ئەلفوبێکانی کوردی

ئەلفوبێکانی کوردی ئەو ئەلفوبێیانەن کە بۆ نووسینی زمانی کوردی کەڵکیان لێ وەرگیراون. تا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی ئەلفوبێی جۆراوجۆر بەکارھاتووە. بەکارھێنانی ئەم ئەلفوبێیانە لە ژێر کاریگەریی زمان و ئەلفوبێی ئەو وڵاتانەدا بووە کە کوردەکان تێیدا ژیاون. ئەمڕۆ بۆ نووسینی زمانی کوردی دوو جۆر ئەلفوبێ بەکاردەھێنرێت، کە لەیەکتری جیاوازن، ئەوانیش: ئەلفوبێی عەرەبی و ئەلفوبێی لاتینییە، پێشتر ئەلفوبێی کیریلیش لای کوردانی یەکێتیی سۆڤیەت بەکاردەھات.

 ئەلفوبێی کوردیی عەرەبی 

ئەلفوبێی عەرەبیی کوردی کە زۆرتر بە ئەلفوبێی سۆرانی ناسراوە، لە ئەلفوبێی عەرەبییەوە ھاتووە. لەم ئەلفوبێیە بۆ نووسینی شێوەزاری کوردیی ناوەندی لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان، و ھەروەھا بنشێوەزاری بادینی لە باشووری کوردستان و شێوەزارەکانی ھەورامی، کوردیی باشووری و لەکی کەڵکی وەردەگیرێت. ئەم ئەلفوبێیە لە ۳۷ دەنگ و ٣٤ پیت پێکھاتووە و بە پێچەوانەی ئەبجەدی عەرەبی، پیتە بزوێنەکان بە نیشانەوە نانووسرێن، بەڵکوو بۆ ھەموویان پیتێکی جیاواز ھەیە. ھاوشێوەی ئەلفوبێی عەرەبی، ئەمەش لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسرێت.

 ڕیزبەندیی پیتەکان 
ڕیزبەندیی پیتەکان و شوێنی تایبەتیان لە ئەلفوبێی کوردیدا تا ئێستا بە جوانی ڕوون بووەتەوە، و ھەر کەس بە جۆریکی پیتەکانی ڕیز کردووە. ڕیزبەندیی ئەلفوبێی کوردی لە ناو نووسەرانی فەرھەنگ و وشەنامە کوردییەکانەوە بەم شێوەیە:
 فەرھەنگی خاڵی شێخ محەمەد خاڵ: ا، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ز، ژ، س، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، م، ن، و، ھ، ینانەوازادە ٢٠٠٥، ل ٢١
 قامووسی زمانی کوردیی عەبدوڕەحمان زەبیحی: ء، ا، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ڒ، ز، ژ، س، (ص)، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، ڵ، م، ن، و، ۆ، و͞، ھ، ە، ی، ێ، ی͞
 ھەنبانە بۆرینەی مامۆستا ھەژار: ﺋ، ب، پ، ت، ج، چ، ح، خ، د، ر، ڒ، ز، ژ، س، ش، ع، غ، ف، ڤ، ق، ک، گ، ل، ڵ، م، ن، و، ۆ، ھ، ی، ێ

 ناوی پیتەکان 
ناوی پیتەکانی ئەلفوبێی کوردیی عەرەبی لە ناوی پیتەکان لە ئەلفوبێی عەرەبییەوە ھاتوون و تەنیا کەمێک جیاوازییان ھەیە بەم جۆرە:
 ئەو ناوانەی کە لە ئەلفوبێی عەرەبیدا بە «اء» کۆتایییان دێ، لە ئەلفوبێی کوردیدا دەبنە «ێ»؛ وەکوو پیتی «ب» کە لە عەربیدا ناوی «باء»ە بەڵام لە کوردیدا «بێ». ئەم پیتانە بریتین لە: ب، ت، ح، خ، ر، ز، ف، ھ، ی.
 بۆ ھەندێک لەو پیتانەی کە تایبەت بە زمانی کوردین و لە ئەلفوبێی عەرەبیدا نین لە ڕووی پیتی پێشەوەی ناویان لێ‌ناوە. وەکوو پیتی «چ» کە لە ڕووی پیتی پێشەوەی «ج» (جیم) ناویان ناوە «چیم». ئەم پیتانە بریتین لە: پ، چ، ژ، ڤ، گ.
 بۆ ناوی ھەندێکی تریشی لەو پیتانەی کە تایبەت بە زمانی کوردین و لە ئەلفوبێی عەرەبیدا نین تا ئێستا کۆدەنگییەک نییە و ناوەکانیان بە جوانی ڕوون نەبۆتەوە. ئەم پیتانە بریتین لە: ڕ، ڵ، ۆ، وو، ێ.

 بزوێنەکان 
لە ئەلفوبێی کوردیدا بە پێچەوانەی ئەلفوبێی عەرەبی کە بزوێنەکان نیشان نادرێن یان زۆر بە ناتەواوی نیشان دەدرێن، بۆ بزوێنەکانیش پیتی تایبەت دابین کراون و ئەمە گەورەترین ھەڤیازی ئەلفوبێی کوردییە بەسەر ئەم ئەلفوبێیانەی کە لە ئەلفوبێی عەرەبی کەوتوونەتەوە.

+ بزوێنە کورتەکانپیتناو بە ئەلفوبێی لاتینی IPAەسەرE eوبەرU u

+ بزوێنە درێژەکانپیتناو بە ئەلفوبێی لاتینی IPAائەلفA aۆبەری کراوەO oووواوی قووچاوÛ ûیژێری داکشاوÎ îێژێری کراوەÊ ê

 بزرۆکە 
بۆ بزرۆکە ھیچ پیتێک نییە لەم ئەلفوبێیەی کوردیی عەرەبی؛ ھەندێک لە نووسەران، وەک ھەژار لە فەرھەنگی ھەنبانەبۆرینەدا ھێمای زەنەیان ( ْ) بەکارھێناوە بۆ ئەم پیتە.

 ئەلفوبێ 
 ئەلفوبێی کوردیی عەرەبی 
+ پیتەکانی ئەلفوبێی کوردیی عەرەبی ناو بە ئەلفوبێی لاتینی IPAکێسمەکانی پیت کۆتا ناوین سەرەتا تەنیا ھەمزە (') ﺊﺌﺋﺀ ئەلف A a ﺎﺎئاﺍ بێ B b ﺐﺒﺑﺏ پێ P p ﭗﭙﭘپ تێ T t ﺖﺘﺗﺕ جیم C c ﺞﺠﺟﺝ چیم Ç ç ﭻﭽﭼﭺ حێ (Ḧ ḧ) ﺢـحـﺣﺡ خێ X x ﺦﺨﺧﺥ دال D d ﺪﺪﺩﺩ ڕێ R r ﺮﺮﺭﺭ ڕێی قەڵەو - ـڕـڕڕڕ زێ Z z ﺰﺰﺯﺯ ژێ J j ﮋﮋژژ سین S s ﺲﺴﺳﺱ شین Ş ş ﺶﺸﺷﺵ عەین (') ﻊﻌﻋﻉ غەین (Ẍ ẍ) ﻎﻐﻏﻍ فێ F f ﻒﻔﻓﻑ ڤێ V v ﭫﭭﭬڤ قاف Q q ﻖﻘﻗﻕ کاف K k ﮏﮑﮐک گاف G g ﮓﮕﮔگ لام L l ﻞﻠﻟﻝ لامی قەڵەو - ـڵـڵـڵـڵ میم M m ﻢﻤﻣﻡ نوون N n ﻦﻨﻧﻥ واو W w / U u ,  ﻮﻮﻭﻭ بەری کراوە O o  ﯚﯚئۆﯙ واوی قووچاو Û û  ﻮﻭﻮﻭئووﻭﻭ ھێ H h ﮭﮭﮬﮪ سەر E e ـەـەئەە یێ Y y / Î î , ﯽﯿﻳﯼ ژێری کراوە Ê ê , ـێـێـئێـێ

 پێشنیاری گۆڤاری ژین 
+ پیتە پێشنیارکراوەکانی گۆڤاری ژینپیتناوبە ئەلفوبێی لاتینیIPAمیناکمیماک بە ئەلفەبێی لاتینیآئەلف / سەری داکشاو A aآگی‌رagirەسەرE eرەزrezوبەرU uكورkurۉبەری داکشاوÛ ûدۉرdûrۆبەری کراوەO oبۆرborیژێرI iبی‌رbirؽ‌ژێری داکشاوÎ îبؽ‌رbîrێژێری کراوەÊ êبێ‌رbêr

 پیتەکانی تر 
جگە لەم پیتانە کە لەسەرەوە ئاماژەیان پێ کراوە، ھەندێک پیتی تریش ھەن کە کەڵکیان لێ وەردەگیرێ بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی عەرەبی.

 پیتە ناوچەییەکان 
زۆرینەی ئەم پیتانە لە کوردیی ناوەندیدا نین (جگە لە پیتی ص) و تایبەت بە شێوەزارەکانی تری زمانی کوردین. ئەم پیتانە بریتین لە:

ڎ - ئەم پیتەت تایبەتە بە شێوەزاری کوردیی ھەورامی و دەنگێکی ھەیە لە نێوان دوو پیتی «د» و «و». لە ھەندێک لە بنشێوەزارەکانی کوردیی ناوەندیدا وەکوو ئەردەڵانی ئەم دەنگە ھەیە. دەربڕینی ئەم پیتە بە پیتی «د» مانای وشە ناگۆڕێ.ابراهیم‌پور ١٣٧٣، لاپەڕەکانی ١٣ و ١٨
ص - ئەم پیتە بەکەمی لە ناو نووسراوەکانی کوردیی ناوەندیدا دەبینرێ. دەربڕینی ئەم پیتە لەگەڵ پیتی «سین» (س) جیاوازە و زیاتر لە پیتی «صاد»ی (ص) زمانی عەرەبی دەچێ. ژمارەی ئەم وشانەی کە لە کوردیی ناوەندیدا ئەم پیتەیان تێدایە کەمە (وەکوو صەت، صەگ و ...) بەڵام لە ناو کوردیی باکووریدا زۆرە و تەنانەت دەربڕینەکەی بە پیتی «س» مانای وشە دەگۆڕێ.زەبیحی ١٣٦٧، لاپەڕەکانی ٥٩، ٦٣، ٧٠ و ١١٠
ۊ - ئەم پیتە بزوێنە و تایبەتە بە شێوەزاری کوردیی باشووری. لە کوردیی باشووریدا بزوێنێکی تریش ھەیەھەژار ١٣٨٨، لاپەڕەکانی ٣١، ٣٢ و ٣٤ و زۆربەی ئەو وشانەی لە کوردیی باکووری و ناوەندیدا «ئوو»یان تێدایە، لە کوردیی باشووریدا دەبنە «ۊ». لە ھەندێک لە بنشێوەزارەکانی کوردیی باکووریشدا ئەم دەنگە ھەیە. لەبەر نەبوونی ئەم بزوێنە لە ناو کوردیی ناوەندیدا زۆر جاران ئەم پیتە بە دوو پیتی «وی» نیشان دەدەن بۆ وێنە وشەی «دوور» لە کوردیی باشووریدا «دویر» دەنووسن ئەگەر نەنووسن «دۊر». لە ئەلفوبێی یەکگرتوودا پیتی «Ù ù» بۆ ئەم بزوێنە دابین کراوە.

 پیتە جێگۆڕاوەکان 
ڒ - وێنەیەکی تری پیتی «ڕ»یە و پێش باوبوونی «ڕ» لەم پیتە کەڵک وەردەگیرا بەڵام لەبەر وێکچوونی لەگەڵ پیتی «ژ»، پیتی «ڕ» جێگای ئەم پیتەی گرتەوە.

 پیتە ناباوەکان 
ۇ - لەم پیتە ھەژار لە فەرھەنگی ھەنبانەبۆرینەدا لە جیاتی پیتی «وو» (واوی قووچاو) کەڵکی لێ وەرگرتووە.
و͞ - ئەم پیتە پێشنیاری کۆڕی زانیاریی کورد بوو بۆ پیتی «وو» بەڵام باو نەبوو و نەیتوانی جێگای «وو» بگرێتەوە. 
ی͞ - ئەم پیتە پێشنیاری کۆڕی زانیاریی کورد بوو بۆ پیتی «ی» (î) بەڵام باو نەبوو و نەیتوانی جێگای «ی» بگرێتەوە. 

+ پێڕستی پیتە ناباوەکان ناو بە ئەلفوبێی لاتینی IPAکێسمەکانی پیت کۆتا ناوین سەرەتا تەنیا ڕێی قەڵەو (rr) ـڒـڒڒڒ - - -ﮇﮇﮆﮆ صاد - ﺺﺼﺻﺹ - - ـۊـۊۊۊ واوی قووچاو Û û ـۇـۇۇﯗـو͞ـو͞و͞و͞ ژێری داکشاو Î î ـی͞ـی͞ـئی͞ـی͞

 سیستمی یوونیکۆد 
+ پیتەکانی سیستمی یوونیکۆد پیت  ناوی یوونیکۆدژمارەی یوونیکۆد پیت  ناوی یوونیکۆدژمارەی یوونیکۆدئ  Yeh with Hamza above  0626 غ  Ghain  063Aا  Alef  0627 ف  Feh  0641ب  Beh  0628 ڤ  Veh  06A4پ  Peh  067E ق  Qaf  0642ت  Teh  062A ک  Keheh  06A9ج  Jeem  062C گ  Gaf  06AFچ  Tcheh  0686 ل  Lam  0644ح  Hah  062D ڵ  Lam with small V  06B5خ  Khah  062E م  Meem  0645د  Dal  062F ن  Noon  0646ر  Reh  0631 و  Waw  0648ڕ  Reh with small V below  0695 ۆ  Oe  06C6ز  Zain  0632ھ  Heh Doachashmee  06BEژ  Jeh  0698 ە  Ae  06D5س  Seen  0633 ی  Farsi Yeh  06CCش  Sheen  0634 ێ  Yeh with small V  06CE ع  Ain  0639

 ژمارەکان 
لە ئەلفوبێی عەرەبیی زمانی کوردیدا بۆ نووسینی ژمارەکان لە ژمارەکانی عەرەبیی ڕۆژھەڵاتی کەڵک وەردەگیرێ. لە ژێرەوە پێرستی ژمارەکان و ناوەکانیان لە ناو شێوەزارەکانی زمانی کوردیدا ھاتووە.
+ پێڕستی ژمارەکانی نێو ئەلفوبێی کوردیی عەرەبی ژمارە  بە کوردیی باکووری  بە کوردیی ناوەندی  بە کوردیی باشووری  بە کوردیی ھەورامی ٠ سفر  سفر  سفر  سفر ۱ یەک، ئێک  یەک، یێک  یەک، یەگ، یەی  یەک، یۆ ۲ دوو  دوو  د، دۆ، دۊ  دوە، دوێ ٣ سێ  سێ  سێ  یەرە، یەرێ ٤ چار  چوار  چوار  چوار ٥ پێنج  پێنج  پەنج  پەنج ٦ شەش  شەش  شەش  شەش ٧ حەفت  حەوت  ھەفت  حەوت ٨ ھەشت  ھەشت  ھەشت  ھەشت ٩ نەھ  نۆ  نوو ،نۆ  نۆ ۱٠ دەھ  دە  دە  دە

