ئێل بەگی جاف

ئێل بەگی جاف (١٤٩٢ – ١٥٥٣) شاعیرێکی کوردی عەشیرەتی جاف تیرەی ئێناخی بووە کە شیعرەکانی وەک "ئەفسانە"، "موعجیزە" و "خوێندنەوەی دواڕۆژ" ناوبانگی دەرکردووە.

 ژیاننامە 
ئێل بەگی جاف لە ساڵی ٨٩٨ی کۆچیی (١٤٩٢ زایینی) لە جوانڕۆ لە بنەماڵەی ئێناخی جاف لەدایکبووە.  لە سەر ئایینی یارسان بووە ، چونکە ڕۆژگاری دەسەڵاتی بنەماڵەی سەفەوی ماوەی نەشونەمای ئایینی یارسان بوو و بەشێکی زۆر لە ناوچە شاخاوییەکانی شاخی شاهۆ  وھەورامان و ھەرد و پانایییەکانی هەڵەبجە 
ئێل بەگی جاف سەرەتای خوێندنی لە جوانڕۆ بووە، ئینجا ماوەیەک گۆشەگیر بووە، لە پاشاندا بۆ ڕێبەری ئایینی یارسان گەشتی بەغدا و ئێرانی کردووە. مشتومڕ و زۆرانبازی لە نێوان ئایینی یارسان و ئایینەکانی تر لە شارەزوور لە ناوەوە بووە، دوژمنانی یارسان ویستوویانە ئێل بەگی جاف بکوژن، لەبەرئەوە ڕایکردووە بۆ  شاخی شاهۆ  و  لەوێ ژیاوە. عێل بەگی جاف لە ساڵی ٩٦١ی کۆچیی (١٥٥٣ زایینی) کۆچی دواییی کردووە.

 بەرھەمەکان 
ئەوەی لە ئێل بەگی مابێتەوە و ناوی پێ دەرکردبێ، ئەو بەیتەیەتی کە بەناوی «کێ وە قەوڵی کێ دەکا»یە. ئەم شیعرە بە شێوەزاری کوردیی ناوەندییە بەڵام ھەوای گۆرانی پێوە دیارە.
بەیتی ئێل بەگی لەسەر شێوەی بەند ڕێککراوە، ھەر بەندی لە پێنج دێڕ بریتییە. کێشی ھەشت سیلابی خۆماڵییە، یەکێتیی قافیەی تێدایە. ھەموو چوار دێڕی یەکەمی بەندەکان لەسەر یەک قافیەن، دێڕی پێنجەم «ھەروا بووە و ھەر وا دەبێ» لە ھەموو بەندێکدا دووبارە دەبێتەوە. لە ھەندێ لە دەسنووسەکاندا ئەو دێڕە شیعرە بەم شێوەیە: «ھەر وا بییە و ھەر وا ئەوێ».
دەستنووسێکی زۆری بەرھەمی ئێل بەگی لە ڕۆژگارانی جیاجیا نووسراونەتەوە؛ باوەڕ پێکراوترین دەسنووس ئەوەیە کە لە ساڵی ١٨٥٤ ڕوونووس کراوە، ئەمە ئەوە دەگەیێنێ کە ماوەی سێ سەد ساڵێک شیعرەکانی ئێل بەگی لەسەر زار پارێزراون.

کە بەیتی «ھەروا بووە و ھەر وا دەبێ» دەخوێنینەوە، بەرامبەر بەرھەمێک ناوەستین کە لە سەدەی شازدەم داھێنرابێت، بەڵکو بەرامبەر بەرھەمێک دەبین ئەدگاری نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمی پێوەیە. لەوانەیە چونکوو شیعرەکانی خۆش و ڕەوان بوون و ڕەنگدانەوەی ھیوا و ئامامی خەڵکی ساکاربوون، چوونە ناو دڵی میللەتەوە و بە درێژایی مێژوو شتی دەرەوەی بێگانەی خراوەتە سەر و شتی ناوەوەی ڕەسەنی خۆی لێ کەوتووە، دەنا باوەڕ ناکرێ باس لە کەسان و ڕووداوی سەدەکانی داھاتوو بکات وەکوو ڕۆژگارانی قەرمانڕەوایی نادرشا، زەند، قاجار و پەھلەوی.

 نموونەی ھۆنراوە 

 سەرچاوەکان 
 مێژووی ئەدەبی کوردی، بەرگی دووەم، مارف خەزنەدار، لاپەڕەکانی ٢٧ تا ٣٥، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر:٢٠٠٢.
 مێژووی وێژەی کوردی، بەرگی یەکەم، سدیق بۆرەکەیی (سەفی زادە)، لاپەڕەکانی ٤١٤ تا 
 ٤٣٠، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس، ھەولێر ٢٠٠٨.

پۆل:شاعیرانی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٤٩٢
پۆل:مردووانی ١٥٥٣
پۆل:کوردەکانی باشووری کوردستان
پۆل:وتارە ھەتیوەکان
پۆل:جاف