕەزاراوەی کارگێڕیکۆڕی زانیاریی کورد١٩٨٤/١٩٨٣قامووس ئاری-کوردیسابر گرد عازەبانی١٩٨٥بەغداد٢٢٢ لاپەڕەفەرھەنگی زانیاری، عەرەبی-کوردی، بەرگی یەکەمکەمال جەلال غەریب١٩٧٤سلێمانی: چاپخانەی کامەرانی٤٣٨ لاپەڕەفەرھەنگی زاراوەکانی قوتابخانە، عەرەبی-کوردیلێژنەیەک دایناوە لە گۆڤاری پەروەردە و زانست١٩٧٨بەغداد١١٧ لاپەڕەفەرھەنگی ناوەکانی باڵندەکان لە زاراوەکانی ڕۆژئاوای ئێراندامحەممەد موکری١٩٧٩تاران: ئەمیرکەبیرفەرھەنگچەسەیید محەممەدی سەمەدی١٩٧٩تاران٨٣ لاپەڕەفەرھەنگی زانیاری، عەرەبی-ئینگلیزی-کوردی، بەرگی دووەمکەمال جەلال غەریب١٩٧٩٤٠٠ لاپەڕە، لە بڵاوکراوەکانی کۆڕی زانیاریی کوردفەرھەنگی زانیاری، عەرەبی-ئینگلیزی-کوردی، بەرگی سێیەمکەمال جەلال غەریب١٩٨٣بەغداد٣٨١ لاپەڕەزاراوەی نوێ یان فەرھەنگی نوێ، فەرھەنگێکی زاراوە سیاییەکانەبرھان قانع١٩٨٥بەغداد٢٠٠ لاپەڕەقامووسی دەروونزانی، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردیعەبدولستار تاھیر شەریف١٩٨٥٢٥٢ لاپەڕەفەرھەنگی قوتابید. ئیحسان فوئاد، جەمال عەبدول، عەبدوڵڵا شاڵی و، محەممەد ئەمین غەفوور ھەورامانی١٩٨٥بەغداد: وەزارەتی پەروەردە٢٧٢ لاپەڕەگوڵشەن، کوردی-عەرەبی-فارسیعبدالسلام محمد نبی١٩٨٦بەغداد١٧٦ لاپەڕەفەرھەنگی دملکی-تورکیMalmisanij١٩٨٧٤٣١ لاپەڕەفەرھەنگی لەکی-فارسیی ئیزەدپەنا١٩٨٨تاران: جھانگیریگەوھەری گەرمەسێر، کوردی-عەرەبی بە زاری کەلھوڕینعمەت عەلی سایە١٩٨٨بەغدادسێ بەرگفەرھەنگی کوردی-ئینگلیزی، بەشی یەکەم (ئـ)شەوکەت ئیسماعیل حەسەن١٩٨٩بەغداد٣٧٤ لاپەڕەھەنبانە بۆرینە، فەرھەنگی کوردی-کوردی-فارسیھەژار١٩٩٠تارانچاپی یەکەم: بەرگی یەکەم پیتەکانی ئـ تا س، ساڵی ١٣٦٨ی ھەتاوی، تاران، ٤٥٩ لاپەڕە، بەرگی دووەم پیتەکانی ش تا ی، ساڵی ١٣٦٩ی ھەتاوی، تاران، ١٠٣٥ لاپەڕە. بە یەکێک لە فەرھەنگە ھەرە باشە کوردییەکان دادەنرێت.فەرھەنگی وشەکانی ئیلامی-فارسیی مەنسووریانحەبیبوڵڵا مەنسووریان١٩٩٠تاران: ئاسیانێو لە کۆمەڵی کوردەواریدا، کوردی-کوردیناسری ڕەزازی١٩٩١ستۆکھۆڵم٣٤٤ لاپەڕەپڕۆژەی زاراوەی زانستیی کوردیکەمال جەلال غەریب١٩٩١سوید١٤٨ لاپەڕەفەرھەنگی سوێدی-کوردیحەسەن قازی و ھیوا کاردۆیی١٩٩٢سوید٣٠٩ لاپەڕەفەرھەنگا کوردی-ئەڵمانی-کورمانجی١٩٩٢بەرلین٧٢١ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی (کرمانجیی ژووروو)-ئەڵمانی١٩٩٢ئەڵمانیا٥٤٣ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی-تورکی، تورکی-کوردیD. izoli١٩٩٢٩١٣ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی-تورکی، تورکی-کوردیTorî١٩٩٢ئەستەمبووڵ٤٩٦ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی-فەرانسەییھەڵکەوت حاکم١٩٩٣پاریسھەم بە پیتی سۆرانی و ھەم بە پیتی لایتن، ٣١٨ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی (کرمانجیی ژووروو)-دانیمارکیمەسوت زیلان١٩٩٤٢٦٣ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی (زازاکی)-تورکیمونزر جەم١٩٩٤٥٨٩ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی-سویدیمژدە خەلیل ڕەشید١٩٩٤سوید ٣٢٦ لاپەڕەفەرھەنگی کوردی-ئینگلیزی١٩٩٥١٣٦ لاپەڕەفەرھەنگی زیوار، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردیجەمال عەبدول١٩٩٥٣٣٥ لاپەڕەفەرھەنگی مزگین Mizgîn، وێنەدار، بۆ مناڵان، بە کرمانجیی ژووروومحەمەد دەھسوار١٩٩٥فەرھەنگی پزیشکی، سویدی-کوردیمژدە خەلیل ڕەشید١٩٩٧ستۆکھۆڵم٢٥٣ لاپەڕەفەرھەنگی زازایی-تورکیمەسوت ئوزجان١٩٩٧٢٣٤ لاپەڕەفەرھەنگی زازاکی-تورکی، تورکی-زازاکیتوران ئەردەم١٩٩٧ئەستەمبووڵ٢٢٢ لاپەڕەفەرھەنگۆکی کوردی-پەھلەوی-کورمانجی١٩٩٧٣٨ لاپەڕەفەرھەنگی ھاوواتاکانی زمانی کوردی، کوردی-کوردی-عەرەبیتاھیر سادق١٩٩٨سلێمانی٤٤٠ لاپەڕەبێستوون، فەرھەنگی سۆرانی-ھەورامیحامید دروودی و حاتەم مەنبەری١٩٩٨ستۆکھۆڵم٢٢٢ لاپەڕەفەرھەنگی سویدی-کوردی بۆ وەرگێڕاندڵشاد عەبدولڕەحمان١٩٩٨ستۆکھۆڵم٢٥٢ لاپەڕەی قەبارە بچووکفەرھەنگی پزیشکی سویدی-کوردیحەسیب ڕۆژبەیانی و عەلی لەبریز١٩٩٩سوید٩٨ لاپەڕەفەرھەنگی کوردستان، کوردی-کوردیگیوی موکریانی١٩٩٩٩٤٠ لاپەڕەی قەبارە گەورە و زیاتر لە  ٦٠،٠٠٠ وشەیە. پاش کۆچی گیوی موکریانی لە چاپ درا و بڵاو کرایەوە و خۆی کە زۆربەی تەمەنی لاوی و پیریی تەرخانی فەرھەنگنووسی کردبوو و پێنج فەرھەنگی پێشکەش بە کورد کرد نەیتوانی ئەو فەرھەنگە بە چاپکراوی ببینێ.فەرھەنگی شەوکار، تایبەت بە کیمیا، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردیجەمال عەبدول١٩٩٨١٥٠٠٠ زاراوەفەرھەنگی کیمیا، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردی١٩٩٩١٧٥٠ زاراوەفەرھەنگی داڵاھۆ (وشەکانی دەفتەرە ئایینیەکانی یارسان)حەیدەر سەفەری١٩٩٩کرماشان: داھێنەرفەرھەنگی دانیمارکی-کوردیئاوارە گەرمیانی١٩٩٩دانیمارک١١٢٦ لاپەڕەحەوتەوانە، فەرھەنگی ئینگلیزی-کوردی-فارسیفەتاحی کاویان٢٠٠٠سلێمانیفەرھەنگی سویدی-کوردی، چاپی کتێبی ئەرزانمژدە خەلیل ڕەشید٢٠٠١سوید٤١٤ لاپەڕەفەرھەنگی نما، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردید. ڕێباز جەمال عەبدول٢٠٠١نزیکەی ٣٠٠٠ زاراوەفەرھەنگی زازایی-تورکیھارون تورگوت٢٠٠١٣٣٦ لاپەڕەئینسکلۆپیدیای ئابووری، عەرەبی-ئینگلیزی-کوردیفەیسەل دەباغ٢٠٠١ھەولێرزیاتر لە ٢٠٠٠ زاراوەی ئابووریفەرھەنگی باڵندەئەحمەد بەحری٢٠٠١ھەولێر٣٤٤ لاپەڕە، وێنەدارفەرھەنگی کەلھوڕی-فارسیی خوەرھەڵاتکەریم کەریمپووڕ٢٠٠١کرماشان: پەخشانگەی سوبحی ڕەوشەن٣ بەرگفەرھەنگی ئارام، ئینگلیزی-کوردی-فارسیئەمیری ئەمینی٢٠٠٢/٢٠٠١٣٧٧ لاپەڕەفەرھەنگا گولی، فارسی-کوردیمسعود خالد گولی٢٠٠٢دھۆک٤٠٠ لاپەڕەئینسایکلۆپێدیای پزیشکایەتیی خێزانید. عبدالرحمن عبداللە٢٠٠٢سلێمانی٤٤٢ لاپەڕەفەرھەنگی ئۆکسفۆرد، ئینگلیزی-کوردیسەلام ناوخۆش٢٠٠٢ھەولێر٤٠٧ لاپەڕەفەرھەنگی فیزیا، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردینەوزاد عومەر محێدین٢٠٠٢سلێمانی٣٤٠ لاپەڕەفەرھەنگی زاراوەبەدران ئەحمەد حەبیب٢٠٠٢فەرھەنگی گیرفانیی جاف، ئینگلیزی-کوردی، چاپی یەکەمئیحسان عەلی٢٠٠٢سلێمانیزیاتر لە ٨٥٠٠ وشەفەرھەنگی گیرفانیی جاف، ئینگلیزی-کوردی، چاپی دووەم و سێیەم٢٠٠٣فەرھەنگی وێنەداری میرئامانج میرداوەلی٢٠٠٣ھەولێر٦١ لاپەڕەی قەبارە گەورەفەرھەنگی سۆفیابەھرۆز حەسەن٢٠٠٣دەزگای چاپ و پەخشی سەردەموەرگێڕراوێکی کوردییە و ئۆتە بیوھمە نووسەری یەکەمە.فەرھەنگی شیکارانەی زاراوەی ئەدەبی، کوردی-ئینگلیزی و ئینگلیزی-کوردیبەختیار سەجادی و محەممەد مەحموودی٢٠٠٤دەزگای چاپ و پەخشی ئاراسبەشی ئینگلیزی-کوردییەکەی ٩٨ لاپەڕەیە، بەشی کوردی ئینگلیزییەکەی ١٢٠ لاپەڕەیە، سلێمانی ٢٠٠٢.فەرھەنگی کوردی-تورکی، چاپی یەکەمزانا فارقینی٢٠٠٤ئەستەمبوڵ: ئینستیتیوتی کوردیی ئەستەمبوڵفەرھەنگی کوردی-تورکی، چاپی دوویەم٢٠٢٢فەرھەنگی کەلھوڕی-فارسیی پێشەنانوەلی ڕەزایی٢٠٠٥کرماشان: تاقوەسانفەرھەنگی ھەرمان، کوردی-کوردیعەلی نانەوازادە٢٠٠٥ھەولێردوو بەرگ؛ بەرگی یەکەم پیتی ئا & ب، ٤٩٥ لاپەڕە، تاران ١٣٨٠ی ھەتاوی.فەرھەنگی وشەکانی لەکی بۆ فارسیعەلیمەردان عەسکەری عالەم٢٠٠٦خوڕەماباد، ئەفلاکفەرھەنگی کوردی-کوردی-فارسی-ئینگلیزیی کوردیکاعەباس جەلیلیان (ئاکۆ)٢٠٠٦کرماشان: دیباچەتا ئێستاکە ٧ بەرگی گەیشتووە بە چاپ و ھێشتا لە پێتی ج دایەفەرھەنگی کوردی-کوردی-فارسیی باشوور٢٠٠٦تاران: پورسەمانفەرھەنگی فارسی-کوردیی زانستگای کوردستانماجد مەردۆخ ڕۆحانی٢٠٠٦سنە: زانکۆی کوردستانفەرھەنگێ پیشکێن کوردی، کوردیی باکووری بۆ کوردیی باکووری و ئینگلیزی و عەرەبیئیبراھیم ڕەمەزان زاخۆیی٢٠٠٧دھۆکفەرھەنگا دەستی، کوردیی باکووری-کوردیی باکووریئومید دەمیرھان٢٠٠٧فەرھەنگا کانی، کوردیی باکووری-کوردیی ناوەندیمحەممەد ساڵح پێندرۆیی٢٠٠٩ھەولێر: ئەکادیمیای کوردیفەرھەنگی شێخانی، کوردی-کوردیعەبدولوەھاب شێخانی٢٠٠٩ھەولێر: دەزگای موکریانیفەرھەنگی ڕێژگە (ئەو وشانەی لە ھەنبانەبۆرینەدا نەھاتوون)، کوردی-کوردیی ناوەندی و فارسیئەمین گەردیگلانی٢٠٠٩دھۆک: دەزگای موکریانیچاپی یەکەم٢٠١٠مەھاباد: پەخشانگای موکریانچاپی دووەمفەرھەنگی وشەکانی زاراوەی کرماشانیخەسرەو حەیدەرزادە٢٠١٠کرماشان: داھێنەرفەرھەنگی وشەنامە، کوردیی ھەورامی-ناوەندیجەمال حەبیبوڵڵا فەرەج٢٠١٠ھەولێر: ئەکادیمیای کوردیدوو ڕشتەمەلا عەبدولکەریم مودەریس٢٠١٠فەرھەنگی لەکی-فارسی کیانکەریم کیانی کەولیوەند٢٠١١خوڕەماباد: سێفا٢ بەرگفەرھەنگی تەکنۆلۆژیای زانیاری، ئینگلیزی-کوردیی ناوەندیزانستپەروەرانی کورد٢٠١١فەرھەنگی گەڕووسی-سۆرانی-فارسیی گەڕووسڕەزا سۆھرابی و جەعفەر سریش ئابادی٢٠١١سنە: زانکۆی کوردستانفەرھەنگی ئەندێک، ئینگلیزی-کوردیحەسەن حەمەد ئەندێکی٢٠١٢ھەولێر: دەزگای موکریانیکشتوکاڵ، گیانەوەران، باڵندەفەرھەنگا کۆما کوردییا کورمانجی، کوردیی باکووری-فارسیکۆما کوردییا کورمانجی٢٠١٢فەرھەنگۆکی خشڵ و پۆشاکی ژنانەی موکریانعەبدوڵڵا سەمەدی٢٠١٣فەرھەنگی ژین، عەرەبی-کوردیحسێن نەجمەدین٢٠١٤سلێمانی: چاپخانەی چوارچرا٤٩٥ لاپەڕەکوردستانیکاعەلی جەوشەنی٢٠١٥کەرەج: چامەنیی مانگنزیکەی ١٠٠،٠٠٠ وشەفەرھەنگی ژیان، ئینگلیزی-کوردی-فارسیعەبدوڵڵا عەبدوڵڵازادە٢٠١٥کۆنەوشەکانی زمانی لەکیسەید حیشمەتوڵڵا مووسەوی و شەھناز عەزیزی٢٠١٦تاران: پێشرەوی مۆبتەکرانفەرھەنگی وشەڕەتی لەکی-فارسیبەھادۆر غوڵامی (دەبیر)٢٠١٦خوڕەماباد: پەراکەندەفەرھەنگی ڕیشەی وشەی کوردیعەلی نانەوازادە٢٠١٧شەش بەرگ و نزیکەی ٤٠٠٠ لاپەڕە، و بەرگی یەکەم لە ٢٠١٧ چاپ کراوە، بەڵام ئەوانی دواتر لە ساڵگەلی جیادا چاپ کراون.