فەرموودەناسی

فەرموودەناسی یان زانستی فەرموودە (، زانستی حەدیس) ئەو زانستەیە کە گرنگی بە فەرموودەکانی پێغەمبەری ئیسلام دەدات. فەرموودەکان بەپێی بەھێزی و لاوازی یان دروستی و ھەڵبەستراو جیادەکاتەوە. بنەمای جیاکردنەوەی فەرموودەکان بەپێی یاسا، باری دەروونی، زیرەکی و ڕاستگۆیی ئەو کەسەیە کە فەرموودەیەک دەگێڕێتەوە.

 مێژوو و سەرەتای ڕێسا و یاساکان 
سەرەتاکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئیمامی شافعی لەھەردوو کتێبی (). پاش ئەویش ئیمامی موسلیم لە کتێبەکەیدا ھەندێک یاسای باسکردووە. پاش ئەویش ئیمامی ئەبو داودی سەجستانی و دوای ئەویش ئیمامی ترمزی. چەندین زانای تر نووسراوی تایبەت بەم زانستە نووسیوەتەوە.

 کتێبە تایبەتەکانی زانستەکە 
لەساڵانی نیوەی یەکەمی سەدەی چوارەمی کۆچی یەکەم کتێبی تایبەت بەڕێسا و زاراوەکانی ئەو زانستە نووسرایەوە.
 یەکەم کتێب بەناوی () لەنووسینی () قازی محەممەدەلحەسەنی عەندولڕەحمانی ڕامەھورموزییە، زۆرێک لەبابەتەکانی تێدایە بەڵام گشتگر نییە.
 ئیمامی حاکم نەیسابوری کتێبێکی دانا و تێیدا باسی پەنجا جۆر زاراوەی فەرموودەی کرد و ناوی () بوو.
 ئەبووبەکر ئەحمەد عەلی سابت کەناسراوە خەتیبی بەغدادی کتێبێکی دانا بەناوی () و دواتر کتێبێکی تری دانا لەسەر ئادابی ئەو کەسانەی کە فەرموودە دەگێڕنەوە بەناوی ().
 ئیبن سەلاحی شارەزووری کتێبێکی نووسی بەناوی () و دواتر بە () ناوی دەرکرد.
 چەندین زانای تر ھەستاون بەکورتکردنەوەی کتێبەکەی ئیبن سەڵاحی شارەزووری و لەوانە حافزی عێراقی ھەستاوە کردوویەتی بەھۆنراوە و شتی تریشی بۆ زیادکردووە و بە () ناوی دەرکردووە.
 لەساڵانی سەدەی یانزدەیەمی کۆچی دا عومەر محەممەد بەیقوونی ھۆنراوەیەکی کورتی لەسەر زانستی فەرموودە دانا و بە () دانا.
 ئەمجەد محەممەد زاھید شێخ محەممەد کەدانشتووی شاری دەربەندیخانە ھۆنراوەیەکی کوردی لەسەر زانستەکە نووسیوە.

 ھۆنراوەی بەیقوونیە 

متن المنظمومة البيقونية
بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ

 ھۆنراوە کوردییەکە 

دیاری دەربەندیخانی لەزانستی فەرموودە

 لەزاراوەکانی فەرموودەزانی 
 زاراوە  ڕوونکردنەوەی زاراوە   بریتییە لەوتە و کردار و سیفەتی پێغەمبەر یان ھاوەڵان یان شوێنکەوتووان.   ھەندێک فەرموویانە: بەمانای فەرموودە دێت، ھەندێکیش فەرموویانە: تەنھا بۆ وتە و کرداری ھاوەڵان و شوێنکەوتووان بەکاردێت، ھەندێکی تریش دەڵێن: ھەموو فەرموودەیەک خەبەرە، نەک بە پێچەوانەوە.   واتە: فەرموودەی پێغەمبەری ئیسلام یان یەکێک لەھاوەڵان، بەڵامزانایانی خۆراسان پێیان وایە: کە الخبر بۆ فەرموودەی پێغەمبەرە و أثریش بۆ ھاوەڵانە.   ئەو زانستەیە کەباس لە گێڕانەوە و چۆنییەتی خوێندنەوە و نووسینەوەی فەرموودە دەکات.   بریتییە لەکۆمەڵێک زانیاری و ڕێسایەک کە بەھۆیانەوە سیفەتی دەقی فەرموودە و ڕشتەی گێڕانەوەکەی دەزانرێت.   دەقی فەرموودەیە، ئەو وشە و ڕستانەی کە فەرموودەکەیان پێکھێناوە.   ڕشتەی ناوی ئەو کەسانەیە کە لە گێڕانەوەی فەرموودەدا بە شوێن یەکدا ھاتوون.   واتە: دانەپاڵی فەرموودە بۆ لای خاوەنەکەی.   سیفەتەکانی ڕشتەی گێڕانەوەی فەرموودەیەک دیاری دەکات، وەکو: ئایا پچڕانی تێدایە یان نا، ئایا ھەندێک لەکەسەکانی فاسق و تۆمەتی درۆکردنیان دراوەتەپاڵ یان نا، ئایا شتیان زوو لەبیردەچێتەوە… ھتد.   سیفەتەکانی دەقی فەرموودەیەک دیاری دەکات، ئایادەقەکەی پاڵدراوەتە پاڵ پێغەمبەر یان ھاوەڵەکانی یان ڕاستە یان نائاسایییە… ھتد.   ئەو کەسەیە کە فەرموودەیەک بە ڕشتەی گێڕانەوەکەیەوە دەگێڕێتەوە، ئیتر ئایا شارەزایی ھەیە لەبارەیەوە یان تەنھا دەیگێڕێتەوە.   ئەو کەسەیە لە فەرموودەیەک بە ڕشتەی گێڕانەوەکەیەوە دەگێڕێتەوە، و شارەزایی لەبارەی دەقی زۆربەی فەرموودەکان و دادپەروەری نادادپەروەری کەسەکانی سەردەمی خۆی ھەیە.   ئەو کەسەیە کە ئەوەی دەیزانێت زیاترە لەوەی کە نایزانێت با لە ھەر چینێک بێت، و خەریکی زانستی فەرموودەیە.   کەسی (الحافظ)ە، بەڵام لەڕووی بیرتی ژی و وریایییەوە لەجیاکردنەوەی دەق و ڕشتەی گێڕانەوەی فەرموودەکاندا زۆر بەھێزە.   ئەو کەسەیە کە ئاگای لە ھەموو فەرموودەکان ھەیە، لەوانەیە تەنھا کەمێکی لەدەست دەربچێت.   باڵاترین سیفەتە بۆ ئەو کەسانەی کە بە فەرموودەوە خەریکن، بەجۆرێک ئەوەندە بیرتیژە و قووڵ بووەتەوە لە زانستی فەرموودەدا.

 جۆرەکانی فەرموودە 
جۆرەکانی فەرموودە زیاتر لە ٦٠ جۆرە لەھەندێک سەرچاوەدا* کتێبی ی ئیبن کەسیر / ١٧–١٨ و ئەمەش ھەندێک لەجۆرەکانی فەرموودەیە:
 فەرموودەی سەحیح.
 فەرموودەی حەسەن.
 فەرموودەی زەعیف.
 فەرموودەی مەرفوع.
 فەرموودەی موڕسەل.
 فەرموودەی مەوقوف
 فەرموودەی مەقتوع.
 فەرموودەی مونقەتیع.
 فەرموودەی موسنەد.
 فەرموودەی موتەسیل.
 فەرموودەی موسەلسەل.
 فەرموودەی عەزیز.
 فەرموودەی مەشھوور.
 فەرموودەی غەریب.
 فەرموودەی موتەواتر.
 فەرموودەی مودەبەج.
 فەرموودەی مەوزوع.
 فەرموودەی مونکەڕ.
 فەرموودەی مەتڕوک.
 فەرموودەی موزتەڕیب.
 فەرموودەی مودڕەج.
 فەرموودەی مەقلوب.
 فەرموودەی موعەلەل.
 فەرموودەی مودەلەس.
 فەرموودەی موڕسەلی خەفی.
 فەرموودەی موعەنعەن.
 فەرموودەی شاز.
 فەرموودەی موسەححەف.
 فەرموودەی مەعڕووف.
 فەرموودەی موعزەڵ.
 فەرموودەی موعەلەق.
و چەندانی تریش…

 ڕێگاکانی وەرگرتنی فەرموودە 
 : ئەوەیە کە مامۆستاکە فەرموودەکە دەخوێنێتەوە و قوتابییەکەش گوێی لێ دەگرێت، ئیتر بینوسێتەوە یان تەنھا گوێ بگرێت.
 : ئەوەیە کە قوتابییەکە ئەو فەرموودانەی کە مامۆستاکەی گێڕاوییەتییەوە، بیانخوێنێتەوە و مامۆستاکەش گوێی بۆ بگرێت و لێی ببیستێت.
 : ئەوەیە کە مامۆستاکە مۆڵەتی گێڕانەوەی فەرموودەیەک یان چەند فەرموودەیەک یان کتێبێکی فەموودەی بدات بە قوتابییەک، ئیتر ئەو مۆڵەت پێدانە زارەکی بێت یان نووسین.
 : دوو جۆرە:
 مۆڵەتی لەگەڵدایە، وەک ئەوەی مامۆستاکە کتێبێکی خۆی بدات بە قوتابییەکە و پێشی بڵێت: ئەمە ڕیوایەتی منە لە فڵانە مامۆستاوە، و تۆش لەمنی بگێڕەوە، لەوانەیە کتێبەکە پێشکەش بە قوتابییەکە بکات یان وێنەیەکی کتێبەکەی بداتێ.
 مۆڵەتی لەگەڵدا نییە، وەک ئەوەی کە مامۆستاکە کتێبێکی خۆی بدات بە قوتابییەکە و پێی بڵێت من ئەم کتێبەم لەمامۆستایەکی خۆم بیستووە.
 : دەکرێت بە مۆڵەتەوە بێت یان بێ مۆڵەت بێت، وەکو ئەوەی مامۆستاکە ئەوەی کەبیستوویەتی لەمامۆستایەکی خۆی بۆ یەکێک لەقوتابییەکانی.
 : وەکو ئەوەی کەمامۆستایەک بە قوتابییەکی خۆی ڕابگەیەنێت کە فڵانە فەرموودە یان فڵانە کتێبی لەمامۆستاکەی خۆیەوە بیستووە.
 : وەکو ئەوەی کە مامۆستایەک لەکاتی سەرەمەرگیدا یان لەکاتی گەشت و سەفەرێکیدا وەسیەت بکات بۆ کەسێک کەیەکێک لەو کتێبانەی بدرێتێ کە ئەو گێڕاوییەتییەوە.
 : وەکو ئەوەی کەسێک فەرموودەیەک یان چەند فەرموودەیەک یان کتێبێک بدۆزێتەوە کەدەستنووسی مامۆستایەکی ناسراو بێت و پێشتریش گێڕدرابێتەوە، کەچی ئەو کەسە نەبیستوویەتی لەو مامۆستایە و نەمۆڵەتی گێڕانەوەی لێ وەرگرتووە.

 کتێبی تایبەت 
 بۆ ڕێگای زیاتر و چۆنییەتی پێ وەرگرتیان سەیری ئەمانە بکە:
  - ١٠٤ ~ ١١٦.
  - ٢٩٢ ~ ٣٣٦.

 سەرچاوەکان 
 کتێبی (فەرموودەناسی ڕوونکردنەوەیەکی بەسوودە لەسەر (ھۆنراوەی بەیقوونی) لەزانستی فەرموودە) لە نووسینی (ئەمجەد محەممەد زاھید شێخ محەممەد) -- لاپەڕەکانی (٧ و ٨ و ١١ و ١٧ تا ٢٢ و ٣١)

 سەرچاوەکان 

پۆل:فەرموودە
پۆل:فەرموودەزانی
پۆل:زانستە ئیسلامییەکان