ڕیچارد فاینمان

ڕیچارد فیلبس فاینمان، (ماوەی ژیان:١١ ئایاری ساڵی ١٩١٨ تاکوو  ١٥ ی شووباتی ساڵی ١٩٨٨)  فیزیازانێکی ئەمریکی بووە و یارمەتیدەر بووە لە دروستکردنی بۆمبی ئەتۆنۆمی، لە ١١ ئایاری ساڵی ١٩١٨ لە دایک و باوکێکی بەڕەچەڵەک جوولەکە لە نیویۆرک لەدایک بووە،
فاینمان دوای ئەوەی لەساڵی ١٩٣٥ قۆناغی دواناوەندی تەواوکردووە دواکاری پێشکەش بە ژمارەیەک لەزانکۆکان کردووە تاکو درێژە بەخوێندنەکەی بدات بەڵام لەبەر ئەوەی جولەکە بووە ھیچ کام لەو زانکۆیانە وەریان نەگرتووە تاکو لە پەیمانگای ماساتشۆستس وەرگیراوە، لەساڵی ١٩٣٩ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لەفیزیا بەدەستھێناوە، دواتر داوای کردووە لە زانکۆی برنستۆن درێژە بەخوێندن بدات و لەبەر زیرەکی و لێھاتووی خۆی وەرگیراوە و بڕوانامەی دکتۆرای پێبەخشراوە.
فاینمان لەساڵی ١٩٦٥ ھێڵێکی فیزیایی داھێناوە و ناونراوە بە ھێڵی فاینمان، بەشداریەکی سەرەکی ھەبووە لەگۆڕانکاری فیزیا و ھەروەھا بەشداری لەدروستکردنی بۆمبی ئەتۆنۆمی کردووە و ٧ کتێبی لەبواریا فیزیادا بەرھەمھێناوە، لەساڵی ١٩٥٤ خەڵاتی ئەلبێرت ئەنیشتاینی وەرگرتووە، ساڵی ١٩٦٢ خەڵاتی ئێرنست ئۆڕلاندۆ لۆرانسی وەرگرتووە، ساڵی ١٩٦٥ خەڵاتی نۆبڵی لەفیزیادا بەدەستھێناوە بێجگە لە دوو خەڵاتی ئەمریکی لە ساڵی ١٩٧٢ و ساڵی ١٩٧٩.
فاینمان بەھۆی ئەوەی دووچار دوو جۆر لە نەخۆشی شێرپەنجەبۆتەوە لە ١٥ ی شووباتی ساڵی ١٩٨٨ لەتەمەنی ٦٩ ساڵیدا لە لۆس ئەنجلۆس کۆچی دوایی کردووە.

 خێزان 
فەینمان سێ ژنی ھیناوە لەو ماوەیەی تەمەنیدا ئەوانیش Arline Greenbaum (١٩٤١ تاکوو ١٩٤٥ بەیەکەوەبوون) وە دووەمییان ماری لویز بێڵ (Mary Louise Bell) لەساڵانی (١٩٥٢ تاکوو ١٩٥٦ هاوسەری یەکبوونە) وە سێیەمییان (Gweneth Howarth) کە لەساڵی ١٩٦٠ هاوسەرگیرییان کرد تاکوو مردنی لەساڵی ١٩٨٨. ڕیچارد خاوەنی دوو منداڵبوو کە یەکەم منداڵی بە ناوی Carl لە ساڵی ١٩٦٢ لە دایک بوو وە دووەمییان منداڵیش بە ناوی Michelle وە ئەویش لە ساڵی ١٩٦٨ لە دایکبووە

 کارکردن 
سەرەتای گەشە کردنی فەینمان بە تاقیکردنەوەیەکی سادە دەستی پێکرد کە لە ماڵە کەی خۆیدا ھەندێ یاری دروست کرد بە کارھێنانی بنچینەیەکانی کیمیا ودەستکاری کردنی ئامێری رادیۆ وە چارەسەرکردنی ھەندێ ھاوکێشەی بیرکاری وە لە دوای ئەمەوە لە ساڵی ١٩٣٥خوێندنی ناوەندی تەواو کردو ویستی ھەڵی تەواو کردنی زانکۆ بدات بەڵام بەھۆی ئەوەی کە باوکی جولەکە بوو نەیان ھێشت درێژە بە خوێندن بدا لە زانکۆ
بە ڵام بە ھۆی ئەو یاسایەیەی کە لە ئەمریکا هەبووە لەو کاتە دا وادانرابوو کەھەر زانکۆیەک چەند کورسیەکی دانابوو بۆ خێزانە جوولەکەکەکان بە ھۆی ئەم یاسایەوە فەنمان لە زانکۆی کۆلۆمیا وەرگیرا.

مێژووی ئەنتەر ناتیفەکانزانا فیەینمان ئەوە مان بۆ ڕوون دەکاتەوە یان ئەو ڕێچکەیەمان بۆ دەشکێنێت کە پێشتر زاناکن دەیان ووت کاتێک ڕووناکیەک یان ھێزێک تیشکێک لە خالی A وە بڕات بۆ خاڵی Bتەنھا لە یەک خاڵەوە دەڕوات ئەویش ئەو خاڵەیە کە لە بینین دا دیارە بە ڵام فەینمان دەڵێت نەخێر کاتێک لە خاڵی Aوە بڕوات بۆ خاڵی Bزیاتر لە ڕێگا ھەیەبۆ گەشتن بە خاڵی B
فەینمان وێنەیەکی رونکردنوەیی دروستکرد بە ناوی (Feynman Daigram)
ئەم وێنە ھێڵکاریە تەعبیری دەکرد لە ڕونکردنەوەی ئاسانکردنی حساب لە زانستی (میکانیکی کارۆ داینامیکی) دا ئەمەش نمایشی بیرکیاریانەی ئەنجام داوە سەرەتایەکانیدروستکردن کەمەبەست لەسەرەتای پێکدادانی دوو تەنە لە گەردوون دا. وە ئەم دوو ڕونکردنەوەیەش ھۆکارێکی باش بوو بۆ حەلکردنی کۆمەڵێ کێشەی بیرکاری لە زانستی (کوانتەم کارۆ داینامیکی) ھەروەھا لە چارە سەر کردنی کێشەی مادە سەرو گەیاندنە کاندا وە پشاندانی باری کارلێکی لادان (weak interastion)
لە ساڵی ١٩٥٩دا فەینمان موحازەرەیەکی لە زانکۆی کالیفۆرنیا (Theres plantr of raqm at the botrom)پێشکەشکرد بە ناوی  (ئەم موحازەرەیە سەرەتای شۆڕشی پیشە سازی بوو (نانۆ تەکنە لۆجیا
لە ڕۆژی سەرکەوتنە زانستیەکانی فەینماندا بۆماوەی دوو ساڵ کۆمەڵێکی
موحازەرەی پێشکەش کرد بە خوێنکارانی لە زانکۆی کالفۆرنیا پاشان چاپی
کرد لە ناو کتێبێکدا بە ناوی (موحازەرەکانی فەینمان لە فیزیادا) لەم
کتێبەدا کۆمەڵێک گێڕانەوەی گرنگ و جیھانی فیزیای باس کرد کە تابەت بوو بە (میکانیکی کلاسیکی، میکانیکی کوانتەم، کارۆ موگناتیسی، ماتماتیک) دا وە شیکردنەوەی پەیوەنی نێوان ماتماتیک و فیزیا لە زانستە کانی دیکەوە
کارێکی گرنگ کە بە ھۆی سەر کەوتنی ئەمەریکا
لە ساڵی ١٩٤٢ دا پلەی دکتۆرای بەدەست ھێنا بۆ گەشە دان بە میکانیکی کوانتەم بەمەش نمونەی
نوێی پێشکەش کرد لە سەر کارلێکی تەکنۆکار (لە کات و شوێن) کاتێک لە زانکۆی (برنسنون) دەرسی
ئەگوتەوە بە ھۆی ئەزیرەکیەی کە ھەیبو زانا (روسبێرت ویلۆن) کە سەر پەرشتیاری گەشەکردنی
بۆمبی بو لە ئەمەریکادا ھەوڵی دا فەینمکان ڕازی بکات کە لەو پرۆژەیەدا بەش دار بێت کە بە پرۆژی (مانھاتن) ناسراو بوو فەینمانیش بە داواکەی ڕازیبوو زۆر دڵخۆش بوو بۆ کار کردن چونکە کارێکی گرنگ بوو لەو کاتەیا ئەمەریکا و ئەڵمانیا لە کێبڕکێدا بوون بۆ درووستکردنی بۆمبی ئەتۆمی بۆیە
ھەر وڵاتێک زووتر دروستی بکردایە دەبویە براوەو زل ھێزترین دەڵەت لەگەڵ ئەمەشدا فەینمان ئەترسا ئەڵمانیا زووتر ئەو کارە تەواو بکا بۆیە دەستی کرد بە تاقیکردنەوەی ((Manhat Ta’s Prinits Projet لە ویلایەتی (نیو مەکسیکۆ) ئەم تاقیکردنەوە یە لە ژێر چاودێری زانا (ھانزن برگ) بەمەش ئەمەریکا توانی ب بێتە خاوەنی بۆمبی ئەتۆمی. Standard model ھەموو گەردوون لە بچوکتربین تەنۆلکە پێکھاتوە کە ئەم تەنۆلکەیە
ھەموو ئەو ھێزە دیارو شاراوانەی کە بیستو مانەوە لەم تەنۆلکە بچوکە دا کۆبۆتەوە کە بە بڕای فەینمان ئەم ھێزانە دابەش ئەبن بۆ چوار
ھێزی سەرەکی -ھیزی ناوەکی بەھێز:ئەو ھێزانەیە کە ناوکەکان پێکەوە ڕادەگرێت -ھێزی کارۆ موگناتیسی:ئەتۆمەکات پێکەوە ڕادەگرێت
-ھێزی کێش کردن:ھێزی کێشکردنی کۆمەڵەی خۆری پێکەوە ڕاگرتوە
-ھیزی ناوەکی لاواز: نیترۆنەکان پێکەوە ئەبەستێتەوە کە لە upکو 2down پێک ھاتوە برِوا نامةو خةلاَتةکانی 
 لەساڵی ١٩٣٩ بڕوانامەی بەکالۆریۆسی لەفیزیا بەدەستھێناوە، دواتر داوای کردووە لە زانکۆی برنستۆن درێژە بەخوێندن بدات و لەبەر زیرەکی و
 لێھاتووی خۆی وەرگیراوە و بڕوانامەی دکتۆرای پێبەخشراوە. فاینمان لەساڵی ١٩٦٥ ھێڵێکی فیزیایی داھێناوە و ناونراوە بە ھێڵی فاینمان، بەشداریەکی سەرەکی ھەبووە لەگۆڕانکاری فیزیا
 ھەروەھا بەشداری لەدروستکردنی بۆمبی ئەتۆنۆمی کردووە و ٧ کتێبی لەبواریا فیزیادا بەرھەمھێناوە،
 لەساڵی ١٩٥٤ خەڵاتی ئەلبێرت ئەنیشتاینی وەرگرتووە
 ساڵی ١٩٦٢ خەڵاتی ئێرنست ئۆڕلاندۆ لۆرانسی وەرگرتووە
 ساڵی ١٩٦٥ خەڵاتی نۆبڵی لەفیزیادا بەدەستھێناوە بێجگە لە دوو
خەڵاتی ئەمریکی لە ساڵی ١٩٧٢ و ساڵی ١٩٧٩.

