سمکۆی شکاک

ئیسماعیل ئاغای شکاک ناسراو بە سمکۆی شکاک (لەدایکبوو ١٨٨٧ – مردووی ١٩٣٠) شۆڕشگێڕێکی کوردی ڕێبەری ھۆزی شکاک بوو کە بۆ ماوەیەک دەسەڵاتی ناوچەی ڕۆژاوای گۆلی ورمێی لە حکوومەتی ناوەندیی ئێران سەندەوە.C. Dahlman, "The Political Geography of Kurdistan", Eurasian Geography and Economics, pp. 271-299, No.4, Vol.43, 2002. p.283

 ژیان 
ناوی تەواوی سمکۆ ئیسماعیلی کوڕی محەممەد پاشای کوڕی عەلی خانی کوڕی ئیسماعیل ئاغای شکاکە و بنەماڵەکەیان لە مێژەوە گەورە و دەسەڵاتداری خێڵی شکاک بوون. سمکۆ لە ساڵی ١٨٨٧ لە گوندی "چەهریقی ژۆری" (باشووری ڕۆژئاوای شاری سەلماس) لە دایک بووە و پاش مردنی باوکی و جەعفەر ئاغای برای، سەرکردایەتی شکاکی گرتووەتە دەست و لەدوای شەڕی جیھانی یەکەمەوە دەستی بە گرتنی ناوچەکانی قەراغی گۆلی ورمێ کردوە. ھەرچەندە لە ساڵانی شەڕی یەکەمی جیھانیدا سمکۆ لە ھیچ چالاکییەکی سیاسی بەشداری نەکردبوو، بەڵام ھێزەکانی ڕووسیا گرتیان و دووریان خستەوە بۆ شاری تبلیس و دواتر ئازادیان کرد بەو مەرجەی لە شاری خۆی دابنیشێ و ھیچ ھەڵوێستێک دژی ڕووسەکان نەنوێنێت.

 شۆڕشی سمکۆ 

دوای کۆتاهاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم سمکۆ وەک سەرکردەیەکی شۆڕشگێڕی کورد ناوی دەرکرد و لە پێناو دامەزراندنی قەوارەیەکی کوردیدا لە ساڵی ١٩١٨ شۆڕشی بەرپا کرد و زۆر ناوچەی گرنگیی ڕۆژھەڵاتی کوردستانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. ساڵی ١٩٢٢ لە ئەنجامی لەشکرکێشیەکی گەورەی ھێزەکانی حکوومەتی ئێران، سمکۆ ناچار بوو پاشەکشە بکات و پەنا بەرێت بۆ تورکیا. ساڵی ١٩٢٤ بە بڕیارێکی لێبووردن گەڕایەوە ئێران، بەڵام ساڵی ١٩٢٦ دیسان شۆڕشی بەرپا کردەوە، بەڵام ئەم جارەشیان شۆڕشەکەی تێکشکا و ماوەیەک لە باشووری کوردستان مایەوە. دواتر گەڕایەوە ئێران و ساڵی ١٩٣٠ بە پیلانێکی کاربەدەستانی ئێران لە شاری شنۆ کوژرا، بەمەش شۆڕشەکەی سمکۆی شکاک کۆتای ھات کە یازدە ساڵی خایاند.ژیانی شەھید سمایل خانی شکاک-ماڵپەڕی قادرزادە ، سەردانی ٢٩-٧-٢٠١٠ 

 پیشە 
سمکۆ لە ساڵی ١٩٠٥دا، دوای کۆچی دواییی جەعفەر ئاغای برای گەورەی، بوو بە ڕێبەری هۆزی شکاک.

سمکۆ هاوسەرگیری لەگەڵ کچی سەید تەها کرد؛ سەید تەها نەوەی شێخ عوبەیدوڵڵا و نەتەوەخوازێکی کوردی چالاک بوو کە خەباتی دەکرد بۆ یەکخستنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و باکووری کوردستان لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی سەربەخۆدا.

بیری نەتەوەخوازیی کوردی بۆ یەکەمین جار لە سەردەمی عەبدولحەمیدی دووەمدا بە کوردانی ڕۆژهەڵات ناسێنرا؛ لەو کاتەدا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی چەندین هەوڵی دا بۆ لکاندنی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بە خاکەکەیەوە، لە هەمان کاتدا هانی نەتەوەخوازیی دەدا بۆ ئەوەی کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ڕازی بکات ببنەوە بە هاوبەشی ئەو کوردانەی کە لە ناو سنوورەکانی عوسمانیدا دەژیان. شۆڕشی گەنجانی تورکی سیاسەتەکەی نەگۆڕی. عوسمانیەکان بۆ ماوەیەکی کورت دوو جار کۆنترۆڵی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی  کرد، لە ساڵی ١٩٠٦ و جەنگی جیهانی یەکەم.The Kurdish National Movement: Its Origins and Development, Wadie Jwaideh, 2006, pp. 138-139, 

لە ساڵی ١٩٠٦، عوسمانیەکان بە ئاسانی مەهابادیان داگیر کرد بەهۆی ئەوەی کە کوردەکان مەزهەبی سوننە بوون. لە ساڵی ١٩٠٨دا، کۆمەڵێک لە نەتەوەخوازانی کورد ڕوویان لە کونسوڵخانەی ڕووسیا لە ورمێ کرد و داوای یارمەتییان کرد بۆ دەرپەڕاندنی عوسمانییەکان. سمکۆ دیارترین کەسایەتی بوو کە ڕووی لە کونسوڵخانەکە کرد. بوونی سوپای عوسمانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پێگەی بەهێزی سمکۆی خستبووە ژێر مەترسییەوە، لە هەمان کاتدا کوردەکان ببوون بە دوو بەرەی "لایەنگری عوسمانی" و "دژبەری عوسمانی". سمکۆ لە ساڵی ١٩١١دا دووبارە سەردانی کونسوڵخانەی ڕووسیای لە ورمێ کرد و لە ساڵی ١٩١٢دا گەشتێکی بۆ ناوخۆی ڕووسیا ئەنجام دا. سمکۆ هێرشی بردە سەر عوسمانییەکان و زیانێکی زۆری پێ گەیاندن. ئیلاریۆن ڤۆرۆنتسۆڤ-داشکۆڤ زۆر جار پلەی بەرزی بە سمکۆ دەبەخشی، عوسمانییەکان ناڕەزایەتیی خۆیان گەیاندە سێرگی سازۆنۆڤ، بەڵام هیچ ئەنجامێکی نەبوو؛ چونکە کونسوڵی ڕووسیا لە وان ڕایگەیاندبوو کە سمکۆ «کەسێکە پێویستمانە و دەبێت پشتیوانی بکەین، چونکە ڕقێکی بێپایانی لە تورکەکان هەیە و ئەمەش لە بەرژەوەندیی ئێمەدایە». لە شۆڕشی دەستووریی ئێراندا، سمکۆ دژی دەستوورخوازەکان (کە زۆربەیان ئازەریی شارنشین بوون) وەستایەوە؛ بەبێ ئەوەی بانگهێشت بکرێت، ٣٠٠ سوارچاکی بۆ هاوکاریکردنی ئیقبال ئەلسەڵتەنە، پارێزگاری ماکۆ، نارد تا لە دژی ئەنجومەنی خۆی بجەنگن. وەک پاداشت، پۆستی جێگری پارێزگاری ناوچەی قووتوور بە سمکۆ بەخشرا؛ حکومەتی ناوەندیش ئەم بڕیارەی پەسەند کرد، سەرباری ئەوەی سمکۆ بەردەوام بوو لە هێرشە کتوپڕەکانی. پێش ساڵی ١٩١٣، سمکۆ لایەنگری ئەو ئازەربایجانییانە بوو کە پشتیوانی عوسمانی و دژبەری ڕووسیا بوون؛ بەڵام لە ساڵی ١٩١٣دا یەکێک لەوانەی کە پەنای بۆ بردبوو، ڕادەستی ڕووسیا کرد. دوای ئەم ڕووداوە، ڕووسەکان سەرکردەکانی تری هۆزی شکاکیان ڕازی کرد کە سوێندی دڵسۆزی بۆ سمکۆ بخۆن و سەرکردایەتیی ئەو قبووڵ بکەن. لە ساڵی ١٩١٣دا، سمکۆ و عەبدولڕەزاق بەدریخان یەکەمین قوتابخانەی کوردییان لە ئێران و لە شاری ماکۆ دامەزراند؛ بۆ ئەم مەبەستە داوای پشتیوانییان لە چیرکۆڤ، جێگری کونسوڵی ڕووسیا لە ورمێ کرد و ئەویش داواکەیانی پەسەند کرد و هاوکاریی کردن. سمکۆ ٢٩ منداڵی تەمەن ٨ بۆ ١٠ ساڵانی کۆکردەوە و ٤٠ پیاوی خۆی وەک پاسەوان بۆ پاراستنیان دەستنیشان کرد. سمکۆ بە دەستوخەتی خۆی، نامەیەکی سوپاسگوزاریی بۆ قەیسەری ڕووسیا نووسیبوو. لە ساڵی ١٩١٤دا، هەوڵیان دا قوتابخانەیەکی تر لە شاری خۆی بکەنەوە، بەڵام حکومەتی ئێران دژایەتیی کردن و ڕێگری لێ کردن. عەبدولڕەزاق بەدریخان بە شێوەیەکی بەرچاو پشتیوانی لە بەکارهێنانی ئەلفوبێی "سیریلیک" بۆ زمانی کوردی دەکرد؛ ئەو پێی وابوو کە کاریگەریی ڕووسەکان زۆر باشترە لە کاریگەریی عەرەب، تورک یان فارس. سمکۆ و بەدریخان کێشە کەوتە نێوانیان، دوای ئەوەی بەدریخان ویستی ئەو ناوەندە فەرهەنگییەی تازە دایانمەزراندبوو، بگوڕێت بۆ پارتێکی سیاسیی "دژە عوسمانی و لایەنگری ڕووسیا"؛ بەڵام سمکۆ دژی ئەمە وەستایەوە و پێی وابوو کە کوشتنی چەند سەربازێکی عوسمانی هێندەی ئەو قوتابخانەیە سوود بە کورد ناگەیەنێت. لە ئاداری ١٩١٤دا، سمکۆی شکاک بەشداریی لە ڕاپەڕینی بەدلیسدا کرد دژی عوسمانییەکان؛ ئەمەش دوای ئەوەی پشتیوانیی سەربازیی بەرەو لای ڕۆژاوا بۆ شۆڕشگێڕانی کورد نارد. لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩١٤ بەشداری لە کۆبوونەوەیەکدا کرد لەگەڵ عەبدولڕەزاق بێدرخان . Kieser, Hans-Lukas; Anderson, Margaret Lavinia; Bayraktar, Seyhan; Schmutz, Thomas (2019-07-11). The End of the Ottomans: The Genocide of 1915 and the Politics of Turkish Nationalism. Bloomsbury Academic. p. 71. ISBN 978-1-78831-241-7. سمکۆ دەڵێت: «تەنیا گەوجێک» ناتوانێت پێویستیی بزووتنەوەی نەتەوەخوازیی کورد بۆ پشتیوانیی دەرەکی ببینێت. لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا، دوای ئەوەی عوسمانییەکان لە کانوونی یەکەمی ١٩١٤دا شارەکانی ورمێ و تەورێزیان گرت، ڕووسەکان لە ناوچەکە دەرپەڕێندران. دواتر سمکۆ بوو بە هاوپەیمانی عوسمانییەکان و سەدان کەس لە ئەرمەنی و ئاشوورییەکانی کۆمەڵکوژ کرد. بەڵام کاتێک عوسمانییەکان داوای یارمەتییان لێ کرد بۆ جەنگ دژی بەریتانییەکان، سمکۆ داواکەیانی ڕەت کردەوە. ڕووسەکان دوای ماوەیەکی کورت گەڕانەوە و بۆ ماوەیەکی کەم سمکۆیان لە شاری تفلیس زیندانی کرد؛ پاش ئازادکردنی، سمکۆ گەڕایەوە بۆ ئێران و دووبارە بووەوە بە هاوپەیمانی ڕووسەکان. کاتێک ڕووسەکان لە ساڵی ١٩١٧دا کشانەوە، سمکۆ بوو بە هاوپەیمانی بەریتانییەکان؛ ئەمەش بەو واتایە بوو کە دەبوایە بەرگەی ئاشووری و ئەرمەنییەکان بگرێت و بێدەنگ بێت لە ئاستیان، لە کاتێکدا ئەو ڕقێکی زۆری لێیان بوو. زۆرجار لایەنی دەگۆڕی بەو پێیەی ئامادەبوو هاوپەیمانی لەگەڵ هەر کەسێک بکات کە سوودی بۆ کورد هەبێت. بەڵام سمکۆ زۆر بەگومان بوو و پێی وابوو کە ئاشوورییەکان دەیانەوێت لەسەر خاکی کورد دەوڵەتێک دابمەزرێنن و کوردەکان لە ڕووی نەتەوەیییەوە ڕەگبڕ (قڕ) بکەن. ئەو هاوپەیمانێتییە زۆری نەخایاند؛ چونکە لە ئاداری ١٩١٨دا، سمکۆ داوەتی "مار شەمعوونی نۆزدەیەم بنیامین"ی کرد، کە ڕێبەری ئایینی و دنیاییی ئاشوورییەکان بوو، تا پێکەوە وتوێژ بکەن؛ بەڵام لەوێدا مار شەمعوون و زۆربەی شاندە یاوەرەکەی کوژران و لەت‌وپەت کران. لە هاوینی ١٩١٨دا، کاتێک عوسمانییەکان هێرشیان هێنایە سەر ئێران، سمکۆ چووە پاڵیان و بووە هاوپەیمانیان. چەندین مێژوونووس، لەگەڵ «لیدی سورما»ی خوشکی مار شەمعوون، لەو بڕوایەدا بوون کە حکومەتی ئێران پلانی کۆچی دوایی (تیرۆرکردنی) مار شەمعوونی داڕشتووە و سمکۆ تەنیا وەک جێبەجێکارێکی ئەو پلانە جووڵاوەتەوە. هەندێکی تریش بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە عوسمانییەکان پارەیان بە سمکۆ داوە تا مار شەمعوون بکوژێت. بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە کە پاڵپشتی ئەم بانگەشانە بکات. لە شوباتی ١٩١٥دا، سمکۆ بە هاوبەشی لەگەڵ سوپای عوسمانی کۆمەڵکوژییەکەی "هەفتەوان"یان ئەنجام دا، کە تێیدا لە نێوان ٧٠٠ بۆ ٨٠٠ کەس لە ئەرمەنی و ئاشوورییەکان کوژران.

لە کاتی کشانەوەی عوسمانییەکان لە باشووری قەوقاز دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، ژمارەیەکی زۆر لە سەرباز و ئەفسەرە کوردەکان لە ناو سوپای عوسمانی هەڵاتن و پەیوەندییان بە سمکۆوە کرد، چونکە ئامانجە نەتەوەیییەکانی ئەو هانی دابوون. سەرەڕای ئەوەی چوونە دەرەوە، کەلوپەلی عوسمانییان لەگەڵ خۆیان هێنابوو بۆ ئێران. سمکۆ بە دەستێکی بڵاو و بەخشندەیی زۆرەوە مووچەی پێ دەدان، هەر بۆیە ئەوان بوونە کڵۆک و پێکهاتەی سەرەکیی شۆڕشگێڕانی کورد لە ڕۆژھەڵاتدا. بەپێی سەرچاوە ئەرمەنییەکان، لە ئایاری ١٩١٩دا سمکۆ و سەید تەها لە پەیوەندیدا بوون لەگەڵ بەریتانییەکان و نەتەوەخوازانی تورک. نەتەوەخوازانی تورک زیاتر مەبەستیان بوو کە سمکۆ ڕێگری بکات لە گەڕانەوەی ئەرمەنییەکان بۆ "ئەرمینیای ڕۆژاوا"؛ لە بەرامبەر ئەمەشدا بەڵێنی پشتیوانی و هاوکارییان پێ دابوو. لە نامەیەکدا بۆ کونسوڵی گشتیی بەریتانیا لە تەورێز، سمکۆ ئەو دەنگۆ و بانگەشانەی سەرچاوە ئەرمەنییەکانی ڕەت کردەوە کە دەیانگوت ئەو داوای پشتیوانیی لە تورکەکان کردووە. بەریتانییەکان و ئێرانییەکان گومانی ئەوەیان هەبوو کە دەستەیەکی گەورەی چەکدار و لایەنگری "مستەفا کەمال ئەتاتورک" پشتیوانیی سمکۆیان کردبێت، بەڵام هیچ کاتێک بەڵگەیەک بۆ سەلماندنی ئەو گومانانە نەدۆزرایەوە. ژمارەیەک لە نەتەوەخوازانی کورد لە باکووری کوردستانەوە هاتن و پەیوەندییان بە ڕیزەکانی سمکۆوە کرد بەپێی گێڕانەوەی گەشتیاری بەریتانی سی. جەی. ئێدمۆندز (C.J. Edmonds) کە لە ساڵی ١٩٢٢دا چاوپێکەوتنی لەگەڵ سمکۆ کردووە، سمکۆ ڕقی لە تورکەکان زۆرتر بووە وەک لە فارسەکان.

وێنۆک|ئەو ئاڵایەی لە کاتی ڕاپەڕینی سمکۆی شکاکدا بەکارھاتووە، وەک لە ڕۆژنامەی (کورد)دا ئاماژەی پێ دراوە. نوسراوی سەرەوە ئایەتێکی قورئانییە، و دەقەکەی ناوەڕاستیش نووسراوە «کوردستان سەربەخۆ».

لە ساڵی ١٩١٨دا، ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک بە ئامانجی دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی دەستی پێ کرد. لە نزیک ساڵانی ١٩٢٠دا، سیمکۆ زیاتر و زیاتر نەتەوەیی بوو. بەڵام سمکۆ زیاتر وەک سەرۆک هۆزێک سەیر دەکرا، چونکە لە سەردەمێکدا دەژیا کە کوردەکان زیاتر دڵسۆزییان بۆ هۆزەکانیان هەبوو و هیچ تێگەیشتنێکیان بۆ یەکگرتوویی لە پێناو دۆزی نەتەوەییدا نەبوو. سمکۆ دەزگای بەڕێوەبردنی نەبوو، ئەمەش وای کرد کەمتر سەرکەوتوو بێت بەراورد بە هاوسەردەمەکانی وەک محەممەد خیابانی و میرزا کووچەک خان. سمکۆ پێشەنگی نەتەوەخوازیی کورد بوو و لە یەکەم کەسەکان بوو کە هەوڵی یەکخستنی کوردانی سەر بە هۆزە جیاوازەکانی دا لە پێناو دۆزێکی نەتەوەییدا. شکستی ئەو بە پلەی یەکەم بۆ نەبوونی ناسیۆنالیزم بوو لە نێو کورددا. بەڵام نەتەوەخوازیی کورد لە سەردەمی پەهلەوی لە ئێراندا بە خێرایی گەشەی سەند، کە ئەمەش هاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی کەمالیزم لە تورکیا کە لەوێش نەتەوەخوازیی کورد لە گەشەکردندا بوو. لە کۆتاییدا، قازی محەممەد سەرکەوتووانە هۆزە جیاوازەکانی کوردی یەکخست و کۆماری مەهابادی دامەزراند. باوکی قازی محەممەد هاوڕێیەکی نزیکی سمکۆ بوو و لە تەواوی جەنگەکاندا هاوڕێیەتی دەکرد. پێش کۆماری مەهاباد سمکۆ مەهابادی کردبووە پایتەختی خۆی. Kurdish Ethno-Nationalism versus Nation-Building States: Collected Articles, Martin van Bruinessen, The Isis Press, 2011, pp. 147,  زۆربەی جەنگاوەرە دێرینەکانی ڕاپەڕینی سمکۆی شکاک بەشدارییان لە کۆماری مەهاباددا کرد، لەوانەش عەمەر خانی شکاک کە وەک سەرۆکی هۆز شوێنی سمکۆی گرتەوە.

لە کاتی جەنگی «چارە»دا، دوای کوشتنی مار شەمعوون، ئاشوورییەکان بە فەرماندەیی «مەلیک خۆشابا» و «پێترۆس ئێلیا»ی بازی هێرشیان کردە سەر قەڵای چارە؛ لەوێدا سمکۆ بە یەکجاری تێکشکا و بەرەو خۆی هەڵات. جێگری پارێزگاری ئازەربایجان، موکەڕەمولمولک، پلانێکی بۆ تیرۆرکردنی سمکۆ داڕشت لە ڕێگەی سندوقێکی دیارییەوە کە بۆمبێکی لەناودا بوو. لە ئایاری ١٩١٩دا، بۆمبەکە لە لایەن شارەزایەکی ئەرمەنییەوە لە شاری خۆی دروست کرا و لە شێوەی پاکەتێکی شیرینیدا بۆ سمکۆ نێردرا. کاتێک پاکەتەکە گەیشتە دەست سمکۆ، کوڕە بچووکەکەی هێنایە ژوورەوە، بەو پێیەی پێی وابوو دیارییە. سمکۆ دەستبەجێ زانی چییە و بە دووردا هاویشتی، لە هەمان کاتدا کوڕەکەی توند گرت و خۆیان بە زەویدا دا. هەردووکیان ڕزگاریان بوو، ئەگەرچی تەقینەوەکە بووە هۆی کوژرانی «عەلی ئاغای شکاک»ی برای بچووکی سمکۆ و ژمارەیەکی زۆر لە چەکدارە کوردەکان. سمکۆ سوێندی تۆڵەسەندنی خوارد و دەستی کرد بە سەپاندنی باج بەسەر ئەو کەسانەی کورد نەبوون و لە نێوان سەڵماس و خۆیدا دەژیان، هەروەها هێرشەکانی بۆ سەر کۆمەڵگە ئاشووری و ئازەربایجانییەکان چڕتر کردەوە. سمکۆ داوای کرد هەرکەسێک پاکەتەکەی ناردووە ڕادەستی بکرێت. ئەگەرچی موکەڕەمولمولک خۆی داڕێژەری پلانەکە بوو، بەڵام خستییە ئەستۆی سێ کەس کە هیچ دەستێکیان تێدا نەبوو، بەڵکو تەنیا کەسانێک بوون کە هەم لای حکومەتی ئێران و هەم لای سمکۆش ڕق لێبووەوە بوون. یەکێک لە تۆمەتبارەکان «جەهانگیر میرزا» بوو، کە شازادەیەکی قاجار بوو و خاوەنی چەندین قوتابخانە بوو لە شاری خۆی. یەکێک لە قوتابخانەکان، کە ناوی «سایروس» بوو، لە لایەن سمکۆوە دەستی بەسەردا گیرا دوای ئەوەی مار شەمعوونی کوشت. سمکۆ بۆ ماوەیەک لەناو قوتابخانەکەدا ژیا، و لە هەڵکەوتێکدا جەهانگیر میرزا هەوڵی دا سمکۆ لە قوتابخانەکە دەربکات، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. سمکۆ هەستی بە سووکایەتی کرد و بەردەوام بوو لە هەڵگرتنی کینە و ڕق لە دڵیدا. لە مانگی حوزەیراندا، ئەو سێ پیاوە لە لایەن سێزدە چەکداری هۆزی قەرەداخییەوە بەڕێ کران بۆ لای سمکۆ ئەو سێ پیاوە و هەموو چەکدارە قەرەداخییەکان پەلەکانیان بڕدرایەوە و لە سەربانی کۆشکەکەی سمکۆوە فڕێ درانە خوارەوە. سمکۆ چەکدارە قەرەداخییەکانی کردە ئامانج وەک تۆڵەیەک بۆ «جەعفەر ئاغا»ی برای، کە لە ساڵی ١٩٠٥دا لە لایەن سەرۆکێکی قەرەداخییەوە لە تەورێز کوژرابوو. ئەمە نیشانی دەدات کە چۆن ناکۆکییە کۆنەکان و ململانێی نێوان هۆزەکان کاریگەرییان لەسەر بڕیارە سیاسی و سەربازییەکانی دواتری سمکۆ هەبووە.

وێنۆک|نەخشەی ئەو ناوچانەی کە لە کاتی ڕاپەڕینەکەیدا (١٩١٨–١٩٢٢) لە ژێر دەسەڵاتی سمکۆی شکاکدا بوون، نیشاندەری قەڵەمڕەوێکی بەرفراوانە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان.

تا هاوینی ساڵی ١٩١٨، سمکۆ توانیبووی دەسەڵاتی خۆی لە ناوچەکانی ڕۆژئاوای دەریاچەی ورمێدا بچەسپێنێت. ئەم قۆناغە وەک سەرەتای بەهێزبوونی پێگەی سیاسی و سەربازیی ئەو دادەنرێت لە ناوچەکەدا. لە ساڵی ١٩١٩دا، سمکۆ نامەیەکی بۆ کۆمیسیاری مەدەنیی بەریتانیا لە عێراق (ئارنۆڵد ویڵسن) نارد و تێیدا داوای سەربەخۆیی بۆ کوردستان کرد. ئەم هەنگاوە نیشاندەری ئەوە بوو کە سمکۆ تەنیا وەک سەرۆک هۆزێک نەجووڵاوەتەوە، بەڵکو هەوڵی داوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دانپێدانان بۆ قەوارەیەکی کوردی بەدەستبهێنێت. هەروەها لە ساڵی ١٩١٩دا، یووسف عەدل موکەڕەمولمولک، پارێزگاری ئازەربایجانی ئێران، پلانێکی داڕشت بۆ کوشتنی سمکۆ لە ڕێگەی ناردنی دیارییەک کە بۆمبێکی تێدا حەشاردرابوو. لەو کاتەدا، حکومەت لە تاران هەوڵی دا لەگەڵ سمکۆ بگاتە ڕێککەوتنێک لەسەر بنەمای ئۆتۆنۆمییەکی سنووردار بۆ کورد. سمکۆ و هۆزەکەی، کە وەک ڕێگر و تاڵانکار ناسرابوون، بە تایبەتی کۆمەڵگە ئاشووری و ئازەربایجانییەکانیان دەکردە ئامانج. سمکۆ شکاک و جەعفەر ئاغای برای گەورەی بەبێ جیاوازی تاڵانییان نەدەکرد، چونکە کوردە هەژارەکان مەیلیان وابوو دیدگایەکی ئەرێنییان بەرامبەریان هەبێت، لە کاتێکدا ئاشووری و ئازەربایجانییەکان لێیان دەترسان. لە ساڵی ١٩١٩دا، سمکۆ پەنای دا بە بنەماڵەی مەحموود بەرزنجی کاتێک بەرەو ئێران هەڵاتن.

لە کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩١٩دا، ناوچە فرەنەتەوەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا یەکجار مەترسیدار بوون و بە توندوتیژیی نەتەوەیی تەنیبران. شارەکانی سەڵماس، ورمێ، و خۆی، کە هەموویان لە کورد، ئازەربایجانی و ئاشوورییەکان پێکهاتبوون، خراپترین جۆری گرژییان بەخۆوە بینی. کوردەکان لە پێگەیەکی بەهێزتردا بوون، و تەلەگرامەکانی پاڕانەوە لە لایەن ئازەربایجانی و ئاشوورییەکانەوە دەنێردران کە ڕۆژ بە ڕۆژ نیگەرانییان زیاتر دەبوو. دواتر، سمکۆ شکاک هێرشی پلان بۆ داڕێژراوی خۆی بۆ سەر لەکستان ڕاگەیاند، بە تایبەت سوڵتان ئەحمەد و قەرەقەشڵاق، کە هەردووکیان بە تەواوی نەتەوەی ئازەربایجانی تێیاندا نیشتەجێ بوون. لەکستان لە نزیک سەڵماسە، و دانیشتووانەکەی یان ئاژەڵدار، یان جوتیار، یان سەرۆک هۆز بوون. لە لەکستان، نزیکەی ٨،٧٠٠ کەس لە دانیشتووانە خۆجێییە ئازەربایجانییەکان خۆیان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سمکۆ ئامادە کرد، ئەگەرچی زیاتر لە ٣٤٠ کەسیان چەکیان پێ نەبوو. سمکۆ نزیکەی ٤٠٠٠ سەربازی کوردی هەبوو. لە ڕۆژی هەینیدا، ١٩ی کانوونی یەکەم، کوردەکان گەمارۆی ناوچەکەیان دا و شەڕەکە بۆ ماوەی دوو کاتژمێر بەردەوام بوو پێش ئەوەی کوردەکان لە هەموو لایەکەوە بچنە ناو شارەکە و دەست بکەن بە تاڵانکردن و دەرپەڕاندن. لەو تەلەگرامەی کە ڕزگاربووانی لەکستان بۆ تەورێزیان نارد، بانگەشەی ئەوەیان کرد کە ٣،٥٠٠ ئازەربایجانی گیانیان لەدەستداوە، کە ٢،٠٠٠ کەسیان ڕاستەوخۆ لە لایەن سمکۆوە کوژراون و ١،٥٠٠ کەسەکەی تریشیان لە کاتی هەوڵدان بۆ هەڵاتن لە سەرمادا ڕەق بوونەتەوە. ڕووداوەکان شۆکێکی بەهێزی لە تەورێز دروست کرد.   Chaliand, Gérard (1981-01-01). Les Kurdes et le Kurdistan (in French). La Découverte (réédition numérique FeniXX). pp. 50–52. ISBN 2707110132. دواتر سوپای ئێران ڕەوانەی شاری لەکستان کرد و ناوچەکەی کۆنترۆڵکردەوە. لە نیشتەجێبوونەکانی نزیک لەوێدا، لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی لەکستان و دوای ئەویش، کوردەکان لەگەڵ ئازەربایجانی و ئاشوورییەکاندا بەریەککەوتن. دواتر ئێران گەیشتە ڕێککەوتنێک لەگەڵ سمکۆ بۆ ئەوەی هێرشەکانی ڕابگرێت، ئەگەرچی ماوەیەکی کەم دوای ئەوە دەستی کردەوە بە هێرشکردن. بۆردەبورد، سمکۆ سەرکردایەتی هێرشکردنە سەر ورمێی کرد، کە تێیدا کوردەکان شارەکەیان گرت و دەستیان کرد بە کۆمەڵکوژکردنی ئاشووری و ئازەربایجانییەکان. عەشیرەتی ئەفشار ملکەچی سمکۆ شکاک و دەسەڵاتەکەی بوون. 

لە ساڵی ١٩٢٠دا، سمکۆ بە مژدەیەرێکی ئەمریکیی ڕاگەیاند: «ئەوەتا لێرە لە لووتکەی چیاکەمدا دەژیم، گەلەکەم گژوگیا دەخۆن، و کەسیش لە دەوروبەرمان نییە جگە لە ڕووسە درۆزنەکان، تورکە درۆزنەکان و فارسە درۆزنەکان. چۆن دەنگم بگاتە پاریس؟ دەبێت تۆ داواکارییەکەم بگەیەنیت. ئێمە پێویستمان بە یارمەتییە و بە تایبەتی چاومان لە ئەمریکایە.

لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٢١دا، سمکۆ سەرکردایەتی ئازادکردنەوەی مەهابادی کرد، کە تێیدا ٢٠٠ سەربازی ئێرانی کوژران و ١٥٠ سەربازیش بریندار بوون، و شارەکە کەوتە ژێر کۆنترۆڵی کوردەوە. دواتر، پیاوەکانی سمکۆ چوونە ناو نەخۆشخانەکانی شارەکە و گەرووی ئەو سەربازە ئێرانییە بریندارانەیان بڕی کە لەوێ چارەسەریان وەردەگرت. دواتر سمکۆ بەرەو ڕووی ئەو هێزە ئێرانییانە پێشڕەوی کرد کە لە لایەن ئەمیر ئەرشەد، سەرۆکی هۆزی قەرەداخییەوە، سەرکردایەتی دەکران. دوای ڕیسوابوونیان لە مەهاباد، سەرۆک وەزیرانی ئێران، قەوام ئەلسەلتەنە، فەرمانی بە پارێزگاری ئازەربایجان کرد کە پشتگیری لە ئەمیر ئەرشەد بکات، کە بە سام خان ناسرابوو و سەرۆک هۆزێکی قەرەداخیی هۆزی حاجی عەلیلۆ بوو، وەک فەرماندەی هێزێکی نوێ کە بۆ تێکشکاندنی سمکۆ پێکهێنرابوو. لە پاییزی ساڵی ١٩٢٠دا، هۆزی حاجی عەلیلۆ پەنایان دا بە شەڕکەرە ئەرمەنییەکان کە لە دەستی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هەڵاتبوون، ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو پڕچەکبوونی ئەمیر ئەرشەدی زیاد کرد. حکومەتی ئێران ئامانجی بوو سەرۆک هۆزێکی «دڵسۆز» بەکاربهێنێت بۆ شەڕکردن دژی سەرۆک هۆزێکی «بێوەفا». تا کۆتاییەکانی تشرینی یەکەمی ١٩٢١، چەکدارانی هۆزی قەرەداخی لە شەڕەفخانە و ژەندەرمەی ئێرانی لە خۆی بوون، و پلانیان دانابوو بەرەو سەڵماس پێشڕەوی بکەن کە بنکە و مۆڵگەی سەرەکیی سمکۆ بوو. بەهەرحاڵ، سمکۆ ئاگادار بوو و لە ڕاستیدا لە ناوچەی ئەلما سەرای لە تەسوج، ئەمیر ئەرشەدی سوپرایز کرد و بە کتوپڕی هێرشی کردە سەری. چەکدارانی هۆزی قەرەداخی سەرسام و شۆک بوون و دەستبەجێ هەڵاتن، کە تێیدا ٢٠٠ پیاویان لەدەستدا. ئەمیر ئەرشەد خۆی تووشی شڵەژان ببوو و هەڵاتبوو پێش ئەوەی لە لایەن شەڕکەرەکانی خۆیەوە بکوژرێت. دوای تێکشکاندنی چەکدارانی هۆزی قەرەداخی، سمکۆ هێزەکانی ژەندەرمەی ئێرانی تێکشکاند کە لە لایەن عەقیدێکی سویدی بە ناوی لوندبێرگەوە سەرکردایەتی دەکران، کە پاشان بەرەو خۆی پاشەکشەیان کرد. بۆردەبورد دوای ئەوە، سمکۆ و حکومەتی تورکیا پەیوەندییەکانیان پچڕاند و پێکدادانی چەکداری لە نێوانیاندا سەری هەڵدا.

دەسەڵاتی سمکۆ لە لایەن ژمارەیەکی ڕو لە زیادبووی هۆزە کوردەکانەوە دانی پێدا دەنرا. سەرەڕای شکاک، سمکۆ لە لایەن هۆزەکانی هەرکی، مامەش، مەنگوڕ، دەبۆکری، پیران، زەرزا، گەورک، فەیزوڵڵابەگی، پشدەر، و هۆزە بچووکەکانی دەوروبەری بانەوە پشتگیری دەکرا. هەروەها لەلایەن عەشیرەتەکانی هەورامان و تەنانەت لورستانیشەوە پاڵپشتی دەکرا. دەسەڵاتەکەی لە مەهاباد چڕ ببووەوە، ئەگەرچی لەوێ نەدەژیا، و مۆڵگەی سەرەکیی خۆی شارۆچکەی چەهریق بوو کە زێدی خۆی بوو. کاتێک لە ساڵی ١٩٢١ مەهابادی  ڕزگار کردەوە سارەکەیان پاک کردەوە لە دوژمن. بە پێچەوانەی دیلمان یان ورمێی پێشتر، قوربانیانی مەهاباد کورد بوون. Tribe and State in Iran and Afghanistan (RLE Iran D), Richard Tapper, 2012, pp. 388, ISBN 9781136833847 جگە لەوەش میسیۆنەرە ئەمریکییەکانیش  لێپرسینەوەیان لێدەکرا و دەکوژران. The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926: Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State, Mehrdad Kia, 2023, pp. 168,  قوربانییە کوردەکان تاڵان کران بەڵام بە گشتی بە زیندووی جێهێڵران، لە کاتێکدا قوربانیانی ئازەربایجان بێ جیاوازی کوژران. The Formation of Modern Kurdish Society in Iran: Modernity, Modernization and Social Change 1921-1979, Marouf Cabi, 2021, pp. 45,  Iran and the First World War: Battleground of the Great Powers, Touraj Atabaki, 2006, pp. 90,  دوای ئازادکردنی مەهاباد، سمکۆ دەستەواژەی «لایەنگری سەربەخۆیی کوردستان»ی بۆ واژۆکەی زیاد کرد و دەستی کرد بە بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەیەک بە زمانەکانی کوردی و فارسی. نەدەزانرا ئایا ناوی ڕۆژنامەکە «کورد» بووە یان «کوردستانی سەربەخۆ». مەهابادی کردە پایتەختی خۆی. هێشتا زوو بوو، لە ٢٠ی تشرینی یەکەمدا، ئێم. ساندەرز، پاشکۆی هەواڵگریی بەریتانیا لە ئێران، نووسیبووی کە مەهاباد لەژێر کۆنترۆڵی سمکۆدا نییە، بەڵکو لەژێر دەستی کوردە ناوخۆییەکاندایە کە زیاتر ئامادەییان تێدایە هاوکاریی حکومەتی ئێران بکەن. دواتر، حکومەتی ئێران شارەکەی داگیرکرد تا ئەو کاتەی سمکۆ دووبارە ئازادی کردەوە. کۆنترۆڵی شارەکە چەندین جار گۆڕانکاری بەسەردا هات تا حکومەتی ئێران لە ئابی ١٩٢٢ داگیریکرد. The Kurdish National Movement: Its Origins and Development, Wadie Jwaideh, 2006, pp. 140-141,  The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926: Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State, Mehrdad Kia, 2023, pp. 168-170, 

سمکۆ سوپایەکی بەهێزی کوردی ڕێکخستبوو کە زۆر بەهێزتر بوو لە هێزەکانی حکومەتی ئێران. لەبەر ئەوەی حکومەتی ناوەندی نەیدەتوانی کۆنترۆڵی چالاکییەکانی بکات، ئەو بەردەوام بوو لە فراوانکردنی ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتیدا بوون و تا ساڵی ١٩٢٢، شارەکانی بانە و سەردەشت لەژێر ئیدارەی ئەودا بوون. لە شەڕی سەری تاجم لە ساڵی ١٩٢٢دا، هێزەکانی سمکۆ نەیانتوانی لە بەرامبەر هێرشی چڕی سوپای ئێران لە ناوچەی سەڵماس خۆ ڕابگرن و دواجار تێکشکان و قەڵای چەهریقیش داگیرکرا. هێزی ئەو هێزەی ئەرتەشی ئێران کە بۆ سەر سیمکۆ ڕەوانە کرابوو، ١٠ هەزار سەرباز بوو.  لە ساڵی ١٩٢٢ تورکیا لە دژی سمکۆ هاوکاری سوپای ئێرانی کرد. The Kurdish National Movement: Its Origins and Development, Wadie Jwaideh, 2006, pp. 141,  دوای شکستی سمکۆ، ڕەزاشا هەڵمەتێکی سەرکوتگەرانەی بەرامبەر کەمینە غەیرە فارسەکان دەستپێکرد. 

لە ٨ی ژانویەی ١٩٢٣ سمکۆ سەردانی شانشینی کوردستانی کرد و لەگەڵ مەحمود بەرزنجی کۆبووەوە. سمکۆ بە نمایشێکی سەربازی پێشوازی لێکرا و ڕۆژی سەردانەکەی کرایە پشووی نیشتمانی. The Kurdish National Movement: Its Origins and Development, Wadie Jwaideh, 2006, pp. 142, 

دوای هاتنە سەرکاری ڕەزاخان لە ساڵی ١٩٢١، هەڵمەتێکی دژ بە سیمکۆ و هەموو سەرکردەکانی تری عەشیرەتەکان لە سەرانسەری ئێران دەستی پێکرد. تا ساڵی ١٩٢٤ سمکۆ کە بە توندی لاواز بوو، خۆی ڕادەست کرد و لەلایەن ڕەزاخانەوە لێی خۆش بوو. کاتێک ڕەزا خان لە ساڵی ١٩٢٥ بوو بە ڕەزا شا ، سمکۆ بەڵێنی دڵسۆزی هەمیشەیی بۆ خۆی و دەوڵەتی ئێران دا.   تورکیا نیگەرانی ئەوە بوو کە سمکۆ بە پاڵپشتی ئێران پەیوەندی بە ڕاپەڕینی شێخ سەعیدەوە بکات.  Kemalist Turkey and the Middle East: International Relations in the Interwar Period, Amit Bein, 2017  pp. 37,  کاتێک سمکۆ میاندوئاب و سەینقەلەی گرت، مۆڕاڵی هۆزە کوردەکانی بەرزکردەوە، کە بە ژمارەیەکی زۆر دەستیان کرد بە پەیوەندیکردن لەگەڵیدا و داوای لە لوڕەکانیش کرد کە بەشداری ڕاپەڕینەکە بکەن. The Clash of Empires and the Rise of Kurdish Proto-Nationalism, 1905–1926: Ismail Agha Simko and the Campaign for an Independent Kurdish State, Mehrdad Kia, 2023, pp. 199,  چەندین هۆزی لوری بەڕاستی پەیوەندییان لەگەڵ سمکۆدا هەبوو. Tribe and State in Iran and Afghanistan (RLE Iran D), Richard Tapper, 2012, pp. 388,  ڕەزا شا لە سەرەتادا بەهۆی توندی شەڕی سمکۆ نەیتوانی لوڕەکان سەرکوت بکات. لە بەهاری ساڵی ١٩٢٢ کاتێک سمکۆ شکستی هێنا، ڕەزا شا سەرکردایەتی هەڵمەتێکی خوێناوی کرد دژی هۆزەکانی لور کە پشتگیریان لە سمکۆ دەکرد، و سەرەتا شکستی هێنا، هەرچەندە تا هاوین چۆکیان دا. British Documents on Foreign Affairs--reports and Papers from the Foreign Office Confidential Print: From the First to the Second World War. Series B, Turkey, Iran, and the Middle East, 1918-1939, Great Britain. Foreign Office. pp. 34. 1985.  The Making of Modern Iran: State and Society Under Riza Shah, 1921-1941 2012, pp. 214,  دوای ئەوەی سمکۆ لە ساڵی ١٩٢٢ شکستی هێنا و بەرەو عێراق هەڵهات، هۆزەکانی کورد و لوری کە پشتیوانی سمکۆیان دەکرد، دیپۆرتکرانەوە بۆ ناوچەکانی دیکەی ئێران. The Kurdish Struggle, 1920-94, E. O'Ballance, 1996, pp. 17,  سمکۆ لە ساڵی ١٩٢٦ لەگەڵ عەشیرەتی هەرکی و بێگزادە هاوپەیمانی کرد و سەرکردایەتی عەشیرەتی شێکاکی وەرگرتەوە و ڕاپەڕینێکی دیکەی دەستپێکرد.   دوای ماوەیەکی کەم، هێزەکانی ئێران لە ورمێ و شەرەفخانە و خوی ڕەوانە کران و سمکۆیان تێکشکاند. سمکۆ هەڵات بۆ میحوەری تورکیا و لەوێ دەستگیرکرا. دوای ئازادکردنی گەڕایەوە بۆ ئێران. سمکۆ کە دەسەڵات و نفوزێکی زۆری لەدەستدابوو، بەشدارییەکی کەمی لە ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٩٢٨-١٩٢٩ بە سەرۆکایەتیی مەلا خەلیل لە عەشیرەتی مەنگور لە مەهاباد لە دژی ڕەزا شا، کە پاڵنەری ناسیۆنالیستی کوردی هەبوو و بەهۆی قەدەغەکردنی حیجابەوە ڕەزاشا دەستیپێکرد. ڕاپەڕین سەرکوت کرا.  ئەوەش زانرا کە سمکۆ لە ٢١ی حوزەیرانی ١٩٣٠ لە ئۆشناڤییە کۆچی دوایی کردووە، هەرچەندە دوو ڕاپۆرتی دژ بەیەک هەبوون، یەکێکیان بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە شەڕێکدا لەگەڵ هێزەکانی ئێران کوژراوە، یەکێکی دیکەش بانگەشەی ئەوەی کردووە کە بەبێ گومان کوژراوە کاتێک لەگەڵ بەرپرسانی ئێران دانیشتووە لە دانوستانەکاندا، هاوشێوەی چۆنیەتی کوژرانی جەعفەر ئاغای برای، هەروەها بە چۆنیەتی کوشتنی مار شەمعون. 
وێنۆک|سەربازێکی لیوای کۆزاکی فارس لەگەڵ تەرمی سمکۆ شکاک

 سەرچاوەکان 

پۆل:سیاسەتوانانی کورد
پۆل:کەسایەتییەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:لەدایکبووانی ١٨٨٧
پۆل:مردووانی ١٩٣٠
پۆل:سەربزێوانی کورد
پۆل:خەڵکی ورمێ
پۆل:سیاسەتمەدارە کوردە تیرۆرکراوەکان لە ئێران