موحەممەد سیاد بەڕێ

ژەنەڕاڵ موحەممەد سیاد باڕێ (لە دایکبووی ٦ی تشرینی یەکەمی ١٩١٩ لە ئیتیۆپیا - ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٩٥ لە لاگۆس، نێجیریا) لە دوای بەدەستھێنانی سەربەخۆیی، سێیەم سەرۆکی سۆماڵیا بووە. پێش ئەوەی سووپای سۆماڵیا دابمەزرێت، بووەتە سەرباز لە ھێزە بەرگرییەکانی سۆماڵ و  لە نێو دەستە سەربازییەکەی لە یەکەمدابووە کە مەشق، و ڕاھێنانیان لە ئیتاڵیا پێکراوە و پلەی بەرز کراوەتەوە و پلەی ژەنەڕاڵ و سەرکردەی سووپای سۆماڵی پێدراوە.

لە ساڵی ١٩٦٩ عەبدولڕەشید عەلی شەڕمارکی سەرۆکی سۆماڵ لەسەر دەستی یەکێک لە پاسەوانەکانی خۆی بەھۆی کێشەی خێزانییەوە تیرۆردەکرێت و پەڕلەمانی سۆماڵیش بەھۆی ناکۆکیی خێڵەکی و حیزبییە سەرکەوتوو نەبوو لە ھەڵبژاردنی سەرۆکێکی نوێ‌ بۆ سۆماڵیا، ھەربۆیە سووپای سۆماڵی بڕیاریدا دەست لەکارووباری وڵات وەربدات و بە سەرۆکایەتیی موحەممەد سیاد باڕێی سەرکردەی سووپا کودەتایەکی سپییان ئەنجام داوە و بەسەرۆکایەتیی بەڕێ ئەنجوومەنێک بۆ سەرکردایەتیی شۆڕشەکە پێکھێنراوە و پەڕلەمان و ھەموو حیزبەکانی ھەڵوەشاندەوە.

ژەنەڕاڵ موحەممەد سیاد بەڕێ و حکوومەتە سەربازییەکەی سەرکەووتوبوون لە بەدیھێنانی ئاسایش و سەقامگیری لەماوەیەکی زۆر کەمدا و حکوومەتەکەشی ھەتاوەكوو ساڵی ١٩٩١ بەردەوام بوو و پەیڕەویی ڕژێمی مارکسییەتی کردووە. سەردەمەکەی موحەممەد سیاد بەڕێ بە دەسەڵاتی تاک ڕەوانە ناسراوە و زۆر بەتوندووتیژی بەرپەرچی جمووجۆڵەکانی ڕۆژھەڵات و باکووری ڕۆژئاوای سۆماڵی داوەتەوە و جەنگێکی قوڕسیشی لەگەڵ ئیتیۆپیای دراوسێی سۆماڵ بەرپاکردووە بۆ گێرانەوەی ھەرێمی ئۆجادین بۆ سەر سۆماڵیا کە لەلایەن ئیتیۆپیاوە داگیرکرابوو. ھەروەھا زۆر بەتوندی بەرپەرچی جموجۆڵی گرووپە ئیسلامییەکانی داوەتەوە و بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ بەرھەڵستکارانی دەرکردووە و زۆربەی پلەکانی وڵاتی سۆماڵی بەدەستەوە بووە.

لەسەردەمی فەرمانڕەوایی موحەممەد سیاد بەڕێ، پڕۆژەی زۆر لەسۆماڵ ئەنجامدراوە و لە ساڵی ١٩٧٠ سۆماڵی کردووەتە ئەندام لە ڕێکخراوەی کۆنگرەی ئیسلامی، وە لە ساڵی ١٩٧٤دا سۆماڵ چووەتە ناو کۆمکاری عەرەبییەوە، جگەلەوەش موحەممەد سیاد بەڕێ تەلەڤیزیۆنی سۆماڵی دامەزراندووە و پاڵپشتی لە مافەکانی ئافرەتان کردووە و پەرەی داوە بە دەیان فڕۆکەخانە و لەسەرەتای ساڵانی ھەشتاکاندا سۆماڵ توانیوییەتی پشت بەخۆی ببەستێت لەھەموو بوارەکاندا و کاڵاکانی وەک گۆشت، میوە و سەوزەکان، شەكر و ماسی ھەناردەی وڵاتانی کەنداو و چەند وڵاتێکی ئەوڕووپی و ئەفریقی كردووە.

 مەرگ 
لەساڵی ١٩٩١ ڕژێمی ژەنەڕاڵ موحەممەد سیاد بەڕێ بەھۆی چەند ھێرشێکی چەکداری کە لەلایەن چەند گرووپێکەوە کە ئیتیۆپیا پاڵپشتی لێ دەكردن ھەرەسی ھێناوە و ھەر بەو ھۆیەشەوە ژەنەڕاڵ موحەممەد سیاد بەڕێ بەرەو نێجیریا ھەڵاتووە و لەساڵی ١٩٩٥ ھەر لەوێ‌ لە لاگۆس کۆچی دوایی کردووە.

 سەرچاوەکان 

پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٠
پۆل:مردووانی ١٩٩٥
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٠٩
پۆل:سۆماڵیا
پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٩