پارێزگای دیاربەکر

پارێزگای ئامەد یان پارێزگای دیاربەکر پارێزگا و شارەوانییەکی گەورەیە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا. ڕووبەرەکەی ١٥٬١٠١ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، و ژمارەی دانیشتووانی ١٬٨٠٤٬٨٨٠ کەسە (٢٠٢٢). ناوەندی پارێزگاکە شاری ئامەدە. ئەم پارێزگایە کە زۆرینەی دانیشتووانی کوردن بەشێکە لە باکووری کوردستان.https://biruni.tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=enWatts, Nicole F. (2010). Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity). Seattle: University of Washington Press. p. 167. ISBN 978-0-295-99050-7.https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kurds-kurdistan-COM_0544?s.num=167&s.start=100

 مێژوو 
بووەتە مەڵبەندی شارستانییەتی زۆر و ناوچەکانی دەوروبەری شوێنی چەندین نەخش و نیگاری سەر بەرد و شوێنەواری سەردەمی بەردینی ناوەڕاستن. پارێزگاکە لەلایەن ئەکەدییەکان، حوورییەکان، میتانی، مادەکان، ھیتییەکان، ئەرمەنییەکان، ئارامییەکان، بابلییە نوێیەکان، ھەخامەنشییەکان، یۆنانییەکان، ڕۆمەکان، ئەشکانییەکان، بیزەنتینییەکان، ساسانییەکان، عەرەبەکان، ئیمپراتۆریەتیی سەلجووقی، ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل، دەوڵەتی سەفەوی، مەروانییەکان و ئەییووبییەکانەوە فەرمانڕەوایەتی کراوە.

 مێژووی کارگێڕی 
لە حوزەیرانی ١٩٢٧دا، یاسای ١١٦٤ پەسەند کرا کە ڕێگەی بە دروستکردنی پشکنەرایەتییە گشتییەکان دەدا (بە تورکی: «Umumi Müffetişlik»).

بۆیە پارێزگای ئامەد خرایە ناو یەکەمین پشکنەرایەتیی گشتییەوە (بە تورکی: «Birinci Umumi Müffetişlik»)، کە لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٢٨ دامەزرا و ھەروەھا ھەکاری، سێرت، وان، مێردین، بدلیس، ڕحا و خارپێتی لەخۆ دەگرت.

پشکنەرایەتییە گشتییەکە لەلایەن پشکنەرێکی گشتییەوە بەڕێوە دەبرا، کە بە دەسەڵاتێکی بەرفراوانەوە لەسەر بابەتە مەدەنی، یاسایی و سەربازییەکان حوکمڕانی دەکرد. نووسینگەی پشکنەری گشتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە سەردەمی حکوومەتی پارتی دیموکراتدا ھەڵوەشێنرایەوە.

لە ماوەی ساڵانی ١٩٣٠کاندا، وەک بەشێک لە سیاسەتی نەتەوەپەرستانەی بەتورکیکردنی حکوومەتی کەمالیست، ناوی چەندین شوێن لە پارێزگاکە گۆڕدرا بۆ ناوگەلێک کە ئاماژە بوون بۆ ڕەچەڵەکی تورکی. گەشتکردن بۆ پارێزگای ئامەد تا ساڵی ١٩٦٥ لە ھاووڵاتییانی بیانی قەدەغە کرا.

 مێژووی نوێ 
لە بوومەلەرزەکەی ساڵی ١٩٧٥ی لیجەدا، بوومەلەرزەیەک بە گوڕی ٦٫٧ شارۆچکەی لیجەی ھەژاند. شارۆچکەکە نزیکەی ٢ کیلۆمەتر (١٫٢ میل) لە باشووری شوێنە ڕەسەنەکەی خۆیەوە دروست کرایەوە.

لە ساڵی ١٩٨٧ بۆ ٢٠٠٢، پارێزگای ئامەد بەشێک بوو لە ناوچەی ئۆھال (باری نائاسایی) کە بۆ بەرەنگاربوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) ڕاگەیەنرابوو و لەلایەن بەناو پارێزگارێکی باڵاوە بەڕێوە دەبرا کە دەسەڵاتی زیاتری پێ درابوو لە پارێزگارێکی ئاسایی. لە ساڵی ١٩٨٧دا دەسەڵاتی گواستنەوە و نیشتەجێکردنەوەی گوند و ئاوایی و مەزراکانی بە تەواوی پێ درا. لە کانوونی یەکەمی ١٩٩٠ بەپێی فەرمانی ژمارە ٤٣٠، پارێزگارە باڵاکە و پارێزگارەکانی ناوچەی ئۆھال پارێزبەندییان وەرگرت لە بەرامبەر ھەر لێپرسینەوەیەکی یاسایی پەیوەست بەو کارانەی کە بەھۆی ئەو دەسەڵاتانەوە ئەنجامیان دابوو کە بەپێی فەرمانی ژمارە ٤٣٠ وەریان گرتبوو.

 شوێنەوارناسی 
شوێنەوارناسان بە سەرۆکایەتیی جێگری سەرۆکی زانکۆی دیجلە، پرۆفیسۆر ئەحمەد تانیڵدز، بانگەشەی دۆزینەوەی گۆڕەکانی سوڵتانی سەلجوقیی ڕۆم، قلچ ئەرسەلانی یەکەم دەکەن، کە شکستپێھێنەری خاچھەڵگران بوو. ھەروەھا شوێنی ناشتنی کچەکەشی، سەیدە خاتوونیان لە فارقین ئاشکرا کرد. توێژەران لە ڕووبەرێکی ٣٥ مەتر چوارگۆشەییدا ٢ مەتر قووڵییان ھەڵکەند و کارەکانیان لەسەر دوو شوێنی گۆڕ لە پارکی ئۆرتا چەشمە چڕ کردەوە.

لە ساڵی ٢٠٢٦دا، شوێنەوارناسان توێژینەوەی بۆماوەیییان لەسەر پاشماوەی ئێسکەپەیکەرەکانی گردی چایۆنو لە ناوچەی ئەرخەنی ڕاگەیاند، کە ڕۆشنایی دەخاتە سەر ژیانی ئەو کەسانەی نزیکەی ١٢٬٠٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەو شوێنەدا ژیاون. چایۆنو، کە نیشتەجێگەیەکی سەرەکیی سەردەمی بەردینی نوێیە لەسەر ڕووباری دیجلە و چینەکانی نیشتەجێبوون تێدا بۆ ١٠٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، پاشماوەی تەلارسازی و گۆڕ و دەستکردی فراوانی لێ دەرکەوتووە کە وێنای گواستنەوە سەرەتایییەکان دەکەن لە ژیانی کۆچەرییەوە بۆ نیشتەجێبوون و پەرەسەندنی کشتوکاڵ.

ھەڵکۆڵینەکان لە ساڵی ٢٠٢٥ لەژێر سەرپەرشتیی شوێنەوارناسان لە زانکۆکانی «Çanakkale Onsekiz Mart» و حاجەتەپە دەستیان پێ کردەوە، کە توێژەرانی دامەزراوە جیاوازەکانی تورکیای تێدا بەشدار بوون. شیکردنەوەی ئێسک و دی ئێن ئەی تاکەکانی ناوچەکە، لەوانەش کەرەستەی ئێسکەپەیکەری سەردەمی بەردینی نوێ، بەردینی نوێی سیرامیکی و سەردەمی برۆنزیی سەرەتایی، ئامانجی ئاوەدانکردنەوەی مێژووی دانیشتووان، تەندروستی، دابونەریتە کۆمەڵایەتی-کەلتوورییەکان و پەیوەندییەکانە لەگەڵ ناوچە فراوانەکانی وەک مێزۆپۆتامیا و قەوقاز.

توێژەران ڕادەگەیەنن کە بەڵگە ئێسکەپەیکەری و بۆماوەیییەکان ئاماژە بە کۆمەڵگەیەکی فرەچەشن دەکەن کە خاوەنی نەریتی ناشتنی جۆراوجۆر، چالاکیی بژێویی ھاوبەش و تۆڕەکانی پەیوەندیی ناوچەیی بوون، و ئەنجامەکانی دی ئێن ئەی کە لە داھاتوودا دەردەکەون دەتوانن ئەوە ڕوون بکەنەوە کە چۆن ئەم دانیشتووانە دێرینانە لەگەڵ دیمەنە کۆمەڵایەتی-کەلتوورییە فراوانەکانی پێش مێژوودا گونجاون.

 سەرچاوەکان 

 ئەمانەش ببینە 
 ئەیالەتی دیاربەکر
 ویلایەتی دیاربەکر

دیاربەکر
دیاربەکر
پۆل:باکووری کوردستان
پۆل:میزۆپۆتامیای سەروو
پۆل:پارێزگای دیاربەکر