خانەدانی ئەفشاری

شانشینی ئەفشاری (بە فارسی: افشاریان) شانشینێکی ئێرانی بوو کە لە ھۆزی ئەفشار لە پارێزگای خۆراسان لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێران سەریھەڵدا، و لە ناوەڕاستی سەدەی ھەژدەدا فەرمانڕەوایی ئێرانیان کرد. دەوڵەتی ئەفشاری لە ساڵی ١٧٣٦ لەسەر دەستی نادر شا دامەزرا، کە کۆتایی بە دەسەڵاتی دوایین ئەندامی بنەماڵەی سەفەوی ھێنا و خۆی وەک شای ئێران ڕاگەیاند.https://web.archive.org/web/20191215193002/https://books.google.fr/books?id=6BuDBAAAQBAJ&pg=PT374&lpg=PT374&dq=The+Sword+of+Persia:+Nader+Shah,+From+Tribal+Warrior+to+Conquering+Tyrant+nader+shah+military+brilliance&source=bl&ots=R6MHzPidun&sig=6ykMX4bWRgjfHmHZ1WVmh6601Yw&hl=fr&sa=X&ved=0ahUKEwj0y4aVruTbAhUHaRQKHaD3CFwQ6AEIZzAN

لە سەردەمی نادردا، ئێران گەیشتە فراوانترین سنووری خۆی لەوەتەی ئیمپراتۆریەتیی ساسانییەوە. لە لووتکەی دەسەڵاتیدا، کۆنترۆڵی ئێرانی سەردەمی مۆدێرن، ئەرمینیا، جۆرجیا، کۆماری ئازەربایجان، بەشێک لە باکووری قەوقاز (داغستان)، ئەفغانستان، بەحرەین، تورکمانستان، ئوزبەکستان، پاکستان، و بەشێک لە عێراق، تورکیا، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان و عومانی دەکرد. دوای مردنی، زۆربەی ئیمپراتۆرییەتەکەی لە نێوان زەندییەکان، دۆرانییەکان، جۆرجییەکان و خانەکانی قەوقاز دابەش کرا، لەکاتێکدا حوکمڕانیی ئەفشاری لە دەوڵەتێکی بچووک لە خۆراسان سنووردار کرا. دواجار، ئاغا محەممەد خانی قاجار لە ساڵی ١٧٩٦ شانشینی ئەفشاری ڕووخاند، و ئیمپراتۆرییەتێکی نوێی ئێرانیی ڕەسەنی دامەزراند و سەروەریی ئێرانی بەسەر زۆرێک لەو ناوچانەی سەرەوەدا گەڕاندەوە.

ناوی ئەم بنەماڵەیە لە ھۆزی تورکمانی ئەفشار لە خۆراسانی گەورە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە وەرگیراوە، کە نادر سەر بەو ھۆزە بوو. ئەفشارەکان لە بنەڕەتدا لە سەدەی سێزدەھەمدا لە تورکستانەوە کۆچیان کرد بۆ ئازەربایجان (ئازەربایجانی ئێران). لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمدا، شا عەباسی گەورە زۆرێک لە ئەفشارەکانی لە ئازەربایجانەوە گواستەوە بۆ خۆراسان بۆ بەرگریکردن لە سنوورەکانی باکووری ڕۆژھەڵاتی دەوڵەتەکەی دژی ئوزبەکەکان، و دواتر ئەفشارەکان بوونە دانیشتووی ڕەسەنی ئەو ناوچانە. نادر سەر بە لقی «قرخلو»ی ئەفشارەکان بوو.Michael Axworthy's biography of Nader, The Sword of Persia (I.B. Tauris, 2006), pp. 17–19: "His father was of lowly but respectable status, a herdsman of the أفشار … The Qereqlu Afshars to whom Nader's father belonged were a semi-nomadic Turcoman tribe settled in Khorasan in north-eastern  … The tribes of Khorasan were for the most part ethnically distinct from the Persian-speaking population, speaking Turkic or Kurdish languages. Nader's mother tongue was a dialect of the language group spoken by the Turkic tribes of Iran and Central Asia, and he would have quickly learned Persian, the language of high culture and the cities as he grew older. But the Turkic language was always his preferred everyday speech, unless he was dealing with someone who knew only Persian."Cambridge History of Iran Volume 7, pp. 2–4

 دامەزراندنی بنەماڵەی فەرمانڕەوا 
نادر شا (بە ناوی «نادر قولی») لە خێزانێکی نیمچە کۆچەریی سادەی ھۆزی ئەفشار لە خۆراسان لەدایک بوو، کە لەوێ بووە سەرکردەیەکی جەنگیی ناوچەیی. ڕێگای ئەو بەرەو دەسەڵات کاتێک دەستی پێکرد کە مەحموود شای ھۆتاکی لە ھۆزی غەزایی، شا سوڵتان حوسێنی سەفەوی لە ساڵی ١٧٢٢ لەسەر تەخت لابرد. لە ھەمان کاتدا، ھێزەکانی عوسمانی و ڕووسیا دەستیان بەسەر خاکەکانی ئێراندا گرت. ڕووسیا دەستی بەسەر ناوچە بەرفراوانەکانی قەوقازی ئێران لە باکووری قەوقاز و ناوچەی ئەودیو قەوقاز، ھەروەھا خاکەکانی باکووری ئێراندا گرت لە ڕێگەی جەنگی ڕووسیا و ئێرانەوە، لەکاتێکدا عوسمانییە دراوسێکان لە ڕۆژاواوە ھێرشیان کرد. بەپێی پەیماننامەی قوستەنتینیە (ئیستانبوڵ)ی ساڵی ١٧٢٤، ڕێککەوتن لەسەر دابەشکردنی ناوچە داگیرکراوەکان لە نێوان خۆیاندا.https://web.archive.org/web/20200526211729/http://www.iranicaonline.org/articles/nader-shah

لە دیوێکی دیکەی گۆڕەپانەکەوە، نادر ھاوپەیمانی لەگەڵ تەھماسبی دووەم، کوڕی سوڵتان حوسێن بەست، و سەرکردایەتی بەرگریی دژی ئەفغانە غەزایییەکانی کرد، بە جۆرێک کە سەرکردەکەیان ئەشرەف خانی بە ئاسانی لە ساڵی ١٧٢٩ لە پایتەخت دەرکرد، و تەھماسبی خستە سەر تەخت. نادر جەنگا بۆ وەرگرتنەوەی ئەو خاکانەی عوسمانی و ڕووسەکان دەستیان بەسەردا گرتووبوو، و بۆ گەڕاندنەوەی زاڵیی ئێران. کاتێک ئەو لە ڕۆژھەڵات خەریکی شەڕ بوو دژی ھێزەکانی غەزایی، تەھماسب ڕێگەی بە عوسمانییەکان دا خاکەکانی ڕۆژاوا وەربگرنەوە. نادر ڕازی نەبوو، و لە ئەنجامدا، لە ساڵی ١٧٣٢ تەھماسبی لابرد لە بەرژەوەندیی عەباسی سێیەمی کوڕە شیرەخۆرەکەی. دوای چوار ساڵ، دوای ئەوەی زۆربەی خاکە لەدەستچووەکانی فارسی وەرگرتەوە، نادر ھەستی بە متمانەی تەواو کرد بۆ ئەوەی لە ئاھەنگێکدا لە دەشتی موغان خۆی وەک شا ڕابگەیەنێت بە حوکمی دەسەڵاتی خۆی.https://web.archive.org/web/20210205044954/http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/ot_grp10/ot_nadershah_20060329.htmlhttps://web.archive.org/web/20200725005321/https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA1060&dq=russo+persian+war+1722&hl=nl&sa=X&ei=waybVN-eFIv5UOT_gJgL&ved=0CDcQ6AEwAw#v=onepage&q=russo%20persian%20war%201722&f=false/

دواتر، نادر ڕووسەکانی ناچار کرد دەستبەرداری ئەو خاکانە بن کە لە ١٧٢٢–١٧٢٣ دەستیان بەسەردا گرتووبوو، ئەمەش لە ڕێگەی پەیماننامەی ڕەشت لە ساڵی ١٧٣٢ و پەیماننامەی گەنجە لە ساڵی ١٧٣٥ بوو. دوای ئەوەی کۆنترۆڵی ناوچەکانی باکووری وەرگرتەوە، و لەگەڵ ھاوپەیمانییەکی نوێی ڕووسی-ئێرانی دژی دوژمنە ھاوبەشە عوسمانییەکە، بەردەوامی بە جەنگی عوسمانی-فارسی دا. سوپاکانی عوسمانی لە ڕۆژاوای ئێران و بەشەکەی دیکەی قەوقاز دەرکران، و عوسمانییەکان ناچار کران دان بە سەروەریی ئێراندا بنێن بەسەر قەوقازدا بەپێی پەیماننامەی قوستەنتینییەی ساڵی ١٧٣٦، و نادریان وەک شای نوێی ئێران (پاشا) ناساند.https://web.archive.org/web/20240531005648/https://books.google.com/books?id=UWYdLuA34OQC&pg=PA49%2FMichael Axworthy Iran: Empire of the Mind (Penguin, 2008) pp.153–156

