موزەفەرەدین کۆکبری

موزەفەرەدین کۆکبری کوڕی زەینەددینی عەلی لە نێو خەڵکی ھەولێر ناسراوە بە سوڵتان موزەفەر (١٣ی نیسانی ١١٥٤ – ٢٨ی حوزەیرانی ١٢٣٣ز). ئەو حاکمی شاری ھەولێر بووە لە سەردەمی سەلاحەدینی ئەییووبی، لە ئێستادا لە شاری ھەولێر شەقامێکی سەرەکی بەناوی سوڵتانەوەیە و پێشتریش بنکەی تەندروستی بەنێوی ئەو ھەبووە و مەزارگەیەکیشێ بەناوی خۆی، بەڵام ھەندێک کەس پێیان وایە مەزارگەکە گۆڕی خۆی تیا نییە بەڵکوو ھی باوکییەتی.

 ژیان 
گوگبۆری، کە ناوی بە واتای «گورگی شین» دێت لە زمانی تورکی کۆندا، کوڕی زەینەدین عەلی کوچەک، ئەمیری ھەولێر (کە لە بەکارھێنانی عەرەبی ھاوچەرخدا بە ئەربێلا ناسراوە) بوو. بنەچەی گوگبۆری تورکمان بوو و بنەماڵەکەی، کە بە بەگتەگینیدەکان ناسرابوون، پەیوەندییان بە تورکە سەلجووقییەکانەوە ھەبوو. دوای مردنی باوکی لە ئابی ١١٦٨، گوگبۆریی چواردە ساڵان جێنشینی میرنشینی ھەولێر بوو؛ بەڵام ئەتابەگی ھەولێر، کایماز، گوگبۆریی لەسەر کار لابرد و برا بچووکەکەی، زەینەدین یووسف، لە جێگەی دانا. گوگبۆری، کە لە شارەکەی دوورخرابووەوە، دواجار چووە خزمەتی سەفەدین غازی دووەم، میری زەنگیدەکانی مووسڵ. فەرمانڕەوای مووسڵ شاری حەڕانی بە گوگبۆری بەخشی وەک موڵکێک.Bosworth, C.E. (1996). The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual. Columbia University Press. ISBN 0-231-10714-5. , p. 191Elisséeff, N. (1991). "Begtegīnids". In Bosworth, C. E. ; van Donzel, E. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-08112-3.Zain ad-Din Ali Kutchek

 فەرماندەی دیاری سەربازی زەنگیدەکان 
لە ماوەی ئەو دە ساڵەی لە ١١٦٤ەوە دەستی پێکرد، سەلاحەدین، کە لە بنەڕەتدا ژێردەستەی نوورەدین حاکمی زەنگیدی سووریا بوو، بوو بە فەرمانڕەوای میسر. سەلاحەدین ئارەزووی یەکخستنی میسر و سووریای لەژێر دەسەڵاتی خۆیدا ھەبوو، و ئاستێکی سەربەخۆیی نیشان دەدا کە گەورەکەی، نوورەدین، نەیدەتوانی قبووڵی بکات. لە ساڵی ١١٧٤ نوورەدین سوپاکەی ئامادە کرد بۆ ئەوەی بەرەو میسر بڕوات، بەڵام پێش ئەوەی بتوانێت ھێرش بکاتە سەر سەلاحەدین مرد. دوای مردنی نوورەدین، سەلاحەدین ھێرشی کردە سەر سووریا. گوگبۆری فەرماندەی باڵی ڕاستی سوپای زەنگیدی بوو کە لە ١٣ی نیسانی ١١٧٥ لە قۆچی حەما لەلایەن سەلاحەدینەوە شکستی ھێنا. لە کاتی شەڕەکەدا باڵی ڕاستی سوپای زەنگیدی باڵی چەپی سەلاحەدینی تێکشکاند، پێش ئەوەی بە ھێرشێکی پاسەوانەکانی سەلاحەدین تێکبشکێنرێت.Nicholson, H. (2006). God's Warriors: Knights Templar, Saracens and the Battle for Jerusalem. Osprey Publishing. ISBN 1-84603-074-6. , p. 86

 یارمەتیدەر بۆ فەتحی سەلاحەددین لە باکووری سووریا و جزیرە 
دوای شکستی زەنگیدەکان لە حەما، و بەردەوامبوونی نەبوونی ھیچ کەسایەتییەکی یەکخەر وەک نوورەدین، گوگبۆری تێگەیشت کە دەسەڵاتی زەنگیدەکان لە سووریا و جزیرە بەرەو کەمبوونەوە دەچێت و بڕیارێکی گرنگی دا بۆ جیابوونەوە و چوونە پاڵ سەلاحەددین لە ساڵی ١١٨٢. سەلاحەدین لە بەیرووت پاشەکشەی پێکرابوو و بەرەو حەلەب دەڕۆیشت کاتێک گوگبۆری سەردانی کرد و بانگھێشتی کرد بۆ ئەوەی لە فورات بپەڕێتەوە بۆ ناو جەزیرە، و دڵنیایی پێدرا کە لەوێ پێشوازی لێدەکرێت. پشتگیرییەکەی بۆ سەلاحەدین کاریگەر بوو لە تێکشکاندنی دەسەڵاتی زەنگیدەکان لە ناوچەکە؛ زۆری نەخایاند تەنھا شارەکانی مووسڵ و حەلەب لەژێر کۆنترۆڵی زەنگیدەکاندا مانەوە.Lyons, M.C. and Jackson, D.E.P. (1982). Saladin: The Politics of the Holy War. Cambridge University Press. ISBN 0-521-31739-8.Imad ad-Din al-Isfahani (1888). Conquête de la Syrie et de la Palestine par Saladin. Edited by Count Carlo Landberg. Leiden: E. J. Brill. , pp. 248–250

لە ساڵی ١١٨٥ سەلاحەدین لە کەمپەینێکدا بوو دژی عزەدین مەسعوود، حاکمی زەنگیدی مووسڵ. لەم کاتەدا گوگبۆری گومانی لێکرا کە ھاوکاری عزەدین دەکات. گوگبۆری بە سوڵتانی بەڵێن دابوو بڕێکی زۆر پارە بۆ خەرجیی کەمپەینەکە بدات، بەڵام نەیتوانی ئامادەی بکات. سەلاحەدین گوگبۆریی دەستگیر کرد، بەڵام زوو ئازادی کرد. سەلاحەدین لەم کەمپەینەدا بە سەختی نەخۆش کەوت، بەڵام لە قەڵای گوگبۆری لە حەڕان چاک بووەوە. لە ساڵی ١١٨٦ شەڕەکە کۆتایی ھات، کاتێک عزەدین مەسعوود ڕازی بوو ببێتە خزمەتکاری سەلاحەدین.Lyons, M.C. and Jackson, D.E.P. (1982). Saladin: The Politics of the Holy War. Cambridge University Press. ISBN 0-521-31739-8. , pp. 228–230Imad ad-Din al-Isfahani (1888). Conquête de la Syrie et de la Palestine par Saladin. Edited by Count Carlo Landberg. Leiden: E. J. Brill. , p. 433

دوای فەتحی باکووری سووریا و جزیرە، سەلاحەدین ڕحا (ئورفا) و سەمیساتی خستە سەر زەوییەکانی گوگبۆری. پاشان خوشکی سەلاحەدین، ئەلست ڕابیعە خاتوونی، پێدرا و بووە ھاوسەری.Elisséeff, N. (1991). "Begtegīnids". In Bosworth, C. E. ; van Donzel, E. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-08112-3.

