پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا

پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا یان پارێزگای ورمێ یەکێک لە پارێزگاکانی ئێرانە کە لە باکووری ڕۆژاوای ئەو وڵاتەدا ھەڵکەوتووە. ناوەندی پارێزگاکە شاری ورمێیە و لە دوو نەتەوەی سەرەکیی کورد و ئازەربایجانی پێکھاتووە. بەھۆی جیاوازیی پێکھاتەکان، پارێزگاکە وەکوو ھەرێمێکی جێناکۆک دادەنرێت کە لەلایەن کوردەکانەوە وەک بەشێک لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و لەلایەن ئازەرییەکانەوە وەک بەشێک لە ئازەربایجانی باشوور ھەژمار دەکرێت. ئەو پارێزگایە لەگەڵ کۆماری نەخچیڤان (ئازەربایجان)، باکووری کوردستان (تورکیا) و ھەرێمی کوردستان (عێراق) ھاوسنوورە.

 مێژوو 
کاتی سەرھەڵدانی دەوڵەتی سەفەوی لە ئێراندا، بەشێکی ورمێ بەدەستی میرانی برادۆستەوە بوو.تاریخ حاکمان و تاریخ محکومان: روایت اسکندربیگ از دمدم  لە شاری خۆییش میرانی دومبولی بە ڕەگەز کورد حوکمڕانی شاریان دەکرد. کە شاعەبباسی گەورە بە یارمەتی تورکمانی ئەفشار ھاوردە، ھێرشی بردە سەر قەڵای دمدمی پێگەی میرانی برادۆست، قەڵاکە داگیرکرا و ئەمیرخانی برادۆست لە ناوبرا. دوای ئەم شەڕە خوێناوییە حوکمڕانیی ئەم شارە و دەوروبەری درا بە ھۆزی ئەفشار و دواتر بۆ بەرپەرچدانەوەی ھێرشی کوردی بڵباس ھۆزی قەرەپەپاخیش ھێنرانە دەشتی سندوس و نەغەدە. شۆرشەکانی شێخ عوبەیدوڵڵای نەھری و سمکۆی شکاک دوو بەرسەرھاتی گرنگ بوون کە کوشتاری خوێناوی و ماڵوێرانیی بەدووای خۆی ھێنا. لە شەڕی جیھانیی یەکەمدا بە پلانێکی نھێنی ماڕشەممونی ئاشووری بە دەستی سمکۆوە کوژرا و ئاشووپی نێوان کورد و ئاشووری زیانێکی گەورەتری بە ھەرێمەکە گەیاند.

 کۆماری کوردستان 

لە دوای شەڕی جیھانیی دووەم کاتێک لەشکری سۆڤیەت باکووری ئێرانی داگیرکرد کورد و تورکی ئازەری بە پشتگیری سۆڤیەت ئیعلانی دوو کۆماری ئازادیان کرد لە مەھاباد و تەورێز. قازی محەممەد یەکەم و دوایین سەرکردەی ئەم کۆمارە بوو و ھەر لە مەھابادیش بە فرمانی محەممەدڕەزا پەھلەوی لە سێدارەدرا. یەکەم ڕاگەیاندنی پارتی دیموکراتی کوردستان ھەر لە ڕۆژگاری کۆماری مەھاباد بوو.

 شارستانەکان 

پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا لە ١٧ شارستان پێکدێت کە بریتین لە:

 دابەشکاری و ئامار 
پارێزگای ورمێ لە ٢٠ شارستان، ٤٨ شار، ٤٢ ناوچە و ١٤٢ گوندەوار پێکھاتووە. زمانەکانی کوردی (باکووری و ناوەندی) و ئازەربایجانی دوو زمانی سەرەکیی پارێزگان. ئامارەکانی شارستانەکانی پارێزگای ورمێ:

