مالاوی

مالاوی بە فەرمی کۆماری مالاوی () وڵاتێکە لە باشووری خۆرهەڵاتی ئەفریقا پێشتر بە نیاسالاند دەناسرا، وڵاتی زامبیا کەوتۆتە باکوری خۆرئاوای و  وڵاتی تەنزانیا لە باکوری خۆرهەڵاتیدایە و لە بەری خۆرهەڵات و باشور و خۆرئاوای لەگەڵ مۆزەمبیق هاوسنوورە، دەریاچەی مالاوی لەگەڵ تەنزانیا و مۆزەمبیق جیای کردۆتەوە، ڕووبەرەکەی ١١٨,٠٠٠ کم٢ و ژمارەی دانیشتوانی پترە لە ١٣,٩٠٠,٠٠٠ کەس، لیلۆنگۆی پایتەختیێتی کە دووەم گەورە شاری مالاویە کە بلنتێری گەورەترین شاری مالاوی و شاری مزۆزۆ سێیەم گەورە شاریێتی، ناوی مالاوی لە ناوی ماراڤی هاتووە کە ناوی کۆنی گەلی نیانگایە کە هەر لە کۆنەوە لەم ناوچەیە نیشتەجێ بووینە، بە وڵاتی مالاوی دەڵێن "دڵی گەرمی ئەفریقا".

یەکەم جار لە سەدەی دەیەمی زاینی مرۆڤی تێدا نیشتەجێ بووە کە بریتین بوون لە خەڵکە ڕەسەنەکانی ئەفریقا و ناوچەکە لەژێر ڕکێفیان ماوەتەوە تاوەکو ساڵی ١٨٩١ کە ئینگلیزەکان داگیریان کردووە ئەم داگیرکاریە بەردەوام بووە تاوەکو ساڵی ١٩٦٤ کە سەربەخۆیی خۆی ڕاگەیاندووە بە سەرۆکایەتی هاستینگز پاندا کە تاوەکو ساڵی ١٩٩٤ سەرۆکایەتی وڵاتی کرد بەشێوەی تاک لایەن و تاک پارتیەوە دواتر بۆ ماوەی دە ساڵ وڵاتی لە بۆشایی ڕامیاری مایەوە و لە ساڵی ٢٠٠٤ مۆساریکا بینگۆ بووە سەرۆکی وڵات تاوەکو ئێستا. ئێستا مالاوی حکومەتێکی دیموکراتی فرەپارتی بەڕێوەی دەبات کە خاوەن هێزێکی سەربازی تۆکمەی وشکانی و ئاسمانی و دەریاییە. خاوەنی پەیوەندیەکی دیپلۆماسی پەسەندە لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئەندامێکی چالاکی زۆربەی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانە.
 چەپ|150 px
مالاوی لە نێوان وڵاتە هەرە دواکەوتووەکانی جیهانە لە بواری ئابووری، زۆرینەی دانیشتوانەکەی لە دێهاتەکان دەژین و پشت بە بەرهەمی کشتوکاڵی ناوەخۆیی دەبەستن. حکومەتی مالاوی چاوی زۆری لە هاریکاری نێودەوڵەتییەکانە و بەتایبەت لەدوای ساڵی ٢٠٠٠ کە داوای هاوکاری لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کردووە بە مەبەستی بنیات نانەوەی وڵات و چاکسازی باری خوێندن و تەندروستی و کشتوکاڵ و پاراستنی ژینگە و خاوەنداریەتی ئابووری سەربەخۆ. لە ساڵی ٢٠٠٥ بەرنامەیەکی گشتگیر ئامادەکراوە بە مەبەستی چاکسازی، لە ساڵانی ٢٠٠٧و ٢٠٠٨ ئەنجامێکی باشی هەبوو لە ڕێکخستنەوەی پاراستنی مرۆیی و چاودێری تەندروستی دانیشتوانەکەی.

مالاوی خاوەنی بژێویەکی خراپە و ڕێژەی مردن تێیدا بەرزە، هەروەها ڤایرۆسی ئایدز تێیدا بڵاوبۆتەوە کەبووتەە هۆی لەدەستدانی زۆری ئابوری وڵات هەم لەلایەن حکومەتەوە هەمیشەیی لە بواری دەستی کارەوە، جگە لەوەی ئەو ناکۆکییە کۆنانەی کە پێشتر لە نێوان هۆزەکان هەبوون بەشێوەیەکی زیاتر لە ساڵی ٢٠٠٨ سەریان هەڵدایەوە، مالاویەکان خاوەنی بۆهێلی تایبەتی ڕەگەزین کە تێکەڵەی هۆزە ڕەسەنەکانی ئەفریقا و داگیرکارییە ئەوروپیەکانن ئەم تێکەڵییە بوارەکانی ژیانیشی گرتونەتەوە کە بوونەتە خاوەنی سەما و وەرزشی هاوبەش جگە لەوەی بوونەتە هەڵگری ئاینی مەسیحی(کریستیانی).

 مێژوو 
وێنۆک|چەپ|پولێکی بەریتانی ئەفریقایی ناوەڕاست کە لەساڵی ١٨٩٧ دەرچووە لە لایەن شانشینی یەکگرتووەوە.

وێنۆک|چەپ|هاستینگز پانداسەرۆک وەزیرانی مالاوی کەهاوکات یەکەم سەرۆکی وڵاتیش بوە(دەستەچەپ)لەگەڵ سەرۆکی تەنزانیا نێریری.

بەر لە کۆچی هۆزی بانگۆ لە باکوورەوە بۆ خاکی مالاوی چەندین کۆمەڵەی مرۆیی ئەفریقایی لەم خاکەدا ژیاون، کە کاری ڕاوشکاری و بەرداریان کردقوە، هۆزی بانگۆ لە سەدەی دەیەمی زایینییەوە کۆچیان بۆ ئەم خاکە کردووە کە ئێستا پێی دەڵێن مالاوی،Cutter, Africa 2006, p. 142 لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٥٠٠ ئەم هۆزە کە لە چەندین تیرە پێکهات بوون شانشینێکیان دامەزراند کە سنوورەکەی لە زەویەکانی نەخوتۆکاتا دەستی پێدەکرد بۆ ڕووباری زەمبیزی و لە ڕووباری لوانگۆوە درێژ دەبوویەوە بۆ دەریاچەی مالاوی. لەدوای ماوەیەکی کورت لە ساڵی ١٦٠٠ سەرتاپای ئەم خاکە یەکی گرت لەژێر ڕکێفی پاشایەک بازرگان و گەورە پیاوانی ئەم شانشینە پەیوەندیان هەبوو لەگەڵ سوپای پورتوگالیەکان، لە ماوەی ساڵانی ١٧٠٠ شانشینەکە دابەشکاری بەخۆوە بینی بۆ چەندین هەرێمی جیاواز.Davidson, Africa in History, pp. 164–165 لە ساڵی ١٨٩١ ئینگلیزەکان بە ڕێبەری دەیڤد لێڤینگستۆن گەیشتنە ناوچەکە ئەوکات دەریاچەکە ناوی نیاسا بوو و خاکەکەش ناوی نیاسالاند بوو،Turner, The Statesman's Yearbook, p.821 ئینگلیزەکان ناوەکەیان لە نیاسالاند و گۆڕی بۆ مالاوی.Murphy, Central Africa, p. xxvii ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٨٩٥ حکومەت نیاسالاندیان ڕاگەیاند کە ١٠,٠٠٠ جونەی ئیستەرلینیان بۆ بودجەکەی تەرخان کرد لەگەڵ دامەزراندی دە فەرمانبەری شارستانی ئەوروپی و دوو ئەفسەری سووپا و حەفتا سەربازی بەنجابی سیخیەکان و حەفتا کرێکار لە زەنجیباریەکان ،هەموو ئەم فەرمانبەرانە سەرپەرشتی خاکێکیان دەکرد کە ڕووبەرەکەی ٩٤,٠٠٠کم ٢ بوو کە تیایدا ملیۆنێک تا دوو ملیون کەسی تێدا دەژیا.Reader, Africa, p. 579 لەساڵی ١٩٤٤ کۆنگرەی نیاسالاندیان ئەفەریکی بەسترا بۆ تۆکمەترکردنی بەرژەوەندیە ناوچەییەکان و ئینگلیزیەکان.Murphy, Central Africa, p. 28 لەساڵی ١٩٥٣ شانشینی یەکگرتوو نیاسالاند و رودیسیای پێکبەستەوە لەژێر ناوی یەکێتی ئەفەریکای ناوەڕاست  هۆکارەکەی زیاتر مەرامی ڕامیاری لەپشتەوە بوو.Murphy, Central Africa, p. li لەئەنجامی ئەم یەکێتیە هێزی بەرهەڵستکار پەیدابوو لەلایەن خەڵکە ئەفەریکاییەکان بە رابەری هاستینگ پاندا کە کەسێکی دونیا دیتە بوو پێشتر پزیشکی لە ئەوروپا خوێندبوو و لەگانا کاری دەکرد بەڵام لەساڵی ١٩٥٨داوای لێکرا کە بگەڕێتەوە نیاسالاند بەمەبەستی چاکسازی و بەرژەوەندی نیشتیمانی ،لەئەنجامدا بەڕێز پاندا بەسەرۆکی کۆنگرەی نیشتمانی نیاسالاند هەڵبژێردرا و بوە هۆکاری بەرزبوونەوەی هەستی نیشتمانی هەستی بە وڵات بوون ،لەساڵی ١٩٥٩لەلایەن ئینگلیزەکانەوە دەستگیرکرا و لەساڵی ١٩٦٠ شەقام بۆ پشتیوانی کەوتە جولە دواتر ڕەشنوسی دەستوری داڕشت کە تیایدا زۆرینەی ئەندامانی ئەنجومەنی ڕاوێژکاری نیاسالاند لە ئەفەریکاییە ڕەسەنەکان پێکدەهات . لەساڵی ١٩٦١ پارتەکەی پاندا دەنگی زۆرینەی بەدەست هێنا بۆ ئەنجومەنی ڕاوێژکاری مالاوی و خۆشی بوو بە سەرۆک وەزیران لەساڵی ١٩٦٣,لەڕێکەوتی ٦یۆلیۆی١٩٦٤مالاوی سەربەخۆیی خۆی لە بەریتانیا بەدەست هێنا و ناوی وڵاتیش لە نیاسالاندەوە بوو بە مالاوی ،وڵاتی مالاوی بوە وڵاتی یەک پارت لەساڵی ١٩٧٠پاندا دووبارە خۆی کردەوە بەسەرۆکی وەزیران بۆ هەتا هەتایی بەپێی دەستور ،پاندا بۆماوەی سی ساڵ سەرۆکایەتی وڵاتی کرد بەبێ بوونی بەرهەڵستکار و پارتێکی یاخی.Cutter, Africa 2006, p. 143 لەگەڵ توندی حوکمرانی پاندا بەڵام چاکسازی پاشی بۆ وڵات کرد و بەجۆرێک توانی ژێرخانی ئابوری مالاوی دروست بکات و کەرتی کشتوکاڵ و پیشەسازی پێشبخات بەبێ هەبونی کەناری دەریایی و سامانی سروشتی ژێرخاکەکەی .Meredith, The Fate of Africa, p. 285 لەساتی حوکمرانی پاندا مالاوی خاوەن هێزێکی باشی سەربازی و ئابوری بوو بەڕێژەی ٪١٠هەلی کاری زیاتری بۆ دانیشتوان دابین کرد .Meredith, The Fate of Africa, p. 380 لەژێر پاڵەپەستۆی ڕامیاری نێودەوڵەتی بەمەبەستی ئازادی زیاتر پاندا گشتپڕسیەکی ئەنجامدا لەساڵی ١٩٩٣ کە تیایدا ئەنجومەنی وەزیرانی ڕاگەیاند لەگەڵ هەموارکردنەوەی دەستور بە لابردنی برگەی سەڕۆکایەتیەکەی بۆ هەتا هەتایی. لەساڵی ١٩٩٤هەڵبژاردنێکی فرەپارتی ئەنجامدرا کە تیایدا باکیلی مۆلۆزی کە تاوەکو ساڵی ٢٠٠٤لەسەر حوکم مایەوە لەدوای ئەو لەساڵی ٢٠٠٤بینگۆ مۆساریکا بوو بەسەرۆکی وڵات. لەساڵی ٢٠٠٩گەڕی چوارەمی هەڵبژاردنەکانی مالاوی ئەنجامدرا و مۆساریکا بەسەرۆکی وەزیران هەڵبژێردرا یەوە سەرەرای تاوانبارکردنی بە ئەنجامدانی سەرپێچی هەڵبژاردن . مۆساریکا بەکەسێکی تاوانکار سەیردەکرا بەوەی پێشێلکاری مافەکانی مرۆڤی کردوە . لە یۆلیۆی ٢٠١١ مالاوی خۆپیشاندانی بەرفراوانی بەخۆوە بینی و ڕووبەروی ڕەخنەی نێودەوڵەتی بوویەوە لەبەرخراپی بژێوی ژیانی هاوڵاتیان و خراپ بەکارهێنانی کارگێری وڵات. ئەم پشێوی و خۆپێشاندانانە هەژدە کوژراو و ٤٤برینداری لێکەوتەوە
 ڕامیاری و میری 
لەسەردەمی حوکمرانی بینگۆ و مۆساریکا مالاوی پەیرەوی حکومەتێکی فرەلایەنی دیموکرات دەکات . دەستوری ئێستای (هەموارکراوی ١٨مایۆی١٩٩٥)پایەکانی حکومەتی دابەشکردنە بۆ بۆ ئەنجومەنی کارگێری و ئەنجومەنی جێبەجێکار و ئەنجومەنی دادوەری ئەنجومەنی جێبەجێکار سەرۆک وەزیران دەگرێتەوە لەگەڵ جێگرەکەی و ئەنجومەنی وەزیران کەتیایدا سەرۆک هەموو پێنج ساڵێک جارێک هەڵدەبژێردرێت سەڕۆکیش هەردوو جێگرەکەی هەڵدەبژێرێت.
 هەرێم و دەڤەرەکانی 
وێنۆک|چەپ|هەرێمەکانی مالاوی
هەموو مالاوی دابەشکراوە بۆ ٢٨ دەڤەر کە ئەوانیش دابەشبوونە بۆ سێ هەرێم بەم جۆرەی خوارەوە:
 هەرێمی باکوور

 1_شيتيبا
 2كارۆنگا
 3 ڕۆمڤی
 4مەزیمپا
 5کەنداوی ناکاتا
 6لاكۆما هەرێمی ناوەڕاست

 7كاسۆنگۆ
 8نكوتاكوتا
 9نەچیزی
 10مەشینجی
 11دەوا
 12ليلۆنگۆی
 13ساليما
 14ديدزا
 15نەچیو هەرێمی باشوور

 16مانگۆشی
 17ماشينگا
 18بالاكا
 19زۆمبا
 20ڤالۆمبی
 21موانزا
 22بلانتێری
 23مولانچی
 24شيرادزۆلۆ
 25سیۆلۆ
 26شيكاوە
 27نەسانجی
 28نينۆ
 پەیوەندیە نێودەوڵەتییەکان 
وێنۆک|چەپ|نەخشەیەک کە ئەو ناوچانە دەستنیشان دەکات کە مالاوی باڵوێزخانەی و نوێنەرایەتیەکانی لێیە.(٢٠٠٩)
بینگۆ سەرۆکی پێشوو بناغەی پەیوەندی دیپلۆماسی مالاوی داڕشت، لەگەڵ خۆرئاوا و کۆمەڵگای نێودەوڵەتی کە تاوەکوو ساڵی ٢٠١١ درێژەی کێشا، کە لە پێناو پەیوەندیە دیپلۆماسیەکانی مالاوی وڵاتی لە حوکمڕانی تاکڕەوی گۆڕی بۆ فرەلایەن پەیوەندیەکی چاکی هەبوو لەگەڵ گەلێک لە وڵاتانی خۆرئاوا. بە تایبەت لەگەڵ وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا. هەروەها مالاوی توانی پەیوەندی پتەو دروست بکات لەگەڵ وڵاتە ئەفریقاییەکانی تر کە لە دوای ساڵی ١٩٩٤ مالاوی پەیوەندیەکی باشی هەبوو لەگەڵ سەرجەم وڵاتانی ئەمەریکا و جیهان کە تاوەکو ساڵی ٢٠١١ بەردەوام بوون، ل ەساڵی ٢٠١٠ ناکۆکی دروست بوو لەگەڵ مۆزەمبیق بەهۆی هەڵە تێگەیشتن و لە بارەی بەکارهێنانی ئاوی ڕووباری زەمبیزی و تۆڕی کارەبای نێوانیان. لە ساڵی ٢٠٠٧ مالاوی پەیوەندی دروست کرد لەگەڵ چین و تاوەکو ئێستا پەیوەندیەکان هەر لەبەهێزبوون دان. لە ساڵی ٢٠١١ پەیوەندیەکانی مالاوی و شانشینی یەکگرتوو تێکچوو ئەمیش بەهۆی ئەوەی باڵوێزی ئینگلتەرا ڕاپۆرتێکی ڕەخنە ئامێزی ئاڕاستەی حکومەتی مۆساریکا کرد، سەڕۆک مۆساریکاش وەک پەرچەکردار باڵوێزی ئینگلیزی لە مالاوی دەرکرد دواتر شانشینەیەکگرتوەکان ڕایگەیاند کە سەرجەم هاریکارییە مرۆیی و ماددیەکانیان بۆ مالاوی ڕاگرتووە. لە ٢٦ یۆلیۆی ٢٠١١ وڵاتەیەکگرتوەکانی ئەمەریکاش سەرجەم هاریکارییەکانی بۆ مالاوی ڕاگرت کە کۆی هاریکارییەکان بە ٣٥٠ ملیۆن دۆلار هەژمار دەکرا.
 مافەکانی مرۆڤ 
لەساڵی ٢٠١٠ نوێنەران و چاودێری کارانەی نێودەوڵەتی تێبینی چەندین پێشێلکاری مافی مرۆڤیان لەمالاوی کرد،کەتیایدا هێزە چەکدارەکان بەکارهاتوون بۆ سزادانی تاکی وڵات و هەبوونی سەرپێچی لە پاراستن و خزمەتکردنی زیندانیان لە بەندیخانەکاندا،هەروەها بەکارهێنانی هێز لە دژی ڕۆژنامە نووسانی و بەرتەسک کردنەوەی بیری ئازادی ڕادەربڕینی تاک و سزادانی چەندین کەس بەبێ دادگایی و بەکارهێنانی توندوتیژی دژی ئافرەتان و منداڵان و کارپێکردنیان جگە لە هەبونی گەندەڵی لەنێو پایەکانی وڵات بەتایبەت لەنێوان هێزە چەکدارەکانی. هاوڕەگەزبازی بەپێی یاسا قەدەغەیە لە مالاوی .کە تیایدا خێزانێکی هاوڕەگەزباز خرانە بەندیخانەوە بۆ ماوەیەکی درێژ دوای سەرکۆنەکردنیان.

 هێزی چەکدار 
مالاوی خاوەن هێزێکی بچوکی چەکداریە کە کۆی گشتی ٢٥,٠٠٠پیاوی چەکداری هەیە،سووپا پێکدێت لە هێزی دەریایی و وشکانی و ئاسمانی،سوپای مالاوی لەلایەن ئینگلیزەکان و دامەزرا پێش ئەوەی سەربەخۆیی بەدەست بێنێت،هێزی ئاسمانی مالاوی لەساڵی ١٩٧٦دامەزرا بەهاوکاری ئەڵمانەکان،هێزی دەریایی پێکهاتووە لە سێ کەشتی سەربازی کە لە دەریاچەی مالاوی کاردەکەن لە کەنداوی مەیمونەکان.Turner, The Statesman's Yearbook, p. 822

 جوگرافیا 
alt=Two small dugout canoes on the shore of a lake|وێنۆک|کەنارێکی دەریاچەی مالاوی.
 کەشوھەوا 
بەشی باشووری وڵات نزم و تەختە هەریەک هۆیەشەوە کەشوھەوایەکی گەرمی هەیە تاوەکو بەرەو باکور بڕۆین دەشت و یانەکانی بەرزتر دەبن . لەنێوان مانگەکانی نۆڤەمبەر و ئەپریل بارانی کەمەرەیی لێدەبارێت لەگەڵ هەوایەکی گەرم و شێدار چەندین زریان و ڕەشەبای لێ هەدەکات تاوەکو کۆتایی مانگی ئازار.
 گیانلەبەر و میوەکانی 
 ئابووری 
چەپ|وێنۆک|بازاڕی کاری دەستی لە لیلۆنگۆی.
مالاوی لەڕێزبەندی خراپترین وڵاتانی گەشەنەسەندوو دایە لەگەڵ بەرزی ڕێژەی دانیشتوانی،بەڕێژەی ٪٨٥دانیشتوانەکەی لە گوند و دەستەکان دەژین،کۆڵەکەی ئابوریان کشتوکاڵە کە سێیەکی داهاتی وڵات لەڕێگای کشتوکاڵەوە دەست دەکەوێت کە دەنێردرێت بۆ بازاڕی جیهانی،پێشتر پشتیان بە هاریکاری نێودەوڵەتیەکان دەبەست.

 کشتوکاڵ 
 ژێڕخان 
وێنۆک|ڕێگای M1 لەنێوان بلانتێر و لیلۆنگۆی.
بەپێی ئامارەکانی ٢٠٠٩مالاوی خاوەن ٣٢فڕۆکەخانە و ٧٩٧کم ڕێگای هێڵی ئاسنین و ١٥,٤٥١کم ڕێگای قیرتاوکراوی هەیە ،هەروەها خاوەنی ٧٠٠کم لە ڕێڕەوی ئاویە کە کەوتونەتە سەر دەریاچەی مالاوی و ڕووباری شایەر. هەروەها بەپێی ئاماری ٢٠٠٨مالاوب خاوەن ٢٣٦,٠٠٠٠هێڵی تەلەفۆنی زەمینیەو ١,٧٨١,٠٠٠مۆبایلی هەیە کە هەرکەسێک پازدە مۆبایلی بەردەکەوێت،و ٣١٦,١٠٠کەس هێلی ئەنتەرنێتدا بەکاردێنێت خاوەنی ١٤کەناڵی ڕادیۆیی و یەک کەناڵی تەلەفزیۆنیە.
 پێکهاتەی دانیشتوانەکەی 
وێنۆک|منداڵان لە چیڵۆ ماتامب، ناوچەی کاسۆنگۆ ،مالاوی.
دانیشتوانی مالاوی پێکدێن لە هۆزەکانی چیوە و نیانگا و تۆمبۆکۆ و وویا  و لۆمۆی و سینا و تۆنگا و نەگۆنی و و دانیشتوانە بە ڕەسەن ئاسیاییەکان  و ئەوروپیەکان. زمانی شیشیوا زمانی گشتی و فەرمی دانیشتوانەکەیەتی کە پتر لە ٪٥٧قسەی پێدەکەن . لەبەشی باشوور زمانێکی تری بەربڵاو هەیە کە پێی دەڵێن لۆمۆیی مالاوی کە پتر لە ٢٥٠,٠٠٠کەس قسەی پێدەکەن و بەیەکێک لە زمانە فەرمیەکانی دادەنرێت  
 ئایین 

وێنۆک|نۆ منداڵی دەساڵان لە وایاو کە خەریکن بەشداری کاری خەتەنە کردن دەکەن.
بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی ٢٠٠٧ نزیکەی ٪٧٥دانیشتوان لەپەیرەوی ئاینی مەسیحین سەر بە کڵێسای ڕۆمانی کاسۆلیکی لەگەڵ کڵێسایئەفەریکای ناوەڕاست کە گەورەترین کۆمەڵەی مەسیحی کیشوەرەکەن.بەڕێژەی ٪٢٠دانیشتوانەکەی موسڵمانن کەلەسەر پەیرەوی سوننەن هەروەها ئاینزای تریشی لێیە وەک جولەکە و رستاڤارین و هیندۆس و بەهایی و بەڕێژەی ٪٤دانیشتوانەکەی بێ باوەرن .

 تەندروستی 
ڕێژەی مردن زۆر بەرزە و ئاستی تەمەنکردن پەنجاساڵە ئەمەش بەهۆی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی نەمانی بەرگریە ئایدز،بەجۆرێک ٩٣٠,٠٠٠کەس هەڵگری ئەم ڤایرۆسەیە کە دەکاتە ٪١١.٩دانیشتوان،کەلەگەڵ ئەم نەخۆشانەی بەتێکەڵی دەژین،ساڵانە ٦٨٠٠٠کەس دەمرن بەهۆی ئایدزەوە، ڕۆژانە ٢٥٠کەس توشی ئایدز دەبن بەم هۆیەوە ڕێژەی ئامادەنەبوونی لەکار و سەردانی کردنی نەخۆشخانە بۆ ٪٥.٨بەرزبۆتەوە،ساڵانە حکومەت ١٢٠,٠٠٠دۆلار تەرخان دەکات بۆ خەرجی ناشتنی فەرمانبەرەکانی کەبەهۆی ئایدزەوە دەمرن.Dickovick, Africa 2008, p. 278 خاوەنی بەرزترین ڕێژەی توشبوون بە ئایدز لەسەرانسەری جیان بەبەراورد بە ژمارەی دانیشتوانەکەی.
 پەروەردە 
وێنۆک|200x200پیکسڵ|منداڵانی قوتابخانە لە وەرزەکانی خوێندن، کارۆنگا، مالاوی
خوێندنی بنەڕەتی لەمالاوی سەپێنراوە نیە ،بەڵام لەدەستور هاتووە کە هەموو تاکێک مافی خوێندنی هەیە بەمەرجێک لەپێنج ساڵی خوێندن زیاتر نەبێت،لەساڵی ١٩٩٤خوێندنی سەرەتایی بوو بەخۆڕایی بۆ هەموو منداڵانی مالاوی لەگەڵ ئەوەی پۆلەکانی خوێندن پڕببون لە قوتابیان بەڵام ڕێژەی نەخوێندەواری بەتایبەت لەنێو کچان لەهەڵکشان دابوو،  هۆکاری سەرەکیش بەهۆی نائارامیی ئاسایشی ڕێگای قوتابخانە بوو کە کچان ڕووبەروی دەستدرێژی سێکسیی و گێچەڵ دەبوونەوە،بەڵام ڕێژەی تۆماری قوتابیان هەرل بەرزبوونەوەی دابوو بەجۆرێک لەساڵی ٢٠٠٧بۆ ٪٥٨بەرز بوویەوە،ڕێژەی خوێندەواری لەنێوان پێگەیشتوان بۆ ٪٨٥بەرزبوویەوە لەساڵی ٢٠٠٧ئەمەش بەهۆی چاکسازیەکانی بواری باڵاخانەی قوتابخانەکان و دابینکردنی پێداویستیەکانی بوو لەگەڵ دابینکردنی ژەمی خۆراک بۆ قوتابیان .

 ڕۆشەنبیری 
وێنۆک|پیاوێک لە مالاوی سیلۆفۆن دەژەنێت.
ناوی مالاوی لەناوی ماراڤی بەوە هاتووە کە گەڵێک بوونە لە بانتۆ لەساڵانی ١٤٠٠ زاینی کۆچیان کردوە لەکۆنگۆ و  بۆ ئەم دەڤەرە کاتێک گەیشتوونەتە دەریاچەی مالاوی دابەش بوونە بۆچەند کۆمەڵەیەک کۆمەڵەیەکیان کۆچیان کردوە بۆ بەشی هەرە خوارەوەی دەریاچەکە و تیرەی چێوایان دروست کردوە کۆمەڵەیەکی تریشیان کە نیانگابووینە بەدرێژایی خۆرهەڵات تاوەکو باشوری دەریاچەکە نیشتەجێ بووینە،ئەم دوو کۆمەڵەیە بونەتە کۆسپ لەبەردەم هاتنی کۆچەری زیاتر بۆ دەڤەرەکە تاوەکو سەدەی بیستەم  .

 تێبینیەکان 

 پێداچوونەوە 








 بەستەرە دەرەکیەکان 

 Government of the Republic of Malawi  Official website
 Malawi Democrat Newspaper Lilongwe based
 Chief of State and Cabinet Members

 Malawi from UCB Libraries GovPubs

 Malawi profile from the بي بي سي نيوز

 Malawi24 Online news publication
 Nation Malawi daily بلانتاير-based newspaper
 Nyasa Times Online based in United Kingdom and Blantyre
 The Daily Times daily بلانتاير-based newspaper
 Human Development Report 2007/2008
 Maravi Post
 Global Lives Project video recording of 24 hours of daily life of Edith Kaphuka in Ngwale Village, Malawi
 Key Development Forecasts for Malawi from International Futures
 Lilongwe Peace Declaration (LPD)- Taking a Stand against Violence in Malawi during and after Elections, UN Peacemaker

 سەرچاوەکان 










پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی وڵاتانی کۆمۆنوێلت
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٩٦٤
پۆل:وڵاتانی چواردەور وشکی
پۆل:وڵاتەکانی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:وڵاتەکانی ئینگلیزی ئاخێو
پۆل:وڵاتانی لە حاڵی گەشەکردن
پۆل:مالاوی
پۆل:ئەو پەڕانەی وەرگێڕانی بەسەردانەچووەوەیان ھەیە
پۆل:وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا
پۆل:کۆمارەکانی کۆمۆنوێلت