مەلا عەبدوڵڵا سووری

حاجی مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای سووری (١٣١٣- ١٣٧٤) لە دێھاتی ورچەک سەر بە شاری بانە لە دایک بوو. باوکی شێخ ئەحمەد کەسێکی خوا پەرەست و دین دار بووە. دایکی " گوڵێ " خەڵکی دێھاتی سنجەڵێ سەر بە شاری سلێمانی لە کوردستانی باشوور  بووە.
مەلا عەبدوڵڵا بە چەندین پشت ئەگاتە شێخە سووری کڕێوە (شێخ ئیلیاس) کە لە ناوچەی بانە و سەردەشت و پیرانشار وەک کەسایەتییەکی ئایینی و پیرۆز ناوی لێ ئەبەن، نازناوی "سووری" لە ناوی ئەو شێخە پایە بەرزەوە وەرگیراوە.

 فێربوونی زانستەکان 
لە تەمەنی ١٢ ساڵانەوە دەستی بە خوێندنی قورئان کردووە و لە ماوەی ٣ مانگ دا خەتمی کردووە. لە دوای خوێندنی قورئان کتێب گەلێکی فارسی وەک گۆڵستان و (بووستان)ی سەعدی  تەواو کردووە، لە پاشان دەستی بە خوێندنی کتێبی  (تێریف زنجانی) و (عوامل جرجانی) بە زمانی عەرەبی کردووە، ئەو لای مامۆستایانی ئایینی گەورە وەک مەلا ئەحمەد سیسەری کە یەکەمین مامۆستای ئەو بووە دەرسی خوێندووە و ھەر وەھا لە خزمەت مامۆستایان مەلا عەبدولڕەحمان سەعیدی، مەلا ئەبووبەکر گیرەیی، مەنتق و تەفسیری و لە لای مەلا ساڵح ئەختەری،(عقائد عچدی) و فەلسەفەی خوێندووە.(گۆڤاری مانگانەی تەبیان ژمارە ١٦-١٧ لاپەڕەی ٩٣)

 خوێندن لە کوردستانی باشوور 
ساڵەکانی گەنجی تەمەنی لە شارەکانی کوردستانی باشوور بە تایبەت سلێمانی بە خوێندن لە مزگەوتەکانی خانەقا و مزگەوتی ئەربیلی ناسراو بە مزگەوتی دوو درگای ئەسحابە سپی تێپەڕ کردووە و لە خزمەت مامۆستایانی ئەو سەردەمەدا فێری زانستەکانی پێویست بووە.
وێنۆک|٣٠٠px|مزگەوتی دوو درگای ئەربیلی لە ئەسحابە سپی

 خوێندن لە کوردستانی باکوور و زیارەتی شێخ سەعید نوورسی 
لە ساڵەکانی خوێندن و سەفەر کردنیان بە مەبەستی فێر بوونی زانستەکانی سەردەم سەردانی وەڵاتی تورکیە ئەکات و بە خزمەت شێخ    سەعید نوورسی(بدیع الزمان) ئەگات و وەڵامی پرسیارە زانستیەکانی لێ وەر ئەگرێت.
 Said Nursî

 وانە بێژی و پێش نوێژی 
حاجی مامۆستا مەلا عەبدوڵڵا سوری یەکێک لە گەورەکان و شارەزاکانی بواری دین و زانستە ئایینیەکانە لە ناو زانایانی ئایینی کوردستانی رۆژھەڵات دا. کەسانێکی زۆر لە  خزمەت ئەو دا  " ئیجازەی مەلایەتی " یان وەرگرتوە. کەسانێک وەک شەھید مەلا رەحیم فەرجی(حەوتوو نامەی گۆڤاری سیروان، ژیان نامەی مەلا رەحیم فەرەجی) مەلا ساڵح کەریمیان و... ھەروەھا لە ناوچە جیا جیا کانی کوردستان دا وانە و دەرسی دینی  و زانستەکانی  " فقە و لغت " و دیتری زانستەکانی وتۆتەوە. پێش نوێژی و رابەری خەڵکانێکی زۆری لە ناوچە کانی بانە و سەقز بە ئەستو گرتووە و ھەوڵی داوە جگە لە رێبەری ئایینی و ئاگا کردنی خەڵک لە ئایین، بابەت و راڤە کانی رامیاری رۆژیش فێری خەڵکی بکات و ھەستی نیشتمان پەروەری و بیر کردنەوەی سیاسی لەواندا زیندوو بکات. خەڵکانی ئەو ناوچانەی مامۆستا لێیان ژیاوە شایەت حاڵێکی زۆر زیندوو متمانە پێکراون بۆ ئەم تەوەرە.