 ناوی شارستان  ژمارەی دانیشتووان  ڕیزبەندی دانیشتووان لە پارێزگادا  ڕووبەر  ڕیزبەندی ڕووبەر لە پارێزگادا  زمانەکانورمێ ٩٦٣،٧٣٨  ١  ٥،٢٥١  ٢  ئازەربایجانی، کوردیی باکووری و ناوەندیخۆی ٣٥٤،٣٠٩  ٢  ٥،٥٦١  ١  ئازەربایجانی، کوردیی باکووریبۆکان ٢٢٤،٦٢٨  ۳  ٢،٥٤١  ٦  کوردیی ناوەندیمیاندواو  ٢٦٠،٦٢٨  ٤  ٢،٢٣٣  ٩  ئازەربایجانیمەھاباد  ٢١٥،٥٢٩  ٥  ٢،٥٩٢  ٤  کوردیی ناوەندیسەڵماس  ١٩٢،٥٩١  ٦  ٢،٥٤٤  ٥  ئازەربایجانی، کوردیی باکووریپیرانشار  ١٢٣،٦٣٩  ٧  ٢،٢٥٩  ٨  کوردیی ناوەندینەغەدە  ١٢١،٦٠٢  ٨  ١،٠٥٠  ١٤  کوردیی ناوەندی، ئازەربایجانیسەردەشت  ١١١،٥٩٠  ٩  ١،٤١١  ١٢  کوردیی ناوەندیساینقەڵا  ٩١،١١٣  ١٠  ٢،١٤٤  ١٠  ئازەربایجانی، کوردیی ناوەندیماکۆ  ٨٨،٨٦٣  ١١  ٤،٣٣٥  ٣  ئازەربایجانی، کوردیی باکووریتیکاب  ٧٨،١٢٢  ١٢  ٢،٥٢٣  ٧  ئازەربایجانی، کوردیی ناوەندیشنۆ ٧٠،٠٣٠  ١٣  ١،١٩٣  ١٣  کوردیی ناوەندیشەوت ٥٢،٥١٩  ١٤ ٩٣١ ١٧  ئازەربایجانی، کوردیی باکووریچاڵدێران ٤٦،٣٩٨  ١٥  ١،٩٧٥  ١١  ئازەربایجانی، کوردیی باکووریچایپارە ٤٣،٢٠٦  ١٦  ٩٤٠  ١٥  ئازەربایجانی، کوردیی باکووریپۆلدەشت ٤٢،٠٧١  ١٧    ئازەربایجانی، کوردیی باکووریچواربورج  ٢٦،٢١٩  ١٩  ٢٩٥  ٢٠  ئازەربایجانیمیراوە  ٢٢،٧٠٠  ١٩    کوردیی ناوەندیبارووق ٢٢،٣٨٥  ٢٠  ٩٣٢  ١٨  ئازەربایجانی

 دانیشتووان 
دانیشتووانی کورد لەم پارێزگایەدا بە سێ شێوەزاری سەرەکی قسەدەکەن: کوردیی باکووری (کورمانجی) لە شارەکانی ماکۆ ھەتا ورمێ، کوردیی ناوەندی (سۆرانی) لە موکریاندا لە شنۆ ھەتا تیکاب و کوردیی باشووری (کەڵھوڕی) لە شارەکانی تیکاب و ساینقەڵا و ھەروەھا ھەندێکیش لە بۆکان ژیان بەسەر دەبەن.
شارستانەکانی بۆکان، مەھاباد، شنۆ، پیرانشار و سەردەشت بەتەواوی لە دانیشتووانی کورد پێکدێن. ئەم پارێزگایە لە کۆنەوە ھەتا ئێستا، پارێزگایەکی کێشەلەسەر لە نێوان کوردەکان و ئازەرییەکانە.
وێنۆک|نەخشەی نەتەوەکانی پارێزگای ورمێ بەبێ دابەشکاریی شارستانەکان و ناوچەکان

دابەشبوونی ھۆزە کوردییەکان لە باکوورەوە بەرەو باشوور بەم شێوەیەیە: جەلالی، میلان، ھەیدەران، شکاک، بەگزادە،
برادۆست، گۆران، بەریاجی، مڵکاری، زەرزا، بائۆمەر، مامەش، گەورک، مەنگوڕ، پیران، چەرداوڕۆکان لەک و ھەوشار کورد لە ناوچەی ھەوشار.ایل‌ھا و طایفەھای عشایری کرد ایران. علی میرنیا. ناشر نسل دانش. ایران. ۱۳۶۸ ھۆزە ئازەرییە تورکمانەکانیش بریتین لە ئەفشار (کە لە کرمان و خۆراسانەوە ڕاگوێزراون) و قەرەپەپاخ (کە لە قەوقازەوە ھاتوون). ئاشووری و ئەرمەنییەکانیش دانیشتووی دێرینی ئەم پارێزگایەن.Keith Stanley McLachlan, The Boundaries of Modern Iran, UCL Press, 1994, P 55

بەپێی لێکۆڵینێک لە ساڵی ٢٠١٠ دانیشتووانی پارێزگای ورمێ بە ئەم شێوازەی بوون؛ (ھەر چەند دروستیی ئەم لێکۆڵینە بە چاکی دیار نییە.موانع مشارکت کردها در آذربایجان غربی، انتظارات و چشم اندازها)

 ئەمانەش ببینە 
 پێڕستی شارستانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
 پێڕستی شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا

 تێبینییەکان 

 سەرچاوەکان 


 بەستەرە دەرەکییەکان 

 ڕێبەری کوردی

پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:پارێزگاکانی ئێران
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:پارێزگاکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان