ئەبوو حەنیفە

ئەبوو حەنیفە یان ئەبوو حەنیفە نوعمان یان نوعمان کوڕی سابت کوڕی زوتتا کوڕی مرزبان، ساڵی ٨٠ک/٦٩٩ز لە دایکبووە لە کووفە و بە نەژاد فارس، و ئەبووحەنیفە زۆربەی ژیانی لەو شارەدا بە فێرخوازی و زانایی بردە سەر، دوای ئەوەی قورئانی لە بەرکرد لە گەنجیدا بوو لەگەڵ باوکیدا ڕوویکردە ئیشی بازرگانی، و کاتێک عامر شەعبی چاوی پێی کەوت ئامژچەی بۆکرد کە ئەو لە ئەبووحەنیفەدا زیرەکییەکی گەورە و عەقڵ پێگەیشتووی دەبینێت و ئامۆژگاری کرد کە بچێتە کۆڕی زاناکان و بە دوای زانستدا بگەڕێت، ئەمیش وەڵامی داواکەی دایەوە و ڕوویکردە زنجیرەی وانەکان، فەرموودەی ئەگێڕایەوە و زمان و ئەدەبی خوێند، و لەەبر ئەوەی زۆر گرنگی دەدا بەوەی کە ھەموو ئەو زانستانەی ئەوترێتەوە لێی ون نەبێت کاتەکانی دەبردە سەر بە سەردانی کۆڕەکان بە وەرەقە و قەڵەمەوە، پاشان ڕوویکردە خوێندنی زانستی وتە (ڕەوانبێژی) تاکو بە شێوەیەک لێھاتوو بوو لەو بوارەدا کە بتوانێت زۆر بە سەرکەوتووانە گفتوگۆی لەگەڵ دەستە جیاوازەکانی تر دەکرد، پاشان ڕوویکردە زانستی ئیسلامی (فیقھ) و وانەکانی ئەم زانستەی وەرگرت لای حەماد کوڕی ئەبووسولەیمان، ناوبانگی دەرچوو بە خواناسی، و بازرگانێکی ناوداربوو بە دەستپاکی و ڕاستگۆیی و بەوەفایی.

 ژیانی 
لە کووفە لە یەکێک لە شارە گەورەکانی عێراق ئەبووحەنیفە ھاتە دنیاوە و باوکی ناوی نا نوعمان بە ناوی یەکێک لە پاشاکانی عێراقی سەرەتاوە، و خۆیان خێزانێکی ئێرانی بوون دەگەڕێنەوە بۆ شاری کابول لە ئەفغانستان، باپیری ئیسلام بووە و و کاریگەر بووە بە عەلی کوڕی ئەبووتالیب و لەگەڵی بووە، و ئەبوو حەنیفە بەم شێوەیە لە باوک و باپیرییەوە خۆشەویستی ئالبێتی وەرگرت و ھەروەھا جەعفەری سادقی مامۆستا و ھاورێی نموونەی باشی بوو لای.

ئەبووحەنیفە ڕوخساری جوان و پۆشاکی جوان و و بۆنی خۆش بووە، زۆر بەڕێزبووە.

 سەرکردایەتی زنجیرەی زانست 

لەو دوای مردنی مامۆستاکەی حەمادی کوڕی ئەبووسولەیمان، سەرکردایەتی زنجیرە فیقھییەکان کەوتە دەستی ئەبووحەنیفە کاتێک لە تەمەنی چل ساڵیدا بوو، فێرخوازەکان لە دەوری کۆبوونەو و ڕێگەیەکی داھێنەرانەی ھەبوو بۆ شیکاری ئەو کێشە و پرسیارانەی دەکران لە کۆڕەکانیدا، خێرا ئەو چارەسەری نەئەکرد بەڵکو پرسیارەکەی ئاڕاستەی خوێندکارەکانی دەکرد ھەتا ھەر یەکێکیان ڕای خۆی بڵێت، پاشان ئەو لەسەر ڕاکانیان ئەدوا ھەتا کێشەکەی بە لێکۆڵینەوە لەناودەبرد، و لەگەڵ فێرخوازەکانیدا لەسەر یەک ڕا کۆدەبوونەوە.

و ئەبووحەنیفە چاودێری خوێندکارەکانی دەکرد، و پارەی بۆ ھەندێکیان خەرج ئەکردبۆ نموونە کاتێک ئەبوویوسفی بینی پێویستییەکانی ژیان دووری دەخاتەوە لە وەرگرتنی زانست، و پارەی خۆی پێدا بە شێوەیەک تا یەک لا بێتەوە بۆ زانست.

و لەگەڵ ھەموو سەرگەرمییەکانیدا لە بازرگانیدا ئیشی دەکرد، لە کووفە فرۆشگای فرۆشتنی قوماشی ھەبوو، ھاوبەشێکی بۆ خۆی دانا ئەمەش وایلێکرد یەک لا بێتەوە بۆ خزمەتی زانست و کاتی ھەبێت بۆ فیقھی ئیسلامی.

 بنەمای مەزھەبی حەنەفی 

ئەو پەسەندکردنەی لە مەزھەبی حەنەفیدا ھەیە وایلێکردووە خاوەنی سەروەتێکی زانستی گەورە بێت.

و زانایانی مەزھەبی حەنەفی ئاماژە بەوە دەدەن کە ئەبووحەنیفە تەنھا فەرموودە ڕاستەکانی گێڕاوەتەوە و توند بووە لە قبوڵکردنی فەرموودە و ھەواڵێکدا ئەمەش لەبەرئەوەی کە لە کووفەدا ژیاوە و کووفەش لانکەی ئاژاوە و پارتە سیاسییەکان و جیابوونەوەی دەستەکان بوو و کووفە دوور بووە لە حیجاز کە ئەوێ ناوچەی سروش و مەڵبەندی سوننە بووە ھەروەھا دەڵێن لەبەرئەوەی سەرکەوتوو بووە بەسەر ئارەزووەکانی خۆیدا.

 فێرخوازەکانی ئەبووحەنیفە 
مەزھەبی ئەبووحەنیفە مایەوە و بڵاوبوویەوە و لە ناونەچوو وەک مەزھەبەکانی پێشتری یان سەردەمەکەی، ئەمەش بە چاکەی فێرخوازە لێھاتووەکانی بوو کە مەزھەبەکەیان نوسییەوە و زۆر لە ڕاکانی پێشەواکەیان لەبەرکرد و لە دیارترینی ئەوانەش.

ئەبوویوسف یەعقوب کوڕی ئیبراھیم ئەنساڕی ساڵی ١٨٣ک وەفاتی کردووە و محەممەد کوڕی حەسەن شیبانی ساڵی ١٨٩ک وەفاتی کردووە، و زەفر کوڕی ھەزیل ئەمانە بوون کە پایەکان و بنەما و ئوسوڵەکانی مەزھەبی حەنەفیان دانا.

ئەبووحەنیفە زۆربەی ژیانی بە فێربوون و وانە وتنەوە بەسەر برد و زۆر زانا و فەقێ لەسەر دەستی دەرچوون، لەوانە؛ حەماد کوڕی ئەبووحەنیفە، ئیبراھیم کوڕی تەھمان، حەمزە کوڕی حەبیب زەیات، ئەبوویەحیا حمانی، عیسا کوڕی یوونس، وەکیع، وەزید کوڕی زەریع، ئەسەد کوری عەمر بەجلی، حکام کوڕی یەعلی کوڕی سەلم ڕازی، خارجن کوڕی مەسعەب، عەبدول حەمید کوڕی ئەبووداوود، عەلی کوڕی مەسھەر و زۆری تر…

 بڵاوبوونەوەی مەزھەبەکەی 
مەزھەبی حەنەفی بڵاوبوویەوە لەو کاتەی ئەبوویوسف پایەی قازی دەوڵەتی عەبباسی وەرگرت و حەنەفی مەزھەبی فەڕمی بوو لە دەوڵەتی سەلجوقی و دەولەتی غەزنەوی و ئیمپڕاتۆری عوسمانیدا، و ئێستا بڵاوە لە زۆربەی شوێنە ئیسلامییەکاندا لەوانە.

لە میسر و شام و عێراق و تورکیا و ھیندستان و پاکستان و چین و عەرەبستانی سەعوودی.

 وەفاتی ئەبووحەنیفە 
خوا تەمەنێکی درێژ و فێرخوازی لێھاتووی بە ئەبووحەنیفە بەخشی کە مەزھەبەکەیان ھەڵگرت و ھاوسەردەمەکانی دانیان ناوە بە پێشکەوتنی، و زۆر پیاوێکی لە خواترس بووە و کتێبەکانی مێژوو و وەرگێڕاوەکان لێوانلێون لە شایەتیدان بۆ ئەمە، و وەسف کراوە بە زانا و لە خواترس و خواپەرست لەلایەن زاناکانەوە.

ئەبووحەنیفە کۆچی دوایی کردووە لە بەغدا دوای ئەوەی دنیای پڕکرد لە زانست و خەلکی پێوەی سەرگەرم کرد لە ١١ی جەمادی یەکەمی ١٥٠ک بەرامبەر ١٤ی حوزەیرانی ٧٦٧ز، و ئارامگەکەی دەکەوێتە شاری بەغداوە لە ناوچەی ئەعزەمییە لە گۆڕستانی خەیزەران، لە بەشی ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دیجلە.

 دیاردەکانی پێشەوایەتی لە ئبەووحەنیفەدا 
 ڕیزگرتن و پێزانینی بۆ ئەوانەی زانست و فیقھیان فێرکردووە
 بەخشندەیی لە خەرجکردنی بۆ فێرخوازەکانی و پێویستیدارەکان و جوان ھەڵس وکەوتکردن لەگەڵیان، خۆشەویستی لە دڵیاندا چاند وای کرد کە ھەستن بە بڵاوکردنەو وتە و زانستەکانی و ھەزاران دوعای بۆ دەکرێت لە کۆڕەکانی زانستدا.
 ھەواڵپرسینی لە کاروباری ھاوەڵەکان و خەڵکان.
 سووربوونی لەسەر شکۆی زانست لە کۆڕەکانیدا.
 گرنگی دان بە شێوە و دیمەنی دەرەوە.
 زۆری خواپەرستی و لە خواترسییەکەی
 زۆری تەقوا و پەیوەستبوونی بە ئاییننەوە
 پەروەردەکردنی دەروونی لەسەر چاکەکان وەک خێرکردن
 خۆڕاگر و بە ئاارم بوو، و زۆر ئارامی دەگرت لەگەڵ خەڵکدا.
 بەردەوام بوون و جدییەت و دیاریکردنی ئامانجەکان
 وازھێنان لە باسکردنی خەڵک و قسەکردن لە بارەیانەوە.
 سووربوونی لەسەر بنیاتنانی کەسایەتی فیقھی و زانستی کە زانستەکەی لێ وەربگرن
 ڕاستکردنەوەی دژە ڕاکانی بە گفتوگۆیەکی ھێمن
 باوەری وانەبوو کە تەنھا ئەو ڕاستە و زاناکانی تر ھەڵە بن.

 دانراوەکانی ئەبووحەنیفە 
سەردەمەکەی نەناسراوە بە زۆری نووسینەوە و زۆربەی زانستەکەی فێرخوازەکانی گواستویانەتەوە، و  خۆی چەند دانراوێکی ھەیە لە فیقھی ئیسلامیدا لەوانە؛
 الفقە الأکبر، بە گێڕانەوەی حەماد کوری ئەبووحەنیفە
 الفقە الأکبر، بە گێڕانەوەی ئەبووموتیع بەلخی
 العالم والمتعلم، بە گێڕانەوەی ئەبووموقاتل سەمەرقەندی
 نامەی پێشەوا ئەبووحەنیفە بۆ عوسمان بتی
 الوصیة، بە گێڕانەوەی ئەبوویوسف

 سەرچاوەکان 
 محیی الدین عبد القادر: الجواھر المضیئة فی طبقات الحنفیة – تحقیق عبد الفتاح الحلو
 الخطیب البغدادی - تأریخ بغداد
 محمد أبوو زھرة: أبوو حنیفة حیاتە وعصرە
 عبد الحلیم الجندی: أبوو حنیفة بطل الحریة والتسامح فی الإسلام
 وھبی سلیمان: أبوو حنیفة النعمان إمام الأئمة والفقھاء
 أعیان الزمان وجیران النعمان فی مقبرة الخیزران - ولید الأعظمی
 اصول التاریخ الإسلامی للباحث جمال الدین فالح الکیلانی مراجعة الدکتورسالم الالوسی

پۆل:تابعین
پۆل:لەدایکبووانی ٦٩٩
پۆل:مردووانی ٧٦٧
پۆل:ئەولیا
پۆل:ڕەخنەگرانی بێخوایی
پۆل:حەنەفی
پۆل:زانا سونییە موسڵمانەکان
پۆل:حەنەفییەکان
پۆل:ئیمامەکانی سوننە
پۆل:شەرعزانانی سوننە
پۆل:نوێکەرەوەکان
پۆل:زانایانی تەفسیر