وەرتێ

وەرتێ یەکێکە لە شارەدێیەکانی قەزای ڕەواندز لە پارێزگای ھەولێر لە ھەرێمی کوردستان لە عێراق. وەرتێ ناوەندی ناحیەی وەرتێیە. 

شارەدێی وەرتێ لە شارۆچکەی ڕەواندز (٣٦)کم دوورە، و دووری لە شاری ھەولێر (١٥٢) کیلۆ مەتر دەبێت. لە شاری سۆرانەوە (٤٠)کم، لە شارۆچکەی چۆمانەوە (٣٥)کم، لە شاری ڕانیەوە (٣٠)کم دەبێت. https://www.wishe.net/details.aspx?=hewal&jmare=18419&Jor=4

دەکەوێتە ناوچەیەکی شاخاوی دڵڕفێن، چەند چیایەکی بەرز دەوری وەرتێی داوە لەبەناوبانگترین ئەو چیایانەی دەوریان داوە (چیای کارۆخ) و (چیای دزیلە)، (دڕەبی) و (چیای ھەڵەموندە). بەناوبانگترین ڕووبارەکانیش (سەرچاوەی ئاوی کاولان، دەشوان، ڕووباری وەرتێ). خەڵکی وەرتێ لە کۆندا گەرمیان و کوێستانیان کردووە لەزستاندا لەناو وەرتێ و لە ھاویندا بۆ کوێستانی مەکێ. لە کوێستانی مەکێ ھەندێکیان سەرقاڵی ئاژەڵداری و ھەندێکی تریان سەرقاڵی کشتوکاڵکردن بوون.

 ناو 
سەبارەت بە ڕەگ و ڕیشەی ناوی وەرتێ چەندین ڕای جیاواز ھەیە: 

ھەندێکیان پێیان وایە کە دوو برا ھاتوون بۆ ناوچەکە برایەک بانگی براکەی تری دەکات )وەرتە(سەیرکە چەند جوانە، کە بەواتای وەرە تۆ سەیرکە ناوچەکە چۆن ڕازاوەتەوە بە گوڵ ودار. 

ھەندێکی تر پێیان وایە ناوی وەرتێ لە (دوو والی) ھاتووە، کە لە دوو بڕگە پێک دێت (دوو+والی) کە بەواتای گەرمیان و کوێستان دێت، چونکە دانیشتوانی وەرتێ لە وەرزی ھاوین دا کوێستانیان کردووە و چوون بۆ ناوچەکە فێنکەکان.

 جوگرافیا 

 مێژوو 

 گەشتوگوزار 
ناحیەی وەرتێ شوێنێکی تا بڵێی دڵگیرە چیاو دۆڵ و ئاوەکانی وەرتێ ناوچەکەیان بەتەواوی کردۆتە ناوچەیەکی دڵڕفێن بۆیەش خەڵکی لەھەموو شوێنێکەوە بەمەبەستی گەشت و سەیران ڕووی تێدەکەن. لە گرنگترین شوێنە گەشتیاریەکانیش (کوێستانی مەکێ، ڕووباری وەرتێ، گەڵی سولێ ، سەیرانگای زێوەیی وەرتێ)

 کشتوکاڵ و ئاژەڵداری 
لە کۆندا بەشێکی خەڵکی وەرتێ سەرقاڵی کشتوکاڵ بوون بەتایبەت (توتن) کە توانیویانە بەھۆیەوە بژێوی ژیانی خۆیانی پێدابین بکەن وە بەژەکەی تریشیان سەرقاڵی ئاژەڵداری بوون بەتایبەت (بزن و مانگا) بەڵام لە ئێستادا لایەنی ئاژەڵداری بەڕێژەیەکی زۆر پاشەکشەی کردووە.

 دانیشتووان 
تاکو ئێستا سەرژمێریەکی دروست نەکراوە بەڵام بەنزیکەی زیاتر لە ٥٠٠ ماڵ دەبێت.

 قوتابخانە 
لە وەرتێ سێ قوتابخانەی بنەڕەتی و قوتابخانەیەکی ئامادەیی بونیان ھەیە.

 مزگەوتەکان 
لە ناحیەی وەرتێ 6 مزگەوتی لێیە ئەمە جگەلەوەی لەکوێستانی مەکێش مزگەوتێکی تری لێیە.

 سەرنج 

چەند سەرنجێک لەسەر ناوی وەرتێ و کوێستانی مەکێ هەیە
وەرتێ لە زمانی عەرەبی و لە وشەی (ورطه) وەرگیرابێ کە کە بە مانای شوێنێک دێ بە شاخ دەورە درابێ.

سەبارەت بە کوێستانی مەکێ دەگێڕنەوە پاشایەک هەبووە هاتۆتە ئەو ناوچەیە لە کاتەشدا شاری مەککەی پیرۆز یەکێک بووە لە شارە هەرە دڵگیرەکان پاشاکەش گوتویەتی دەبێ شوێنێک دروست بکەم لەوێ خۆشتربێت بۆیە هەڵساوە بە دروستکردنی کوێستانی مەکێ.

 سەرچاوەکان 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر