کۆیە

کۆیە یان کۆیسنجق ناوەندی قەزای کۆیەیە، پارێزگای ھەولێرە. دەکەوێتە ٧٩ کیلۆمەتری باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری ھەولێر و ٧٥ کیلۆمەتر لە شاری کەرکووک دوورە و کەوتووەتە نێوان ھەر دوو چیای سەرکەشی باواجی و ھەیبەت سوڵتان و باشوری شارەکەش دەشتێکی گەورەیە و سەنتەری شارەکەش دەکەوێتە ناوچەیەکی نیمچە شاخاوی و ڕوبارێکیش بە لای ڕۆژھەڵاتی شارەکەدا تێدەپەڕێت کە بە ڕووباری کۆیە دەناسرێت.

 ناو 
ھەندێک پێیان وایە کە ناوی شارۆچکەکە لە "کۆی" (بە تورکی "گوند") و "سانجاق" (بە تورکی "ئاڵا") وەرگیراوە، بەم شێوەیە کۆی سەنجەق واتا "گوندی ئاڵا". دواتر کوردان کردوویانەتە کۆیە. Mutzafi, Hezy (2004). The Jewish Neo-Aramaic Dialect of Koy Sanjaq (Iraqi Kurdistan). Otto Harrassowitz Verlag.  بەڵام وشەی کۆیە لە ڕێشەی «کێو» بە واتای چیا و شاخە و ناوێکی ڕەسەنی کوردییە.

مێژوو
وێنۆک|کۆیە لە ساڵی ١٩٦٠.|ڕاست
بەپێی نەریتی ناوچەکە، شارۆچکەی کۆیە لە لایەن کوڕی سوڵتانێکی عوسمانیەوە دامەزراوە کە ئاڵاکەی چاندووە و گارنیۆنێکی لە شوێنی بازاڕێکی وەرزی دامەزراندووە دوای شکستپێھێنانی یاخیبوونێک لە بەغدا، کۆمەڵگەی کۆیە بۆ یەکەمجار لە کۆتایی سەدەی ١٨دا باسی لێوە دەکرێت، کە بەھۆیەوە کۆمەڵگاکە گۆڕستانی تایبەتی خۆی ھەبوو.

ژمارەی دانیشتوانی عێراق لە ساڵی ١٩٤٧دا ٨١٩٨ کەس بووە، کە ٧٧٤٦ موسڵمان و ٢٦٨ جولەکە و ١٨٤ مەسیحی بوون. ٨٠-١٠٠ جولەکە لە گوندی بێتواتە بۆ ماوەی چەند مانگێک لە ساڵی ١٩٥٠ پەنایان بردە ناو شارۆچکەکە، قەبارەی کۆمەڵگەی ناوچەکە زیاد کرد بۆ ٣٥٠-٤٠٠ کەس، بۆیە بۆ ئەوەی یاوەری جولەکەکانی کۆیە بکەن کاتێک لە ساڵی دواتردا کۆچیان کرد بۆ ئیسرائیل. ژمارەی دانیشتووانی شاری کۆیە لە ساڵی ١٩٦٥ گەیشتە ١٠ ھەزار و ٣٧٩ کەس.

شارۆچکە کە لە ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٩٤ بە ھۆی ھێرشە ئاسمانییەکانی ئێرانەوە کراوەتە ئامانجی بنکەی پارتی دیموکراتی کوردستان و لە ئەنجامدا ھاووڵاتییەکی سڤیل گیانی لە دەستدا و سێ چەکداری پارتی دیموکراتی کوردستانیش برینداربوون. https://www.nytimes.com/1994/11/10/world/iranian-jets-bomb-kurdish-base-in-iraq-killing-1-and-hurting-3.html ساڵی ١٩٩٩ ئاشوورییەکانی گوندی ھەرمۆتە لە نزیکەوە ناڕەزایەتییان دەربڕی بەرامبەر بە دروستکردنی مزگەوتێک لە گوندەکەیان لە کۆیە. Lalik, Krzysztof (2018). "Ethnic and Religious Factors of Chaldo-Assyrian Identity in an Interface with the Kurds in Iraqi Kurdistan". In Joanna Bocheńska (ed.). Rediscovering Kurdistan’s Cultures and Identities: The Call of the Cricket. Springer زانکۆی کۆیە لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە. https://www.koyauniversity.org/node/1

٣٥ خێزانی ئاشوری ئاوارەی مووسڵ لە مانگی تشرینی دووەمی ٢٠١٤ لە بینایەکی کڵێسا گۆڕدراوی شارۆچکەکەدا نیشتەجێ بوون، و تا نیسانی ٢٠١٥ نیشتەجێ نەکرابوون. https://www.wvi.org/syria-crisis/article/displaced-christian-families-koya-appeal-not-be-forgotten تا مانگی ئازاری ٢٠١٨، ٦٠ بنەماڵەی ئاشووری لە کۆیە نیشتەجێن. دانیشتوانی ئاشووری تاڕادەیەکی زۆر بە زمانی کوردی قسە دەکەن، بەڵام ھەندێکیان بەردەوامن لە قسەکردن بە زمانی سوریانی. https://www.rudaw.net/english/kurdistan/13032018?keyword=ISIS ھێرشێکی مووشەکیی ئێران بۆ سەر بارەگای حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە شارۆچکەکە لە ٨ی ئەیلولی ٢٠١٨دا ١٤ کەس شەھید بوون. https://www.rudaw.net/english/kurdistan/08092018

 پەروەردە 
 زانکۆکان 
زانکۆی کۆیە لە ساڵی ٢٠٠٣ دامەزراوە و لە ساڵی ٢٠١٤ نزیکەی ٥ ھەزار خوێندکاری ھەبووە.

 ناوداران 
 حاجی قادری کۆیی (١٨١٧-١٨٩٧)، شاعیری کورد
 مەلای گەورە (١٨٧٦-١٩٤٣) زانای ئایینی
 دڵدار (١٩١٨-١٩٤٨)، شاعیری کورد
 مەسعوود محەممەد (١٩١٩-٢٠٠٢) بیرمەند
 تایەر تۆفیق (١٩٢٢-١٩٨٧)، مۆسیقاژەنی کورد
 مه لا لاميعى كۆيه ١٩٠١-١٩٨٩ 
 جەلال تاڵەبانی (١٩٣٣-٢٠١٧) سیاسەتمەدار
 فوئاد مەعسووم (لەدایکبووی ١٩٣٨)، سیاسەتمەداری کورد
 ئاراس کۆیی (لەدایکبووی ١٩٧٢)، مۆسیقاژەنی کورد

سەرچاوەکان

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:شارەکانی باشووری کوردستان
پۆل:کۆیە