مۆلدۆڤا

مۆلدۆڤا بە فەرمی کۆماری مۆلدۆڤا (بە مۆلدۆڤی Republica Moldova) وڵاتێکی ئەورووپییە و خاوەنی سیستەمێکی کۆمارییە، دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا لە نێوان ئوکراینا و ڕۆمانیا. زۆربەی دانیشتووانی مۆڵدۆڤا مۆڵدۆڤین، جگە لە ناوچەی ترانسنیستریا کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دنیستەر و لەلایەن سەربازانی ڕووسەوە بەڕێوەدەبرێت و داوای چوونە پاڵ ڕووسیا دەکەن. مۆڵدۆڤا لە ساڵی ١٩٩١ەوە، دوای ھەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت، ئەندامی ڕێکخراوی گوامە بۆ گەشەپێدانی دیموکراسی و ئابووری. بەشێک لە خاکی مۆڵدۆڤا کە لەسەر ئاستی نێونەتەوەیی دانی پێدانراوە و دەکەوێتە کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دنیست، لە ساڵی ١٩٩٠ەوە لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ترانسنیستریادایە.

وڵاتەکە کۆمارێکی پەرلەمانی و دیموکراسییە و سەرۆک، سەرۆکی دەوڵەتە و سەرۆک وەزیران، سەرۆکی حکوومەتە. مۆڵدۆڤا ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەنجومەنی ئەورووپا، ڕێکخراوی بازرگانیی جیھانی، ڕێکخراوی ئاسایش و ھاریکاریی ئەورووپا، گوام، کۆمۆنوێڵتی وڵاتە سەربەخۆکان و ڕێکخراوی ھاریکاریی ئابووری و ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان دیکەیە. لە ئێستادا مۆڵدۆڤا خوازیارە ببێتە ئەندامی یەکێتیی ئەورووپا و یەکەم پلانی کاری سێ ساڵەی لە چوارچێوەی سیاسەتی دراوسێیەتیی ئەورووپیدا جێبەجێ کردووە.

مۆڵدۆڤا لە ڕووی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر تاکێک لە دوای ئوکرایناوە بە دووەم ھەژارترین وڵاتی ئەورووپا دادەنرێت و کەرتی سێیەمی ئابووری بەشێکی زۆری بەرھەمی ناوخۆیی پێکدەھێنێت. ئاستی گەشەپێدانی مرۆیی لە مۆڵدۆڤا لە ئەورووپا نزمە و لە ساڵی ٢٠٢٢دا لەسەر ئاستی جیھان پلەی ٧٦ی بەدەستھێناوە. مۆڵدۆڤا لە پێوەرەکانی داھێنانی جیھانیدا بۆ ساڵی ٢٠٢٣ لە پلەی ٦٠دا بوو، و بۆ ساڵی ٢٠٢٤ دابەزی بۆ پلەی ٦٨.

مۆڵدۆڤا ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەنجومەنی ئەورووپا، ڕێکخراوی بازرگانیی جیھانی، ڕێکخراوی ئاسایش و ھاریکاریی ئەورووپا، ڕێکخراوی گوام بۆ گەشەپێدانی دیموکراسی و ئابووری و ڕێکخراوی ھاریکاریی ئابووریی دەریای ڕەشە.

 بنچینەی ناو 
ناوی «مۆڵدۆڤا» لە ناوی ڕووباری مۆڵدۆڤاوە ھاتووە. دۆڵی ئەم ڕووبارە ناوەندی سیاسی بووە کاتێک میرنشینی مۆڵدۆڤا لە ساڵی ١٣٥٩ دامەزرا. بنچینەی ناوی ڕووباری مۆڵدۆڤا بەم شێوەیە نازانرێت. مێژوونووسان دیمیتری کانتمیر و جۆرجی ئۆرچە بە پشتبەستن بە ئەفسانەکان دەڵێن کە ناوەکە لە خنکانی سەگی ڕاو «مۆڵدا» و ھاتووە، کە یەکێک بووە لە سەگەکانی ڕاوی میر دراگۆس، دوای ڕاوکردنێکی ماندووکەری ئاژەڵی ئاورۆکس لە ڕووباری مۆڵدۆڤادا. ڕووبارەکە بە ناوی سەگەکەوە ناونرا و دواتر ناوەکە لە ڕووبارەکەوە بۆ وڵاتەکە گواسترایەوە.

 مێژوو 
 پێش مێژوو 
لە ساڵی ٢٠١٠دا، لە ناوچەی بێراکی پاشماوەی ئۆلدۆڤان دۆزرایەوە کە تەمەنی بە ٨٠٠ ھەزار بۆ ١٫٢ ملیۆن ساڵ مەزەندە دەکرێت. ئەمە نیشانەی بوونی مرۆڤە لەم ناوچەیەدا لە چاخی بەردینی کۆن (پالیۆلیتیک). لە چاخی بەردینی نوێ (نیۆلیتیک) دا، ناوچەی مۆڵدۆڤا لە دڵی شارستانییەتی کوکوتێنی-تریپیلیاندا بوو، کە بەرەو ڕۆژھەڵات تا ئەودیوی ڕووباری دنیستەر لە ئوکراینا و بەرەو ڕۆژاوا تا ئەودیوی چیای کارپات لە ڕۆمانیا درێژ دەبووەوە. دانیشتووانی ئەم شارستانییەتە، کە لە نێوان ساڵانی ٥٥٠٠ بۆ ٢٧٥٠ی پێش زایین ژیاون، کاریان لە کشتوکاڵ، ڕاوکردن، بەخێوکردنی ئاژەڵ و دروستکردنی گۆزەی ئاڵۆزدا کردووە.

 سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست 
دانیشتووانی مۆڵدۆڤا مەسیحی بوون. کاری شوێنەوارناسی پاشماوەی گۆڕستانێکی مەسیحی لە ئیسرائیل لە میھالاشینی لە پارێزگای بۆتۆشانی ئاشکرا کرد، کە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پێنجەم. شوێنی پەرستن و گۆڕەکان تایبەتمەندیی مەسیحییان ھەبوو. شوێنی پەرستنەکە شێوەیەکی چوارگۆشەیی ھەبوو بە درێژیی ھەشت و حەوت مەتر. گۆڕستان و شوێنی پەرستنی ھاوشێوە لە نیکۆلینا لە یاش دۆزراونەتەوە.

مێژووی ھیپاتی لە سەدەی سێزدەھەمدا باسی پۆلۆھۆڤینییەکانی کردووە. مێژووەکە دەریدەخات کە ئەم خاکە لەگەڵ میرنشینەکانی ھالیچ، ڤۆلینیا و کیێڤ ھاوسنوور بووە. توێژینەوە شوێنەوارییەکانیش شوێنی نیشتەجێبوونە قەڵابەندکراوەکانی سەدەی سێزدەھەمیان لەم ناوچەیەدا دەستنیشان کردووە. ئەلێکساندرۆ ڤی. پۆلدۆر، ڤۆسکۆداڤی، ڤۆسکۆداڤتی، ڤۆلۆسکۆڤتی، ڤۆلۆکۆڤتی، ڤۆلۆسۆڤکا و شار و گوندەکانی دیکەی لە نێوان ڕێڕەوی ناوەڕاستی ڕووبارەکانی نیسترۆ، دنیستەر، نیپرۆ، دنیپەردا دەستنیشان کردووە. پۆلۆھۆڤینییەکان دوای شکستیان لە ساڵی ١٢٥٧ لەسەر دەستی سەربازانی دانیالی یەکەمی گالیسیا، لە تۆمارە مێژوویییەکاندا ون بوون. ناسنامەی نەتەوەییان جێی متمانە نییە، و ھەرچەندە توێژەرانی ڕۆمانی بە پشتبەستن بە ناوە نەتەوەیییەکەیان بە ڕۆمانی ناویان دەبەن (کە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بە ڤلاش ناسراون)، بەڵام بەڵگە شوێنەوارییەکان و مێژووی ھیپاتی (کە تاکە سەرچاوەی سەرەکییە کە مێژوویان تۆمار دەکات) پێشنیاری ئەوە دەکەن کە گەلێکی سلاڤی بوون.

