ڕێنێ دێکارت

ڕێنێ دێکارت (؛ ٣١ی ئازاری ١٥٩٦ – ١١ی شوباتی ١٦٥٠)"Descartes, René" (US English). Lexico. Oxford University Press. 2020. فەیلەسووف، زانستیار و ماتماتیکزانێکی فەڕەنسی بوو. زۆربەی ژینی کاریی لە کۆماری ھۆڵەنددا بەسەر بردووە.Nadler, Steven. 2015. The Philosopher, the Priest, and the Painter: A Portrait of Descartes. Princeton University Press. . نازناوی «باوکی فەلسەفەی نوێی» پێدرا و زۆرینەی گەشەی فەلسەفەی ڕۆژاوایی کە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆشدا دەیبینین، درێژەی نووسراوەکان و بیرەوەرییەکانی ئەوە. بە تایبەت کتێبی «تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم» ئێستاکەش وەک بەشی سەرەکیی خوێندن لە زانکۆکانی فەلسەفە بەکار دێت. کاریگەریی دێکارت لەسەر ماتماتیک بە ڕوونی دیارە؛ سیستەمی پۆتانەکانی دێکارت ڕێگە دەدات شێوە ھەندەسییەکان لەسەر ھاوکێشە جەبرییەکان بەیان بکرێن. دێکارت وەک باوکی ئەندازەی شیکارانە ناسراوە. ھەروا دێکارت بە یەکێک لە ئەندامانی شۆڕشی زانستیی دەزانن.

لە زۆربەی بابەتەکاندا، ڕوانگەی دێکارت جیاواز بوو لە پێشینیانی خۆی. لە «ئارەزووی ڕۆح» لە نووسراوەیەکی نوێی پێشوو، ئەوەی ئەمڕۆ بە ناوی ھەست و سۆز دەیناسین، ئەوندە بەرز ڕوانیویەتی کە خۆی لە سەربابەتی دا دەڵی: «وەک ئەوەی پێش ئەمە کەسی دیکە ھیچی لەسەر نەوتووە». زۆرێک لە بەشەکانی فەلسەفەی دێکارت کەڵکی لە سیستەمی فەلسەفی ئەرەستوو وەرگرتووە و بە شێوەیەک، زیندوو کردنەوەی ستۆیسیزمی سەدەی ١٦ی زایینی و فەیلەسووفانی وەک سەنت ئاگۆستین بووە. لە فەلسەفەی سروشتییدا لەگەل خوێندنگاکانی ئەو سەردەم لەسەر دوو خاڵی گەورە جیاوازی ھەبوو: یەکەم دژ بە شیکردنەوەی ماتێریاڵ بوو بە مادە و شێوە، دووھەم: دژی ھەرجۆرە داخوازییەکی کۆتایی بوو؛ چ ئیلاھی چ سروشتی. لە ئایینناسیدا لەسەر تاکبوونی دەسەڵاتداری خودا بۆ کردەوەی خولقاندن سوور بوو.

 کارەکان 
دێکارت دەورێکی زۆری بوو لە باوکردنی فەلسەفەی عەقڵانییەت لە سەدەی ١٧دا. دواتر باروخ سپینۆزا و گۆتفرید لایبنیتس پشتیوانییان لێکرد؛ و بە توندی لەلایەن پشتیوانانی فەلسەفەی ئەزموون ڕەخنەیان لێگیرا. ئەم سێ کەسایییەتییە ھەروا کە لە فەلسەفەدا خاوەن ڕوانگە بوون لە ماتماتیکدا پێش دەڕۆشتن و دێکارت لەگەڵ لایبنیتس ھاوکاری یەکیان دەکرد لە ماتماتیکدا. دێکارت وەک داھێنەری سیستەمی پۆتانەکانی دێکارت، ئەندازەی شیکارانە داھێنا و ڕێگەی کردەوە لە نێوان ئەندازە و جەبردا.

 نوسراوە دیارەکان 
 وتارێک لەسەر شێواز ناوی تەواوی کتێبەکە: وتارێک دەربارەی شێوازی ئەنجامدانی ھەڵسەنگاندن و گەڕان بەدوای ڕاستی لە زانستدا (ناونیشانە فەڕەنسییەکەی: Discours de la Méthode Pour bien conduire sa raison, et chercher la vérité dans les sciences).
 تێڕامانەکان لە فەلسەفەی یەکەم

وتە زۆر بەناوبانگەکەی دێکارت ئەمە بوو: «من بیر دەکەمەوە، کەواتە ھەم» (، ).This idea had already been proposed by Spanish philosopher Gómez Pereira a hundred years ago in the form: "I know that I know something, anyone who knows exists, then I exist" (nosco me aliquid noscere, & quidquid noscit, est, ergo ego sum).

 سەرچاوەکان 


پۆل:دوور لە وڵاتانی فەڕەنسی لە سوید
پۆل:سەردەمی ڕووناکبیری
پۆل:فەڕەنسییە کاتۆلیکەکان
پۆل:فەیلەسووفانی بیرکاری
پۆل:فەیلەسووفانی پەروەردە
پۆل:فەیلەسووفانی زانست
پۆل:فەیلەسووفانی سروشتی
پۆل:فەیلەسووفانی کلتوور
پۆل:فەیلەسووفە کۆمەڵایەتییەکان
پۆل:فەیلەسووفەکانی بواری زانستی کۆمەڵایەتی
پۆل:لەدایکبووانی ١٥٩٦
پۆل:مردووانی ١٦٥٠
پۆل:نووسەران بە زمانی لاتینیی سەدەی ١٧یەم
پۆل:نووسەران دەربارەی ئایین و زانست
پۆل:نووسەرانی پیاوی سەدەی ١٧یەم
پۆل:نووسەرانی فەڕەنسیی سەدەی ١٧یەم
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:نووسەران دەربارەی دین و زانست