 سیاسەتی ئایینی 
سەفەوییەکان ئیسلامی شیعەیان کردە ئایینی دەوڵەت لە ئێران. ڕەنگە نادر وەک شیعە پەروەردە بووبێت، بەڵام ھەوڵی دا لە نێوان ئەوان و سوننەدا سازان دروست بکات کاتێک دەسەڵاتی گرتە دەست و دەستی کرد بە ھێرشکردنە سەر ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی. باوەڕی وابوو سوپاکەی تێکەڵەیەکە لە شیعە و سوننە (لەگەڵ کەمینەیەکی بەرچاو لە مەسیحییەکان)، و قزڵباشی تایبەت بە خۆی، ھەروەھا ئوزبەک، ئەفغان، و مەسیحییە جۆرجی و ئەرمەنییەکان و ئەوانی تری لەخۆ دەگرت. دەیویست وڵاتی پارس جۆرێک لە ئایین پەیڕەو بکات کە بۆ سوننەکان زیاتر جێی قبووڵکردن بێت، و پێشنیازی کرد کە جۆرێک لە مەزھەبی شیعە پەیڕەو بکەن کە ناوی نا «جەعفەری»، وەک ڕێزێک بۆ ئیمامی شەشەمی شیعە جەعفەری سادق. ھەندێک لە دابونەریتە شیعەکانی قەدەغە کرد کە بەتایبەتی بۆ سوننەکان سووکایەتی بوون، وەک جنێودان بە سێ خەلیفەی یەکەم. لە ڕووی کەسییەوە، دەوترێت نادر بێباک بووە بەرامبەر ئایین، و ئەو پزیشکە یەسووعییە فەڕەنسییەی کە وەک پزیشکی تایبەتیی کاری دەکرد، ئاماژەی بەوە کردووە کە زەحمەت بووە بزانرێت پەیڕەوی کام ئایینی دەکرد، و زۆرێک لەوانەی بە باشترین شێوە دەیناسین دەیانگوت ھیچ ئایینێکی نەبووە. نادر ھیوای خواستبوو کە «جەعفەری» وەک مەزھەبی پێنجەم (مەزھەب)ی ئیسلامی سوننە قبووڵ بکرێت، و عوسمانییەکان ڕێگە بە شوێنکەوتووانی بدەن حەج بکەن لە مەککە، کە لەناو خاکەکەیاندا بوو. لە دانوستانەکانی ئاشتیی دواتردا، عوسمانییەکان ڕەتیانکردەوە دان بە جەعفەریدا بنێن وەک مەزھەبی پێنجەم، بەڵام ڕێگەیان بە حاجییە فارسییەکان دا بچن بۆ حەج. نادر خوازیاری بەدەستھێنانی مافی فارسەکان بوو بۆ چوون بۆ حەج، بەشێکی بەھۆی داھاتی بازرگانیی حەجەوە بوو. ئامانجی سەرەکیی تری نادر لە چاکسازییە ئایینییەکانیدا لاوازکردنی زیاتری سەفەوییەکان بوو، چونکە ئیسلامی شیعە ھەمیشە توخمێکی سەرەکی بوو لە پشتیوانیکردنی ئەو بنەماڵەیە. ئەو گەورە مەلای وڵاتی پارسی لە سێدارە دا دوای ئەوەی بیسترابوو کە پشتیوانی بۆ سەفەوییەکان دەربڕیبوو. لە نێو چاکسازییەکانیدا ناساندنی ئەوە بوو کە بە «کڵاوی نادری» ناسرا. ئەمە کڵاوێکی چوار لووتکە بوو کە ھێمایەک بوو بۆ چوار خەلیفەی یەکەم.Axworthy p.168Axworthy p.34

 سەرچاوەکان 

پۆل:دامەزرانەکانی ١٧٣٦
پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئاسیا
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٧٩٦
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٣٦
پۆل:مێژووی ئیسلام
پۆل:وڵاتە پێشووەکان
پۆل:مێژووی پاکستان
پۆل:زنجیرە فەرمانڕەواییەکانی شیعە