مەھاباد

مەھاباد شارێک لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و ئێران کە لە باشووری پارێزگای ورمێ ھەڵکەوتووە. ئەم شارە ناوەندی شارستانی مەھابادە و شوێنی گێرەوکێشەی سیاسی لە سەردەمی ھاوچەرخدا بووە. ئەم شارە پایتەختی کۆماری کوردستان بوو و لە دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران بۆ ماوەیەک لە ژێر دەسەڵاتی کوردەکاندا بووە.

مه‌هاباد له باکوورەوە له‌گه‌ڵ شاری ورمێ، له باشوورەوە له‌گه‌ڵ شاری بۆکان، له ڕۆژھەڵاتەوە له‌گه‌ڵ شاری میاندواو، له ڕۆژاواوە له‌گه‌ڵ شاری پیرانشار و لە باشووری ڕۆژاواوە لەگەڵ سەردەشت ھاوسنووره. شاری مەھاباد بەهۆی ھەڵکەوتن لەسەر ڕیگاکانی سێ پارێزگای ورمێ، سنە و ئازەربایجانی ڕۆژھەڵات شوێنێکی تایبەتی ھەیە. ئەم شارە ١١٩ کیلۆمەتر لە ورمێ، ٢٩٨ کیلۆمەتر لە سنە و ٢١٤ کیلۆمەتر لە تەورێز دوورە.

 ناو 
لە ڕابردوودا، شاری مەھاباد «ساوجبلاغ» یان «ساوجبلاغی موکری» ناو نرابوو کە وشەیەکی ئازەرییە بە مانای «کانیاوی سارد». لە سەردمەی ڕەزاشادا ئەم ناوە گێڕدرایەوە بۆ ناوە مێژوویییەکەی خۆی مەھاباد، کە ناوێکە پێوەندی بە مێژووی مادەکان لەم شوێنەدا ھەیە؛ ئەگەرچی ئێستاش ھەندێک کەس بە «سابڵاغ» ناوی لێ دەبەن.

ساڵی ١٣١٥ هەتاوی (له کاتی حکوومەتی ڕەزاشا) به پیشنیاری ئاغای ڕەشید یاسەمی نێوی ئەو شاره گۆڕدرا و بوو به «مەهاباد».

 مێژوو 
لێکۆڵینەوەکان نیشاندەدەن کە ناوچەی مەھاباد لە ھەزار ساڵ پێش لەدایکبوونی مەسیحەوە شوێنی ژیان بووە و قەومەکانی بابلی، ماننایی، ئاشووری و ماد تێیدا ژیاون. ھەتا کۆتایی سەدەی دەیەمی کۆچی لە شاری مەھاباددا، شارۆچکەیەکی بە ناوی دریاس یان دارایاس — کە پتۆلێمیۆس بە یەکێک لە شارۆچکەکانی ماد ئاماژەی پێ‌کردووە — ھەبووە و ناوەندی شاری و ئیداری ناوچەکە بووە و ئێستاش وێرانەکەی لە گوندێک بەو ناوەوەو — دریاز — ماوەتەوە. شەرەفخانی بەدلیسی نووسەری کتێبی بەناوبانگی شەرەفنامە لە ساڵی ١٠٠٥ کوچێدا، وەکوو ناوەندێکی حکوومی باسی دریازی کردووە.

مێژوو نوێی شاری مەھاباد دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سەفەوییەکان و نزیک ٤٠٠ ساڵ لەوەی پێش؛ سارەم بەگ یەکێک لە میرزادەکانی ساوجبلاغی موکری لە سەدەی ١١ی کۆچی لە نزیکی باکووری چەمی مەھاباددا — ئەو شوێنەی ئێستا بە «باغی سیسە» و «دەباغیان» دەناسرێت — ئاوەدانییەکی دامەزراند کە دواتر بوو بە شار. پاشان بە ھۆی پێشھاتنی چەم و لافاوەکانی، شار بەرەو باشوور ھات و خانووەکان لە نزیکی مەیدانی چوارچرای ئێستادا کرانەوە.

لە ساڵ ١٠٦٠ی کۆچیدا بوداق سوڵتان حاکمی مەھاباد بە ئاشتی کردنی لەگەڵ شا سوڵتان حوسێن توانی شاری مەھاباد کە بە ھۆی شەڕ و گێرەوکێشەوە کاوڵ ببوو، ببووژینێتەوە و بە یارمەتی میرنشینی ئەردەڵان پردی سوور و مزگەوتی سوور دروست بکات و بیکاتە ناوەندی ھزر و زانست و دین. مەھاباد بۆ ماوەی ٤٠٠ ساڵان ناوەندی حکوومەتی موکری بوو.

لە سەردەمی قاجاڕەکاندا، مەھاباد بەھۆی لە سەر ڕێگە بوونی بۆ شاری شام ھەندێک گەشایەوە.

لە ساڵانی ١٩٦٠ تا ١٩٧٠دا ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی دەور و پشتەوە کۆچیان کرد بۆ مەھاباد، بۆیە شار گەورە بۆوە و زۆربەی باغەکانی دەوری شار بوون بە ماڵ. ھەربۆیە ئێستاش ناوی ھەندێک لە گەڕەکەکانی مەھاباد وشەی «باغ» ی پێوەیە.

 چالاکیی سیاسی 
لە ساڵانی ١٩٠٠ تا ئەم دواییانە، مەهاباد گۆڕەپانی ململانێی لایەنە جوداخوازەکان لە لایەک و خەڵک و سوپا لە لایەکی دیکە بووە. ساڵی ١٩٤٦ کۆماری مەھاباد دامەزرا و لە ساڵانی ١٩٨٠، دوای ڕاپەڕینی گەلانی ئێرانی، حیزبەکانی کۆمەڵە و دێموکرات چالاکیان بووە لەو شارەدا.

لە ساڵانی دەستپێکی ١٩٠٠ زیاتری چالاکییەکان عەشیرەتی بووە. ھەر سەرۆک عەشیرەتێک بۆ سەندنی مافی لە دەسەڵات ھەوڵی داوە و زۆرجار دەسەڵاتی ناوەندی ھەر لەو تاک‌بوونە کەڵکی وەر گرتووە و عەشیرەتەکانی دژ بە ئەک ھەڵەژاندووە.

لە ساڵی ١٩٤٦ گەورەترین ڕووداوی سیاسی ئەم سەردەمی ڕۆژھەڵاتی کوردستان بە گشتی و شاری مەھاباد بە تایبەتی ڕووی‌دا. ئەوەش دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە شاری مەھاباد بوو. قازی موحەمەد و کۆمەڵەی ژ-ک ڕیکخەرانی ئەو بزووتنەوە بوون کە پاڵی بەستبوو بە یەکێتی سۆڤیەت و بۆ مافەکانی گەلی کورد بەرامبەر بە دەسەڵاتی ناوەندی ئێران وەستابوون.

ساڵانی دواتر، ساڵانی ١٩٧٩ و نزیک بە ڕاپەڕینی گەلانی ئێران دوو بزووتنەوەی جیاواز پێکھات لە شاری مەھاباددا، یەک کۆمەڵە کە حیزبێکی چەپ بوو و ئەوی دی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران کە ھەر پاشماوەی کۆمەڵەی ژ-ک کاتی قازی بوو. ئەو دوو حیزبە لە ساڵانی دوای ١٩٧٩ بەشێکی زۆر لە خەباتەکانی گەلی کوردیان لە ئەستۆ بووە.

 جوگرافیا 
وێنۆک|چەپ|250px|بەنداوی مەھاباد

 شوێن 
مەھاباد لە باکوورەوە لەگەڵ میاندواو، لە باشوور و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەل بۆکان و لە ڕۆژاواوە لەگەل نەغەدە، پیرانشار و سەردەشت ھاوسنوورە.

 کەشوھەوا 
کەشوھەوای مەھاباد سارد و کوێستانییە، ھاوینەکانی گەرمە و زستانانەکانی سارد و بەفری. باشترین کاتی سەفەر بۆ ئەم شارە مانگی گوڵان ھەتا ڕەزبەرە.

مامناوەندی پلەی تینی مەھاباد لە پووشپەڕدا (گەرمترین مانگی ساڵ) ٣٣٫٢٣ دەرەجەی سێلسیوس، لە مانگی بەفرانباردا (ساردترین مانگی ساڵ) ٧٫١٥- دەرەجەی سێلسیوس، مامناوەندی ساڵانەی زۆرینەی پلەی تین ١۹٫٢٧ دەرەجەی سێلسیوسە و مامناوەندی ساڵانەی کەمینەی پلەی تین ٤٫٢١ دەرەجەی سێلسیوسە.

مامناوەندی بارینی مەھاباد ٣٥٠ میلیمەترە و لە بەرزاییدا دەگاتە ٧٥٠ میلیمەتر و لە نزماییدا ھەتا ئاستی ٣٠٠ میلیمەتر کەم دەبێتەوە. زۆرترین بارین لە مانگی خاکەلێوەدایە ٧٩٫٢٤ میلیمەتر و کەمترینیشی لە مانگی پووشپەڕدایە ٠٫٣ میلیمەتر.

ژمارەی ڕۆژانی بەستەڵەک لە ساڵدا ٩٩ ڕۆژە و لە نێوەڕاستی مانگی خەزەڵوەرەوە دەست پێ‌دەکات و ھەتا سەرەتای خاکەلێوەوە درێژەی ھەیە. زیاترین ڕۆژانی بەستەڵەکیش لە مانگی بەفرانباردایە کە ٢٦ ڕۆژە.

 ڕووبار (چەم) 
وێنۆک|چەپ|250px|وێنەی پردی سوور بەسەر چەمی مەھاباد
مەھاباد چەمێکی گرنگی ھەیە بە ناوی چەمی مەھاباد (چۆمی مەھاباد) کە خۆی لە سێ لکان پێکھاتووە: لکی بەیتاس (لە کێوی مام سوارە سەرچاوە دەگرێ و لە لای ڕۆژھەڵاتەوە دەچێتەوە ناو بەنداوی مەھابادەوە)، لکی دێبوکر (لە کێوی سەرمێرگان سەرچاوە دەگرێ و لە لای ڕۆژاواوە دەچێتەوە ناو بەنداوەوە) و ھەروەھا لکی کەوتەر یان لکی سەرەکی (لە کێوی براییم جەلال سەرچاوە دەگرێ و دەچێتەوە ناو بەنداوەوە). ئەم چەمە بە دەشتی مەھاباددا دەڕوا و لە ڕێگای کاناڵەوە زەوی و مەزاراکان ئاو دەدێری و پاشان دوای تێپەڕاندنی دارەلەک، خوڕخوڕە، گردەیاقووب و داشخانە دەچێتەوە ناو زەلکاوەکانی باشووری گۆلی ورمێوە.

 مرۆڤناسی 
 زمان 
خەڵکی مەھاباد بە زمانی کوردی (سۆرانی) و شێوەزاری موکریانی قسە دەکەن.

 ئایین 
زۆربەی خەڵکی شاری مەھاباد موسڵمان و سوننی شافعیین. بەر لە شەڕی یەکەمی جیھانی ئەرمەنییەکان کە بە ھۆی فشاری دەوڵەتی عوسمانی کۆچیان کردبوو بۆ ئێران، لە باشووری شاری مەھاباد و لە گەڕەکێکی گەورە بە ناوی «گەڕەکی ھەرمەنیان» نیشتەجێ بوون، جوولەکەکانیش لە ناوەندی شار و لە «گەڕەکی جوولەکان» نیشتەجێ بوون. ئێستا زۆربەیان کۆچیان کردووە بۆ وڵاتانی تر.

 گەلھە 
لە یەکەمین سەرژمێری ڕەسمی وڵاتی ئێران لە ساڵی ١٣٣٥ی کۆچی ھەتاویدا، گەلھەی مەھاباد زۆرتر لە ٢٠،٣٣٣ کەس لە ٣،٦٩٧ بنەماڵەدا بوو. گەلھەی ئەم شارە بەپێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠١١دا ١٤٨،٢٣٠ کەسە کە ٧٤،٣٦١ کەسی پیاو و ٧٣،٨٦٩ کەسیشی ژن بووە.

به‌ڵام له دوایین سه‌رژمێریی گشتیی جه‌ماوه‌ر و خانووی ئیران دا، ژماره‌ی دانیشتووانی شارستانی مه‌هاباد ۲۳۶،۸۴۹ که‌سه که له‌و ڕێژه‌یه ۱۶۹،۱۴۹ که‌س له شاردا ده‌ژین.

ئیزابێلا بیربیشاب لە ساڵی ١٢٦٩ی ھەتاویدا ھاتووەتە شاری مەھاباد و گەلھەی ئەم شارەی ٥،٠٠٠ کەس بەراورد کردووە. گەلھەی مەھاباد لە ساڵی ١٩٤٥دا (١٣٢٤ی ھەتاوی) ١٦،٠٠٠ کەس تۆمار کراوە.

