سوننە

مەزھەبی سوننە یان ئەھلی سوننە و جەماعەت، یان بیروباوەڕی سوننە، بە عەرەبی أھل السنة والجماعة گەورەترین تائیفەی ئیسلامە، سەرچاوەکانی شەریعەتی سوننە بریتییە لە قورئان و سوننەتی پێغەمبەری ئیسلام محەممەد وەردەگرن، و لە فەرموودەکانییەوە سوننەتەکانی وەردەگیرێت، ھەروەھا فیقھ (زانستی ئایینی) لە چوار پێشەواکەی سوننە وەردەگرن، و بڕیار دەدەن بە ڕاستی خەلافەتی ھەر چوار خەلیفەکەی ڕاشدین، و بە دادپەروەری ھەر یەکێک لە ھاوەڵەکان.

 دروستبوونی مەزھەب 
ھەندێک لەو باوەڕەدان کە یەکەم ھەڵوێست ئاڕاستەی سوننەی دیاری کرد ھەڵبژاردنی ئەبووبەکر بوو بە خەلیفەی موسڵمانان، ھەروەھا باوەڕیان بە لە پێشی ئەبوبەکر ھەیە پاشان ھەر سێ خەلیفەکەی تر بە دواییدا بەپێی ڕیزبەندییەکەیان، عومەر پاشان عوسمان پاشان عەلی، بیروباوەڕیان پێکھاتووە لە قورئان و سوننەت، ئیبراھیم محەممەد جەواد، پیلانی سەقیفە سوننە پشتی ئەم ڕایە دەگرن، لەکاتێکدا شیعە ھەڵبژاردنی ئەبووبەکر بە خەلیفە بە پێچەوانەی ڕاسپاردەکانی پێغەمبەر محەممەد دەزانن، و بەپێی ڕای ئەوان پێشەوایەتی موسڵمانان بۆ عەلی کوڕی ئەبووتالیب و نەوەکانی ئەوە.

دەتوانین بڵێین سوونە تائیفەیەکی سەربەخۆ بوون لە خەلافەتی عەلی کوڕی ئەبووتالیبدا لە خەواریجەکان، و لەو دەستانەی لە دوای ڕێکەوتنی حەسەنی کوڕی عەلی لەگەڵ معاوییە کوڕی ئەبووسوفیان دروستبوون، سوننە خۆیان نەخستە ئەو جیاوازیانەی لە نێوانیاندا ھەبوو، لەوانە ئیبن عومەر و ئەنەسی کوڕی مالیک، بەڵام جیابوونەوەی تەواوەتی ھێشتا دەرنەکەوت لە نێوان سووننە و شیعەدا، بەڵکو ئەو جیابوونەوەیە وردە وردە جووڵا، ھێزی ئەو جووڵەیە لە کاتی دەوڵەتی ئەمەوییدا زیادی کرد، کاتێک ھاوەڵەکان و زاناکان چالاک بوون وەک ئەبووھورەیرە و حەسانی کوڕی سابت و ئەنەسی کوڕی مالیک و عەبدوڵڵای کوڕی عومەر و زاناکانی مەدینە، و گێڕانەوەی فەرموودەکان گەیشتە قۆناغی نووسینەوە، و عومەری کوڕی عەبدول عەزیز پاڵپشت زانا سوننەکانی مەدینەی دەکرد، و لە کۆتایییەکانی سەردەمی ئەمەوی و سەرەتای عەبباسیدا پێشەوا ئەبوحەنیفە دەرکەوت و ئیمام مالیک دەیخوێند، کۆکردنەوەی فەرموودە لە سەرەتاکانی دەوڵەتی عەبباسیدا بوو، کە ھەر لەم سەردەمەدا چوار خوێندنگەکەی سوننە تایبەتمەندیان وەرگرت و عەباسییەکان دواتر پشتیان پێ دەبەستن بە شێوەیەکی فەڕمی، عەبباسییەکان سوونە بوون لەبەر پشت بەستنیان بە چوار خوێندنگەکەی سوننە و شیعە بوون لەبەر ئەوەی بانگەوازیان بۆ ئالبێتی پێغەمبەر دەکرد بەپێی تێگەیشتنی سەردەمەکەیان، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت، کە جیاکەرەوەی ڕوون بەڵام ناتەواو دەرکەوتووە لە نێوان سوننە و شیعەدا لە سەردەمی عەبباسیدا.

 مەزھەبە زانستییەکانی سوننە 

پێکھاتنی مەزھەبە زانستییەکان یان فیقھییەکانی سوننە دەگەڕێنەوە بۆ سەرەتای ئیسلام، بە تایبەت لە دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر محەممەد، کە ھاوەڵان و شوێنکەوتووانی و موسڵمانان بەگشتی ئیجتیھادیان دەکرد لە جێبەجێکردنی وتە و کردارەکانیدا.

لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئیسلام و فراوانبوونی و گەیشتنی بە کێشەیەکی زۆری ئایینی و یاسادانانەوە پێویستی بە دەرچونێکی خێرا ھەبوو بە ئیجتیھاکردن لەو بابەتە زانستی و فیقھیانەدا و دابینکردنی پێویستییەکانی خەڵک و وەڵامدانەوەی پرسیارەکانیان، لەمەوە ژمارەیەک زانا ھەڵکەوت لە ھەر ھەرێمێکدا خەڵکیان فێری کاروباری ئایین و دونیایان دەکرد.

فراوانبوونی جوگرافی ئیسلام و ھەمەجۆری ئەو ژینگانەی تێیدا بڵاوبوویەوە، ھەروەھا ئەو توانایەی کە لە ھەندێک لە دەقە ئیسلامییە شەریعییەکاندا ھەیە بۆ ئیجتیھادکردن بەپێی بارودۆخ، بوو بەھۆی ھاتنە ئارای خوێندنگە فیقھییە (زانستییە) ناسراوەکان لە وڵاتە ئیسلامییەکاندا. لە ھەر لایەک شوێنکەوتوو ھەن کە ئیش دەکەن لەسەر بڵاوکردنەوەی فەتوا و تەنانەت ئیشکردن لە چوارچێوەی ئەو بنەمایانەی کە دانراوە بۆ دەرکردنی فەتوای نوێ.

ئەو چوار مەزھەبە زانستییەکەی بە شێوەیەکی فراوان بڵاوبونەتەوە لە نێو خەڵکانی سوننەدا و بوون بە فەڕمی لە زۆربەی کتێبەکانیاندا، بەپێی دەرکەوتنیان ئەمانەی خوارەوەن؛
 مەزھەبی ئەبوحەنیفەی نەعمان
 مەزھەبی مالیکی کوڕی ئەنەس
 مەزھەبی شافعی
 مەزھەبی ئەحمەد کوڕی حەنبەل.

ئەم مەزھەبانە تەنھا خوێندنگەی زانستین، ڕێکەوتوون لە سەرچاوەدا (ئوسوڵ)، بەڵام جیاوازن لە لقەکاندا، و جیاوازیان نییە لە بیروباوەڕدا، ھەروەھا مەزھەبی زانستی تر ھەن بێجگە لەم چوارە بەڵام بڵاونەبوونەتەوە، لەوانەش مەزھەبی ئەوزاعی و لەیسی کوڕی سەعد و ئەوانی تر.

 بیروباوەڕی سوننە 
 ئوسوڵی فیقھ 
ئوسوڵی فیقھ یان سەرچاوەی زانستی سوننە لەسەر قورئانی پیرۆز و سوننەتی پێغەمبەر (فەرموودەکانی پێغەمبەر) دەوەستێت، لەگەڵ کۆبوون و پێوانی نەتەوەدا، سوننەتی پێغەمبەر کۆمەڵێک کتێبە لەوانە؛ سەحیحی بوخاری و موسلیم و کتێبەکانی سونەنی ئەبوداوود و نەسائی و موسنەدەکان وەک موسنەدی ئەحمەدی کوڕی حەنبەل و زۆر سەرچاوەی تر. لەبەر ئەوەی ھەرچییەک لە قورئان و فەرموودە سەحیحەکاندایە ڕێگە پێدراوە بۆ موسڵمانان.

 بنەماکانی ئیسلام 

لە فەرموودەیەکدا کە ئەبووھورەیرە گێڕاوییەتەوە وەرگیراوە، ئەویش ئەو بنەمایانەن کە ئیسلامی لەسەر بنیاتنراوە، و بە کردنیان مرۆڤ بە موسڵمان دادەنرێت پێنجن، و پێنج بنەماکەی ئیسلام وەک لە فەرمودەکەدا ھاتووە ئەمانەن؛
 شایەتمان؛ أَشْۣھَدُ أَنْ لَا إِلَٰەَ إِلَّا ﷲٚ وَ أَشْھَٚدُ أَنَّ مُحَمَّٚدًا رَسُۣوٚلَ ﷲِ 
 نوێژکردن
 ڕۆژووی ڕەمەزان
 دانی زەکات
 حەجی ماڵی خوا بۆ ھەر کەس لە توانایدا بێت.

 بنەماکانی باوەڕ 

 باوەڕبوون بە خوا
 باوەڕبوون بە فریشتە
 باوەڕبوون بە کتێبە ئاسمانییەکان
 باوەڕبوون بە پێغەمبەرەکان
 باوەڕبوون بە ڕۆژی دوایی
 باوەڕبوون بە قەزا و قەدەر

 پایەکانی یەکتاپەرستی 
ئەم پایەیە لەگەڵ ئەو گرنگییەی ھەیەتی، نە پێغەمبەر (د. خ) و نە ھاوەڵەکان ڕوونیان نەکردووەتەوە، ھەروەھا ھیچ دەقێکی قورئانی یان فەرمودەیەک یان وتەی ھاوەڵەکانی لەسەر نییە، و زۆربەی زاناکان باسیان نەکردووە بە ھەر چوار پێشەواکەی سوننەوە ئەبووحەنیفە و مالیک و ئیمام شافعی و ئەحمەد کوڕی حەنبەل، بەڵام تەنھا سەلەفییەکان باسی دەکەن، کە بەپێی ڕای سەلەفی دابەش دەبێت بۆ؛
 یەکتاپەرستی لە پەروەردگارێتیدا
 یەکتاپەرستی لە پەرستندا
 یەکتاپەرستی لە ناو و سیفاتدا.

 ناوەندیی بیروباوەڕی سوننە 
سوننە لەو باوەڕەدان کە ھەندێک لەو بیرۆکە و خووانەی کە تائیفەکانی تر لەسەری دەڕۆن دروست کراوە و پێچەوانەی قورئان و سوننەتە، بۆ نموونە ڕۆچوون لە کەسایەتییەکاندا، یان ڕۆچوونی خەواریج لە تەفسیری ئایەتەکانی ھەڕەشە و بەڵێندا بە شێوەیەک کە ھەر کەسێک گوناھێک بکات بە بێباوەڕ دای دەنێن، ھەروەھا گۆشەنیگای قەدەری و جەھەمییەکان لەسەر قەدەر دوورە لە بیروباوەڕی سوننەوە، و ئەم لادانانە لە سەردەمی پێغەمبەر و پێشینە چاکەکاندا نەبوون، بەڵکو خراونەتە پاڵ ئیسلام لەژێر کاریگەری موسڵمانان بە ڕۆشنبیری ئەو وڵاتانەی فەتحیان کردوون.

ئەم خشتەیەی خوارەوە ھەندێک لە گۆشەنیگاکانی سوننە دەردەخات بەوەی کە گرۆی ناوەندن لە بیروباوەڕدا؛
قەزا و قەدەرجەبری؛ ڕۆچوون لە سەلماندنی قەدەردا، کرداری بەندە ڕەت دەکەنەوە لە بنەڕەتدا، و مرۆڤ بە ناچار دادەنێن و ھیچ ھەڵبژاردنێکی نییە.سوونە؛ ناوەندن و ھەڵبژاردنیان بۆ داناوە، بەڵام ھەڵبژاردنەکە پەیوەستە بە ویستی خواوە، وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ یَشَاءَ اللَّھُ، واتە؛ ویستی ئێوەش نایەتە دی مەگەر کاتێک خوای پەروەردگاری جیھانیان بییەوێت، و ئەڵێن؛ بەندەکان بکەرن بەڵام خوا دروستکەری خۆیان و کردارەکانیانە، وەک لە قورئاندا ھاتووە؛ وَاللَّھُ خَلَقَکُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ، واتە؛ لەکاتێکدا خوا بەدیھێنەری ئێوەیش و ئەم بتانەشە کە دروستتان کردوون، ئەمەش مام ناوەندییە لە قەزا و قەدەردا.قەدەری؛ ڕۆچوون لە قەزا و قەدەردا، و دەڵێن مرؤڤ خۆی کردارەکانی دروست دەکات و خوا توانای نییە لە ڕێنمایی کردن و ڕێ لێ ونکردنیدا.باوەڕ و ئایینحروری و موعتەزیلە؛ حرورییەکان ئەوەی گوناھێکی گەورە ئەنجام بدات بە بێباوەڕی دادەنێن و کوشتنی بە ڕاست دادنێن، بەڵام موعتەزیلە ئەڵێن؛ گوناھکەری گەورە چووەتە دەرەوە لە باوەڕ و نەچووەتە بێباوەڕییەوە بەڵکو لە نێوان ھەردووکیاندایە.سوونە؛ مرۆڤ بە شایەنی ناوی باوەڕ و ئیسلام دادەنێن، ئەوەی گوناھی ھەبێت و گوناھکار بێت ئەوا ناتەواوییەک ھەیە لە باوەڕی دا، و ناتەواوییەکەی بە ئەندازەی گوناھەکەیەتی، و بێباوەڕی ناکەن بە تەواوەتی و دەری ناکەن لە ئیسلام بوون بە یەکجاری، ھەروەک گوناھکار بە باوەڕداری تەواو دانانێن بەڵکو بە باوەڕدارێک کە کەمی لە باوەڕی دا.مەرجەئە و جەھمی؛ مەرجەئە دەڵێن، گوناھکەری گەورە ئەگەر باوەڕدار بێت شایەنی چوونە ناو ئاگر نییە، ھەروەھا ئەڵێن؛ لەگەڵ باوەڕدا گوناە زیان ناگەیەنێت ھەروەک ئەوەی کە لەگڵ بێباوەڕیدا پەرستش سوود ناگەیەنێت، لە لای ئەوان ئەوەی بە دڵ باوەڕ بکات، ئەگەر ھیچ ئەنجامیش نەدات ھەر باوەڕداری تەواوە.عەلی کوڕی ئەبووتالیبنەواسب و خەواریجەکان؛ نەواسب باس لە خراپی عەلی کوڕی ئەبووتالیب دەکەن و خەواریج بە کافری دادەنێن.سوونە؛ دەڵێن عەلی کوڕی ئەبووتالیب خەلیفەیەکی ڕاشدینە و لە ھەزارانی ھاوەڵەکان باشترە لە سیانیان نەبێت ئەوانیش ئەبووبەکر و عومەر و عوسمانن و ھەموویان خاوەن فەزڵ و چاکەن، بەڵام ھیچ کامیان پارێزراو نین لە ھەڵە وەکو پیغەمبەرەکان.شیعە؛ دوازدە ئیمامییەکان عەلی بە پارێزراو دادەنێن لە ھەڵە وەکو پێغەمبەرەکان بەڵکو بە باشترینی دەزانن لە ھەموو پێغەمبەرەکان بێجگە لە محەممەد (د. خ).

