قەزای کۆیە

{{زانیاریدانی نیشتنگە
| ناو			=  قەزای کۆیە
| ناوی_فەرمی	           =  ''| ناوی_خۆماڵی		=  
| زمانی_ناوی_خۆماڵی	=  
| ناوەکانی_تر		=   
| جۆری_نیشتنگە		=     قەزا| وێنە		     =  
| شرۆڤەی_وێنە		= وێنەی سەرەوە:نەخشەی قەزای کۆیەوێنەی خوارەوە:نەخشەی کارگێڕی قەزای کۆیە و قەزای تەقتەق
| وێنەی_ئاڵا		= 
| قەبارەی_ئاڵا	    =  300px
| وێنەی_مۆر		= 
| قەبارەی_مۆر		= 
| وێنەی_نیشان		= 
| قەبارەی_نیشان		= 
| ناسناو		= 
| دروشم			= 

| وێنەی_نەخشە  = 
| قەبارەی_نەخشە  =200px
| شرۆڤەی_نەخشە  = قەزای کۆیە| دەرزیی_نەخشە  = 
| ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە            = 
| شوێنی_ناونیشانی_دەرزیی_نەخشە   = top
| قەبارەی_دەرزیی_نەخشە          = 270px
| شرۆڤەی_دەرزیی_نەخشە      = 
| بەرزونزمیی_دەرزیی_نەخشە           = 1
| پۆتانەکان              = 
| دەرزیی_دیاریکردنی_پۆتانەکان =

| جۆری_دابەشکراو	= وڵات
| ناوی_دابەشکراو	= 
| جۆری_دابەشکراو١	= ھەرێم  
| ناوی_دابەشکراو١	= ھەرێمی کوردستان  
| جۆری_دابەشکراو٢	= پارێزگا  
| ناوی_دابەشکراو٢	= ھەولێر
| جۆری_دابەشکراو٣	= مەڵبەند 
| ناوی_دابەشکراو٣	= کۆیە 
| جۆری_دابەشکراو٤	=   
| ناوی_دابەشکراو٤	=   

| سەردێڕی_دامەزران	= بوون بە قەزا
| ڕێکەوتی_دامەزران	= ١٩١٨
| سەردێڕی_دامەزران١	= 
| ڕێکەوتی_دامەزران١	= 
| سەردێڕی_لەناوچوون	= 
| ڕێکەوتی_لەناوچوون	= 
| دامەزرێنەر		= 
| ھۆکاری_ناونران	= 

| پەراوێزەکانی_دەسەڵات	= 
| جۆری_دەسەڵات		= 
| حیزبی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک		= 
| ناوی_سەرۆک		= 
| سەرناوی_سەرۆک١        = 
| ناوی_سەرۆک١	   = 
| سەرناوی_سەرۆک٢        = 
| ناوی_سەرۆک٢	   = 

| سەرجەمی_ڕووبەر_بە_کم٢	= ٢٠٥٠
| ڕووبەری_وشکایی_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_بە_کم٢	= 
| ڕووبەری_ئاو_لەسەددا	= ١
| ڕووبەری_شاری_بە_کم٢	=       
| ڕووبەری_لادێیی_بە_کم٢	= 

| بەرزایی_بە_م			=  ٦٢٠         
| بەرزترین_بەرزایی_بە_م		= 
| نزمترین_بەرزایی_بە_م		= 

| ژمارەی_دانیشتووان		=  ١١٠،١٧٢
| دانیشتووان_لە			= ٢٠٢٥
| چڕیی_دانیشتووان_بە_کم٢		= 
| مەزندەی_دانیشتووان		= 
| مەزندەی_دانیشتووان_لە	= 
| دانیشتووانی_شاری		= 
| چڕیی_دانیشتووانی_شاری_بە_کم٢	= 
| دانیشتووانی_لادێیی	= 
| چڕیی_دانیشتووانی_لادێیی_بە_کم٢	= 
| سەرناوی_دانیشتووان		= کۆیی
| ئاگاداریی_دانیشتووان		= 