 شوێنە بەرچاوەکان 
شاری مەھاباد لە نێوان شارەکانی پارێزگای ورمێدا وەکوو شارێکی گەشتیاری دەناسرێ و لە ڕۆژانی بەتڵانەدا بە تایبەت لە وەرزی ھاویندا ژمارەیەکی زۆر لە مسافیرەکان سەردانی ئەم شارە دەکەن.

 شوێنەواری کەڤناری 
مەھاباد شارێکە پڕ لە ئاسەواری مێژوویی زۆر کۆن؛ ھی سەردەمی پێش ئیسلام و پاش ئیسلام. لەوانە:
 لەوەحەی خڕەھەنجیرانلە ٢٨ کیلۆمەتریی شاری مەھاباد و لە ڕێگای مەھاباد بەرەو سەردەشتەوە کۆمەڵێک بەردی لێیە کە ھی سەردەمی سێیەمی زەویناسیە. لە ناوەڕاست ئەم بەردانەدا بەردێکی گەورە ھەیە کە تێیدا وێنەی کەسێک کە سواری ئاژەلێک بووە ھەڵکڕاوە. تەمەنی ئەم لەوحەیە دەگەڕیتەوە بۆ ٤٠٠٠ ھەزار ساڵ لەوەی پێش.
 قەڵاتی مەنگوڕئەم قەڵاتە لە ڕێگای مەھاباد بۆ سەردەشتەوە و لە نزیکی گوندی داغەوە ھەڵکەوتووە. مێژووی ئەم قەڵاتە بەپێی تاوتوێ کردنی ئەم سواڵەتانەی تێیدا دۆزراونەتەوە، دەگەڕێتەوە بۆ ھەزار ساڵ پێش لەدایکبوونی مەسیحەوە و پاشان لە سەردەمی مادەکاندا پێوەی زیاد کراوە.
 شاری کەڤناریی ئیندرقاشئەم شارە لە نزیکی گوندێک بەو ناوەوە ئیندرقاش ھەڵکەوتووە و ھی سەردەمی مادەکانە. پتۆلێمیۆس باسی کردووە و ناوی «دارووشاھ» ناوە. ڕاولینسۆن نووسەری ئینگلیز، ناوی «داریاسی» ناوە و ئێستاش گوندێک بە ناوی دریاز لە باکووری مەھاباددا ھەیە.
 فەقرەقالە نزیک گوندی ئیندرقاش لە ١٨ کیلۆمەتری شاری مەھابادەوە، لە ناو کێوێکدا گردێگی گەورە ھەیە ھی سەردەمی مادەکان. ئەم گردە لە دوو نھۆم و چوار ئەستوون پێکھاتووە و چەند گۆڕیشی تێدایە. مێژوونووسان دەڵێن چێکەری ئەم گردە «فرەڤەرتیش» کوری پاشای هەوەڵی مادەکان دیاکۆیە و گلکۆی ئەو بووە. مێژووی ئەم گردە دەگەڕێتەوە بۆ حەوت سەدە بەر لە دایکبوونی مەسیحەوە.
 ڕاکادئەم گردەش لە نزیک گوندی ئیندرقاشەوە ھەڵکەوتووە و شێوازەکەی لە شێوازی گردەکانی تەختی جەمشید و نەقشی ڕۆستەمی سەردەمی ھەخامەنشییەکان دەچێ.
 مزگەوتی سوورئەم مزگەوتە یەکێک لە جوانترین ئاسەواری سەردەمی سەفەوییەکان لە ڕۆژھەڵاتی ئێرانە و لە ناوەندی شاردا ھەڵکەوتووە. مزگەوتی سوور لە ساڵی ١٠٨٩ی کۆچی مانگی و بە فرمانی بوداق سوڵتان، حاکمی شاری مەھاباد دروست کراوە. درێژاییەکەی ٣٧ مەتر، پاناییەکەی ٣٥ مەتر و ڕووبەرەکەی ١،٢٥٩ م٢یە. شەوسانەکەی سەرتایەکە بۆ شەوسانی مزگەوتی وەکیلی شیرازی و ١٢ ئەستوونی ھەیە بە درێژایی ٢/٦ مەتر. بێجگە لە بناغەی ديوارەکان، ئەستوونەکان و كەفی شەوسان کە لە بەردە، بەشی زۆری بیناکە لە خشتی سوور دروست بووە. سەربانەکەی ١٨ دانە گومبەزی ھەیە. میحرابەکەی لە باکووری مزگەوتەکەدا ھەڵکەوتووە. نھۆمی دووەمی تایبەتی نوێژکەرانی ژنە و لەگەڵ بەشی سەرەکی بیناکە جیاوازە. لە سەردەری ئەم مزگەوتەدا لوحەیەک ھەیە و دەقێکی ئاوای بە زمانی عەرەبی تێدا نووسراوە: .
 حەمامی میرزا ڕەسووڵئەم حەمامە لە ناوەندی شاری مەھاباددا ھەڵکەوتووە. مێژووی دروستبوونی بە جوانی ڕوون نییە بەڵام لەوانەیە لەگەڵ مزگەوتی سوور بێ و بگەڕیتەوە بۆ سەردەمی سەفەوییەکان. ئەمڕۆکە لەم حەمامە کەڵک وەرناگیرێ و بووتە مووزەی خەڵکناسی.
 حەمامی لەج: ئەم حەمامە لە ٢١ کیلۆمەتری شاری مەھاباد و لە نزیک گوندی لەجدا ھەڵکەوتووە. مێژووی دروستبوونی دەگەڕیتەوە بۆ سەردەمی سەفەوییەکان و نیوان ساڵانی ١١٠٠–١٠٥٠ی کۆچی. ئەمڕۆکە لەم حەمامە کەڵک وەرناگیرێ.
 زیارەتانی بوداق سوڵتانئەم زیارەتانە لە باشووری ڕۆژاوی مەھابادەوە ھەڵکەوتووە و لە سەردەمی حکوومەتی شا عەبباسی یەکەمدا دروست بووە. زیارەتانی بوداق سوڵتان لە بەرد، خشتی سوور، زیخ و قسڵ دروست بووە و لە سێ بەشی باکووری، باشووری و گومبەزێکی خڕ پێکھاتووە.
 حەوزخانەی ڕۆستەم بەگئەم حەوزخانەیە لە مزگەوتی ڕۆستەم بەگ لە شاری مەھاباددا ھەڵکەوتووە و لە ساڵی ١٢٣٠ی کۆچیدا دروست بووە. بیناکە لە خشتی سوور، گێچ و خۆڵ دروست بووە و گومبەزێکی خڕی خشتی ھەیە. ئەمڕۆکەش لەم حەوزخانەیە کەڵک وەردەگیرێ.
 حەوزخانەی شادەروێشئەم حەوزخانەیە لە مزگەوتی شادەروێش لە شاری مەھاباددا ھەڵکەوتووە و مێژووی دروستبوونی دەگەڕێتەوە بۆ ١٧٠–١٥٠ ساڵ لەوەی پێش. بیناکە گومبەزێکی خڕی ھەیە و ژێربیناکەی نزیکەی ٥٦ م٢یە. ئەمڕۆکەش لەم حەوزخانەیە بۆ دەستنوێژ ھەڵگرتن کەڵک وەردەگیرێ و ئاوەکەی لە کێویکەوە دێ.

