مەغریب

مەغریب، بە فەرمی شانشینی مەغریب (بە عەرەبی: المملکة المغربیة) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ڕەباتە.

 ئایین 

 ناونان 
لە سەدەی یەکەمی پێش زایین، بەربەرەکان شانشینێکیان لە کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاست دامەزراند، کە بە شانشینی مۆریس ناسرابوو، لە پێوەندی لەگەڵ وشەی ماورۆس ( بە یۆنانی : Μαύρος)، کە بە واتای ڕەش دێت.  ئەم شانشیینە ساڵی ٤٠ دابەش بوو بەسەر تانجەری مۆریتانیا لە باکووری مەغریب و مۆریتانیای قەیسەری لە باکووری جەزائیر، Richard J.A. Talberts, Barrington Atlas of the Greek and Roman World - p. 457 ئێستا ئەم ناوە بۆ کۆماری ئیسلامی مۆریتانیا بەکاردەھێنرێت. انظر ويكي مصدر: دستور موريتانيا220x124px|thumb|left|ناوی "دەوڵەتی مەغریب" شانبەشانی ناوی "ئیمپراتۆریەتی بەڕێز-الإمبراطورية الشريفة" وەک لە ٢٥ سانتیمی مەغریبیدا بۆ ساڵی ١٩٢٤.

دواتر ئەم وڵاتە بە عەرەبی بە مەغریبی ئەقسا ناونرا  چونکە خەڵکی جیهانی کۆن پێیان وابوو خۆر لە ژاپۆنەوە هەڵدێت ( بە زمانی چینی نیهۆن: شوێنی خۆرهەڵاتن ) Nussbaum, Louis Frédéric et al. (2005).  و لە شانشینی مەغریب ئاوا دەبێت ( بە عەرەبی بەناوی المغریب واتە: شوێنی خۆرئاوابوون ). "موضع غروب الشمس.  لە کاتێکدا وڵاتەکە ناوەکەی بە زمانە ئەورووپییەکان لە وشەی لاتینی Morroch ( بە لاتینی : Morroch) وەرگرتووە، کە وەرگێڕانی ناوی Marrakesh. 

ھەندێک جار بە ناوێکی پەیوەست بە پایتەختەکەیەوە ئاماژە بە وڵاتەکە دەکرا: وەک “ تەنجەری مۆریتانیا ”، کە پایتەختەکەی تەنجەر بووە, هەروەها “شانشینی مەراکش” و “شانشینی فەز” لە پەیوەندی لەگەڵ پایتەختە ناسراوەکانی ئەو کاتەدا, و پەیماننامە و بەیاننامە نێودەوڵەتییەکان لەلایەن سوڵتانەکانی مەغریبەوە واژۆ دەکران، ھەندێکجار بە ناوی سوڵتانی مەراکش و ھەندێکجاریش بە ناوی سوڵتانی فەز. 

هاوتەریب لەگەڵ ئەوەدا و بۆ ئاماژەدان بە ناوچەی مەغریب بە گشتی، مێژوونووسانی عەرەب لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەستەواژەی “ وڵاتانی مەغریب ”یان بەکارهێناوە  لە کاتێکدا ئەوروپییەکان دەستەواژەی “ کەناری بەربەری ”یان بەکارهێناوە   بۆ ئاماژەدان بە سێ ناوچە: مەغریبی خوارەوە ( ئیفریقییە یان تونسی ئێستا)، مەغریب ئەلئەوسەت ( جەزائیری ئێستا)، و مەغریب ئەقسا (شانشینی مەغریبی ئێستایە).

 مێژوو 
زۆرێک لە پاشماوەی مرۆڤ لە ساڵی ١٩٩١ لە چیای ئیگود دۆزرایەوە، و دوای ئەوەی مێژووەکەیان بە بەکارھێنانی تەکنەلۆژیای مۆدێرن لە ساڵی ٢٠١٧ دۆزرایەوە، کە تەمەنیان بە لانیکەم ٣٠٠ ھەزار ساڵە، ئەمەش وایکردووە کە کۆنترین شوێنەواری دۆزراوی ھۆمۆ ساپیێنس بن لە جیھاندا.  

 پێش مێژوو 
مەغریب لە سەردەمی پێش مێژوودا (ئەو سەردەمەی پێش داھێنانی نووسین) یەک لە دوای یەکبوونی چەند شارستانیەتێکی زانیبوو، کە بەم شێوەیەن: شارستانیەتی ئەچێولی (٧٠٠ ھەزار ساڵ پێش زایین)، شارستانیەتی مۆستێری (١٢٠ ھەزار ساڵ پێش زایین)، شارستانیەتی ئاتێریا (٤٠ ھەزار ساڵ پێش زایین)، شارستانیەتی ئێبەرمۆری (٢١ ھەزار ساڵ پێش زایین). موقع الحكومة المغربية220x124px|thumb|left|ناوچەکانی بڵاوبوونەوەی کولتوری ئیبرۆ-مۆریس لە مەغریب و بیابانی گەورە لە باکووری ئەفریقا

لە سەردەمی بەردی ناوەڕاستدا لە نێوان ساڵانی ٢٠ ھەزار بۆ ٥ ھەزار پێش زایین، جوگرافیای مەغریب زیاتر لە ساڤانا دەچوو نەک سروشتی وشکی ئەمڕۆ. 1984 D. Lubell.  لە کاتێکدا زۆر شت لەبارەی نیشینگەکان لە مەغریب لەو ماوەیەدا نازانرێت، ھەڵکۆڵینەکان لە شوێنەکانی دیکەی مەغریب ئاماژەن بۆ زۆری دارستانەکان، کە گونجاون بۆ ڕاوچییەکان و کۆکەرەوەکانی بەرووبووم لە سەردەمی بەردی ناوەڕاست، وەک کولتوری قیبتییەکان.D. Rubella, Environmentalism and Pi Paleolithic economies in the Maghreb (c. 20,000 to 5000 B.P.), in, J.D. Clark & S.A. Brandt (eds.

لە سەردەمی بەردینی نوێدا لە ساڤانا نیشتەجێ بوو و کولتوری ڕاوچی و شوانەکان گەشەی کرد تا ناوچەکە لە ساڵی ٥٠٠٠ پێش زایین لە ئەنجامی گۆڕانکارییەکانی کەشوھەوا دەستی بە وشکبوونەوە کرد. ناوچە کەنارییەکانی مەغریب لە سەردەمی بەردینی نوێدا بەشداربوون لە دروستکردنی گۆزە، کە لەو کاتەدا لە سەرانسەری دەریای ناوەڕاستدا باو بوو. ھەڵکۆڵینە شوێنەوارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ماڵیکردنی مانگا و کشتوکاڵ و ھەروەھا دروێنەکردن لەم ماوەیەدا دەستیپێکردووە. 
 بوومەلەرزەی ٨ی ئەیلوول 

بوومەلەرزەی بەھێزی شەوی ھەینی ٨ی٩ی ٢٠٢٣ بە گوڕی ٦.٨‒٧ کە ناوەڕاستی مەغریبی ھەژاند و بووە جێی پرسیار چونکە لە ناوچەیەکدا ڕوویدا کە  لە دەیەکانی ڕابردوودا بوومەلەرزەیەکی وا بەھێزی بەخۆیەوە نەبینیبوو، ھەروەھا ئەو زیانە زۆرە مرۆیی و ماددیانەی کە یەک لە دوای یەک ڕوویاندا ئاماژەن بۆ بەھێزی ئەم بوومەلەرزەیە لە ناوچەی مەغریبی کە ناسراوە بەوەی دوورە لە پشتێنەی بوومەلەرزە.

ئێوارەی یەکشەممە ١٠ی ٩ی ٢٠٢٣ وەزارەتی ناوخۆیی مەغریب ڕایگەیاند، ژمارەی قوربانیانی ئەو بوومەلەرزەیەی کە وڵاتەکەی ھەژاندووە بۆ ٢١٢٢ کوژراو و ٢٤٢١ بریندار بەرزبووەتەوە، لەکاتێکدا تیمەکانی فریاگوزاری لە پێشبڕکێدان لەگەڵ کاتدا بۆ گەڕان بەدوای ئەگەری ڕزگاربووان.

بۆ دووەم ڕۆژ لەسەریەک ئۆپەراسیۆنەکانی فریاگوزاری بەردەوامن لەو ناوچانەی کە بەھۆی بوومەلەرزەکەوە ڕوویانداوە، بەتایبەتی ناوچە شاخاوییەکان و دوورەدەستەکان. سروشتی ناوچە زیانلێکەوتووەکان کارەکانی تیمەکانی فریاگوزاری قورس کرد بەھۆی دووری و سەختی گەیاندنی ئامێرە پێویستەکان.

ئەو بوومەلەرزەیەی کە درەنگانی شەوی ھەینی بەشێکی مەغریبی گرتەوە، وێرانکارییەکی بەرفراوانی لە شارۆچکە و گوندەکانی شانشینی مەغریبدا بەجێھێشت و دیمەنی داروپەروو و درز لە ماڵ و شەقامەکاندا دەرکەوتن لەکاتێکدا تیمەکانی فریاگوزاری بە ئەگەری دۆزینەوەی ڕزگاربوواندا دەگەڕێن.

ڕووانگەی بومەلەرزەزانی یۆرۆ-دەریای ناوەڕاست ڕایگەیاند، یەکشەممە کە دەکاتە ١٠ی ٩ی ٢٠٢٣ لە دووری ٧٧ کیلۆمەتر لە باشووری ڕۆژاوای شاری مەراکشەوە بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٤.٥ پلە بە پێوەری ڕێختەر تۆمار کراوە.https://1-a1072.azureedge.net/news/liveblog/2023/9/10/%d8%a3%d9%83%d8%ab%d8%b1-%d9%85%d9%86-%d8%a3%d9%84%d9%81%d9%8a-%d9%82%d8%aa%d9%8a%d9%84-%d8%a8%d8%b2%d9%84%d8%b2%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ba%d8%b1%d8%a8-%d9%88%d8%aa%d9%88%d8%a7%d8%b5%d9%84 https://1-a1072.azureedge.net/politics/2023/9/9/%d9%83%d9%8a%d9%81-%d8%ad%d8%b5%d9%84-%d8%b2%d9%84%d8%b2%d8%a7%d9%84-%d8%a7%d9%84%d9%85%d8%ba%d8%b1%d8%a8%d8%9f-%d9%88%d9%84%d9%85%d8%a7%d8%b0%d8%a7-%d9%83%d8%a7%d9%86

 سەرچاوەکان 

پۆل:پاشایەتییە دەستوورییەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:ئەندامانی کۆمکاری عەرەبی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئیسلامی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی عەرەبی ئاخێو
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٥٦
پۆل:مەغریب
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:مێژووی مەغریب
پۆل:دەوڵەتە ئیسلامیەکان