 دیمۆگرافیا 
وێنۆک|300px|دابەشبوونی ئیسلام لە جیھاندا، ڕەنگە سەوزەکە ئاماژا بە زۆرینەی سوننەکان دەکات و ڕەنکی ماڕۆنی (سوور) ئاماژە بە زۆرینەی شیعەکان دەکات، و ڕەنگی شین ئاماژە بە زۆرینەی ئەبازییەکان دەکات

بەپێی زانستی دیمۆگرافیا، تێبنی دەکریت لە نێو ھەر دە کەسی موسڵماندا نزیکەی نۆیان لەسەر مەزھەبی سوننەن و یەکێکیان لەسەر مەزھەبەکانی تری ئیسلامە، لەسەر ئەمەوە ھەر بە کەسێک وترا موسڵمانە وەک سوننە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، و سوننە لە ھەموو دەوڵەتەکانی جیھانی ئیسلامیدا ھەن و زۆرینەی پێک دەھێنن بێجگە لە ھەندێک وڵاتی کەم نەبێت، ھۆکاری ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ھۆکارە سیاسی و ھۆزەکی و کۆمەڵایەتییەکان، و زۆر کەس لەو باوەڕەدان کە سوننە دەریای موسڵمانان پێک دەھێنن و تائیفەکانی تر وەک دوورگەکانی ناو ئەو دەریایە دەنوێنن.

 فراونی بڵاوبوونەوە 
مەزھەبی سوننە لە ھەموو مەزھەبە ئیسلامییەکان زیاتر بڵاو بووەتەوە و شوێنکەوتووی ھەیە، و ژمارەی شوێنکەوتووەکانی %٩٠ی ئیسلامی جیھان دەگرێتەوە،ئیسلام ئۆنلاین  و بە مەزھەبی فەڕمی زۆر لە دەوڵەتە ئیسلامییەکانی ئەمڕۆ دادەنرێت، و لە مێژوودا مەزھەبی فەڕمی زۆر لە دەوڵەتە ئیسلامییەکان بووە لە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوادا، بۆ نموونە دەوڵەتی عوسمانی مەزھەبی سوننە مەزھەبی فەڕمی دەوڵەت بووە و پشتیان بە خوێندنگەی حەنەفی بەستووە وەک سەرچاوە بۆ بڕیار و یاساکانی دەوڵەت، لە ھەمان کاتدا دانیان ناوە بە مەزھەبەکانی تر و دادوەر و فێرکاریان بۆ دانابوون، و دەتوانین بڵێین سوونە زۆرینەی دەوڵەتەکانی جیھانی ئیسلامی پێک دە ھێنن بێجگە لە دەوڵەتەکانی؛ ئێران و ئازەربایجان و بەحرەین و عێراق کە شیعەی دوازدە ئیمامی زۆرینەیان پێک دەھێنێت و عومان مەزھەبی ئیبازی زۆرینەی پێک دەھێنێت.

 ئاماری سوننەکان 
بەپێی ئینسایکلۆپیدیای مەسیحی جیھانی دانەر (دایڤد باریت)، ژمارەی سوونە لە ساڵی ٢٠٠٠ بە نزیکەی ١٬٠٠٢٬٠٠٠٬٠٠٠ کەس دەخەمڵێنرێت، لەکاتێکدا ژمارەی ڕۆمانە کاسۆلیکەکان (تائیفەی کاسۆلیکی مەسیحی) لە ھەمان ساڵدا بە ١٬٠٥٧٬٠٠٠٬٠٠٠ کەس ئەخەمڵێنرێت، بەپێی ئەمە جیاوازی نێوان تائیفەی کاسۆلیکی و سوننە نزیکەی ٥٥ ملیۆن کەسە.

ھەر بەپێی ھەمان سەرچاوە، ژمارەی ئەو موسڵمانانەی ئیسلامن بە ھەموو مەزھەبە جیاوازەکانییەوە لە ساڵی ٢٠٠٠دا نزیکەی ١٬١٨٨٬٠٠٠٬٠٠٠ کەسن، بەپێی ئەمەش سوننە زۆرینەی پێک دەھێنێت کە نزیکەی (%٨٤٫٣٤) سوننەن، و تائیفەکانی تری ئیسلام نزیکەی ١٨٦٬٠٠٠٬٠٠٠ کەسن (واتە ١٥٫٦٥)ی موسڵمانان پێک دەھێنن، ھەر ھەمان سەرچاوە ئاماژەی بەوەداوە کەوا ڕۆژانە نزیکەی ٣٤٠ ھەزار کەس لە دایکدەبن، کە ٦٨ھەزاریان موسڵمانن، بەپێی ئەمەش ڕۆژانە ٦٠ ھەزار سوننە دێنە دنیاوە.

بەپێی نوێترین لێکۆڵینەوەکان کە ئاژانسی ھەواڵی جیھانی بڵاوی کردووەتەوە ژمارەی موسڵمانان لە ساڵی ٢٠٠٩ دەگاتە ١٬٥٧ ملیار کەس، بەپێی ھەمان سەرچاوە ڕێژەی سوونە دەگاتە (%٨٧-%٩٠)ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ژمارەی موسڵمانانی سوونە لە نێوان (١٬٣٧–١٬٤) ملیار کەسدایە.One in four is Muslim, study say 8 October 2009Nearly 1 in 4 people worldwide is Muslim, report says  October 12, 2009

 خەلافەتی ئیسلامی 

خەلافەت سەرکردایەتی کردنی ھەموو موسڵمانان دەگەیەنێت بە گشتی لە جیھاندا بۆ دامەزراندنی یاسای شەرعی ئیسلامی، و ھەڵگرتنی بانگەوازی ئیسلامی بۆ جیھان، ناونراوە بە خەلافەت واتە جێنشینی ئەمەش لەبەر ئەوەی پێشەوایەتی موسڵمانان دەکات و جێ نشینی پێغەمبەر محەممەدە لە بەڕێوەبردنی کاروبارەکانیان.

ھەروەھا خەلافەتی ئیسلامی وا وەردەگیرێت لە نێو موسڵماناندا بۆ ئاماژەدان بە حوکمی موسڵمانان بۆ خاکەکان لە ماوەیەکی دوور و درێژدا، سەرەتاکەی سەردەمی خەلافەتی ڕاشدین بوو و کۆتایییەکەی ساڵی ١٩٢٤ بوو دوای ئەوەی خەلافەتی عوسمانی کۆتایی پێھات لە تورکیادا.

 زانا و پێشەواکانی سوننە 
 ھاوەڵەکان
 شوێنکەوتووان
 ئەبووحەنیفە نوعمان
 مالیکی کوڕی ئەنەس
 ئیمام شافعی
 ئەحمەد کوڕی حەنبەل
 عەلی کوڕی حزم ئەندەلوسی
 محەممەد کوڕی ئیسماعیل کوڕی ئیبراھیم بوخاری، پۆڵێنکەری کتێبی سەحیحی بوخاری
 موسلیم کوڕی حەجاج نیسابوری، پۆڵێنکەری کتێبی سەحیحی موسلیم
 ئەحمەد کوڕی شوعەیب نەسائی، خاوەنی سونەنی نەسائی
 سولەیمان کوڕی ئەشعەس ئەزدی، خاوەنی سونەنی دەبی داوود
 عیسا کوڕی سوورەت ترمزی، خاوەنی جامعی تورموزی
 ئیبن ماجە، خاوەنی سونەنی ئیبن ماجە.

 خوێندنگە ئایدۆلۆژییەکانی سوننە 
ئەھلی سوننە و جەماعەت جێبەجێکرنی بیروباوەڕدا دابەش دەبن بۆ سێ خوێندگەی ئایدۆلۆژی.
 ئەسەری (الأثریة)؛ ئەم پەیڕەوە پشت دەبەستێت لە بیروباوەڕ و یاساداناندا بە دەقەکانی قورئان و فەرموودەکان و پێشکەشکردنیان بەپێی عەقڵ، لە ھەمان کاتدا ڕێگە دەکاتەوە لە بەردەم ئیجتیھاد کردن لەو دەقانەی نەسەلمێنراون یان ڕوون نین، و پێشینە (سەلەف) بۆ ماوەیە ئەوترێت کە پێغەمبەر محەممەد ئاماژەی پێکردووە بە سێ سەدەی سەرەتای ئیسلام ئەوانیش ھوەڵەکان و شوێنکەوتووەکان و شوێنی شوێنکەوتووەکان دەگرێتەوە.
 سەلەفی (السلفیة)؛ کۆمەڵێک بوون لە سەدەی چواری کۆچی دا دەرکەوتن، دەگەڕێنەوە بۆ ڕاکانی ئەحمەدی کوڕی حەنبەل و بە سەلماندنی دادەنێن بۆ ئەو سیفەتانەی خوا کە لە قورئان و سوننەتدا ھاتووە، و لە زاناکانیان ئیبن تەیمییە و و ئیبن قییەمی جۆزییە، و لە سەردەمی نوێدا لە نیمچەدوورگەی عەرەبی دەرکەوت لەسەر دەستی محەممەدی کوڕی عەبدول وەھاب ھاوکات لەگەڵ پێکھاتنی دەوڵەتی سعوودیەی یەکەم.میژووی مەزھەبە ئیسلامییەکان، محەممەد ئەبووزەھرە، پەڕە 181:185
 ئەھلی دیدی عەقڵی، کە زانستی وتە (علم الکلام)یان بەکارھێناوە بۆ سەلماندنی بیروباوەڕە ئایینییەکانیان ئەمانەی خوارەوەن؛
 ئەشاعیرە (الأشاعرة)؛ لە خوێندنگەکانی سوننەیە کە ڕووبەڕووی موعتەزیلە بوویەوە بە بەکارھێنانی مەنتیق و زانستی وتە لە بەرگریکردن لە دەقەکان و ڕوونکردنەوەیان، و ناونراون بە ئەشعەری لەبەر ئەبوحەسەن ئەشعەری کە ئیشی کرد لە بەرەنگاری موعتەزیلە بە بەکارھێنانی بەڵگەی عەقڵی و ئاماژەی مەنتقی لە ھەوڵیدا بۆ سەلماندنی بیروباوەڕی پێشینە، ھەروەھا ئەبونەسوڕ ماتریدی کە ئەشاعیرە و ماتریدییەکان دەگەڕێنەوە بۆیان، و زۆر لە پێشەواکان شوێنیان کەوتوون، وەک؛ بیھقی و نەوەوی و غەزالی و عیز کوڕی عەبدول سەلام و سیووتی و قوڕتوبی و ئیبن عەساکر و زوبەیدی و زۆری تر.
 ماتریدی (الماتریدیة)؛ دەگەڕێنەوە بۆ ئەبومەنسوڕی ماتریدی و بە ھەمان شێوە ئیشیان کرد لەسەر بیروباوەڕی پێشینە بە بەکارھێنانی زانستی وتە، و بیرۆکەکانیان زۆر نزیک بووە لە ئەشاعیرەوە.
وێنۆک|280px|سۆفیگەرە تورکە مەولەوییەکان جووڵە تەقلیدییەکەیان ئەنجام دەدەن لە بەردەم ئارامگەی جەلالەدینی ڕومی لە قۆنییە
 سۆفیگەری (الصوفیة)؛ ئەمە سۆفیگەری دەگەرێتەوە ڕێگەیەکە بەندە ئەیگرێتە بەر بۆ گەیشتن بە خوای گەورە، یان بۆ گەیشتن بە ناسینی، و گەیشتن بە جێگە باشەکان، ئەمەش لە ڕێگەی ئیجتیھادکردن لە پەرستن و دوورکەوتنەوە لە نەھی کراوەکان، و پەروەردەکردنی دەروون و پاککردنەوەی دڵ لە ڕەوشتی نابەجێ و ڕازاندنەوەی بە ڕەوشتی جوان. سۆفیگەری لە پێشەکییە بیروباوەڕییەکاندا پەیڕەوی ھەر خویندنگە ناسراوەکانی سوونە دەکەن کە ئەسەری و ئەشاعیرە و ماتریدین، و پەیڕەوی یەکێک لە چوار مەزھەبە زانستییەکانی سوونە دەکەن، ئەو پەی پێبردن و ئیلھامانە وەردەگرن کە دژی قورئان و سوونەت ناوەستێت، ڕێگەکانی پەروەردەکارەکانیان ئەیگرنە بەر ھەمەجۆرن، لەبەر ئەوە ڕێگە سۆفیگەرییەکان پێکھاتووە، ناوداترترینی ڕێگە (تەڕیقە) سۆفیگەرییەکان ئەمانەی خوارەوەن؛
 ڕێگەی دسوقی (الطریقة الدسوقیة)
 ڕێگەی بورھانی (الطریقة البرھانیة)
 ڕێگەی شازلی (الطریقة الشاذلیة)
 ڕێگەی قادری (الطریقة القادریة)
 ڕێگەی تیجانی (الطریقة التیجانیة)
 ڕێگەی ڕوفاعی (الطریقة الرفاعیة)