فەرھەنگی زانستگای کوردستانماجد مەردۆخ ڕۆحانی٢٠١٨سنە: زانکۆی کوردستانچوار بەرگ و ٣١٣٦ لاپەڕەفەرھەنگی چەپرا: ڕیشەی ئاویستاییی وشەکانی لەکیمەھدی زەینی ئەسلان٢٠١٨خوڕەماباد: ئەرشەدانفەرھەنگی زارەکیی موکریانسەلاح پایانیانی٢٠١٩یەکێک لەو فەرھەنگە دەگمەنانەیە کە لە وێژەی کوردەواریدا نوێیە و نموونەی نەدیتراوە. لە ٢٠٠٧ تا ٢٠٢٤ پازدە بەرگی بڵاو بووەتەوە. تا کامڵبوونی خۆی لە نزیکەی بیست بەرگ دەدا. دەزگای چاپ و پەخشی موکریانی لە ٢٠١٩ بە جارێ چاپی کردنەوە.فەرھەنگی نەوەکان، عەرەبی-کوردیمحەممەد وەسمان٢٠١٩ھەولێر: چاپحانەی سنوورفەرھەنگی فونێتیکی-نژوەییی زمانی کوردی-فارسیعەلی داراببەیگی٢٠٢١کرماشان٣ بەرگزوان دووسبێھرووز جەمالوەندی و فەریبا جەمالوەندی٢٠٢١ئیلام: پەخشانگەی سوبحی ئارادپازارسەحەر موعێززی٢٠٢٢ھەولێر: زانکۆی سەلاحەددینفەرھەنگی زەویزانیی وێنەدار، کوردی-عەرەبی-ئینگلیزیکەمال جەلال غەریبسلێمانیفەرھەنگی ڤێترینەری، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردی، عەرەبی-کوردی-ئینگلیزیدوکتۆر فەرەیدوون عەبدولستاردەزگای چاپ و پەخشی سەردەمفەرھەنگا ژین، کوردی (کرمانجیی ژووروو، لاتین)-عەرەبیمحەممەد جەمیل سەیدا٤٢٤ لاپەڕە

 فەرھەنگەکانی تر 
 پێش ١٩٣٠ 
 فەرھەنگۆکێکی کوردی-ڕووسی، سێ ھەزار وشە، ھەروەھا فەرھەنگۆکێکی ڕووسی-کوردی، چوار ھەزار وشە، لەلایەن «س. ئا. یەگیزارۆڤ».
 فەرھەنگۆکێکی کوردی-ئینگلیزی، ساڵی ١٩١٣، ھەروەھا فەرھەنگۆکێکی ئینگلیزی-کوردی، لەلایەن مێجەرسۆن، ساڵی ١٩١٩، ٧٠ لاپەڕە.

 ١٩٣٠-ئێستا 
 فەرھەنگی نۆبەرە، عەرەبی-کوردی، بەرگی یەکەم ١٩٨٦، بەرگی دووەم ١٩٩٠، گیوی موکریانی.
 (فرھنگ کردی)، کوردی-فارسی، بەرگی یەکەم تەنھا پیتی (ا-ب)، م. ئەورەنگ، تاران ساڵی ١٩٦٨.
 فەرھەنگۆکێکی کوردی-فارسی-عەرەبی، موحەمەد ئەمینی میسری سەییدیان، مەھاباد.
 زاراوەی زانستی، لە لایەن چەند لێژنەیەکی تایبەتی، گۆڤاری ڕۆژی نوێ، ١٩٦٠.
 فەرھەنگی کوردی-عەرەبی، گۆڤاری پەروەردە و زانست، بەڕێوەرێتیی گشتیی خوێندنی کوردی، ١٩٦ لاپەڕە، ١٩٧٢.
 گۆڤاری کۆڕی زانیاریی کورد، بەرگی یەکەم، بەرگی دووەم.
 فەرھەنگێکی ئەرمەنی-کوردی بە ناوی خەبەرناما ژ زمانێ مەسیحی-کورمانجی، ڕەوان لە سۆڤیەتی پێشوو، نزیکەی ٣٠٠ لاپەڕە، ١٩٣٣.
 فەرھەنگۆکێکی ئەرمەنی-کوردی بە ناوی خەبەرناما تیرمینۆلۆجیی مەسیحی-کورمانجی، ٥٠ لاپەڕە، ١٩٣٥.
 فەرھەنگێکی ئەرمەنی-کوردی بە ناوی خەبەرناما ئەرمەنی-کوردی، سەمەندێ چیابەند، ئارامێ چاچان، ٣٥٢ لاپەڕە، ٢٣ ھەزار وشە، یەریڤان، ١٩٥٧.
 فەرھەنگێکی فرێزیۆلۆژیی کوردی-ڕووسی، مەکسیمی خەمۆ بەرپرسی کارگێڕیی بەشی کوردیی یەریڤان ئامادەی کردبوو بۆ چاپ.
