ئەیوان

ئەیوان یەکێکە لە شارۆچکەکانی پارێزگای ئیلامە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستانە. لە ئێران، ئەیوان لە مێژوو پێ ئەڵن ئاریوخ یا ئاریوج کە وردە وردە ناسراو بۆ بە ئاریوجان.

خەڵکی ئەیوان بە زاراوەی کوردیی باشووری (کەلھوڕی) قسە دەکەن. کەڵھوڕی یان کەلڕی ناوی یەکێک لە زارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە و ئێڵی کەلھوڕ بەم زارە کە بەشێک لە دیالێکتی کوردیی باشوورییە قسە دەکەن. کەڵھوڕی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا لە شارەکانی وەک شاباد (ئارووناوا)، گییەڵان، قەسری شیرین، کرمانشان، ئاسماوە، ئەیوان، سەرپێڵ زەھاو، کرن، و لە باشووری کوردستاندا لە شارەکانی وەک خانەقین، کەلار، مەندەلی و ناوچەی گەرمیان بە گشتی ھەیە. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: مؤسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۳ خ.

 ناو 
 گ.ب.ئاکۆپف، کوردناس و ئێرانناس لە ئەرمینیای سۆڤیەت، لە وتارەکەیدا لە کوردانی گۆراندا، ناوی ئەیوان بە پەیوەندی بە سەردەمی سۆمەرییەوە دەزانێت و بە ناوێکی ڕەگ و دێرین دەزانێت.آکوپف، گ.ب. ۱۳۸۶. کردان گوران، ترجمھٔ سیروس ایزدی، در کردان گوران و مسئلھٔ کرد در ترکیە: از آغاز جنبش کمالیان تا کنفرانس لوزان، تھران: زوّار، چاپ اول، صص ۱۰۱–۳۷؛ ص ۷۱.

 لە ڕوانگەی وشەییەوە، ئەیوان مانای جۆراوجۆری ھەیە، وەک: سەکۆ و تاق - ماڵی کراوە - دەروازە - کەوانە بەرز و شوێنی دانیشتنی پاشاکان.

 مێژوو 
شاری مێژوویی زەڕنە یەکێکە لە شارەدێیەکانی ئەم شارستانە. ئەم ناوچەیە بە تێپەڕبوونی کات بە ناوی جیاواز ناسراوە. ھێنری ڕاولینسۆن لە سەفەرنامەکەیدا دەربارەی ئەیوان دەنووسێت:
«وا دیارە دەشتی ئاریوخ کۆنترین ناوی ناوچەی ئەیوان بووبێت، تا سەدەی ١٣ی زایینی، بە ئاریۆحان ناسرابوو.»

بنیامین تودێلێ بە ئاریان ئاماژە بەم ناوچەیە دەکات. وا دیارە پێش ھێرشی ئەسکەندەری مەزن ناوی ئاریوخ گۆڕدرابێت بۆ سەباد کە فرەییەکەی سەبادانە کە پێشی ماە دانراوە و بووە بە ماە سەبەتە یان ماھسبادان.

لەسەردەمی ئەردەشیر بابکان، یەکەم پاشای ساسانی، ئەم ناوچەیە یەکێک بوو لە ناوچەکانی ماھسەبدان، وە کاتێک موسڵمانان حوکمیان دەکرد، عەرەبەکان دوو وشەی ماە و سەبدانیان تێکەڵ کرد و پیتی "د"یان گۆڕی بۆ "ز" و ناویان لێنابوو مەسبزان.

ئەبو دۆلف لە سەفەرنامەکەیدا دەنووسێت:
لبەلای ڕاستدا دەچنە مەسبزان و قەزق کە چەندین شار لەخۆدەگرێت، لەنێویاندا ئاریۆحان. ئەم شارە دەکەوێتە دەشتێکی نێوان شاخەکانی پڕ لە دار، ئاوەکەی دەڕژێتە ناو "بەندەنیجین" کە ناوی شاری مەندەلی مۆدێرنە لە عێراقدا».

تاکە ڕووبارێک کە دەڕژێتە ناو مەندەلی ڕووباری گەنگیرە کە لە ئەیوانەوە سەرچاوەی گرتووە. کەواتە بە پێی بۆچوونی ئەبو دۆلف ئەم ناوچەیە ناوی ئاریۆحان بوو.

پێش ھاتنی ڕەزاخان بۆ ئیڤان، ئەم شارە ناوی جۆی دێزد یان جودز بووە و کاتێک ڕەزاخان دەچێتە ناو ئیڤان ناوی جۆی زاری بۆ ناوەندی شار ھەڵبژاردووە و دواتر بە باغ شا ناسرا. پاشان دیسان وشەی ئەیوان بۆ ناوەندی شارەکە بەکارھات کە ئێستا بە ھەمان ناو ناسراوە.

 زمان و ڕۆشنبیری 
شارستانی ئەیوان بە زاراوەی کوردیی باشووری (کەڵھوری) قسە دەکەن. کەڵھوڕی یان کەلڕی ناوی یەکێک لە زارەکانی دیالێکتی کوردیی باشوورییە و ئێڵی کەلھوڕ بەم زارە کە بەشێک لە دیالێکتی کوردیی باشوورییە قسە دەکەن. کەڵھوڕی لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا لە شارەکانی وەک شاباد (ئارووناوا)، گییەڵان، قەسری شیرین، کرمانشان، ئاسماوە، ئەیوان، سەرپێڵ زەھاو، کرن، و لە باشووری کوردستاندا لە شارەکانی وەک خانەقین، کەلار، مەندەلی و ناوچەی گەرمیان بە گشتی ھەیە. بە ھۆی سروشتی کۆچەری ئەم ئێڵە و پێگەی وەک گەورەترین ئێڵی کورد لە ئێراندا، زمانی ئێڵی کەڵھوڕ بەدرێژایی ساڵان لە ھەموو ناوچەکانی باشووری ڕۆژھەڵاتی کوردستان و پارێزگای دیالەی عێراقدا بڵاوبووەوە و تێکەڵ بە شێوەزارە ناوخۆییەکان بوو. بەڵام ئەو ناوچەیەی کە سەرەتای ئەم زمانە بووە و تا ئێستاش ئەم زاراوەی زمانی کوردی تێدا بە شێوەیەکی تەواوتر قسەی پێ دەکرێت، ئەو ناوچەیەی کە باس کراوە. شارستانی ئەیوان تاکە شارستانی کەلھوڕنشینە کە بەشێکە لە پارێزگای ئیلام لە دابەشکارییە نەتەوەیی و سیاسییەکاندا، باقی شارستانەکانی کەلھوڕنشین ھەموویان لە سنووری پارێزگای کرماشانن.

لە نێو نووسەرانی ئەیواندا دەبێ ئاماژە بە (خان مەنسوور) شاعیری کوردی کەلھوڕ بکەین کە دیوانەکەی و ھاونووسەکەی ماوەتەوە. پرۆفیسۆر (محیەدین ساڵحی) لەدایکبوونی خان مەنسووری لە ساڵی ١٧٢٦ لە کتێبی سروودی بەدییە تۆمار کردووە. کوڕی میرمیدان کوڕی مەنسوورخانە، کوڕی یەکەمی محەممەد جەعفەر گەپۆیە (دوو کوڕی ھەبووە بە ناوەکانی مەنسوور خان و شەھباز خان؛ مەنسوور بەگ یان شەھباز بەی)، کە نووسەری کتێبی شەرەفنامە ئەم ناوانەی ھێناوە (مەنسوور خان و شەھباز خان). محەممەد جەعفەر گەپۆ کوڕی محەممەد حەسەن خانی کوڕی ئەسعەدخانە کە دواتر ھۆزی "مەسێوری کەڵھوڕ"ی بەدەست ھێناوە و نەوەی خێڵی ئازا و شەریفی کەلھۆر بووە و فەرمانڕەوای ناوچەی ئەیوان بووە لە سەردەمی سەفەوییەکان و سەردەمی نادر شادا.

کتێبی "شنەوای شەماڵ" (پێداچوونەوە بە ھەموو لایەنەکانی دیوان شاکە و خان مەنسوور لەگەڵ وەرگێڕانی فارسییەکەی) لە لایەن "عەلیرەزا خانی" شاعیر و توێژەر و لێکۆڵەری ئەیوانی چاپ و بڵاو کرایەوە.

 فستیڤاڵی دووساڵانەی شیعری کوردی مناڵ

ئەم فستیڤاڵە لەسەر ئەرکی ئەنجومەنی شیعر و ئەدەبی ئەیوان و ھاوکاری دایرەی فەرھەنگ و ئێرشادی ئەیوان، بە مەبەستی دۆزینەوە و ناساندنی توانا نوێکانی شێعری کوردی منداڵان و پەرەدان بە پاراستنی زمانی کوردی لە وەرزی اوینی ئەمساڵدا بەڕێوە دەچێت. بانگەوازەکە لە شاعیرانی تایبەت بە ئەدەبی منداڵان داوا دەکات کە بەرھەمە نوێکانین بۆ فستیڤاڵەکە بنێرن. بانگەوازەکە ئاشکرا دەکات کە فستیڤاڵەکە لە دوو بەشی تایبەتی "شیعری شاعیرانی گەورە بۆ منداڵان" و "شیعری شاعیرانی منداڵ" بەڕێوە دەچێت و لە ھەر بەشدا دە کەس لە باشترینەکان خەڵات دەکرێن و دەیتریش ڕێزیان لێ دەگیردرێت.

 شوێنە گەشتیارییەکان 
لەم شارستانەدا گردی دێرین ھەیە کە پەیوەندی بە سەردەمی ساسانییەوە ھەیە، گۆڕستانی ھەلووچ، تاقی شیرین و فەرھاد، پەرستگای ئاگری سیاھگۆل و ھتد لەم شارەدا ھەڵکەوتوون.
 پەرستگای ئاگری سیاھگۆل: 
ئەم بینا مێژووییە پەنجەرەیەکی چوارگۆشەی ھەیە بە قەبارەی ٥*٥ مەتر و بەرزییەکەی نزیکەی ١٠ مەتر دەبێت. پانی دیوارەکانی یەک مەترە، چاڵێکی ئاگری ھەیە و لە بەشی سەرەوەی، کون ھەیە کە لەوانەیە بۆ دەرچوونی دوکەڵی سووتەمەنی بێت. بیناکە بە حەوشەیەک دەورە درابوو، بەڵام ئێستا بەھۆی ھۆکاری سروشتی و ناسروشتی وێران بووە. ئەم بینایە لە بەرد و قسڵ و گەچ دروستکراوە و تەلارسازییەکەی پەیوەندی بە سەردەمی ساسانییەوە ھەیە. پەرستگای ئاگرەکە دەکەوێتە کەناری باشووری ڕووباری "گەنگیر" و بە دووری نزیکەی ٧٠٠ مەتر لێیەوە دوورە، ھەروەھا دەکەوێتە دەشتێکی بچووک کە ڕەنگە زۆر خانووی نیشتەجێبوون لە دەوروبەری ئەم پەرستگایە ئاگرینەدا ھەبووبێت. ڕەنگە زەوییە بەپیت و ئاوماڵشتی دەوروبەری پەرستگای ئاگرەکە تەرخانکرابن بۆی.

ئەم پەرستگایە ئاگرینە چوار دەروازەی ھەیە کە ڕووی لە چوار ئاڕاستەی سەرەکییە و ھاوشێوەی پەرستگای ئاگری ساسانییە لە شاری قەسری شیرین. لەبەردەم پەرستگای ئاگری ئاماژەپێکراو و لەناو ڕووباری "گەنگیر"دا، بەردێکی بەرز ھەیە کە بەرزییەکەی نزیکەی ١٢ مەتر و تیرەکەی ٦ مەتر دەبێت، کە زۆر سەرنجڕاکێشە. بەردێکی دیکە کە بەرزییەکەی کەمترە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئەوەوە، کە بەھۆی ھۆکارەکانی وەرینی زەویەوە مەیل کراوە.ئیلام لە سەرەتاوە تا ڕووخانی بنەماڵەی قاجاری دوکتور مورتەزا ئەکبەری

 تاقی شیرین و فەرھاد: 
ژیان لە شاری ئەیوان مێژوویەکی دوور و درێژی ھەیە. بەپێی بەڵگەنامە مێژووییەکان، پێش ئیسلام شاری ئەیوان بە ئاریۆمان یان مەسبەندان ناسرابوو و چەندین شوێنەواری مێژوویی ھەبووە کە ھەموویان ئاماژەن بۆ دێرینییەکەی.

 ناوچەی ڕەنو:
ناوچەی ڕەنو ناوچەیەکی نێوان شاری ئیلام و شاری ئەیوانە کە چەندین شوێنی سەرنجڕاکێشی سروشتی و شوێنی کات بەسەربردنیان تێدایە.

 گوندی شاشاێڵ:
لە نێو ناوچە دیمەندار و جوانەکانی دیکەی شارستانی ئەیواندا، گوندی شاشاێڵ ھەیە کە کەشوھەوایەکی خۆش و سروشتێکی سەوز و جوانی ھەیە، کە دەکەوێتە حەوت کیلۆمەتر لە شاری ئەیوان و لە ڕووی شوێنە گەشتیارییەکانیشەوە بە تایبەت لە وەرزی بەھار و ھاویندا بەھۆی سەوزاییەوە سروشت، ھەمیشە پێشوازی لە گەشتیاران دەکات، زۆربەیان خەڵکی ناوچە جیاوازەکانی پارێزگای ئیلام و پارێزگاکانی دیکەی ئەو وڵاتەن.

ئەم ناوچەی کات بەسەربردنە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای شاری ئیڤان و لە بناری چیای شێرێ زۆڵ و لە ڕووی ھەمەجۆریی و ڕووەکی و ھەبوونی باخ و کێڵگەی برنجەوە، دیمەنێکی جوان پێشکەش بە گەشتیارانی سروشت دەکات کە چاوی ھەموو بینەرێک سەرسام دەکات.

ھاتنەدەرەوەی کانیاوەکان لە دڵی شاخەکە، پارکە سروشتییەکان، باخەکانی میوە و بوونی درەختی میوەی کێوی وەک تووتڕک لە دەوروبەری ئەم گوندە سەوزە وایکردووە کە ببێتە شوێنێکی گەشتیاری بۆ زۆرێک لە گەشتیارانی نەورۆز.

یەکێکی تر لە جوانییە سەرنجڕاکێشەکانی ئەم گوندە، نیشتەجێبوونی باڵندە کۆچبەرەکانە، لەوانە ئەو لەق لەقە جوانانەی کە لەسەر دارە بەرزەکانی گوندەکە ھێلانە دەکەن.

 دانیوک:
دۆڵێکی جوان و شاخاوی ئەم دۆڵە یەکێکە لە جوانترین و گەورەترین دۆڵی زنجیرە چیای شەری زۆڵ کە دەکەوێتە ١٥ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژئاوای شاری ئەیوانەوە. ئەم دۆڵە ناوەندێکی زۆر جوانی کات بەسەربردنی ناوچەکەیە بە سروشتی دارستانەکانیەوە و کانییەکی گەورەی ئاوی تێدا دەڕژێت.

 تاڤگەی حەوت قەلوی پێلیا:
یەکێکی دیکە لە شوێنە سەرنجڕاکێشە سروشتییەکانی شارستانی ئەیوان تاڤگەی حەوت قەلوی پێلیایە. بە پانایی ٢٥ مەتر و ٧ تا ٩ شەقاری ئاو کە تەنیا دەرکەوتنێکی بچووکی جوانی تایبەتی ئەم خاکەیە، ناوچەیەکی پاک و کەم ناسراوە کە تەنانەت زۆربەی خەڵکی پارێزگای ئیلامیش بێ ئاگان لە بوونی ئەم شاکارە سروشتییە.