 شەڕ دژی دەوڵەتە خاچپەرستەکان 
گوگبۆری وەک سەرکردەیەکی سەربازیی متمانەپێکراو و شارەزا ناسرا. ئیمادەدین ئەسفەھانی، سکرتێری سەلاحەدین و مێژوونووس، وەسفی کردووە و دەڵێت: «... بوێر، پاڵەوانی پڕۆژە باش بیر لێکراوەکان، شێرێک کە ڕاستەوخۆ بەرەو ئامانج دەڕوات، متمانەپێکراوترین و پتەوترین سەرۆک.»Elisséeff, N. (1991). "Begtegīnids". In Bosworth, C. E. ; van Donzel, E. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-08112-3.
لە کەمپینەکانی سەلاحەدین دژی دەوڵەتە خاچپەرستەکان، فەرماندەیی گرنگ بە گوگبۆری درا. لە شەڕی کریسۆن (١١٨٧) سوپایەکی ٧٠٠–٧٠٠٠ کەسی سەرکردایەتی کرد کە سوپایەکی مەسیحی تێکشکاند کە ژمارەیەکی زۆر لە ڕێکخراوە سەربازییەکانی تێدابوو. سوپای مەسیحی تێکشکێنرا و سەرۆکی شوالییەکانی ھۆسپیتالەر، ڕۆجەر دی موولانس، کوژرا.Mayer, H.E. (1990). "Angevins versus Saracens: The House of Anjou, the Kingdom of Jerusalem and the Satate of Ayyubid Egypt". Journal of Ecclesiastical History, vol. 41. , p. 129دەستکەوتە سەربازییەکانی گوگبۆری لە نووسینەکانی ھاوچەرخی دووژمنە مەسیحییەکانی تۆمارکراون، کە بە مەنەفارادین ناسرابوو.Gibb, H.A.R. (1969). The Life of Saladin. Oxford University Press. , p. 46

دەستکەوتی سەربازیی گوگبۆری لە شەڕی حەتین لە ساڵی ١١٨٧دا بوو، کە لەوێ فەرماندەی باڵی چەپی سوپای ئەییووبی بوو. سەلاحەدین ناوەندەکەی بەڕێوە دەبرد و تاقییەدین، برازاکەی، باڵی ڕاستی بەڕێوە دەبرد. لەم شەڕەدا سوپای شانشینی قودس تێکشکێنرا، کە بووە ھۆی ڕووخانی بەشێکی زۆری شانشینەکە، لەوانەش شاری پیرۆزی قودس، بۆ سەلاحەدین. ئیبن خەلەکان باسی دەکات کە چۆن گوگبۆری و برازاکەی سەلاحەدین پتەو مانەوە کاتێک باقی سوپاکە ھەڵدەھاتن. ئەوان ھێزەکانی ئەییووبیان کۆکردەوە و لە ھێرشێکی پێچەوانەدا سەرکردایەتییان کردن کە شەڕەکەی یەکلا کردەوە.Ibn Khallikan (1843). Ibn Khallikan's Biographical Dictionary. Translated by Baron Mac Guckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund. , pp. 605–607Lyons, M.C. and Jackson, D.E.P. (1982). Saladin: The Politics of the Holy War. Cambridge University Press. ISBN 0-521-31739-8. , p. 257

لە ساڵی ١١٩٠، لە کاتی گەمارۆدانی عەکا لەلایەن ھێزەکانی جەنگی خاچپەرستی سێیەم، براکەی گوگبۆری، زەینەدین یوسف، کۆچی دوایی کرد. پاشان گوگبۆری داوای لە سەلاحەدین کرد کە میراتی باوکی لە شاری ھەولێر بگەڕێنێتەوە. ھەولێر و شارەزووری وەرگرت، بەڵام ئیدێسا، حەڕان و سەمیساتی ڕادەست کرد، کە بە تاقییەددین بەخشرا. ھەرچەندە گەمارۆکە بەردەوام بوو، بەڵام سەلاحەدین ڕێگەی بە گوگبۆری دا بچێتە ھەولێر بۆ دامەزراندنی دەسەڵاتی خۆی لە شارەکەدا. تاقییەددین بانگھێشت کرا بۆ وەرگرتنی ئەو سەربازانەی کە پێشتر لەلایەن گوگبۆرییەوە فەرماندەیی دەکران. گوگبۆری لە کانوونی دووەمی ١١٩١دا چووە ناو ھەولێر.Ibn Khallikan (1843). Ibn Khallikan's Biographical Dictionary. Translated by Baron Mac Guckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund. , p. 607Lyons, M.C. and Jackson, D.E.P. (1982). Saladin: The Politics of the Holy War. Cambridge University Press. ISBN 0-521-31739-8. , p. 308Imad ad-Din al-Isfahani (1888). Conquête de la Syrie et de la Palestine par Saladin. Edited by Count Carlo Landberg. Leiden: E. J. Brill. , p. 308

 فەرمانڕەوایەتی ھەولێر 
گوگبۆری تا مردنی حاکمی ھەولێر مایەوە.Elisséeff, N. (1991). "Begtegīnids". In Bosworth, C. E. ; van Donzel, E. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-08112-3.دوای مردنی سەلاحەدین لە ساڵی ١١٩٣، لە ڕاستیدا حاکمێکی سەربەخۆ بوو، و ھیچ سەرکردەیەکی باڵای جگە لە خەلیفە نەناسی. ھەولێر وەک ناوەندێکی گەشەسەندوو بۆ خوێندنی سوننە دەناسرا.Ibn Khallikan (1843). Ibn Khallikan's Biographical Dictionary. Translated by Baron Mac Guckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund. , p. 608یارمەتییەکی زۆری نووسەران، شاعیران، ھونەرمەندان و زانایانی دەدا، کە بانگھێشتی ھەولێری دەکردن.Elisséeff, N. (1991). "Begtegīnids". In Bosworth, C. E. ; van Donzel, E. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-08112-3.بەڕێوەبردنی ھەولێر لەلایەن زانا ئیبن ئەلموستەوفی، یەکێک لە وەزیرەکانی، یارمەتیدا، کە مێژووی ھەولێری لە چوار بەرگدا نووسی. گوگبۆری ھاوکارێکی ژیاننامەنووس و مێژوونووس ئیبن خەلەکان بوو. موسڵمانێکی سوننە پارێزگار بوو و زۆر لە زەوییەکانی خۆی بۆ پێداویستییە ڕۆحی و جیھانییەکانی خەڵکەکەی دروست کرد، وەک کۆلێژێکی ئایینی، دارولحەدیس مووزەفەرییە (کە لە ساڵی ١١٩٨ دامەزرا)، خانەقاکانی سۆفیگەری، میوانخانەیەکی گەشتیاران و چەندین دامەزراوە بۆ نابینایان، ھەتیوان و بێوەژنەکان.Ibn Khallikan (1843). Ibn Khallikan's Biographical Dictionary. Translated by Baron Mac Guckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund. , p. 608Elisséeff, N. (1991). "Begtegīnids". In Bosworth, C. E. ; van Donzel, E. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-08112-3.

بەتایبەتی وەک گەرمترین ئاھەنگگێڕی مەولوود ناسرابوو، کە تێیدا شیعرەکانی ستایشی محەممەد لە ساڵیادی لەدایکبوونیدا دەخوێنرانەوە.Ibn Khallikan (1843). Ibn Khallikan's Biographical Dictionary. Translated by Baron Mac Guckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund. , p. 608Elisséeff, N. (1991). "Begtegīnids". In Bosworth, C. E. ; van Donzel, E. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-08112-3.پێش گوگبۆری، ئەو ئاھەنگانە بریتی بوون لە ئاھەنگی تایبەت یان ڕێوڕەسمی دەربار. ئاھەنگەکانی گوگبۆری بە شێوەیەکی گشتی بەڕێوە دەچوون، پێشتر بە چوونە ڕاو و بە قوربانیی زۆرەوە بوون. ئەمە لەلایەن شرۆڤەکارانی دواترەوە وەک ئاستێک لە تێکەڵبوون لەگەڵ پراکتیزە تورکییە دێرینەکانی پێش ئیسلام بە ناوی سێیر و شۆلێن سەیر کراوە.Shoshan, A. (1993). "On the Generosity of Mamluk Princes". Mamluk Studies Review, vol. 7. , p. 119