 کتێبێک بە ناوی «ڕێزمانی ئاسووری و کوردی و یەزیدی» کە بەشێکی ھەرە زۆری فەرھەنگە ئاغا بوترس ئەڵۆ، بەغدا ١٩٢٠.
 کتێبێکی ڕێزمانی کوردی کە لاپەڕەی ٥٥ تا ١١٤ی فەرھەنگێکی ئینگلیزی-کوردییە، ر. ف. جاردین، بەغدا ١٩٢٢.
 فەرھەنگی کوردی-پارسی (ئاری)، سدیق سەفیزادە، بەرگی یەکەم، ١٩٦٨، لەسەر ئەرکی موراد ئاورەنگ، تاران، چیھر ٣٤٨ لاپەڕە.
 بەرگی دووەم ١٩٦٩، تاران، چیھر ٤١٣ لاپەڕە.
 قامووسی دەروونناسی، د-ر، عەبدولستار تاھیر شەریف، ١٩٨٥، چ علا، ٢٥٢ لاپەرە.
 قامووسی زمانی کوردی، عەبدولڕەحمان زەبیحی، ١٩٧٧، چاپی کۆڕی زانیاریی کورد، ٢٤٦ لاپەڕە.
 بەرگی دووەم، ١٩٧٩، کۆڕی زانیاریی کورد، ٢٣٠ لاپەڕە.
 قامووسی زبانی کوردی، ء و ب، ٤٧٢ لاپەڕە، عەبدولڕەحمان زەبیحی، نوێکردنەوەی چاپ، ئینتشاراتی سەلاحەدینی ئەیووبی، ١٩٨٨، ورمێ.
 (فرھنگ ماد) = فەرھەنگی ماد، کوردی-فارسی، بەرگی یەکەم، ء، سدیق بۆرەکەیی، تاران ١٣٦١ی ھەتاوی. ٢١٥ لاپەڕە.
 (فرھنگ ماد) = فەرھەنگی ماد، کوردی-فارسی، بەرگی دووەم، ب، سدیق بۆرەکەیی، تاران ١٣٦٩ی ھەتاوی، ٢٠٨ لاپەڕە.
 (فرھنگ اصیل)، کوردی-فارسی، فتاح عزیزی اقدم.
 قاموسا سەلاحەدین، سەلاح سەعدلا، چاپا یەکەم ١٩٩٨، چاپی دووەم ١٩٩٩، کتێبفرۆشیی ھەرزان سوید، بە پیتی سۆرانی ١١٨٣ لاپەڕە، چاپی سێھەم بە پیتی لاتین ساڵی ٢٠٠٠، ئەنستیتۆی کورد لە پاریس، ٧٢٠٠٠ وشە.
 (فرھنگ سە زبانە ئاسۆ) = فەرھەنگی سێ زمانەی ئاسۆ، کوردی-فارسی-ئینگلیزی، ئەمیر ئەمینی، ٥٧٢ لاپەڕە، ساڵی ٢٠٠٢/٢٠٠٣.
 (فرھنگ گیاھان داروئی) = فەرھەنگی گیا دەرمانییەکان، ئەمیر ئەمینی، کوردی-ئینگلیزی-فارسی، چاپی چوارەم ١٣٨١ی ھەتاوی.
 (فرھنگ کردی کرمانشاھی) = فەرھەنگی کوردیی کرماشانی، کوردی-فارسی، عەلی ئەشرەف دەرویشیان، ٤٣٢ لاپەڕە.
 القاموس الکردی الحدیث، الستاذ علی سیدو گورانی، ٦٧٠ لاپەڕە، ١٩٨٥، بە پیتی لاتین.
 فەرھەنگی کوردی-فارسی، (علی اکبر وقایع نگار)، ٢٢٣ لاپەڕە، ١٣٦٩ی ھەتاوی، ١٩٩٠ی زایینی.
 الدلیل الغوی الثلاثی، عزیز رشید عقراوی، ١٩٨٠، ٣٨٠ لاپەڕە.
 کوردی-ئینگلیزی، ئینگلیزی-کوردی، بە کرمانجیی ژووروو، Aziz Amindarov، نیویۆرک، ١٩٩٤، ٣١٣ لاپەڕە.
 (واژە نامە کردی-فارسی)، (د. محمد تقی ابراھیم پور)، تاران ١٣٧٣ی ھەتاوی، ١٩٩٤ی زایینی، ٧٩٥ لاپەڕە.
 (واژە نامە فارسی-کردی)، (د. محمد تقی ابراھیم پور)، تاران ١٣٧٣ی ھەتاوی، ١٩٩٤ی زایینی، ٤٢٩ لاپەڕە.
 ئەستێرە گەشە، کوردی-عەرەبی، فازیل نیزامەدین، چاپی یەکەم، چاپی دووەم ٥٦٥ لاپەڕە ساڵی ١٩٨٩.
 فەرھەنگی شارەزوور، کوردی-ئینگلیزی، شەفیق قەزاز، ٦٠١ لاپەڕەی قەبارە گەورە، کوردستان ٢٠٠٠. بەشە کوردییەکەی ھەم بە پیتی عەرەبی نووسراوە و ھەم بە پیتی لاتین.
 فەرھەنگی زانیاریی وێنەدار، عەرەبی-ئینگلیزی-کوردی، کەمال جەلال غەریب، ١٠٢ لاپەڕەی قەبارە گەورە. ھەم لە باشوور و ھەم لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان چەندی جار لە چاپ دراوەتەوە.
 فەرھەنگی وێنەداری گیاندارەکان، کوردی-عەرەبی-ئینگلیزی، کەمال جەلال غەریب، ١١٠ لاپەڕەی قەبارە گەورە، چاپی کتێبی ھەرزان لە سوید، ساڵی ٢٠٠١.
 کەڵەفەرھەنگی ڕووەکە ئابووریی‌یەکان، کوردی-عەرەبی-ئینگلیزی، کەمال جەلال غەریب، چاپی کتێبی ھەرزان لە سوید، ساڵی ٢٠٠٢، وێنەدار، ٤١٦ لاپەڕەی قەبارە گەورە.
 کەمالنامە، فەرھەنگی زانیاریی عەرەبی-ئینگلیزی-کوردی، کەمال جەلال غەریب، سلێمانی ٢٠٠٣. ئەم فەرھەنگە گەورەترین فەرھەنگێکی زانیارییە کە تا ئێستە لە چاپ درابێ و لە ھەموو بوارە جۆربەجۆرە زانستییەکاندا وشەی لە خۆی گرتووە. نزیکەی ١٧٠٠ لاپەڕەی قەبارە گەورەیە.
 فەرھەنگی زاراوەی زانستی، ئینگلیزی-عەرەبی-کوردی، کوردی-عەرەبی-ئینگلیزی، موستەفا سلێمان، بەشی ئینگلیزی-کوردییەکەی ٢٢٠ لاپەڕە، بەشی کوردی-ئینگلیزییەکەی ١٨٠ لاپەڕەیە. چاپخانەی ڕەنج، باشووری کوردستان.
 فەرھەنگی وشە دووانەکانی زمانی کوردی، تەھا فەیزی زادە، ٢٢٣ لاپەڕە، ورمێ ١٣٦٧ی ھەتاوی.
 فەرھەنگی ناوی کوردی، سیروان کاروانی، بەرگی یەکەم، چاپی سوید.
 ئینگلیزی لە سەفەردا، حسن اشرف الکتابی، چاپی یەکەم ٢٠٠٠، چاپی دووەم ٣٦٣ لاپەڕە، ساڵی ٢٠٠٢.
 قامووسی زبانی کوردی، کوردی-کوردی، (ئـ و ب)، عەبدولڕەحمانی زەبیحی، چەندین جار لە چاپ دراوەتەوە، ٤٧٢ لاپەڕە.
 کۆمەڵێک فەرھەنگۆک کە لە پاشکۆی کتێبە جۆربەجۆرەکانی قوتابخانەکان و ھۆنراوەکان و کتێبی شاعیران و نووسەران دانراون.
 فەرھەنگی کوردیی کرماشانی: کوردی-فارسی، عەلی ئەشرەف دەرویشیان، تاران: سەھەند، ١٩٩٦؛ تاران: ئانزان، ٢٠٠٣.

 سەرچاوەکان 

 لیستەی فەرھەنگە کوردییەکان، دیاکۆ، زانستپەروەرانی کورد.