 ئەلفوبێی کوردیی لاتینی 

ئەلفوبێی کوردیی لاتینی ھەتا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی لاتینی کەڵکی لێ وەرگیراوە. ئەلفوبێیەکە زیاتر لە باکووری کوردستان و ڕۆژاوای کوردستان بەکاردەھێنرێت. ھەتا ئێستا بۆ نووسینی زمانی کوردی بە ئەلفوبێی لاتینی لە چەند جۆر ئەلفوبێی جیاواز کەڵک وەرگیراوە، لەوانە:

 ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ شەمۆ 
چەپ|وێنۆک|180px|ئەلفوبێی مارۆگولۆڤ شەمۆ
یەکەم ئەلفوبێی لاتینیی کوردی لە ساڵی ١٩٢٨دا بە دەستی ئیسحاق مارۆگولۆڤ و عەرەب شەمۆ لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستاندا ئامادە کرا. پیتەکانی ئەم ئەلفوبێیە ئەمانەن:
 A a B b C c Є є Ç ç D d E e Ә ә F f G g Ƣ ƣ H h I i Ь ь J j K k Ⱪ ⱪ Q q L l M m N n O o P p Ҏ ҏ R r S s Ş ş T t Ţ ţ U u Y y V v W w X x Z z Ƶ ƶ Ħ ħ Ә́ ә́

 ئەلفوبێی ھاوار (بەدرخانی) 
لە ساڵی ١٩٣٢دا جەلادەت عالی بەدرخان لە گۆڤاری ھاواردا دەستی کرد بە بڵاوکردنی ئەلفوبێیەکی دیکەی لاتینی بۆ کوردی کە بە ئەلفوبێی ھاوار یان بەدرخانی ناسراوە. ئەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی کوردیی باکووری و زازاکیییە لە باکووری کوردستان و ڕۆژاوای کوردستان. یەکێک لەو ھۆکارانە کە ئەلفوبێی ھاوار کەمتر بۆ شێوەزارەکانی کوردیی ناوەندی، کوردیی باشووری، ھەورامی و لەکی بەکارھاتووە، نەبوونی پیتی جیاوازی ستانداردە بۆ «ح»، «ع»، «غ»، «ڕ» و «ڵ». ئەلفوبێی ھاوار لە ٣١ پیت پێکھاتووە، کە بریتین لە:

 A a B b C c Ç ç D d E e Ê ê F f G g H h I i Î î J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s Ş ş T t U u Û û V v W w X x Y y Z z

 ئەلفوبێی کیریلی 
لەم ئەلفوبێیە زیاتر بۆ نووسینی زمانی کوردی لە یەکێتیی سۆڤیەت کەڵک وەردەگیرێ. ئەم ئەلفوبێیە بریتییە لە:
 А а Б б В в Г г Г' г' Д д Е е Ә ә Ә' ә' Ж ж З з И и Й й К к К' к' Л л М м Н н О о Ö ö П п П' п' Р р Р' р' С с Т т Т' т' У у Ф ф Х х Һ һ Һ' һ' Ч ч Ч' ч' Ш ш Щ щ Ь ь Э э Ԛ ԛ Ԝ ԝ

 ئەلفوبێی لاتینیی سۆڤیەتی 
لە ساڵی ١٩٢٨ زمانی کوردی لە تەواوی یەکێتیی سۆڤیەتدا بە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئەرمەنستانیشەوە گۆڕدرا بۆ ئەلفوبێیەکی لاتینی کە ھەندێک پیتی کیریلی تێدا لەخۆ دەگرت.

لە ١٩٢٩ چاکسازی تێدا کرا و ئەم ئەلفوبێیەی خوارەوە جێگەی گرتەوە:

 A a B b C c Ꞓ ꞓ Ç ç D d E e Ə ə Ə́ ə́ F f G g Ƣ ƣ H h Ħ ħ I i J j K k Ⱪ ⱪ L l M m N n O o Ɵ ɵ P p Ҏ ҏ Q q R r S s Ş ş T t Ţ ţ U u V v W w X x Y y Z z Ƶ ƶ Ь ь

لەئێستادا ئەم ئەلفوبێیە ھیچ بەکارھێنانێکی نییە.

 ھەڵسەنگاندنی ئەلفوبێکانی کوردی 

+ ھەڵسەنگاندنەکان ھاوار (بەدرخانی) یەکگرتوو کیریلی عەرەبی (سۆرانی) IPA جیا سەرەتایی ناوینی کۆتایی A,a  A,a  A,a  ا ئا —ـاa: B,b  B,b  Б,б  ب بـ ـبـ ـبb C,c  J,j  Щ,щ  ج جـ ـجـ ـجd͡ʒ Ç,ç  C,c  Ч,ч  چ چـ ـچـ ـچt͡ʃ D,d  D,d  Д,д  ﺩ — ـدd — — — ڏ — ـڏð E,e  E,e  Ә,ә  ە ئە — ـەæ Ê,ê  É,é  E,e (Э э)  ێ ئێـ ـێـ ـێe: F,f  F,f  Ф,ф  ف فـ ـفـ ـفf G,g  G,g  Г,г  گ گـ ـگـ ـگɡ H,h  H,h  h,h  ھ‎ ھ ـھ ـھh  (Ḧ,ḧ)  (H',h')  h’,h’  ح حـ ـحـ ـحħ  —   (E' e')   Ә’,ә’  ع عـ ـعـ ـعʕ I,i  I,i  Ь,ь  —ɯ Î,î  Í,í  И,и  ی ئیـ ـیـ ـیi: J,j  Jh,jh  Ж,ж  ژ — ـژʒ K,k  K,k  K,k  ک کـ ـکـ ـکk L,l  L,l  Л,л  ل لـ ـلـ ـلl — ll  Л’,л’  ڵ ڵــ ـڵـ  ـڵɬ M,m  M,m  M,m  م مـ ـمـ ـمm N,n  N,n  Н,н  ﻥ نـ ـنـ  ـنn O,o  O,o  O,o  ۆ ئۆ – ـۆo: P,p  P,p  П,п  پ پــ ـپـ  ـپp Q,q  Q,q  Ԛ,ԛ  ق قـ ـقـ ـقq R,r  R,r  P,p  ر — ـرɾ — rr  Р’,р’  ڕ — ـڕr S,s  S,s  C,c  س سـ ـسـ ـسs Ş,ş  Sh,sh  Ш,ш  ش شـ ـشـ ـشʃ T,t  T,t  T,т  ت تـ ـتـ ـتt U,u  U,u  Ö,ö  و ئو – ـوʊ Û,û  Ú,ú  У,у  وو ئوو – ـووuː — Ù,ù  — (ۊ) (ئۊ) – (ـۊ)  ʉː V,v  V,v  B,в  ڤ ڤـ ـڤـ ـڤv W,w  W,w  Ԝ,ԝ  و — ـوw X,x  X,x  X,x  خ خـ ـخـ ـخx (Ẍ,ẍ) (X',x') Ѓ,ѓ  غ غـ ـغـ ـغɣ Y,y  Y,y  Й,й  ی یـ ـیـ ـی  j Z,z  Z,z  З,з  ز — ـزz

 سەرچاوەکان 

 عەبدوڕەحمان زەبیحی، قامووسی زمانی کوردی، ورمێ، ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی
 ئیبراھیمپوور، محەممەدتەقی، واژه‌نامە فارسی-کردی، تاران، بڵاوکراوەی قەقنووس
 ھەژار، ھەنبانەبۆرینە، تاران، چاپەمەنی سرووش، ISBN 978-964-376-516-3
 نانەوازادە، عەلی، فەرھەنگی کوردیی ھەرمان، ھەولێر، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریانی، ٢٠٠٥

 بەستەرە دەرەکییەکان 
 KAL - ئەکادیمیای کوردی بۆ زمان
 کورتەیەک سەبارەت بە زمان و ئەلفوبێ و خوێندنەوەی کوردی (بە ئینگلیزی)

پۆل:ئەلفوبێ لاتینییەکان
پۆل:ئەلفوبێکان
پۆل:زمانی کوردی
پۆل:نووسینی کوردی