فەرمانڕەوایەتی درێژخایەنی گوگبۆری لە ھەولێر، کە بوو بە ناوەندێکی گەشەسەندوو بۆ خوێندنی سوننی، بە شێوەیەکی سەرەکی بەھۆی لێھاتوویی سیاسیی بەرز و ھەڵبژاردنی ژیرانەی ھاوپەیمانییەکان بوو. ھەمیشە خۆی وەک ھاوپەیمانێکی بەسوودتر بۆ دەسەڵاتە گەورەکان دەبینی نەک ئامانجێکی سەرنجڕاکێش بۆ ھێرشەکانیان. ھەرچەندە ژنی لە بنەماڵەی ئەییووبی ھێنا، بەڵام دوو کچی لەگەڵ زەنگیدەکان ھاوسەرگیرییان کرد. دواتر لە سەردەمی حوکمڕانیدا ھاوپەیمانی لەگەڵ موعەزەمی دیمەشق بەکارھێنا وەک ھاوسەنگییەک بۆ ھەڕەشەکانی مالیک ئەشرەف و بەدرەدین لوئلوئ. بەدرەدین لوئلوئ وەک ئەتابەگ بۆ فەرمانڕەوا بچووکەکانی مووسڵ، نوورەدین ئەرسەلان شا دووەم و برا بچووکەکەی، ناسرەدین مەحموود، دەستنیشان کرا. ھەردوو فەرمانڕەوا نەوەی گوگبۆری بوون، و ئەمە ڕەنگە ھۆکاری دوژمنایەتی نێوان ئەو و لوئلوئ بێت. لە ساڵی ١٢٢٦ گوگبۆری، بە ھاوپەیمانی لەگەڵ موعەزەم، ھێرشی کردە سەر مووسڵ، لەکاتێکدا ھاوپەیمانەکەی ھێرشی کردە سەر حومس. لە ئەنجامی ئەم گوشارە سەربازییەدا، ئەشرەف و لوئلوئ ملکەچی موعەزەم بوون، ھەرچەندە موعەزەم ساڵی دواتر کۆچی دوایی کرد. ناسرەدین مەحموود دوا فەرمانڕەوای زەنگیدی مووسڵ بوو، زۆری نەخایاند دوای مردنی گوگبۆری لە تۆمارەکاندا دیار نامێنێت. ئەو لەلایەن لوئلوئەوە کوژرا، بە خنکاندن یان برسیێتی، و بکوژەکەی پاشان بە فەرمی دەستی بە حوکمڕانی لە مووسڵ کرد.Elisséeff, N. (1991). "Begtegīnids". In Bosworth, C. E. ; van Donzel, E. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume VI: Mahk–Mid. Leiden: E. J. Brill. ISBN 978-90-04-08112-3.Ibn Khallikan (1843). Ibn Khallikan's Biographical Dictionary. Translated by Baron Mac Guckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund. , p. 608Runciman, S. (1954). A History of the Crusades, Volume III: The Kingdom of Acre and the Later Crusades. Cambridge University Press. ISBN 0-521-34772-6. , p. 159

 سوڵتان و یادی لەدایکبوونی پێغەمبەری ئیسلام 
سوڵتان مزەفەر یەکەم کەس بووە مەولوودنامەی خوێندووە و یادکردووە. ئەو ڕۆژە لە کاتژمێر ٩ بەیانی تاکو شەو مەولوودنامە خوێندراوەتەوە و وتاردراوە، ھەموو ساڵێک لە ڕۆژی مەولوودی پێغەمبەری ئیسلام بەسەدان مەڕوماڵاتی دەبەخشی بە ھەژاران.

 سەرچاوەکان 

 چاوپێکەوتنی گۆڤاری سڤیل لەگەڵ م. جاسم کەرکووکی

پۆل:خەڵکی ھەولێر
پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١١٥٤
پۆل:مردووانی ١٢٣٣
پۆل:سۆفییە سوننەکان