لە سەرەتای سەدەی سێزدەھەمدا، پرۆدنیکی، کە ویلایەتێک بوو لە ھالیچ و ئەگەری ھەیە بەشێکی سلاڤی-ڤلاشی بووبێت، شانبەشانی ڤلاشەکان لە زۆربەی خاکی ناوچەکەدا بوونی ھەبووە (لە نزیکەی ساڵی ١٢١٦دا، پرۆدنیکەکان وەک خزمەتکاری سوزدال ناویان ھاتووە).

لەکاتێکدا لە سەدەی یازدەھەمدا، وا بانگەشە دەکرا کە ڤلاشەکان پیاوێکی ڤایکینگیان بە ناوی ڕۆدڤۆس لەو ناوچەیەدا کوشتووە کە دواتر بوو بە مۆڵداڤیا. لە ساڵی ١١٦٤دا، ئیمپراتۆری بیزەنتیی داھاتوو ئەندرۆنیکۆسی یەکەم کۆمنینۆس لەلایەن شوانە ڤلاشەکانەوە لە ھەمان ناوچەدا بەدیل گیرا.

 سەدەکانی ناوەڕاستی باڵا 
گەشتیار ویلیامی ڕوبرۆکی، کە لە پەنجاکانی سەدەی سێزدەھەمدا سەردانی کۆشکی خانی گەورەی کرد، «بلاک»یان ڤلاشەکانی لەنێو ئەو گەلانەدا ھێناوە کە باجیان بە مەغۆلەکان دەدا، بەڵام خاکی ڤلاشەکان دڵنیا نییە. ڕوبرۆک «بلاکیا»ی بە «خاکی ئاسینی» لە باشووری دانوبی خواروو وەسف کردووە، و نیشانی داوە کە بە ناوچەکانی باکووری ئیمپراتۆرییەتیی دووەمی بولگارییەوە بەستوویەتییەوە. دواتر لە سەدەی چواردەھەمدا، چارڵی یەکەمی پاشای ھەنگاریا ھەوڵیدا شانشینەکەی و ھەژموونی کڵێسای مەسیحی بەرەو ڕۆژھەڵات فراوان بکات دوای ڕووخانی حوکمی کومانەکان، و فەرمانی بە دەستپێکردنی ھەڵمەتێک کرد بە سەرکردایەتیی فینتا دی مێندی (١٣٢٤). لە ساڵانی ١٣٤٢ و ١٣٤٥دا، ھەنگارییەکان لە شەڕێکدا دژی تاتارە مەغۆلەکان سەرکەوتوو بوون، و ململانێکە بە مردنی جانی بێگ لە ساڵی ١٣٥٧دا کۆتایی ھات. مێژوونووسی پۆڵەندی یان دوگۆش، مۆڵداڤییەکانی (بە ناوی ئەفلاق) وەک ئەوە باسکردووە کە لە ساڵی ١٣٤٢دا چوونەتە پاڵ ھەڵمەتێکی سەربازی بە سەرکردایەتیی پاشا ڤلادیسلاڤی یەکەم، دژی مەرگریقییەتی براندبۆرگ.

لە ساڵی ١٣٥٣دا، دراگۆش، کە وەک نیازێک لە مارامورێش ناوی ھاتووە، لەلایەن پاشا لویسی یەکەمەوە نێردرا بۆ دروستکردنی ھێڵێکی بەرگری دژی ھێزەکانی خانەتیی ھۆزی زێڕینی مەغۆلەکان لەسەر ڕووباری سیرت. ئەم ھەڵمەتە بووە ھۆی دروستبوونی ویلایەتێکی سەر بە ھەنگاریا، لە ناوچەی بایا (تارگۆل مۆڵدۆڤی یان مۆڵدڤابنیا).

بۆگدانی کۆھی، کە ڤۆیڤۆدێکی تری ئەفلاقی بوو لە مارامورێش و لەگەڵ پاشای ھەنگاریا ناکۆک بوو، لە ساڵی ١٣٥٩دا لە چیاکانی کارپات پەڕییەوە و دەستی بەسەر مۆڵداڤیادا گرت، و سەرکەوتوو بوو لە داماڵینی مۆڵداڤیا لەژێر کۆنترۆڵی ھەنگاریا. شانشینەکەی بەرەو باکوور تا ڕووباری چێرێمۆش درێژ بووەوە، لەکاتێکدا بەشی باشووری مۆڵداڤیا لەژێر داگیرکاریی تاتارە مەغۆلەکاندا مایەوە.

دوای ئەوەی لە سەرەتادا لە بایا نیشتەجێ بوو، بۆگدان پایتەختی مۆڵدۆڤای گواستەوە بۆ سیرت (بڕیار بوو لەوێ بمێنێتەوە تا پیتەری دووەمی موشات گواستییەوە بۆ سوچیاڤا، و دواجار لە سەردەمی ئەلێکساندرۆ لاپوشنیانۆ لە ساڵی ١٥٦٥دا گواسترایەوە بۆ یاش). ناوچەی دەوروبەری سوچیاڤا، کە نزیکەی ھاوتایە لەگەڵ بووکۆڤینای داھاتوو، یەکێک لە دوو بەشە کارگێڕییەکەی شانشینی نوێی پێکدەھێنا، لەژێر ناوی تارا دی سوس («خاکی سەرەوە»)، و بەشەکەی تر، لەسەر ھەردوو کەناری ڕووباری پرۆت، تارا دی یۆسی («خاکی خوارەوە») پێکدەھێنا.

 مێژووی نوێ 
 ئیمپراتۆرییەتیی ڕووسیا 
بەپێی پەیماننامەی بوخارێست لە ساڵی ١٨١٢ و سەرەڕای ناڕەزایەتیی زۆری خانەدانە مۆڵداڤییەکان لەسەر بارودۆخی سەربەخۆییان، دەوڵەتی عوسمانی (کە مۆڵدۆڤا سەر بە ئەو بوو) ناچار بوو نیوەی ڕۆژھەڵاتی خاکی میرنشینی مۆڵدۆڤا لەگەڵ خۆتینی کۆن و بێسارابیا (بوجاکی نوێ) بداتە ئیمپراتۆرییەتیی ڕووسیا.

پارێزگا نوێیە ڕووسییەکە بە ناوی «ئۆبلاست مۆڵدۆڤا و بێسارابیا» کرایەوە، و لە سەرەتادا ئاستێکی بەرزی لە خۆبەڕێوەبەری ھەبوو. دوای ساڵی ١٨٢٨، ئەم خۆبەڕێوەبەرییە وردە وردە کەمکرایەوە، تا لە ساڵی ١٨٧١دا ئۆبلاستەکە بوو بە پارێزگای بێسارابیا، وەک بەشێک لە پرۆسەی تواندنەوەی «بە ڕووسیکردن» کە لەلایەن دەوڵەتەوە سەپێندرا. وەک بەشێک لەم پرۆسەیە، ئیدارەی قەیسەری لە بێسارابیا وردە وردە زمانی ڕۆمانی لە بەکارھێنانی فەرمی و ئایینیدا لابرد. بەشی ڕۆژاوای مۆڵدۆڤا (کە ئێستا بەشێکە لە ڕۆمانیا) وەک میرنشینێکی سەربەخۆ مایەوە، و لە ساڵی ١٨٥٩دا لەگەڵ ئەفلاق یەکی گرت بۆ پێکھێنانی شانشینی ڕۆمانیا.

 ئابووری 
ئابووریی مۆڵدۆڤا ئابوورییەکی تازەپێگەیشتووی داھاتی مامناوەندی سەرەوەیە، و خاوەنی پێوەری گەشەپێدانی مرۆیی بەرزە. لەو کاتەوەی کە وڵاتەکە لە ساڵی ١٩٩٢ سەربەخۆیی لە یەکێتیی سۆڤیەت وەرگرت، بە شێوەیەکی بەردەوام بەرەو ئابووریی بازاڕ ھەنگاوی ناوە. بەپێی بانکی نێونەتەوەیی، سەرەڕای بوونی کارایی ئابووریی بەھێز لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، مۆڵدۆڤا ھێشتا لە ڕیزی ھەژارترین وڵاتانی ئەورووپادایە. گەشە لە ساڵانی ١٩٩٠ەوە بە شێوەیەکی ڕێژەیی بەرز بووە، لەگەڵ ئاستی نزمی بێکاری و کەمبوونەوەی ئاستی ھەژاری، بەڵام تێکەڵەیەک لە ھۆکارە دیمۆگرافییەکان، بەتایبەتی پیربوونی دانیشتووان و ئاستی بەرچاوی کۆچکردن، و ڕووداوە ھەرێمییەکانی ئەم دواییانە، بەتایبەتی داگیرکردنی ئوکراینا لەلایەن ڕووسیاوە، ئاستەنگی ئابووریی جددی بۆ ئابووریی مۆڵدۆڤا دروست کردووە، بەتایبەتی بەھۆی ھەڵاوسان و بەرزبوونەوەی نرخی وزە. گەشەی بەرھەمداریی لاواز ماوەتەوە، و ڕێژەیەکی بەرچاو لە دانیشتووان پشت بە مووچەی خانەنشینیی حکوومەت و یارمەتییە کۆمەڵایەتییەکان دەبەستن. بەھۆی پشتبەستنی مێژوویی مۆڵدۆڤا بە نەوت و گازی سروشتیی ڕووسیا، کەرتی وزە ئاستەنگییەکی تایبەتی بۆ ئابووریی وڵاتەکە دروست کردووە.

کۆی بەرھەمی ناوخۆیی بۆ ھەر تاکێک لە ٢٬٧٤٩ دۆلاری ئەمریکییەوە لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ ٥٬٥٦٢ دۆلار لە ساڵی ٢٠٢٢ نزیکەی دوو ھێندە بووە. دوای پەتای کۆڤید-١٩ و کەرەنتینەکانی دواتر، گەشەی ساڵانەی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی لە ساڵی ٢٠٢١دا بۆ ١٣٫٩٪ بەرز بووەوە، پێش ئەوەی داگیرکردنی ئوکراینا لەلایەن ڕووسیاوە، قەیرانەکانی وزە و پەنابەران ببێتە ھۆی دابەزینی گەشە بۆ -٥٫٩٪. تا ساڵی ٢٠٢٢، بێکاری لە ئاستێکی نزمی ٢٫٣٪دا ماوەتەوە، بەڵام ھەڵاوسان بەشێوەیەکی بەرچاو بۆ ٢٨٫٧٪ بەرز بووەتەوە بەھۆی قەیرانی وزەوە کە لە ئەنجامی داگیرکارییەکەوە دروست بووە. لە ساڵانی ڕابردوودا وڵاتەکە یارمەتیی ئابووریی بەرچاوی لە یەکێتیی ئەورووپا، سندوقی دراوی نێونەتەوەیی و بانکی نێونەتەوەیی وەرگرتووە، بەتایبەتی دوای داگیرکارییەکەی ڕووسیا بۆ سەر ئوکراینا. سندوقی دراوی نێونەتەوەیی پێشبینی دەکات کە لە ساڵی ٢٠٢٣دا ئابوورییەکە لە پاشەکشەی ١٫٥٪ەوە بۆ گەشەی ١٫٥٪ باشتر بێت.

مۆڵدۆڤا زۆر ھەستیارە بەرامبەر بە گۆڕانکارییەکان لە ناردنی پارەی کرێکاران لە دەرەوەی وڵات (کە ٢٥٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی پێکدەھێنێت)، ھەناردەکردن بۆ وڵاتانی کۆمۆنوێڵتی دەوڵەتە سەربەخۆکان (CIS) و یەکێتیی ئەورووپا (٨٨٪ی کۆی ھەناردەکان)، و پشتیوانیی بەخشەرەکان (نزیکەی ١٠٪ی خەرجییەکانی حکوومەت). کەناڵە سەرەکییەکانی گواستنەوە کە لە ڕێگەیانەوە شۆکە دەرەکییە نەرێنییەکان کاریگەرییان لەسەر ئابووریی مۆڵدۆڤا دەبێت بریتین لە ناردنی پارە (ھەروەھا بەھۆی ئەگەری گەڕانەوەی کۆچبەران)، بازرگانیی دەرەکی، و ھاتنی سەرمایە.

ھەناردە سەرەکییەکانی ئابووری بریتین لە کشتوکاڵ، جلوبەرگ، و کەرەستەی وەرزشی. لە ساڵی ٢٠٢١دا، مۆڵدۆڤا بە بڕی ١٤٠ ملیۆن دۆلار شەرابی ھەناردە کردووە و ٢١ەمین گەورەترین ھەناردەکاری شەرابە لە جیھاندا، و ھەناردەی شەراب پێنجەمین گەورەترین ھەناردەی وڵاتەکەیە. بەھۆی بوونی ٣٠٠ ڕۆژی خۆرەتاو لە ساڵێکدا، کەشوھەوای مۆڵدۆڤا بۆ کشتوکاڵ و بەتایبەتی بۆ ڕەزی شەراب نموونەیییە. پیشەسازیی شەراب کەرتێکی ئابووریی سەرەکییە، کە بەپێی داتاکانی حکوومەت ٣٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی مۆڵدۆڤا و ٨٪ی کۆی ھەناردەکانی وڵاتەکە پێکدەھێنێت. لە ساڵی ٢٠٢١دا، یەکێتیی ئەورووپا بووە کڕیاری سەرەکیی شەرابەکانی مۆڵدۆڤا. تەکنەلۆژیای زانیاری و پەیوەندییەکان (ICT)یەکێکە لە بەھێزترین کەرتە ئابوورییەکانی مۆڵدۆڤا، کە زیاتر لە ١٠٪ی کۆی بەرھەمی ناوخۆیی پێکدەھێنێت. ساڵانە زیاتر لە ٢٠٠٠ خوێندکار بە بڕوانامەی کۆمپیوتەر یان بوارێکی پەیوەندیدار دەردەچن. کۆمپانیاکانی ئایتی نزیکەی ٨٠٪ی کۆی بەرھەمەکانیان بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ھۆڵەندا، و ڕۆمانیا ھەناردە دەکەن.

 کولتوور 
کەلتووری مۆڵدۆڤا بە پلەی یەکەم لەژێر کاریگەریی بنەچە ڕۆمانییەکەی زۆرینەی دانیشتووانەکەیدایە، کە ڕەگ و ڕیشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی دووەمی زایینی، واتە سەردەمی داگیرکاریی ڕۆمانییەکان لە داچیا. بەھۆی ھەڵکەوتەی جوگرافییەوە لە چوارڕێیانی کەلتوورە لاتینی، سلاڤی و کەلتوورەکانی تردا، مۆڵدۆڤا کەلتووری خۆی دەوڵەمەند کردووە بە وەرگرتن و پاراستنی نەریتەکانی ناوچە دراوسێکان و سەرچاوە کاریگەرەکانی تر. گەورەترین گرووپی نەتەوەیی، کە تا سەدەی ١٤ بە شێوەیەکی بەرفراوان خۆیان وەک «مۆڵدۆڤی» دەناساند، ڕۆڵێکی گرنگیان لە داڕشتنی کەلتووری کلاسیکی ڕۆمانیدا گێڕا. ھەروەھا کەلتوورەکە لەژێر کاریگەریی کەلتووری بیزەنتی، دانیشتووانە دراوسێکانی مەجەڕ و سلاڤ، و دواتر تورکە عوسمانییەکانیشدا بووە. کاریگەرییەکی بەھێزی ئەورووپای ڕۆژاوا لە ئەدەب و ھونەری مۆڵدۆڤادا لە سەدەی ١٩دا باڵادەست بوو. لە ماوەی ساڵانی ١٨١٢–١٩١٧ و ١٩٤٤–١٩٨٩، مۆڵدۆڤییەکان لەژێر کاریگەریی کۆنترۆڵی کارگێڕیی ڕووسیا و سۆڤیەت و ھەروەھا کۆچی ڕووسە نەتەوەیییەکاندا بوون.

میراتی کەلتووریی وڵاتەکە بە چەندین کڵێسا و دێر دیاریکراوە کە لەلایەن فەرمانڕەوای مۆڵداڤی ستیفانی گەورەوە لە سەدەی ١٥دا دروستکراون، ھەروەھا بە کارەکانی مێترۆپۆلیتانەکانی سەردەمی دواتری ڕێنیسانس ڤارلام و دۆسۆفتێی، و کارەکانی زانایانی وەک گریگۆری ئورێکە، میرۆن کۆستین، نیکۆلای میلێسکۆ، دیمیتری کانتمیر و یۆن نێکۆلچە. لە سەدەی ١٩دا، مۆڵداڤییەکانی خەڵکی خاکەکانی میرنشینی مۆڵداڤیای سەدەکانی ناوەڕاست، کە دابەشکرابوون بەسەر بێسارابیا، بووکۆڤینا و مۆڵداڤیای ڕۆژاوادا (دوای ١٨٥٩، ڕۆمانیا)، بەشدارییەکی بەرچاویان لە پێکھێنانی کەلتووری مۆدێرنی ڕۆمانیدا کرد. لەنێو ئەوانەدا زۆرێک لە بێسارابییەکان ھەبوون، وەک ئەلێکساندرو دۆنیچی، ئەلێکساندرو ھایژدیو، بۆگدان پێتریتچێیکو ھاسدیو، کۆنستانتین ستاماتی، کۆنستانتین ستاماتی-چیوریا، کۆستاچێ نێگروزی، ئالیکۆ ڕوسۆ، کۆنستانتین ستێرێ.

میھای ئیمینێسکۆ، شاعیرێکی ڕۆمانتیکی درەنگ، و یۆن کریانگە، نووسەرێک، کاریگەرترین ھونەرمەندانی زمانی ڕۆمانین، کە لە ڕۆمانیا و مۆڵدۆڤاشدا وەک نووسەری نیشتمانی دادەنرێن.

 دانیشتووان 
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی مۆلدۆڤا ٣٬٤٦١٬٣٨٠ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٦ ساڵە. ھەروەھا ٥٠ لەسەدی دانیشتووانی ئەم وڵاتە لە شارەکان دەژین.

 ئایین 

 سەرچاوەکان 

پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژھەڵات
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:مۆلدۆڤا
پۆل:وڵاتانی ئەندامی ئەنجومەنی ئەورووپا
پۆل:وڵاتانی فەڕەنسی زمان
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٩١