 دژەڕاکان بۆ ئەم دابەشکردنە 
سەلەفییەکان لەو باوەڕەدان کە شوێنکەوتووی بیروباوەڕی پێشینە چاکەکارەکانن، ئەوانیش سێ سەدەی سەرەتای نەتەوەی ئیسلامییە، ئەشاعیرە و ماتریدییەکان لە ڕێگەی ڕاست لایان داوە بە پەیڕەوکردنیان بۆ زانستی وتە و فەلسەفە کە لە سەردەمی پێغەمبەر و ھاوەڵەکان و چوار پێشەواکەی سوننەدا نەبووە، و ئەوانە ئەو سیفەتانەی خوایان وەستاند کە ئەبووایە جێبەجێ بکرانایە.

ئەشاعیرە و ماتریدییەکان لەو باوەڕەدان، کە ئەوان شوێنکەوتووی چوار پێشەواکەن و ناونانی کۆمەڵە سەلەفییەکان دروست کراوە و نە پێغەمبەر و نە ھاوەڵەکان و شوینکەوتووەکان نەیانھێناوە، و شوێنەکەوتوانی سەلەف (پێشییەنەکان) پێویستە بەڵام قۆستنەوەی بۆ بانگەشەی ئایدۆلۆژییەکان دروست نییە بە تایبەت ئەو بیروباوەڕانەی بەرجەستەکردن لە خۆ دەگرێت لەژێر ناونیشانی سەلماندنی سیفەتەکان.

 ئەمانەش ببینە 
 ئیسلام
 شیعە
 ئەحمەدی
 ئیبازی

 سەرچاوەکان 
 بیروباوەڕی ئەھلی سوننە و جەماعەت (خوێندنگەی سەلەفی)
 One in four is Muslim, study say http://news.bbc.co.uk/2/hi/8296200.stm] 8 October ٢٠٠٩]
 Nearly 1 in 4 people worldwide is Muslim, report says http://edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/10/07/muslim.world.population/index.html ] October ١٢، ٢٠٠٩]
 سەحسحی بوخاری و سەحیحی موسلیم
 «لوامع الأنوار البھیة» - الإمام السفارینی
 بیروباوەڕ - بیھقی
 «تبیین کذب المفتری» - حافز ئیبن عەساکر
 «تحریر المطالب لما تضمنتە عقیدة ابن الحاجب» - أبوو عبد اللە البکی

پۆل:سوننە
پۆل:مەزھەبەکانی ئیسلام