 ئابووری 
 پیشەسازی و کانەکان 
لەم شارەدا کانگای خەڵوز (قیر) و گەچ و لم ھەیە کە زۆربەیان لە دەوروبەری ڕووباری گەنکیرن. لە نێو گرنگترین کارە دەستییەکانی شارستانی ئەیوان، دەتوانین ئاماژە بە بونیادنانی جاجیم، فەرش و فەرشی ڕیلیف، فەرشی فلۆف و ئاوریشم، پەردەی ڕەش، و ھتد بکەین. جاجیم (شەپۆل) بونیادنانیش لەم شارستانەدا زۆر بەناوبانگە، کە بۆ جوانکردنی ماڵ بەکاردێت و زیاتر لەلایەن پیاوانەوە دروستدەکرێت و کەرەستەکانی بریتین لە خوری یان موو.

 کشتوکاڵ 
ئابووری ئەیوان لەسەر بنەمای کشتوکاڵ و ئاژەڵدارییە. ئاوی کشتوکاڵی لە ڕووبار و بیرە قووڵەکانەوە دابین دەکرێت و بەرھەمە کشتوکاڵییەکانی بریتین لە: گەنم، جۆ، سڵق، گەنمەشامی، پەتاتە، ھەرمێ، ھەنار، ترێ، ھەنجیر، قەیسی. بەرھەمە کشتوکاڵییە بەناوبانگەکانی بریتین لە تەماتە و ترێی ڕەش.

 ڕووەکی دەرمانی 
لە بەرزایی و دەشتەکانی ئەیوان، جۆرەھا ڕووەکی بە تایبەتمەندی دەرمانی ناسراو دەڕوێن، کە دەتوانرێت بەم شێوەیە ئاماژەی پێبدرێت: گوڵە چەرمێ (بەیبون)، گوڵی زمانی گا، چەقچەق، بەڕەزا، گایەمە، چیمەنی مار، مورت، شەوەن، سوسنبر، گوڵە تیون، کەویرە.

 ڕووەکی خۆراکی 
کەنگر، خارچگ (قارچک)، تووڵیە(تۆڵەکە)، پاقازە(لێشرێ)، سەڵمانە(سمرکە)، پیوشگ، شنگ، کیوز، وەنگی، چەورگی(خەرتەلە)، ھەپوولک(گێلاخە)، ھەڵەڕەزگی، دگانتێژکەرە(پەڵپینە)، چاوبازە، گاپەنام.

 ڕووەکی بۆنخۆش و بەھارات 
ھەزوە(بۆخۆشکە)، ئاڵەتی کێوی، چەویر.

 ڕووەکی پیشەسازی 
گون، شیرین بەیان.

 کاری دەستی و پۆشاک 
لە نێو گرنگترین کارە دەستییەکانی شارستانی ئەیوان، دەتوانین ئاماژە بە بونیادنانی جاجم، فەرش و فەرشی باریک، فەرشی فلۆف و ئاوریشم، چادرێکی ڕەش، و ھتد بکەین. جاجیم (شەپۆل) بونیادنانیش لەم شارستانەدا زۆر بەناوبانگە، کە بۆ جوانکردنی ماڵ بەکاردێت و زیاتر لەلایەن پیاوانەوە دروستدەکرێت و کەرەستەکانی بریتین لە خوری یان موو.

 پۆشاک:
جل و بەرگی خەڵکی ئەم شارستانە ھاوشێوەی ناوچە کوردنشینەکانی تر شەڕواڵی کوردی(ڕانک یان جافی) بۆ پیاوان دەگرێتەوە. لەم ساڵانەی دواییدا مەیلی بەکارھێنانی بەرگی چاکەت و پانتۆڵ لە نێو گەنجاندا زۆر بە کاردێت. جل و بەرگی ژنانی کورد ھەمیشە لەلای ژنانی گوندەکان جێی بایەخ بووە و لە نێو گەنجانیشدا بەزۆری لە ئاھەنگەکاندا زیاتر بەکاردێت.

 سەرچاوەکان 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی شارستانی ئەیوان
پۆل:شارەکانی ئێران
پۆل:شارەکانی پارێزگای ئیلام
پۆل:شارەکانی کوردستان
پۆل:شارەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان