بەڕازیل

بەڕازیل (بە پورتوگالی: Brasil)، بە فەرمی کۆماری بەڕازیلی فیدراڵ (بە پورتوگالی:República Federativa do Brasil)  وڵاتێکە کە لە کیشوەری ئەمریکای باشوور ھەڵکەوتووە.

برازیل گەورەترین وڵاتەکانی ئەمریکای باشوورە لەڕووی دانیشتووان و ڕووبەرەوە و، تەنھا وڵاتی ئەمریکای باشوورە کە بە زمانی پورتوگالی قسەی تیادا دەکرێت. بە پێنجەمین وڵات دادەنرێت لەڕووی ڕووبەرەوە لەسەر ئاستی جیھان. بە بەرھەمھێنانی قاوە و شەکر و کحوول و سۆیا و کانزا بەناوبانگە. لە باکوورەوە سنووری لەگەڵ گۆیانا و سۆرینام و گۆیانای فەڕەنسی و ڤەنزوێلا دا ھەیە، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ کۆڵومبیا و پیرۆ، لە باشوورەوە لەگەڵ بۆلیڤیا و پاراگوای و ئارجەنتین و ئوروگوای. لە ڕۆژھەڵاتەوە کەناری ئاتڵانتی. برازیل وڵاتێکی ئابووربەھێزە بە جۆرێک کە بە پلەی دەیەم دێت لە لیستی وڵاتانی جیھاندا بەپێی داھاتی ساڵانە. ھێڵی ئیستیوا بە ناویا دەچێ و بەشێکی زۆری ڕووباری ئەمازۆنی تیادا تێ دەپەڕێ لەبەر ئەمەش زەوییەکەی پڕە لە دارستانی ئیستوایی و ناوچەی کشتوکاڵیی تێدایە.

 چاوگی ناوەکە 
دوای توێژینەوەیەک کە پرۆفیسۆر ئەدێلینۆ ئەزفادۆر کردوویەتی گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە وشەی (برازیل) لە زمانی کێلتییەوە ھاتووە و لەوەیشە لە سەرچاوەیەکی فینیکییەوە وەرگیرابێت. لەسەردەمی ئیمپراتۆرییەتی برازیلدا بە ناوی درەختی (باو برازیل) ئەم ناوە ناسراوە و بەسراوەتەوە بە درەخت بە واتای داری برازیل کە جۆرە درەختێکە لە بەڕازیل گەشە دەکات و بەلای ڕەنگی سووردا دەچێت کە ھەناردە دەکرا بۆ ئەورووپا بۆ دروستکردنی بۆیە بەکار دەھات.

لە ساڵی ١٩٦٧ لە سەردەمی دەسەڵاتداریی سوپا ناوەکە گۆڕدرا بۆ کۆماری فیدراڵی بەڕازیل و تاکوو ئەمرۆش ھەر ئەو ناوە بەکار دەھێنرێت.

 مێژوو 

 جوگرافیا 
بەرزایییەکانی گۆیانا سنووری سروشتی پێک دەھێنێت بۆ وڵاتی بەڕازیل لەگەڵ ھەردوو وڵاتی ڤەنزوێلا و گۆیانا.

 شوێن 
بەشی ڕۆژھەڵاتی ئەمریکای باشوور پێک دەھێنێت. بەڕازیل پێنجەمین وڵاتی جیھانە لەڕووی ڕووبەرەوە و، نزیکەی نیوەی کیشوەرەکە پێک دەھێنێت و سنووری لەگەڵ ھەموو وڵاتەکانی ئەمریکای باشووردا ھەیە جگە لە چیلی و ئیکوادۆر.

 دانیشتووان 
 کێشە کۆمەڵایەتییەکان 
ولاتێکی ھەژارن وای کردووە کار بکاتە سەر کێشەی کۆمەڵایەتییەکانی ئەو شوێنە.

 چاند 
 زمانەکان 
 زمانەکانی دانیشتووە ڕەسەنەکان و پەنابەران 
 ڕامیاری 
 گەشتوگوزار 
لە ساڵی ٢٠٠٥ نزیکەی ٥ ملیۆن گەشتیار سەردانی بەڕازیلیان کردووە، داھاتی گەشتیاریی بەڕازیل ساڵانە ٤ ملیار دۆلاری ئەمریکییە و، ڕیزبەندیی ویلایەتەکانی بەڕازیل بەپێی زۆریی گەشتیاران کە ڕووی تێ دەکەن بەم جۆرەیە: ڕیۆ دی جانیرۆ ٣٤٫٧٪، سنتاکاتارینا ٢٥٫١٪، بارانا ٢٠٫٣٪، ساوپاولۆ ١٦٪، پاھایا ١٥٫٥٪.

 چالاکیی دانیشتووان 
 سەرڕوو 
 ھەرێمی ئەمازۆن 
 ھەرێمی باکووری ڕۆژھەڵات 
 ھەرێمی فەلاتی ناوەڕاست و خواروو 
 ئابوور 
 چالاکیی ئابووری 
 کشتوکاڵ لە برازیل 
 ئاشپەزیی برازیلی 
 موزیکی برازیلی 
 گواستنەوە 
 گواستنەوەی ئاسمانیی 
 گواستنەوەی ئەردی 
 وەرزش 
تۆپی پێ گرینگترین وەرزشە لە بەڕازیل. ھەڵبژاردەی تۆپی پێی بەڕازیل بە یەکێک لە باشترین ھەڵبژاردەکانی جیھان دادەنرێ و پاڵەوانی پێنج جامی جیھانییە. چەند وەرزشێکی تریش ھەن کە گرینگییەکی تایبەتییان پێ دراوە لە برازیل وەکو باسکە، بالە، وەرزشی ئازاد، تۆپی پێی ناوھۆڵ و، وەرزشی دیکە.

ھەروەھا بەڕازیل پێشوازیی لە چەند بۆنەیەکی وەرزشی کردووە: لە ساڵی ١٩٥٠ جامی جیھانی لە بەڕازیل ئەنجام درا، واش بڕیارە جامی جیھانیی ٢٠١٤ ھەر لەوێ ئەنجام بدرێ. بۆ یەکەم جاریش یارییە ئۆڵومپییەکان لە بەڕازیل ئەنجام دەدرێت دوای ئەوەی شاری ڕیۆ دی جانیرۆ ھەڵبژێردرا لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٩ بۆ ئەنجامدانی یارییە ئۆڵومپییەکانی ٢٠١٦.

 بۆنە فەرمییەکان 
 ڕێکەوت ناو تێبینییەکان ١ی کانوونی دووەم سەرەتای ساڵی زایینی - ٢١ نیسان پشووی تیرادینتیس وەک ڕێزگرتنێک لە شۆڕشی میناس گیرایس لە ساڵی ١٧٨٩ دژی پورتوگالییەکان ١ی ئایار جەژنی کرێکاران بۆ ڕێزلێنان لە کرێکاران ٧ی ئەیلول جەژنی ڕزگاری ڕزگاری برازیل لە داگیرکردنیی پورتوگالی ١٢ی تشرینی یەکەم (نوسا سینھورا اباریسیدا) ٢ی تشرینی دووەم ڕۆژی مردووان بۆ سەردانی گۆڕەکان ١٥ی تشرینی دووەم ڕاگەیاندنی کۆمار بە بۆنەی بوونی برازیل بە کۆمار لە ئیمپراتۆرییەتەوە. ٢٥ی کانوونی یەکەم جەژنی لە دایکبوونی مەسیح ئاھەنگی لە دایکبوونی مەسیح
 چەند بۆنەیەکی دیارینەکراویش ھەیە وەکو بۆنەی کەرنەڤاڵ و ڕۆژی مردنی مەسیح و جەژنی ھێلکەی سوور.http://www.ayam-alotal.com/holidays_2009_730.htm

 ولایەتە برازیلییەکان 
وێنۆک|ولایەتە برازیلییەکان

ناوی ویلایەتەکەھێمای ویلایەتەکەپایتەختشوێن١ ئاکریAC ڕیو برانکوباکوور٢ئەلاگواسALماسایوباکوور٣ئاماباAPماکاباباکوور٤ئەمازۆنAMماناوسباکوور٥باھیاBAسالڤادۆرڕۆژھەڵاتی باکوور٦سیاراCE ڤۆرتالیزاڕۆژھەڵاتی باکوور٧ئیسپیرینتۆ سانتۆESڤیتۆریاڕۆژھەڵاتی باکوور٨گویاسGOگویانیاناوەڕاستی ڕۆژھەڵات٩مارانھاوMAساولوێزڕۆژھەڵاتی باکوور١٠ماتۆ گرۆسۆMTگویاباناوەڕاستی ڕۆژاوا١١ ماتۆ گرۆسۆ دۆسۆلMSکامبۆ گراندیناوەڕاستی ڕۆژاوا١٢میناس گیرایسMG بیلۆ ھۆرۆزنتیڕۆژاوای ڕۆژھەڵات١٣پاراPAبێلێم باکوور١٤بارایباPBجواو بیسواڕۆژھەڵاتی باکوور١٥باراناPRکوریتینباباشوور١٦بیرنامبوکوPEڕیسڤیڕۆژھەڵاتی باکوور١٧پیاویPIتێرێسیناڕۆژھەڵاتی باکوور١٨ڕیۆ دی جانیرۆRJڕیۆ دی جانیرۆڕۆژھەڵاتی باکوور١٩ڕیۆ گرادنی دونۆردیRNناتالڕۆژھەڵاتی باکوور٢٠ڕیو گراندی دوسولRSبۆرتۆ ئالێگریباشوور٢١ڕۆندۆنیاROپۆرتۆ ڤێلۆباکوور٢٢ڕواریماRRبواڤیستاباکوور٢٣سانتا کاتاریناSC فلۆڕیانۆبۆلیسباشوور٢٤ویلایەتی ساوپاولۆSPساوپاولۆڕۆژھەڵاتی باکوور٢٥سیرگیبیSEئاراکاجۆڕۆژھەڵاتی باکوور٢٦ تۆکانیتسTOبەلمسباکوور٢٧برازیلیاDF برازیلیانیوەی ڕۆژاوایی

 ئەمانەش ببینە 
 سنووری بەڕازیل-پێروو

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 

*
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٨٢٢
پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای لاتینی
پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باشوور
پۆل:نەتەوەکانی ئی ٧
پۆل:کۆمارە دەستوورییە فیدراڵییەکان
پۆل:نەتەوەکانی جی ١٥
پۆل:ئەو وڵاتانەی تازە پیشەسازی دەکەن
پۆل:کۆمارەکان