 شوێنەواری سروشتی 
 ئەشکەوتی سەھۆڵانئەم ئەشکەوتە لە ڕێگای مەھاباد بۆ بۆکانەوە ھەڵکەوتووە و دووەمین ئەشکەوتی ئاویی وڵاتی ئێرانە دوای ئەشکەوتی عەلیسەدری ھەمەدانەوە. مێژووەی ئەم ئەشکەوتە دەگەڕێتەوە بۆ ٢،٠٠٠ ساڵ پێش لەدایکبوونی مەسیحەوە. دۆزینەوەی سواڵەتی سەردەمی ئەشکانییەکان و ھەروەھا جامی مسی پیسۆزی سەردەمی ئیلخانییەکان نیشان دەدا لە کۆنەوە خەڵک لەم ئەشکەوتە کەڵکیان وەرگرتووە.
ئەشکەوتی سەھۆڵان لە دوو بەش پێکھاتووە. یەکەم، بەشی ئاوی بە درێژایی ٣٠٠ مەتر. مامناوەندی قووڵایییەکەی ٢٢ مەترە و قووڵترینی شوێنیشی دەگاتە ٥٢ مەتر. لەم بەشەدا قەندیلەکان بە بیچمی جۆراوجۆرەوە لە میچی ئەشکەوتەکەوە ھەڵاوەسراون و ھەندێکیان لە گیانەوەر دەچن و لە لایەن خەڵکی ناوچەکەوە ناویان لەسەر نراوە. بەشی دووەمیشی وشکایییە و کونەماڵانی پێ‌دەڵێن.
 کانی گڕاوئەم کانییە لە ٥٠٠ مەتری ڕێگای مەھاباد بۆ سەردەشتەوە ھەڵکەوتووە.
 کێوی سوڵتانئەم کێوە لەڕێگای مەھاباد بۆ بۆکان و نزیک ئەشکەوتی سەھۆڵانەوە ھەڵکەوتووە. خەڵک لایان پێرۆزە و لەوێ لە خوا دەپاڕێنەوە.
 باغی میکاییللە نزیک بەنداوی مەھابادەوە ھەڵکەوتووە و چەمی مەھابادیشی لە لادا دەڕوا و دیمەنێکی زۆر جوان و سەرنجڕاکێشی ھەیە.

 کەسایەتییە ناودارەکان 

چەند کەس لە ناودارانی شاری مەھاباد لە ژێرەوە ھاتوون:

 سیاسەت 
 قازی موحەمەد: سەرۆکی کۆماری مەھاباد
 عەبدورڕەحمان زەبیحی: کەسایەتیی سیاسی و لە دامەزرێنەرانی کۆمەڵەی ژ.ک
 مەسعوود بارزانی: سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان و سەرۆکی پێشووی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، لە مەهاباد لە دایک بووە.
 ئەحمەد تۆفیق: سکرتێری گشتیی حیزبی دیمۆکرات
 سوله‌یمان موعینی: کەسایەتیی سیاسیی کورد
 جەمال پوورکەریم

 وێژە 
 وەفایی: شاعیر
 حەریق: شاعیر
 سەیفولقوزات
 عەبدوڕەحمان سەید عەبدوللەتیف (گیوی موکریانی) : نووسەر، وەرگێڕ، ڕۆژنامەوان، وێنەگر
 مەلا مارف کۆکەیی: شاعیر
 عەبدوڕەحمان شەرەفکەندی (هەژار موکریانی): شاعیر، نووسەر، وەرگێڕ
 موحەمەد ئەمین شێخولئیسلامی موکری: شاعیر
 موحەمەد قازی: وەرگێڕ، نووسەر
 عەلی حەسەنیانی: شاعیر، نووسه‌ر، چالاکی سیاسی
 قاسم موئەیەدزادە: شاعیر
 سەلاح پایانیانی: توێژەر و فەرهەنگنووس
 ئاڕمان هەژیرنیا(نامۆ کوردستانی):شاعیر و نووسەر

 مووسیقا 
 محەممەد ماملێ: گۆرانیبێژ
 قادر سەیاحی: ئاوازدانەر، گۆرانیبێژ و ژەنیار
 جافر ماملێ: (برای محەممەد) گۆرانیبێژ
 سەعید ماملێ: ( باوکی محەممەد و جافر) گۆرانیبێژ
 عەزیز شاھڕۆخ: گۆرانیبێژ
 میکایل: گۆرانیبێژ
 جەمال موفتی: گۆرانیبێژ
 سەید ڕەحیم قوڕەیشی: گۆرانیبێژ
 نازی عەزیزی: گۆرانیبێژ
 سەلاح خزری: گۆرانیبێژ
 ئیبراهیم قادری: گۆرانیبێژ
 ڕەسووڵ نادری: گۆرانیبێژ
 جەعفەر مینایی: مامۆستای مۆسیقا
 کاوە فەقێزادە: مامۆستای مۆسیقا

 سینەما 
 خوسرەو سینا: سینەماکار
 ئیبراھیم سەعیدی: سینەماکار

 وەرزش 

 سەمەد سەمەدی : یاریزان
 سەید جەماڵ موحەئەدینی : ناوبژیوانی دێرین
 ژیار مستەفا : ناوبژیوان
 پێژمان قادری: ناوبژیوان، ڕاهێنەری تۆپی پێ
 کەماڵ عەزیزی: ناوبژیوان

 زانستگاکانی مەھاباد 
 زانستگای ئازادی ئیسلامیی لقی مەھاباد
 زانستگای پەیامی نووری مەھاباد
 زانستگای میعاد

 پێشانگا 

 پەراوێزەکان 

 سەرچاوەکان 
 ھەژار. (١٣٨٨ ک. ھ). ھەنبانە بۆرینە. تاران. چاپەمەنیی سروش. ل ٤٠٥. ISBN 978-964-376-516-3


پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی مەھاباد
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارستانی مەھاباد
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:ڕۆژھەڵاتی کوردستان
پۆل:نیشتنگە کوردییەکان
پۆل:پەرتبوونی کورد