سۆران (شار)

سۆران شارێکی باشووری کوردستانە، شارێکی نوێیە و حەوتەم گەورەترین شاری ھەرێمی کوردستانە دوای ڕانیە و کەلار. تا سەرەتای ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو گوزارشت بوو لە دێیەک بەناوی دیانا کە ئێستا یەکێکە لەگەڕەکانی شارەکە، شاری سۆران، کە ناوەندی قەزای سۆرانە ئێستا بە ناوەندی ئیدارەی سەربەخۆی سۆران دەناسرێت، لە ماوەیەکی کورتدا گەشەکردنێکی زۆری بەخۆیەوە دیووە، بەتایبەت لەماوەی ساڵانی ١٩٩٠ ھەتا ٢٠٠٣ کە بەرزترین ڕێژەی گەشەکردنی ساڵانەی دانیشتووانی تۆمارکردووە، بەپێی ئامارە فەرمییەکان ژمارەی دانیشتووانی شاری سۆران بە ١٧٩،٥٩٦ کەس دەخەمڵێنرێت بەپێی ئەنجامی دووایین سەرژمێریی گشتیی دانیشتووانی عێراق لە ساڵی ٢٠٢٥.http://kurdipedia.org/?q=20150921014425127062&lng=3

 ناو 
ھەروەک دەزانین، وشەی «سۆران» لە زمانی کوردی دا، لە زۆر شتا بە کاردێت.
 یەکێکە لە زاراوە سەرەکییەکانی کوردی، زاراوەی (سۆرانی)ە.
 ناوە بۆ بەشێک لە کورد کە دادەنیشێ لە ناوەندی زێی گەورە و زێی بچووکدا.
 ناوی بنەماڵەیەک لە فرمانڕەوایانی کوردە، با ناوی میرنشینی سۆرانەوە.
 ناوی خانزادی سۆرانە.
 ناوی ھێندێک منداڵی کوڕیش دەنێن (سۆران).https://lex.vejin.net/ck/search/?t=سۆران&f=0

کاتێک باران زۆر دەباری و شڵێوە و لەنگێزەی بنەوەشت دەکات، خاک و دەرودەشت و کێو پارەکان زۆرتر ڕەنگی سووریان لێ دەنیشێت. وشەی "سۆران"، لە " سوور"ەوە ھاتووە؛ و "سۆران " یانی "سووران" یا کورد وتەنی سوورکەڵانییەکان یا دەڤەرە سوورەکان. لێرەدا پرسیارێک دێتە گۆرێ، کە ئەی بۆ "سووران" نییە و " سۆران"ە، کە ئەمەش ھۆی ئەوەیە لەو ناوچەیە، بە ڕەنگی "سوور" دەڵێن " سۆر" و " سۆران " کۆی وشەی " سۆر"ە، واتە سوورەکان.

مێژوونووسان دەگێڕنەوە کە سەرەتای دروستبوونی میرنشینی سۆران، دەگەڕێتەوە بۆ (کەلۆس) ناوێک، دواتر کوڕەکەی جێیگرتووەتەوە ناوی (عیسا) بووە. ئەم عیسا ناوە ھێزێکی کۆکردووەتەوە و چووەتە سەر قەڵای ئاوان، کاتێک گەمارۆیداوە لەسەر بەردێکی سوور وەستاوە کە ڕوانووێتە سەر قەڵاکە، ئیتر نازناوی ھاوەڵانی بەردی سووریان بە خۆی و لایەنگرانی دا. وەنەوەکانی بە سووران یان سۆران ناویان دەرکرد.

 مێژوو 
ناوی سۆران لە میرنشینی سۆرانەوە ھاتووە کە بەھێزترین و دەوڵەمندترین میرنشینی کوردی بوە لە سەردەمەکەدا، لە ساڵەکانی ١٨٣٠ میر محەممەد یان پاشا کۆرە حکومڕانی میرنشینەکە تۆپخانە و سکەی پارەی لێداوە بەھیوای دروستکردنی دەوڵەتی سەربەخۆ و دوایین پایتەختی ڕواندز بوە لە دوای ھاودیان و ھەریر، بەڵام لەلایەن عوسمانییەکانەوە لەناوبراوە.
گەورە بوون و ئاوەدان بوونی شاری سۆران (دیانای کۆن) لەدوای سیاسەتە شۆڤێنییەکانی حکوومەتی بەعسی عێراق بوو. بەھۆی ڕاگواستنی ناحیە و گوندەکانی ناوچەکە و کۆکردنەوەیەیان لە کۆمەڵگا گەمارۆ دراوەکاندا، ساڵی ١٩٨٠ کراوە بە قەزا، لە سۆران چەندین نەتەوە و عەشیرەتی جیا و کوردانی ھەر چوار پارچەکەی کوردستان بەیەکەوە بە ئاشتی دەژین ئەمەش سیمایەکی پێکەوە ژیان و جوانی بە شارەکە بەخشیوە
وێنۆک|چەند پیاوێکی بەتەمەنی سۆران لە مزگەوتی ئیمامی شافیعی گەڕەکی دیانا چاوەڕێی نوێژی ھەینی دەکەن|400px|leftڕووبەر: باڵەکی، دڵشاد: زمانی فارسی لەدامودەزگاکانی سۆران دەبێتە واقیع .زاڵبونی زمانی فارسی لە سۆران گەیشتووەتە فەرمانگەکانیش ، ئاوینە. ئوکتوبر ٢٠١١
وێنۆک|شارەی سۆران لە باکووڕی ڕۆژاوا و لەسەر چیای برادۆستەوە|ڕاست
وێنۆک|شاری سۆران لە شەودا

 ھەڵکەوتەی جوگرافی و کەشوھەوا 
دەکەوێتە نێوان کێوە بەرزەکانی کۆڕەک، ھەندرێن، زۆزک، حەسەنبەگ، سەرتیز، ئیسقێل و برادۆست، لەرۆژھەڵات زۆزک و حەسەن بەگ لە باکوور گۆرەز و ئیسقێل و لە ڕۆژاوا برادۆست لە باشووریش کێوی ھەندرێن ھەڵکەوتووە، دەکەوێتە سەر ڕێگای ھاملتۆن لە ھەولێرەوە بۆ حاجی ئۆمەران دەڕوات و لە ساڵانی ١٩٢٠ تا ١٩٣٠ لەلایەن ئەندازیار ھاملتۆنەوە دروست کراوە.
سنووری سۆران دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتی ھەولێرەوە بەدووری ١٢٠ کم. لەباکوورەوە سنووری قەزای سۆران دراوسێیە لەگەڵ وڵاتی تورکیا و قەزای مێرگەسۆر، لە ڕۆژھەڵاتەوە ھاوسنوورە لەگەڵ قەزای چۆمان، لە باشووریشەوە لەگەڵ قەزای رەواندز پشدەر ھاوسنوورە، قەزای شەقڵاوەش دەکەوێتە خۆراواوەیەوە.

ئاو و ھەوای سۆران زستانی سارد و باراناوییە و ھاوینان گەرم و شێدارە، لەزستاناندا بەڕێژەیەکی مامناوەند بەفری لێدەبارێت وەرزی بەھاریشی پڕ بارانە.
ھەر دوو ڕووباری شێخی کەلە ڕۆژھەڵاتی کوردستان و کوێستانەکانی باڵەکایەتییەوە ھەڵدەقوڵێت، برادۆست کەلە کوێستانەکانی برادۆست و باکووری کوردستانەوە ھەڵدەقوڵێت بە سنووری قەزای سۆراندا تێدەپەڕن و دەڕژێنە زێی گەورەوە.

 کشتوکاڵ و ئاژەڵداری 
قەزای سۆران ناوچەیەکی کشتوکاڵییە، ڕووبەری گشتی قەزای سۆران ٨٠٩٬٦١٦ دۆنمە، کە ٧٣٧٬٥٤٤ دۆنم بە کەڵکی چاندن و کشتوکاڵی دێت، جگە لە دانەوێڵە باخی سێو، ھەرمێ، ھەڵوژە، توو، ھەنار، ھەنجیرو ترێ لێدەڕوێنرێت، ھەروەھا دارگوێز و سپیندار لێدەڕوێنرێت، قەزوان، بەڕو، بڵالوک، کرۆسک، گۆیژ، ڕێواس و کوارگ بە خۆڕسکی دەڕوێن. ڕێژەیەکی بەرچاو ئاژەڵی کێوی لە ناوچە شاخاوییەکانی سۆراندا ھەن، وەک: گورگ، ورچ، کەمتیار، کوڕبەشە، سیخوڕ، سمۆرە، کەروێشک، مار، پشیلەی کێوی، بزنی کێوی و بەراز، ئاژەڵێ ماڵی وەک: مانگا، بزن، مەڕ، کەر، ئەسپ، ئێسترو پەلەور بەخێو دەکرێن.

 گەشتوگوزار 
قەزای سۆران ناوچەیەکی دڵڕفێن و دڵگرە لە ھەموو ڕوێکەوە، گەشت گوزاری قەزای سۆران بەناوبانگە بە ھەوارگەکانی جوندیان، بێخاڵ و تاڤگەی گەلی عەلی بەگ، ھەروەھا ھەوارگەکانی بناری حەسەن بەگ، بێرمە ساردو بێرۆیان و سەکران و پڕژە.

 ژێردەستە ئیدارییەکان 
ھەر پێنج قەزای (شارستانی) ڕەواندز، چۆمان و مێرگەسۆر و سیدەکان و خەلیفان لە ڕووی کارگێڕییەوە سەر بە ئیدارەی سۆرانن، زیاتر لە ٤٠٠ گوندیش سەر بە قەزاکەن.

 گەشەسەندن 
سۆران لە ساڵی ١٩٨٠ بوو بە ناوەندی قەزا، سەرەتا ناوی قەزای سدیق بوو، دوای ڕاپەڕین ناوەکەی گۆڕا بۆ قەزای سۆران، ھەروەھا لەدوای راپەڕین گەشەسەندێکی بەرفراوانی بەخۆیەوە دیوە، بەجۆرێک ژمارەی دانشتوانەکەی لە ٥٠٠٠ بۆ ١٢٥٠٠٠ زیادی کرد، کە لە ئێستادا ژمارەی دانیشتووانەکەی بە نزیکەی ٣٨٠ ھەزار کەس دەخەمڵێنرێت. پێڕەوانی ھەردوو ئایینی ئیسلام و مەسیحی لە شارەکەدا دەژین. بەھۆی پێگە جوگرافییەکەیەوە بەردەوام لەگەشەسەندندایە و ناوەندی بارزرگانی ناوچەکەشە.

لە ناوەندی قەزای سۆران ٦٥ فەرمانگەی حکومی ھەیە کە ٤٥ فەرمانگەیان ئیش و کارەکانی ھەرچوار قەزای سۆران، مێرگەسۆر، چۆمان و ڕەواندز و سیدەکان و خەلیفان بەڕێوەدەبەن بەبێ گەڕانەوە بۆ ناوەندی پارێزگای ھەولێر.

١٤ حزبی سیاسی بارەگای خۆیان لە شاری سۆران کردووەتەوە، ھەروەھا چەندین پەیمانگای حکومی و ئەھلی لێیە لەپاڵ زانکۆی سۆران کە لە چەند کۆلێژێک پێکدێت و لە ڕیزبەندی زانکۆ یەکەمەکانی ھەرێمی کوردستانە
وێنۆک|وێنەی چیای کۆڕەک|780px|ناوەڕاست|alt=https://ibb.co/fYm5QVW

 سەرچاوەکان 
 وێبگەی زانکۆی سۆران 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ھەولێر
پۆل:سۆران