ئادەم سمیت

ئادەم سمیت (بەئینگلیزی: Adam Smith)(٥ی حوزەیرانی ١٧٢٣ - ١٧ی تەممووزی ١٧٩٠) فەیلەسووفێکی سکۆتلاندییە و شارەزای لە ئابووری سیاسی هەبوودەربارەی سمیت ،  ، زۆرێک لە بیرۆکەکانی ئادەم هەڵکەوتەی سیستەمی ئابووری نوێن (مۆدێرن)، باسەکانی ئادەم سمیت ئابووری بازاڕ و بازاڕی ئازادە و بیرۆکەکانی ئادەم پێی دەڵێن "بیردۆزی لیبڕالی" کە بەشێکە لە "لیبرالیزم"، لەساڵی ١٧٧٦ پەرتووکێکی بڵاوکردەوە بەناوی "دەوڵەمەندی نەتەوەیی" (The Wealth of Nations) کە باس لە  پێشبڕکێ و پێشکەوتنی ئابووری بەزیرەکانی شیکاری کردووە.دەربارەی کتێبی دەوڵەمەندی نەتەوەیی ،   ، لە ٤ی تەمموزی ٢٠٠٨ پەردە لەسەر پەیکەری ئادەم سمیت لە ئێدینبەرە ی پایتەختی سکۆتلاند وەک ڕێزێک بۆ ئەم کەڵە فەیلەسووفە لابرا پەیکەری ئادەم سمیت ، http://www.adamsmith.org/statue ئادەم سمیت بە باوکی ئابووری و ئابووریزانانیش دادەنرێت.Tucker, Irvin B. Macroeconomics for Today: Seventh Edition Southwestern Cengage Learning page 519 هەروەها بە "باوکی سەرمایەداری"یش ناودەبرێت. ئەو ویستی  بزانێت بۆچى خەڵك بيرى كردەوە (یان هەستى كرد) كە هەندێك شت باشن و ئەوانى ديكەى خراپ بۆ ئەمەش پەرتووکێکی نووسی بەناوى بيردۆزى سۆزى ڕەوشتى ئەو بيرى كردەوە كە هاوسۆزى زۆر گرنگترە لە رەوشت.

سمیس لە زانکۆی گلاسگۆ و لە کۆلێژی بالیۆل لە ئۆکسفۆرد فەلسەفەی کۆمەڵایەتی خوێندووە، لەوێ یەکێک بووە لە یەکەم خوێندکارەکان کە سوودی لە زەمالەکان وەرگرتووە کە لەلایەن هاوڕێ سکۆتلەندییەکەی جۆن سنێلەوە دامەزرابوو. دوای تەواوکردنی خوێندن، زنجیرەیەک وتارێکی سەرکەوتووی گشتی لە زانکۆی ئەدینبۆرگ پێشکەش کرد، ئەمەش وای لێکرد کە لە سەردەمی ڕۆشنگەری سکۆتلەندا هاوکاری لەگەڵ دەیڤید هیوم بکات. سمیس پلەی پرۆفیسۆری لە شاری گلاسگۆ بەدەستهێناوە و وانەبێژی فەلسەفەی ئەخلاقی بووە و لەم ماوەیەدا، تیۆری هەستی ئەخلاقی نووسیوە و بڵاوی کردووەتەوە. لە ژیانی دواتردا پۆستێکی مامۆستای وانەبێژی وەرگرتووە کە ڕێگەی پێدەدا گەشت بە هەموو ئەوروپادا بکات، لەوێ سەرکردە ڕۆشنبیرەکانی دیکەی سەردەمی خۆی ناسی.

وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە سیاسەتی هاوبەشی پاراستنی بازاڕە نیشتمانییەکان و بازرگانەکان، ئەوەی کە بە بازرگانیگەرایی ناسرا، سمیس بناغەکانی تیۆری ئابووری بازاڕی ئازادی کلاسیکی دانا. سامانی گەلان پێشەنگێک بوو بۆ دیسیپلینی ئەکادیمی مۆدێرن لە بواری ئابووریدا. لەم بەرهەمە و بەرهەمەکانی دیکەدا چەمکی دابەشکردنی کارەکانی پەرەپێدا و ڕوونیکردەوە کە چۆن بەرژەوەندیی عەقڵانی و کێبڕکێ دەتوانێت ببێتە هۆی خۆشگوزەرانی ئابووری. سمیس لە سەردەمی خۆیدا مشتومڕێکی زۆری لەسەر بوو و ڕێبازی گشتی و شێوازی نووسینەکەی زۆرجار لەلایەن نووسەرانی وەک هۆراس والپۆلەوە تەنز دەکرا.

 سەرچاوە 

پۆل:ئەندامانی ئەنجومەنی پاشایەتی
پۆل:فەیلەسووفانی ئەخلاق
پۆل:فەیلەسووفانی سەدەی ١٨یەم
پۆل:ئادەم سمیت
پۆل:ئابوورزانانی سکۆتلاندی
پۆل:فەیلەسووفانی سکۆتلاندی
پۆل:مردووانی ١٧٩٠
پۆل:لەدایکبووانی ١٧٢٣
پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
پۆل:سەرمایەداری
پۆل:فەیلەسووفانی ئابووریزانی
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:دەرچووانی زانکۆی ئێدینبەرە
پۆل:لیبرالیزم