سەرچاوەکان
 کتێب:ئاسمان و ڕیسمان. نوسەر:حوسین حوسینی
 کتێب:دیزاینی مەزن. نوسەر:ستیڤن ھۆوکینگ
 کتێب:کورتیلەیەک لە مێژووی کات. نوسەر ستیڤن ھۆوکینگ
 Profile Richard Feynman.PDF
 http://www.physicsoftheuniverse.com/scientists_feynman.html
 RichardFeynman.pdf

پۆل:لەدایکبووانی ١٩١٨
پۆل:مردووانی ١٩٨٨
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی ئەمریکی
پۆل:پەیمانگای کایفۆرنیا بۆ لێھاتوویی تەکنۆلۆژیا
پۆل:مردنەکان بەھۆی شێرپەنجە لە کالیفۆرنیا
پۆل:فیزیکزانانی تاقیکاری
پۆل:ھاوپۆلەکانی کۆمەڵگای فیزیکی ئەمریکی
پۆل:ئەندامە بیانییەکانی کۆمەڵگای شاھانە
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی مەدالیای نیشتمانی بۆ زانست
پۆل:وەرگرانی خەڵاتی نۆبێلی فیزیک
پۆل:دەرچووانی زانکۆی پرینستۆن
پۆل:مولحیدانی ئەمریکا
پۆل:خەڵکی ئەمریکا بە ڕەچەڵەک لیتوانیا-جوولەکە
پۆل:گومانباوەڕە ئەمریکییەکان
پۆل:بێخوایانی ئەمریکی
پۆل:گەلی ئەمریکی بە ڕەچەڵەک ڕووسی-جوولەکە