| جۆری_دانیشتووانناسی١          = زمان و ئایین
| سەرناوی١_دانیشتووانناسی١      = زمان
| زانیاریی١_دانیشتووانناسی١     = کوردی(سۆرانی) و سوریانی
| سەرناوی٢_دانیشتووانناسی١      = ئایین
| زانیاریی٢_دانیشتووانناسی١     = ئیسلام(سوننە) و مەسیحی
| سەرناوی٣_دانیشتووانناسی١      = ب پ م(٢٠١٧)
| زانیاریی٣_دانیشتووانناسی١     =  ٠٬٧٥٨ · ٢٦مین

| کاتناوچە١		= ناوچەی کاتی
| جیاوازی١_لە_utc	= +٣:٣٠
| کاتناوچە١_DST		= ھاوین
| جیاوازی١_لە_DST	= +٤:٣٠

| جۆری_کۆدی_پۆستە	= 
| کۆدی_پۆستە		= 
| جۆری_کۆدی_پۆستە٢	= 
| کۆدی_پۆستە٢		= 
| جۆری_کۆدی_ناوچە	= تەلەفۆن
| کۆدی_ناوچە		= ٠٠٩٦٤

| وێبگە		= 
| پەراوێزەکان		=
}}


قەزایەی کۆیە خاوەن پێگەیەکی جیۆگرافی گرنگە لەسەر ئاستی عیراق و کوردستاندا. بە دوو چیای خنجیلانە دەورەدراوە. ئەوانیش چیای «باواجی» کە بەرزیەکەی ١٢٦٠ کم و چیای «ھەیبەت سوڵتان» کە بەرزیەکەی ١٠٩٢ کم لە رووی ئاستی دەریاوە دەبێت. دەگوترێت کە مێژووی دروستبوونی شاری کۆیە، بۆ  دەگەڕێتەوە بۆ گوندی ئاسکی کۆیە  و پێی گوتراوە ئەسکی کۆ (بە تورکی بە واتای کۆنەگوند دێت)، بەڵام دواتر خەڵکەکە ڕوویان لە حەمامۆک کردووە کە خاوەنی سەرچاوەی ئاوی زۆرە و بەو ناوچەیش گوتراوە کاولە کۆ. دواتریش لە شوێنی ئێستای کۆیە جێگیربوون ودەوڵەتی عوسمانی لێ پاش نەمانی میرنشینی بابان و سۆران ئیدارەیەکی فەرمی لێ دامەزراندووە و ناوی ناوە (کۆی سنجاق) سنجاقیش یەکەیەکی ئیداری بوو لە دەوڵەتی عوسمانی.

کۆیە زیاتر لە ٨٠ شوێنەواری ھەیە لەوانە: خرابە، کلێسە، قەڵای شیلە، ئەسکی کۆیە، گوبتەپە، سکتای قەیسەری، باواجی، سماقۆڵی میرسەید، چنارۆک و حەمامۆک. بۆیەکەمین جاریش بە فەرمی لە ساڵی ١٨٨٥ قوتابخانە لەو شارەدا دامەزراوە. لەساڵی ١٩١٨ کۆیە کراوە بە قەزا.  لەساڵی ١٩٨٨ لەژێر وەک کاردانەوەیەک دژی بزاڤی بڵاوی پێشمەرگە، حکوومەتی عێراق کۆیەی لە قەزا بچوککردووەتەوە و کردی بە ناحیە، بەڵام دوای  ساڵی ١٩٩١ جارێکی تر حکوومەتی ھەرێمی کوردستان کۆیەی کردەوە بە قەزا.

 ناوی کۆیە 
لە بارە ی بنچینە ی ناوی کۆیە بیر و بۆچونی جیاواز ھە یە،  کەریم شارە زا دە ڵێت ئە و ناوە لە بنەڕەتدا لە (کۆ)وە ھاتووە بەبێ ھیچ پاشکۆیەک  کە بە واتای کۆمەڵە خەڵکێک دێت لە ناوچەیەکدا کۆبوونەتەوە، شاری کۆیەش کە سە نتەری کارگێڕی قەزاکەیە لە دامێنی زنجیرە شاخەکانی ھە یبەت سوڵتان و باواجی دا ھەڵکەوتووە.(کریم شارزا، لمحة عن تآریخ کویسنجق و ا نحائھا، مجلة زاگروس، العدد(١)، وزارة الثقافة، مطبعة وزارة الثقافة، أربیل، ١٩٩٧، ص٣٣) ھە ندێکی ترپێیان  وایە عوسمانییە کان (ئالاَ- سنجق) ی پێغە مبە ریان (د. خ) لە گە ڵ خۆیان ھێناووە تە کۆیە  و لە سە ر قە ڵای (قووچ پاشا) چەقاندوویانە  لە پێشدا ناوی (کوثار) بووە  لە بەر بەیداغەکە ناویان ناوە کویسنجق(طاھر احمد حویزی، مێژووی کۆیە، بە رگی یە کە م، چاپخانە ی (الوفاْ) بغداد، ١٩٦٢، ل٢٢)  بەڵام وەک دیارە کە ئە م ناوە دە گەڕێتەوە بۆ سەردەمی  عوسمانیەکان. بە بۆچوونی (مە سعود محە مە د) یش  مێژووی ناھوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ پێش سەردەمی عوسمانیەکان بۆ بە پشتبەستن بە کتێبی (ئەزکاری) ئیمامی نە وەوی  کە پێش ھاتنی عوسمانیەکان بۆ ناوچەکە لە لایەن یەکێک  بە نێوی (خضر بن  عمر کویسنجقلی) کۆپی کراوە و  للە کۆتایی  ناوی خۆی نوسیووە بۆیە بە دووری نازانێت  ئە م ناوە  بگەرێتە وە بۆ سەردەمێکی دوورتر.(جمال بابان، اصول  اسماء  المدن  والمواقع العراقیة، مطبعة الاجیال، بغداد، ١٩٨٩، ص٢٦٧)

 ناودارانی کۆیە 
کەسایەتیی شۆڕشگێڕ
 عەلی مەولود داربەسەری ساڵی ١٩٢٣–١٩٧٤ لەناوپردان ناوچەی حاجی ئۆمەران بە ھێرشی ئاسمانی فڕۆکەکانی بەعس شەھید بوو، تا ئێستاش گۆڕەکەی نادیارە.https://www.regaykurdistan.com/index.php/wtar/28342-2020-07-05-14-28-16 
ھونەرمەندان
مام سێوە (مەقام بێژ)، تایەر تۆفیق (گۆانیبێژ)، رۆستەم ئاغالە (شێوەکار)، باکووری. پوتە (برای سێوە بووە). حەنیل. مەتیعەبدوڵای قادرۆکێ. ئۆمەری حەمەدی خاڵی. عەبدوڵای خاڵی، حەمەدی لیلەی، مستەفای ئۆمەری  قالەی کەمەندی، قادری ئۆ مەری قالەی کەمەندی، دەروێش حەمیدی قالەی، مام تەھای خەلیلی، حەمەدی گار فێنی قادری حەمەدی، مەلا ئەسعەد. حەمەدەمین عەباس.
شاعیران
حاجی قادری کۆیی (١٨١٧-١٨٩٧) , مەلای گەورە (١٨٧٦-١٩٤٣),  دڵدار (نوسەری ھۆنراوەی ئەی رەقیب ,١٩١٨-١٩٤٨)، قوبادی جەلیزادە. دڵزار. عەونی. دلێر. ئەختەر. عاسی. وەردی. سامی عەوداڵ. خادیم. ڕۆستەم. تایەر حەوێزی. حاجی مەلا عەبدوڵای جەلیزادە. مەلا محەمەدی کۆیی جەلیزادە. مەنفی ونیھانی. لامیع. جەلال جۆبار. مە جید ئاسینگەر. کەمال غەمبار، وەستا حمد امین نەجار.

 رووداوە گرینگەکان 

 زانکۆی کۆیە 
کۆیە ئێستا زانکۆیەکی لێیە بە ناوی زانکۆی کۆیە، کە لە ڕێکەوتی ١١ \١٠\٢٠٠٣ دامەزراوە لەوکاتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو گەشەیکردووە. ژمارەی بەشەکانی زیادیکردووە بۆ ٣٤ بەش. لەساڵی ٢٠١٠ زانکۆی کۆیە پێکھاتەی خۆی گۆری لەسیستەمی کۆلیجەوە بۆ فاکەڵتی بەمەبەستی پێشکەوتنی زانکۆو ھاوشێوەبونی لەگەل سیستەمی نوێی زانکۆ پێشکەوتوەکانی جیھان. یەکێک لەتایبەتمەندیەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لە کەمپی زانکۆ کەبەشە ئەکادیمیەکانی زانکۆ و بەرێوەبەرایەتیەکان وخوێندکاران و ستافی دابینکردنی پێداویستیەکان لەخۆدەگرێ. لەھەرە تایبەتمەندیە گرنگەکانی زانکۆی کۆیە بریتیە لەو گەشە خێراو بەرچاوەی کە بەخۆیەوە دەبینێ بە بەراورد لەگەڵ زانکۆکانی تری کوردستان. زانکۆی کۆیە خاوەنی ھەندێ بەشی زانستی وئەندازیارییە کە دەگمەنن لەزانکۆکانی تری کوردستان وعێراق و ئەو بەشانە تەنھا لە زانکۆی کۆیە ھەن  کە بریتین لەبەشەکانی ئەندازیاری نەوت وئەندازیاری جیۆتەکنیک و ئەندازیاری کیمیایی و دەرونزانی پزیشکی مایکرۆ بایەلۆجی). لەگەڵ چەندین بەشی تر کە پیک دیت لە زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتیەکان کە پیک دیت لە بەشەکانی  قانون _ گارگێری و ئابوری_ شریعە  ھەروەھا  زمانی ئینگلیزی وە  پەروەردە پیک دیت لە بەشەکانی مێژوو _ جوگرافیە _ کوردی _ عربی _ وەرزش _ زانستەکان پیک دیت لە  بایۆلۆژی _ کیمیا_ فیزیاء _ماتکاتیک لەگەڵ چەند بەشێکی تر[بەستەری زانکۆی کۆیە] 

 قشلەی کۆیە 
ئەم قشلەیە دەکەوێتە ناو سەنتەری شارۆچکەی کۆیە بەلای رۆژئاوای دا، لەسەر بەرزایەک (گردێکی پان) کە رووبەری لە ٢٤٠٠ م چوار گۆشە زیاترە. رووی دەرەوەی لە شێوەی قەڵا دروستکراوە و لە ھەر چوار لادا قوڵەی شەڕ و بەرگری بۆ دانراوە. لە ھەندێک شوێن بینایەکە دوو نھۆمە. لە بەشێکی مۆزەخانەی کۆیە دانراوە. لە لایەکی تر گەلەری ھونەری ھەیە، لەسەردەمی عوسمانیەکان دروست کراوە.

 ناحیەکان و گوندەکان 
کۆیە لە سەرەتای پێکھاتە ئیداریەکانی دەوڵەتی عوسمانی قەزایەک بوو سەر بە سنجاقی شارەزوور (کە ناوەندەکەی کەرکووک بوو) و لە ساڵی ١٨٩٣ و ١٨٩٥ز شەقڵاوە  ناحیەیەکی سەر بەو قەزایە بوو.  لە پاش جەنگی جیھانی یەکەم و درووستبوونی دەوڵەتی نوێی عیڕاق ھەولێر لە کەرکووک جیاکراوەو کرا بە لیوایەکی تایبەت و کۆیە بوو بە قەزایەکی سەر ھەولێر.سالنامە دولت علیە عثمانیة سنة ١٣٣٠ ھــ، استانبول، ص ٨٠٣.
قەزای کۆیە لە پێنج ناحیە و ١٩٠ گوند پێکھاتووە.[www.hawlergov.org/ku/region.php?id=١٣٣٠٧٥٨٧٥٤ قەزای کۆی - ماڵپەڕی پارێزگای ھەولێر]

 ناحیەی ئاشتی؛ ٢٢ گوند، گرینگترینیان گوندی خەرابە و کاولان و بۆگد و کورداوا.
 ناحیەی سکتان؛ ١٢ گوند، گرینگترینیان سکتان و نازەنین.
 ناحیەی سێگردکان؛ ١١ گوند
 ناحیەی شۆڕش؛ ٥١ گوند، گرینگتریتیان گوندی دێگەڵە و بانی ماران

 بەستەری تایبەت 
 سایتی چنارۆک 
 سایتی زانکۆی کۆیە'''

 سەرچاوەکان 

پۆل:قەزاکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:قەزاکانی عێراق
پۆل:کۆیە