مەتەڵ

مەتەڵ () بە واتای شتێکی ئەستەم یان گرێ کوێرەیەک دێت، و ئاماژەیە بە وتەیەکی ھۆنراو کە مەبەست و واتایەکی شاراوەی تێدایە و ڕادەی بیرتیژی، وریایی، زیرەکی و ژیریی مرۆڤ ھەڵدەسەنگێنێت.

 وشە ھاوتاکان 
لە زمانی کوردیدا بۆ وشەی مەتەڵ ئەم وشانەش بەکار دێن:ھەتەڵ، مەیل، ھەڵێنە، چەوچە، مامک، تێدەرخستۆک، تشتانۆک، دەناچییە، لیچار، چمام، قاف، پەردەک، چێ کە چێ کە

 لێکدانەوەی مەتەڵ 
لێکدانەوەی مەتەڵ زۆر شتی نادیار و شاراوەمان بۆ دەردەخات؛ جگە لەوەی ڕادەی بیرتی ژی، ژیری و وریایی نەتەوەییمان بۆ دەردەخات، زۆر زاراوە و وشەی تایبەتی ئەو زمانەش لە تیاچوون دەپارێزێت. لە زمانی کوردیدا بەھۆی فرەدیالێکتیکی و زاراوەی جۆراوجۆر، ھەر ناوچەیەک مەتەڵی تایبەت بە خۆی ھەیە و ئەمە دەبێتە ھۆی دەوڵەمەند بوونی مەتەڵەکان.

 فرەدیالێکتیکی 
 کرمانجی باکوور:
«دەسرۆکەکا گول گولی، تژی سێڤێت سۆر کری» (ئاسمان و ئەستێرە)

«چار برایە، جا دیارە، یەکی گەرمە، یەکی سارە، یەکی بارە» (ھاڤین، زڤسان، بەھار، پاییز)
 کرمانجی ناوەڕاست:
«حەوزە قووڵە، دەوری تووڵە» (چاو)
 کەلھوڕی:
«ئەگەر فام دیر فامد لە ھۆزە، کام لەی مەلیلە، وەھار وەشیرە» (شەمشەمەکوێرە)
 گۆران:
«نانوو شەوێ ڕۆنە بڕیو، پازدە ڕوێ جا وریۆ» (مانگ)
و…

 جۆرەکانی مەتەڵ 
 زۆرێک لە مەتەڵەکان زەینی بێ وێنەی خەڵک دروستیان کردووە، لە سەرەتادا زۆر سەرسووڕھێنەر و دوور لە زەینن، جاری واھەیە وشەیەک بۆ سەرلێشێوانە و مرۆڤ بە ھەڵەدا دەبات و لە وەڵامی دروستی مەتەڵەکە دووری دەخاتەوە وەک:
«ملی ھەیە و سەری نییە، باسکی ھەیە و دەستی نییە» (کراس)
 جاری وایە بڕێ لە وشەکان بۆ ئاھەنگین کردنی و ڕازاندنەوەی مەتەڵەکە دێن و ھیچ مانایەکیان نییە وەک:
«ھەلاران و مەلاران، ھێلکە دەکەن لە داران، بۆ فەقیر و ھەژاران» دوو وشەی ھەلاران و مەلاران بۆ ڕازاندنەوەی مەتەڵەکە ھاتوون
 زۆرێک لە مەتەڵەکان بۆ بەر لە ئیسلام دەگەڕێنەوە و لەگەڵ پەندی پێشینیاندا کۆنترین دەقی پەخشانی کوردی پێک دەھێنن، وەک:
 «ڕەقە بە ڕەق دەکەوێ، سوورە بە نەرمی دەکەوێ» (ئەستێ و پووش)
 چوومە سەر بەردێ، ڕوانیم لە زەردێ، دارێ بە چەپۆک، بەر بوو لە بەردێ» (ئاشی ئاو)
 «زەوی لافاوە، شارێک لەسەر ئاوە، ھەموو زیندەوەرێکی لە ناوە» (گەمییەکەی نووح)
 بەشێک لە مەتەڵەکان بابەتی ئیسلامییان تێدایە و سەر بە سەردەمی ئیسلامین وەک:

«پیاوێ نوێژی دەکرد، سڵام لای ڕاستیداوە نوێژەکەی بەتاڵ بوو، سڵام لای چەپی داوە تەڵاقی کەوت، سەری ھەڵبڕی ڕۆژووەکەی شکا»
 بەشێک لە مەتەڵەکان دەچێتەوە سەر ئامێر و کەرەستەی نوێی ئەمڕۆ، وەک:

«ئەوە چییە بەرزی ئەکەیتەو یەک پای ھەیە، دای ئەنی سێ پای ھەیە» (فەرخون)
 بڕێک لە مەتەڵەکان گاڵتە و گەپ و پێکەنینیان تێدایە و ھەندێکی تریان جنێو، قسەی تاڵ و ترش و جاری واشە بابەتی شیرین و خۆشی تێدایە، وەک:

«دەمی تاقە، چاوی زاقە» (کڵاو)

«سەری یەکە و بنی دوو، بە باو باپیرتا چوو» (شواڵ)

«بنی دەگڵی، قەدی دەکەرێ، سەر دەتوو، ئەگەر نەزانی چاوت دەرێ)» (کەنگر)

«بە شەوا قسرە و بە ڕۆژا ئاوس» (پێڵاو)
 و
...

 سوودەکانی مەتەڵ 
 بۆ ھەڵسەنگاندنی ھۆش و وریایی
 کێبەرکێ و کات بەسەر بردن
 بەھێز بوونی بیر و ھۆش
 پاراستنی وشەو زاراوەکان
 لێکدانەوەی باری کۆمەڵناسی، ئابووری، مێژوویی، کەلتووری و …
 زانیاری لە مەڕ ژیان و ژیواری ڕابردووان
 و…

 پێکھاتەی مەتەڵ 
مەتەڵ ڕستە یا دەستەواژەیەکی وەسف کراوە کە توخمی وەسف کراو بەشی بنەڕەتی پێکھاتەکە پێک دێنێ. لە ھەر مەتەڵێکدا لانیکەم بابەتێک ھەیە کە ئاشکرا وەسف دەکرێت (بابەت) و ھەواڵێک سەبارەت بەو بابەتە ئەدرێت (ھەواڵ) وەک:
 «دارەکەی سەر تەجەرە، ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە» (خۆر)

(دارەکەی سەر تەجەرە)بابەت و (ھەر پەلێکی سەد خەنجەرە)ھەواڵ.

بڕێ مەتەڵ دوو یا چەند بەشی وەسفییان ھەیە، وەک:
 «سەوزە وەک خەیار، بەرزە و ەک چنار، ترشە وەک ھەنار» (ڕێواس)

 پۆلێن کردنی مەتەڵ بەپێی بابەت 
 ئایینی 
<sup>
 «پێنج فەرزی بێ بیسمیلا»(بانگ)
 «بیگری مشتێکە، بەری دەی دەشتێکە» (نەوس)
 «خۆی فەڕزە، نییەتی سونەت» (غوسڵ)
 «خۆی سونەتە، نییەتی فەرز» (دەسنوێژی مەیییەت)
 «بیبینی لە بەری ناکەی، لە بەری بکەی نابینی» (کفن)

 سروشت و ژینگە 
 «دەڕوا پێی نییە، دەخورێ گۆشتی نییە» (ئاو)
 «سەری سپییە و مووی نییە، ھەڵدەپەڕێ و پیی نییە» (تەرزە)

 ئەندامەکانی لەش 
 «بانێکە و ھەیوانێکە، چوار بزنەو شوانێکە» (پەنجەی دەست)

 کەل و پەل 
 «ئاغای شەو، خانمی ڕۆژ» (گەسک)
 «لایێ کوورەیە، لایێ کڕێوە» (یەخەچاڵ/ سەلاجە)
 «کلکی دارە، ملی خوارە، دەمی ھارە» (داسوکە)

 ئامێر و کەرەستە 
 «کارت پێ بێفڕەی دەدەی، کارت پێ نەبێ ھەڵی دەگری» (تۆڕی ڕاوەماسی)
 «ھەتا بایدەی، قورستر دەبێ» (تەشی)
 «ھەموو زمانێ دەزانێ» (قەڵەم)
 «سێ یاریزان، دوازدە سەیرکەر» (کاتژمێر)

 خۆراک 
 «ناوی شارێکە، لەسەر دارێکە» (پرتەقاڵ)
 «سەری دەبڕی و بۆی دەگری» (پیاز)
 «بە ساقی مەلا، بە شکاوی حاجی» (ھێلکە)

 ئاژەڵ و بەرھەمی ئاژەڵی 
 «دەخوێنێ بولبول نییە، مەلە ئەکا ماسی نییە، ھەڵدەبەزێ کەروێشک نییە» (بۆق)

 بیرو ھۆش 
 «دە لە دەیان دەرێنی، دەمێنێتەوە دە» (دەسکێش و پەنجەکانی ھەردوو دەست)

 و 
 «تا لێی زیاد بێ، کەم دەکا» (تەمەن)
 «بەڕۆژ لە گەڵتا دەڕوا، بە شەو دادەنیشێ» (سێبەر)

 جوانکاری لە مەتەڵدا 
لە مەتەڵدا جۆرەکانی ھونەری زمان پاراوی و جوانکاری بەدی دەکرێت، وەک: خوازە، چواندن، کینایە، دژییەکی، تێھەڵکێش، تیل نیشان، کورتە و…. زۆربەی زۆری مەتەڵەکان کێش و سەروادارن و بڕگەیین، یان بە شێوەی پەخشانێکی ڕازاوە و ھۆنراون.

 باوای چەفت و چێڵ: خواستن لە دارمێو
 دایەی سەرپانە: خواستن لە گەڵا
 کوڕیان شیرینە: خواستن لە ترێ
 کوڕەزا دێوانە: خواستن لە مەی

 سەرچاوەکان 
کتێبی مەتەڵ و موعەمما - ئیبراھیم ئەحمەدی

پۆل:مەتەڵ