 چالاکی و پۆستەکان 
 زانا و مامۆستای ئایینی و وانە بێژی فیقھی شافعی
 نوێنەری شارەکانی بانە  و  سەقز لە پەرلەمانی ئێران
 پێش نوێژی مزگەوتی گەورەی بانە
 ئەندامی لیژنەی بەڕێوەبەرایەتی مانگی سووری بانە لە کاتی شەڕی ئێران-عێڕاق دا
 ئەندامی شۆڕای ھەڵمەتی فێرکاری خوێندەواری، (بە فارسی: نھچت سواد آموزی)
 بەرپرسی بنکەی خێرخوازی کومەیتەی ئیمدادی بانە
 بەرپرسی لیژنەی مامۆستایانی تێکۆشەری ئایینی بانە
 پێش نوێژ و رێبەری ئایینی دانیشتوانی دێھاتەکانی ئاڵە بلە، مازوان، گاوملان لە دەوری سەقز  و دێھاتەکانی نژۆ، ورچەک، کیوەرۆ، کانی بەن و... ھتد لە بانە.(مانگنامەی تەبیان، ژمارە ١٦-١٧، لاپەڕەی ٩٥)(رۆژنامەی کەیھان یەکشەممە ١٥ ی گەلاوێژی  ١٣٧٤ کۆچی ھەتاویی - ژمارە ١٥٤١٢- لاپەڕەی ١٤)

 چالاکی سیاسی 
 بەشداری لە سێھەمین خولی دانیشتنەکانی سەربەخۆیی کوردستانی رۆژھەڵات لە شاری سنە و گوتار بێژی لە دوای مامۆستا مەلا محەممەد رەبیعی.
«مەلا شێخ عەبدوڵڵا سووری» داوای لە کاربەدەستان کرد رسەربەخۆیی کوردستانی رۆژھەڵات بە فەرمی بناسن.(رۆژنامەی کەیھان، ٢٢/٣/١٣٥٨)(مامۆستایانیئایینی و کوردستان، بێھزاد خۆشحاڵی)(رۆژنامەی ئیتیلاعات,دووشەمە ٢١ی جۆزەردانی ١٣٥٨ی کۆچیھەتاوی، ژمارە ١٥٨٧٦)

 بەشداری لە پێنجەمین و شەشەمین خولی دانیشتنەکانی سەربەخۆیی کوردستانی رۆژھەڵات لە شاری سنە.
مامۆستا سووری لەگەڵ چەندین مامۆستای ئایینی تر لە بانەوە وەکوو مەلا شەریف جەوانبەخت و مەلا محەممەد جەلال حسێنی بەشدار بوو کە لەم دانیشتنە دا کەسانێک وەکوو ئەحمەد موفتی زادە لە سنەوە، محەممەد شەھید پیر خفران لە ھەورامان، عەبدولکەریم کەریمی لە بۆکانەوە. بەھائەدین رەبانی (یاساناس و مافپارێزی داد)، یوسف ئەردەڵان ئەندامی شۆڕای شاری سنە، [[ دکتۆر
سەیدولشوھەدایی ]] وەکوو نوێنەری گروپێک لە شاری سنەوە، دکتۆر عەبدولکەریم سەردووشی لە مەریوانەوە بەشداریان کردبوو. لە کۆتاییدا لە دوای چەندین کاتژمێر باس و راوێژ و ئاخافتن، پلانی قبووڵ کراوی یەکەمین کۆنفڕانسی ھەڵسەنگاندنی سەربەخۆیی کوردستانی رۆژھەڵات لە ١٥ ماددە دا راگەیەندرا تا دیتری گرووپ و دەستەکانی کوردستانیش بیر و بۆچونی خۆیان دەر ببڕن.(رۆژنامەی ئیتیلاعات، ٢٣/٣/١٣٥٨، لاپەڕەی ٣، پایگاە اگلاع رسانی جنگ ایران و عراق، کتاب دوم، جنگ نامە اول پیدایش نڤام جدید، وقایع روز ٢٢ خرداد سال ١٣٥٨)

 مامۆستا سوری لە مانگی ٧ی ساڵی ١٣٦٨ ی کۆچی ھەتاوی دا لەگەڵ زیاتر لە ١٥٠ کەس لە زانایان و مامۆستایانی ئایینی ناسراو و بە ناوبانگی سوونە لە پارێزگاکانی کوردستان و ئازەربایجانی رۆژئاوا و کرماشانەوە نامەیەکی درێژیان واژە کرد سەبارەت بە ئازاد کردنی یەکێک لە زانایانی ئایینی سوونە بە ناوی ئەحمەد موفتی زادە.
دەقی نامەکە بەم شێوەیە:

ئێمە مامۆستایانی پێش نوێژ و وانە بێژی ئایینی سوونی لە پارێزگاکانی کوردستان و ئازەربایجانی رۆژئاوا و کرماشانەوە ئەرکی سەرشانمانە لە بەرامبەر ئایینی ئیسلام و... ئەمانەوێ بابەتێکی گرینگ بە کاربەدەستانی حکوومەت رابگەیێنین. ئەو بابەتە گرینگە بریتیە لە ئازادی مامۆستای پایە بەرز و دڵسۆزی ئیسلام و شۆڕش بەڕێز ئەحمەد موفتی زادە، کە پێشینەی چالاکیکەکانی بەناوبانگەو خێرخوازی و نەسرەوتووی بۆ ھەموو خەڵکی سوونی کوردستان و ئێران و تا رادەیەکی زۆر ھەموو موسڵمانانی جیھان  ناسراوە. توانایی و خواستی ھەرە زۆری بەڕێزیان بۆ بانگەشەی ئاینیی و سازکردنی ھەستی یەکبوون و یەکگرتن لە ناو موسڵمانان دا - بە تایبەت - لە بەینی برایانی شێعە و سوونی لە ئێران دا بۆ ھەمووان ئاشکرایە، بە ھیچ شێوەیەک کارێکی بە سوودی ئیسلام و حکوومەت و یەکگرتنی موسڵمانان نیە کە وا جەنابیان بەم شێوە لە زیندانا و دوور لە جومعە و جەماعەت بن و موسڵمانانی داخواز و دڵخوازی ئەو بەڕێزە چاوەڕان بمێنن.(http://raabi.blogfa.com/post-٤٦.aspx وبلاگ اھل سنت)

 لە  پەرلەمان دا 
ئەو لە ساڵی ١٣٦١ ی کۆچی ھەتاوی دا لە ھەڵبژاردنەکانی "نێوان خۆل"ی پەرلەمان لە شارەکانی بانە و سەقز توانی بە زۆرترین دەنگ، (٤٥٦٩٧) دەنگ (٢/٧٣ لە سەدا) بۆ ئەندامیەتی پەرلەمان قبوڵ بکرێ.(http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/٧٦٢٦٢٥ )
لقی نوھەم لە پەرلەمانی  ئێران بە سەرۆکایەتی سەید کازم ئەکرەمی لە کاتژمێر ١١ی سەر لە بەیانی رۆژی یەکشەممە ٨ ی رەشەمەی ساڵی ١٣٦١ ی کۆچی ھەتاوی (سکرتێری دانیشتنەکەعەلی ئاقا محەممەدی)  دەستی بە دانیشتنەکە کرد و دوای وردبونەوە لە بابەتەکە لە مەڕ فایلی ھەڵبژاردنی عەبدوڵڵا سووری لە بەشی بانە و سەقز بە زۆرترین دەنگ ئەندامیەتی ئەو بە فەرمی ناسرا.(رۆژنامەی فەرمی دانیشتنەکانی ئاشکرای پەرلەمانی ئێران، ژمارە ١١٠٨٦. لاپەڕەی ٣٠، ڕێکەوتی  ٨/١٢/١٣٦١ کۆچی ھەتاوی)
وێنۆک|٤٠٠px|مەلا عەبدوڵڵا لە ناو دیتری نوێنەرانی خولی یەکەمی پەرلەمانی ئێران

 سەفەر بۆ بریتانیا 
 سەفەر بۆ لوبنان 
 سەفەر بۆ پاکستان 
 بریندار بوون لە بۆمبارانی بانە 
لە ١٥ی جۆزەردانی ساڵی ١٣٦٣ی کۆجی ھەتاوی دا  فڕۆکەکانی رژێمی بەعس شاری بانە بە گشتی و پارکی شاریان بە تایبەتی بۆمباران کرد و پتر لە ٦٠٠ کەس گیانیان لە دەس دا، مەلا سووری لە پارکی شار کاتێک قسەی بۆ جەماوەری شار ئەکرد پاڕجەی بۆمبی بەرکەوت و بە خەستی بریندار بوو کە ناوی نرابوو شەھیدی زیندوو.

 رووداوی حەجی ساڵی ٦٦ 
مامۆستا سووری لە ساڵی ١٣٦٦ی ھەتاوی کە سەر کاروانی حاجیەکانی بانە بوو  بۆ عەرەبستان رۆشت و لە وێ لە رووداوی حەجی ئەو ساڵە دا کە حاجیە ئێرانیەکان لەگەڵ پۆلیسی سعوودی بەشەر ھاتبوون بریندار کرا.

 بەرھەم 
پتر لە سێسەد خوتبە بە زمانی عەرەبی و کوردی و شێعر بە زمانی فارسی و کوردی لە پاش بە جێ ماوە، ھەروەھا وەرگێڕدراو گەلێک لە عەرەبی بۆ کوردی لە سەر کەرامەت و ھەروەھا بۆچونی سوننەکان لە سەر کوژرانی حسێن کۆڕی عەلی کە ھیشیان لە چاپ نەدراون.
گرینگترین بەرھەمی ئەو، تەفسیری قوڕعان بە زمانی عەرەبی بە ناوی البنان و البیان فی تفسیر القرآن ە کە ھێشتا لە چاپ نەدراوە و دەسنووسەکەی لای مناڵەکانی ماوەتەوە.

 شێعر 
نموونەی شێعری کوردی

١

٢

 پەراوێزەکان 

 سەرچاوەکان 
 ماڵپە‌ڕی زانیاریە‌کانی شە‌ڕی ئێران و عێڕاق، کتێبی دووھە‌م، جە‌نگ نامە‌ی یە‌کە‌م سە‌رھە‌ڵدانی سیستە‌می نوێ، رووداوە‌کانی رۆژی ٢٢ ی مانگی "خرداد" ی ساڵی 1358 
 ماڵپە‌ڕی فە‌رمی پە‌رلە‌مانی ئێران 
 نوێنە‌رانی ٨ خولی پە‌رلە‌مانی ئێران،  پارێزگای کوردستان
 پێرستی نوێنە‌رانی ٨ خولی پە‌رلە‌مانی ئێران لە ویکی‌پێدیا دا

پۆل:خەڵکی بانە
پۆل:کوردەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان