زمانە ئێرانییەکان

زمانە ئێرانییەکان (بە ئینگلیزی: Iranian or Iranic languages) کۆمەڵێک زمانن کە سەر بە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانن. زمانە ئێرانییەکان لە سێ سەردەمی کۆن، ناوین و نوێ تاوتوێ دەکرێن. ئەو زمانانەی کە لە سەردەمی ھاوچەرخدا ھێشتا بەکار دێن پیان دەوترێت زمانە ئێرانیکە نوێکان کە خۆیان دوو بەشن: بەشی ڕۆژھەڵات و بەشی ڕۆژاوا. زمانەکانی کوردی، لوڕی، فارسی، گیلەکی، مازەندەرانی، ئۆسێتی و ئەوانەی تر، لە بنەماڵەی زمانەکانی ئێرانیی ڕۆژاوان.http://www.routledge.com/books/details/9780700711314/ 

 دەستەواژە 
دەستەواژەی ئێرانی (Iranian یان Iranic) بە ھەر زمانێک دەگوترێت کە لە ڕەچەڵەکی زمانی ئێرانیی وەرین بەدی ھاتبێت.

ھەندێک لە لێکۆڵەران وەکوو جان پێری باوەریان بەوەیە کە دەستەواژەی ئێرانیک (Iranic) وەکوو دەستەواژەیەکی مرۆڤناسانە بۆ بنەماڵەی زمانییەکە و ئەو گرووپە ئیتنیکەکان کە ژێری ئەو پۆلێنبەندی دەکرێن و زۆربەیان لە دەرەوەی وڵاتی ئێستاکەی ئێراندان شیاوترە، چۆنکە وشەی ئیرانی Iranian وڵاتێکی دیاریکراوە و ئەم وشە بۆ ھەر شتێک باشە کە لەو وڵاتەدا بێت. جان پێری ئەم وشەیە بەپێی جیاوازیی لەنێوان دەستەواژەکانی وەکوو ژرمەن و ژرمەنیک یان تورکی و تورکیک بە کار دەبات.

یەکەم جار دەستەواژەی بنەماڵەی زمانیی ئێرانیی لەلایەن کریستیەن لاسێن لە ساڵی ١٨٣٦ بەکاربراوە. لە ساڵی ١٨٧٨ ڕۆبێرت نیدھام کاست دەستەواژەی ئێرانو-ئاریانی بەکاربرد. ھەروەھا ڕۆژھەڵاتناسانێک وەکوو جۆرج ئابراھام گریەرسۆن و ماکس موولەر دەستەواژەی ئێرانو-ئاریانیان بۆ ئاماژە بە ئێران لە بەرامبەری دەستەواژەی ھیندو-ئاریانی دانا. لە ساڵانی دوایی ھەندێک لێکۆلەری زمان بەتایبەت لە ئەڵمانیا ئەم دەستەبەندییەیان دیسانەوە زیندووکردووە.

ئەو زمانانە کە لەژێر دەستەواژەی ئێرانی پۆلێنبەندی کراون، بە نۆڕی خۆیان بەم لقانە دەستەبەندی دەکرێن:
 زمانە ئێرانییە ڕۆژاواییەکان کە دو لقی خوارەوە لەخۆ دەگرێت:
 باشووری ڕۆژاوا، کە زمانی فارسی (بریتی لە فارسی، دەری، تاجیکی) و زمانی لوڕی ئەندامی سەردەستین؛
 باکووری ڕۆژاوا، کە ئەندامی سەردەستی زمانە کوردییەکانن.
 زمانە ئێرانییە ڕۆژھەڵاتییەکان کە دو لقی خوارەوە لەخۆ دەگرێت:
 باشووری ڕۆژھەڵات، کە ئەندامی سەردەستی زمانی پەشتۆە؛
 باکووری ڕۆژھەڵات، کە بچۆکترین لقە و ئەندامی سەردەستی زمانی ئۆسێتییە.

 شانەی هەڵسەنگاندنی وشەکان 
ک. سۆرانی ک. کورمانجیزازاکیپەشتۆتاتیی ئێرانتاڵشیبەلۆچیگیلەکیتەبەریتاتیی قەوقازلوڕیفارسیپاڵەویپارتیپارسیی کۆنئاڤێستاییئۆسێتیciwan, nayabrind, delal, bedew, xweşikrınd, xasekx̌kūlay, x̌āistaxojirKhās , richindorr, soherâ, mah rang, sharr, juwānxujir, xojirxoşgel, xojirgüzəl, ziba, qəşəngqəşaŋ, xoşgelzibā/xuš-čehr(e)/xoşgel(ak)/ghashanq/najibhučihr, hužihrhužihrnaibavahu-, srîraræsughdxwênxwîn, xûngoniwīnaxevnxunhonXunxunxunxī(n)xūnxōngōxanvohuni-tugnannannan, nonḍoḍəi, məṛəinunnunnān, nagannownnunnunnu(n)nānnānnāndzul/anîn, hawerdin, hênananînardene(rā)wṛəlvârden, biyordonvardeâurten, yārag, āraghavardən, hardən, avardənbiyârdenavardəno(v)erden,āwurdan, biyār ("(you) bring!")āwurdan, āwāy-, āwar-, bar-āwāy-, āwar-, bar-bara-bara, bar-xæssynbirabirabırawrorbərârbira, bolibrāt, brāsberær, barârbirârbirarberarbarādarbrād, brâdarbrād, brādarbrātarbrātar-æfsymærhatin, werehatin, were,ameyenerā tləlbiyâmiyanomeāhag, āyag, hatinhamæn, amownbiyamona, enen, biyâmuenamarənumae(n)āmadanāmadan, awarawar, čāmāy-, āgamāgam-cæwyngiryan, girîngirînbermayenežəṛəlbərmaberame, bamegreewag, grehtenburmebirmegirəstəngerevesen, gerevagerīstan/gerīyegriy-, bram-barmâdankæwyntarî/tarîktarîtariskəṇ, skaṇ, tyaraul, gur, târica, târektokitārtarikitārīktārīk, tārtārīg/ktārīg, tārēntārīksâmahe, sâmatarkîj, kiç, kenîşk, düet (pehlewanî)dot, keçkeyne, çêne/çênekelūrtitiye, dətarkinə, kiladohtir, duttaglâku, kowr, kijâ( 

(girl) dətər (daughter)kîjâ(girl), deter (daughter)duxtərdoxterdoxtarduxtarduxt, duxtarduxδarčyzg (Iron), kizgæ (Digor)řojrojroce, roje, rozewrəd͡z (rwəd͡z)revj, ruzrujroçrujruz, rujruzrurūzrōzraucah-raocah-bonkirdinkirinkerdenekawəlkardan, kordankardekanag, kurtingudən, kudənhâkerdensaxtənkerdekardankardankartankạrta-kәrәta-kænynderge/derke, dergaderîber, keyber, çêberwərdarvâcabədar, gelo, darwāzagbərdar, loşdərdər, dardardardar, barduvara-dvara-dwarmirdinmirinmerdenemrəlbamardenmardemireg, murten murdənbamerdenmürdənmordemordanmurdanmạriya-mar-mælynker, gwêdirêjkerherxərastar, xarhə, hərhar, her, karxarxarxərxərxarxarxærægxwardinxwarinwerdenexwāṛə, xurāk / xwaṛəlhardenhardewarag, warâk, wārten xowrdənxerâk / baxârdenxardənhardexordan / xurākparwarz / xwâr, xwardīgparwarz / xwârhareθra / ad-, at-xærinaghêk/hêlke, tumhêkhak, akkhagəimerqâna, karxâmorqana, uyəheyg, heyk, ā morgmerqâne, tîm, balîxaykərgxā'atoxm, xāya ("testicle")toxmag, xâyagtaoxmag, xâyagtaoxma-ajkzemîn, zewî, ʿerz, erderd, zevîerdd͡zməka (md͡zəka)zeminzaminzemin, degārzəmi, gelzamîn, benexarizemizamīnzamīgzamīgzam-zãm, zam, zemzæxxêwareêvarşanmāx̌ām (māš̥ām)nomâzyar, nomâšonshavbegáhnemâşunşangumevārabegáhēvāragêbêragizærçaw/çaşçavçımstərgacoščaş,gelgancham, chemçumçəş, bəjçümtīya, çaşčashmčašmčašmčaša-čašman-cæstbawk, bab, babebav, babpi, pêrplārpiyar, piya, dadapiya, lala, popet, pespiyer, perpîyer, perpiyərbuapedar, bābāpidarpidpitarpitarfydtirstirsterswēra (yara), bēratârstarsturs, tersegbarmastaşe-vaşe, tarstərsiterstars, harāstarstarstạrsa-tares-tasdesgîran,xwşavestdergistîwaştičənghol [masculine], čənghəla [feminine]numzânomjanāmzād nowmzədnumzenükürdənāmzād - -usagxwşxweş weş, hewlx̌a (š̥a), səmxojir, xarxoşwash, hoshxujir, xojir, xorumxâr, xeş, xojirxuş, xas, xubxuxoš, xūb, behdārmagsrîraxorz, dzæbæxengust, pence,angustilî, pêçîengışte/gışte, bêçıkegwətaanqušanqiştəchangol, mordâneg, lenkutkangusəngüştkelekangoštangustdišti-ængwyldzagir/awir, ahir,ayeragiradırwōr (ōr)tašotaşâch, atesh, âs taştaşataştaş, gorātaš, āzarâdur, âtaxshādurâç-âtre-/aêsma-artmasîmasîmasekəbmâyimoymāhi, māhigmæiimâhîmahimāhimāhimāhigmāsyāgmasyakæsagçûn, řoştin, řoyiştinçûnşiayenetləlšiyen, bišiyanşeshoten şownşunen / burdenraftənroro/şoşow/roway-ai-ay-, fra-vazcæwynYezdan, Xwedê, Xuda, Xodê, Xwa(y)Xwedê, Xweda, XudêHoma/Huma/OmaXwədāiXədâXıdoXoda, HwdâXudaXedâXudaxodāXodā, Izad, Yazdān, BaqXudā/Yazdānbaga-baya-xwycawbaş, çak, xasbaş, rindhewl, rınd, weşx̌ə (š̥ə)xâr, xojirçokzabr, sharr, jowain xujir, xojir, xorumxâr, xeş, xojirxub, xasxuxub, nīkū, behxūb, nêkog, behvahu-vohu, vaŋhu-xorzgiya/gyagiya, çêrevaşwāx̌ə (wāš̥ə)vâšalafrem, sabzagvaşvâşgüyosozi, çamesabzeh, giyāhgiyâgiyavişurvarâkærdæggewre,mezinmezin, girgırd/gırs, pillōy, stərpillayol, yal, vaz, dıjdmastar, mazan,tuhpila, pilegat, pillakələgapbozorgwuzurg, pīl, yalvazraka-uta-, avañtstyrdest, desdestdestlāsbâldastdastdas, bâldas, bāldəsdasdastdastdastdasta-zasta-k'ux / armsersersersərkallasə, sərsar, sarag, saghar kalle, sərkalle, sarsərsarsarsarkallisairisærdil/dił/dir(Erbil)/zildilzerri/zerrezṛədəldıldil, hatyrdildel, zel, zildüldeldeldildilaηhušzærdæasp/hesp/esp, hês(t)irhespestor/ostor/astorās [male], aspa [female]asb, astaraspaspasb, aspasp, asəsasbasbasp, stōrasp, stōraspaaspa-bæxmał, xanû, xanig, ghatxanîkey/çêkorkiyakages, dawâr, log sere, xownesere, xenexunəhunaxānexânagdemâna-, nmâna-xædzarbirsîbirçî, birsî (behdînî)vêşan/veyşanlwəgavašnâ, vešir, gesnâvahşianshudig, shud vəşna, viştaveşnâgisnəgosnagorosne, goşnegursag, shuyveşnâgziman, zuwanzimanzıwan, zon, zuan, zuon, juan, jüanžəbazobun, zəvânzivonzewān, zobānzəvon, zəvânzivun, zebunzuhunzevuzabānzuwānizβānhazâna-hizvā-ævzagkenîn/pêkenîn, kenîn,xende,xenekenînhuyayenexandəl/xəndaxurəsen, xandastansırehendag, xandag purxe, xənderîk, baxendestenxəndəxanaxandexande, xandkartaSyaoθnâvareza-xudynjiyan, jînjiyancuye, weşiyežwəndūn, žwəndzindәgijimonzendegih, zindziviş, zindegizindegî, janhəyatzeŋeizendegi, janzīndagīh, zīwišnīhžīwahr, žīw-gaêm, gaya-cardmêrd, pîyaw, cuwamêrmêr, camêrmêrdek, camêrd/cüamêrdsəṛay, mēṛəmardak, miardamerdmerdmərdmard(î)mərdpiyāmardmardmardmartiya-mašîm, mašyaadæjmagmang, heyvmeh, heyvaşme, menge (for month)spūgməi (spōẓ̌məi)mângmang, owşummáhalâtiti, mâ
, ,âmama, munekmamāhmâh, mâng, mânkmāhmāh mâh-måŋha-mæjdayikdayik, dêmay, marmōrmâr, mâya, nanamoa, ma, inamât, mâsmâr, mærmârmaydā(ya), dāle(ka)mâdarmâdardayekmâtarmâtar-maddem devfekxūla (xʷəla)duxun, dâ:ângəvdapdəhəndâhun, lâmîzeduhundamdahândahân, rumbåŋhânô, âh, åñhdzyxnaw, nêwnavnamenūmnumnomnâmnowmnumnumnumnâmnâmnâmannãmannomşewşevşewšpašö, šavşavšap, shawşowşowşöüşoshabshabxšap-xšap-æxsævkirdinewevekirinakerdeneprānistəlvâz-kardanokardepāch, pabozag va-gudən/kudənvâ-hekârdenvakardənvākerde(n)bâz-kardan, va-kardanabâz-kardan, višādagbūxtaka-būxta-gom kænynaştî, aramîaştî, aramîhaşti/aştirōɣa, t͡sōkāləidinjaşişârâmaştâştîsalaməti, dinciāş(t)iâshti, ârâmeš, ârâmî, sâzishâštih, râmīšnrâm, râmīšnšiyâti-râma-fidyddzinadberaz,gorazberazxoz/xonz, xınzırsoḍər, xənd͡zir (Arabic), xugxu, xuyi, xugxugkhug, huk xixîxugxukxūkxūkhūxwycê(cêga), gacih, gehcad͡zāiyâgaviraja, jaygah, hend jiga, jigejâcigə, cəjājâh/gâhgâhgâhgâθu-gâtu-, gâtav-ranxwendin/xwêndinxwendinwendenelwastəl, kōtəlbaxândenhande, xwandewánag, wānten xowndənbaxinden, baxundestenxundənvane(n)xândanxwândankæsyngutin, witingotinvatenewayəlvâten, bagutenvotegushag, guashten gutən, guftənbaowtenguftirən, gaf saxtəngute(n)goftan, gap(-zadan)guftan, gōw-, wâxtangōw-gaub-mrû-dzurynxweh, xweşk, xoşk, xuşk, xoyşkxwîşkwayexōr (xʷōr)xâke, xâv, xâxor, xuârhovagwhârxâxur, xâxerxâxerxuvarxuarxâhar/xwâharxwaharx ̌aŋhar- "sister"xogiçke, qicik, hûr, biçûkbiçûk, hûrqıc/qıyt, wırd/werdikūčnay, waṛ(ū)kayqijel, rukhırdgwand, hurdkuçe, kuçi, kujipeçik, biçuk, xurdküçük, küşkin, kişgələ, kəmkoçekkuchak, kam, xurd, rîzkam, rangaskamkamna-kamna-chysyllaw/kuřkur, lawlac, lajd͡zoy (zoy)pur, zâzoə, zurəpossag, baçvaçe, rika, rike, pisərpiser/rîkâkukkorpesar, purpur, pusarpuhrpuçapūθra-fyrtcan, giyan, rewan, revanreh, canroh, gansārəvânconrawânjownro, jâncanravân, jânrūwân, jyânrūwân, jyânurvan-udbehar, weharbihar, beharwesar/usarspərlayvâ:ârəvəsor, baharbārgāhvəhâr, bâhârvehârvasalbehār, vehārbahârwahârvâhara-θūravâhara-bilind/berzbilind/berzberzlwəṛ, ǰəgpillabarz, bılındborz, bwrzbulənd, bələndbilen(d)bülündbeleŋboland / bârzbuland, borzbârežbarez-bærzonddeh/dedehdesləsdadadahdadadədadahdahdathadasadæssêsêhirê/hiridrēso, sese, heseysu, sesesəsesesêhrēçi-θri-ærtægund, dêhat, dê, awayîgunddewekəlaydöh, dadidehāt, helk, kallag, dêdih, male, koladidedeh, wiswiždahyu-vîs-, dahyu-vîsqæwxwastin, wîstinxwestinwaşteneɣ(ʷ)ux̌təlbegovastan, jovastanpiyeloath, loteten xæsən, xæstənbexâstenxastən, vayistənhāsexâstanxwâstanfændynawavawe/awk, owe, ouobə/ūbəâv, öov, wat(orandian dialect)âpow, âvowouowâbâb/awawâpiavô-donkey, kengî(Hewlêrî)kengê, kîngêkeykəlakeykeynakadi, kedkenkekey, çüvəxtikekeykaykačim-kædba, wa (pehlewanî)bavasiləivâvogwáthvâvarbādbâdwâdwavâta-dymgæ / wadgurg, gurverglewə, šarmux̌ (šarmuš̥)vargvarggurkvərgverggürggorggorggurgvarka-vehrkabiræghjin, afret, zindage,gyianjincıni/cenix̌əd͡za (š̥əd͡za)zeyniye, zenakjen, jiyanjan, jinikzanzanzənzenazanzanžangǝnā, γnā, ǰaini-,sylgojmag / ussal/sałsalserrekālsâlsor, salsâlsâlsâlsalsālsâlsâlθardýâre, sarәdazbełê, a, erê / na, nexêrerê, belê, a / naya, heya, ê / nê, ney, niHao, ao, wō / na, yaahan / naha / ne, naere, hān / naâhâ,æhæ/naare / nâhəri, hə / nəa, ā / nabaleh, ârē, hā / na, néeōhāy / nehâ / neyyâ / nay, mâyâ / noit, mâo / nædwênê, duêkaduhovızêrparūnazira, zira, diruzir, zinəzídirudîruzdeydidirudiruzdêrûždiya(ka)zyōznonک. سۆرانی ک. کورمانجیزازاکیپەشتۆتاتیی ئێرانتاڵشیبەلۆچیگیلەکیتەبەریتاتیی قەوقازلوڕیفارسیپاڵەویپارتیپارسیی کۆنئاڤێستاییئۆسێتی

 سەرچاوەکان 


پۆل:زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان