فەڕەنسا

کۆماری فەڕەنسا یان فەڕەنسا بە فەڕەنسی پێی دەگوترێت (République française یان France)، وڵاتێکە دەکەوێتە (ئەورووپای ڕۆژاوا) ئەم وڵاتە لەکۆمەڵێک دوورگە و زەویی دوای دەریاکان کە دەکەونە کیشوەری ترەوە پێک ھاتووە. فەڕەنسا لە دەریای «سپی ناوەڕاست»ەوە درێژ دەبێتەوە بۆ نۆکەندی «ئینگلیزی» و دەریای باکوور، ھەروەھا لەڕووباری «ڕاین»ەوە بۆ زەریای ئەتڵەسی. فەڕەنسا بەھۆی شێوە و پێکھاتەیەوە ناسراوە بە «شەش لا». فەڕەنسا ھاوسنوورە لەگەڵ «شانشینی یەکگرتوو، بەلجیکا، لۆکسەمبۆرگ، ئەڵمانیا، سویسڕا، ئیتالیا، مۆناکۆ، ئەندۆرا و ئیسپانیا» ھەروەھا، لە سنووری دەرەوە واتە لەدوورگە و زەوییەکانی تر دراوسێی ھەریەکە لە «بەڕازیل، سۆرێنام و دوورگەکانی ئەنتێلی ھۆڵەندییە».
فەڕەنسا یەکێکە لە دامەزرێنەرانی «یەکێتیی ئەورووپا» و ڕووبەریشی لەھەمووان زیاترە و ئەندامی دامەزرێنەری «نەتەوە یەکگرتووەکان»یشە، ھەروەھا فەڕەنسا یەکێکە لە پێنج ئەندامە ھەمیشەیییەکەی «ئەنجومەنی ئاسایش» کە پاشکۆی «نەتەوە یەکگرتووەکان»ەو مافی «ڤیتۆ»ی ھەیە، یەکێکیشە لەو نۆ وڵاتەی کە بەھێزی ئەتۆمی ناسراون.

 ناو 
ناوی فەڕەنسا لەناوی «فەڕەنکیا»ەوە ھاتووە، کە ئەمەش ئەو ھۆزە ئەڵمانییە بوون کە ئەو ناوچەیان دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمانی داگیرکرد، بەتایبەت ناوچەی دەوروپشتی (پاریس-) کە مەڵبەندی سەروەریی شانشینی فەڕەنسا بوو، زۆرینەی دانیشتووانی ئەم وڵاتە فەڕەنسییەکانن و لە ئایینی  مەسیحییەتی کڵێسای کاتۆلیکیدا ڕۆچوون.

 جوگرافیا 
لەکاتێکدا بەشی سەرەکی فەڕەنسا دەکەوێتە (ئەورووپای ڕۆژاوا)،http://www.essex.ac.uk/armedcon/world/europe/western_europe/default.html  بەڵام فەڕەنسا بەشێک لەزەوییەکانی دەکەونە (ئەمریکای باکوور، ئەمریکای باشوور، کاری بی و زەریای ھیندی) لە ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵات، ھەروەھا باکوور و باشووری زەریای ھیندی و کیشوەری جەمسەری باشوورەوە.
فەڕەنسا خاوەنی چەندین دیمەنی سروشتییە، کە دەکەونە دەشتە کەناراوییەکان لەباکوور و باشوور، سێیەکی ڕووبەری گشتی فەڕەنسا پێک دەھێنێت، فەڕەنسا دەکەوێتە سنووری دەریای باکوور و زەریای ئەتڵەسییەوەو دەکشێت بۆ چیاکانی ناوچەی باشووری ڕۆژاوا و چیای ئەلپ یش دەکەوێتە ناوچەی باشووری خۆرھەڵاتەوە، لە ناوەراستی فەڕەنسادا ناوچەی بەرزی بەردین و دارینی چڕ ھەیە، چیا سەرەکیییەکەی فەڕەنسا چیای ئەلپە و بەرزترین لووتکە شاخ تێیدا بریتیییە لە لووتکەی ئەلمۆن بلان و بە بەرزترین لووتکە شاخی ئەورووپای ڕۆژاوا دەژمێررێت و بەرزییەکەی دەگاتە (٤٨٠٨)م،
ھەروەھا چەندین چیای تری ھەیە وەک «پیرینییە، گۆرا، لییە ئەردان، لوماسیف سەنترالو فۆج»، فەڕەنسا بەھۆی ئەوەی چەندین دەریای لە دەوروپشتە زەوییەکانی شێدارن.

 دانیشتووان 
بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٠ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی فەڕەنسا ٦٥٬٢٧٣٬٥١١ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٨٤٪ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان.
 چڕی دانیشتووان لە فەرەنسا ١١٩ کەسە لە ھەر کیلۆمەترێکدا (٣٠٩ کەس لە ھەر میلێک ٢).
 کۆی ڕووبەری زەوییەکە ٥٤٧٬٥٥٧ کیلۆمەتر دووجایە (٢١١٬٤١٣ میل چوارگۆشە) بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٢٠ ٨١٫٥٪ خەڵکی فەڕەنسا لە شارەکان دەژین

تەمەنی مام ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٢٫٣ ساڵە.

فەرەنسا لە ٧٣ کۆمەڵگەی نیشەنی پێکدێت، کە ٥ لەم کۆمەڵگە نیشەنیانە زۆر گەورەن بەپێی ئەو سەرژمێرییەی ساڵی ٢٠٢٠ ئەنجامدراوە بەم
شێوەیە یە:
 پاریس: ٢٬١٣٨٬٥٥١ ملیۆن کەس
 مارسیلیا: ٧٢٩ ھەزار و ٨١١ کەس
 لیۆن: ٤٧٢ ھەزار و ٣١٧ کەس
 لیل: ٢٢٨ ھەزار و ٣٢٨ کەس
 تۆلۆز: ٤٣٣ ھەزار و ٥٥ کەس

لەسەرەتای نەوەدەکاندا ژمارەی ھاوسەرگیری دابەزی، لەھەمانکاتدا پەیوەندی سەربەست زۆرتر بوو بەبێ ھاوسەرگیری، کە لە ساڵی ١٩٩٠ گەیشتە ١، ٥ ملیۆن حاڵەت، بەڵام ٢٠٠٤ گەیشتە ٢، ٤ ملیۆن حاڵەت.

 ئابووری 
فەڕەنسا ئەندامی گرووپی ٨ (G8)ە، فەڕەنسا لەوەتەی ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٩ ەوە لەگەڵ یازدە وڵاتی دیکە چوونە پاڵ یەکێتیی ئەورووپاوە لە ساڵی ٢٠٠٢ەوە دەستی بە بەکارھێنانی دراوی یۆرۆ کرد،http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/1845045.stm ساڵانەش بەھۆی ھەناردەکردنی بەرھەمی کشتوکاڵی وەک دانەوێڵە و بەرھەمی گۆشت و خواردەمەنی بەیانییان فەڕەنسا دارایییەکەیی دەگەشێتەوە ئەوەش یەکێک لەھۆکارەکان بوو کە فەڕەنسا بەھۆی ھەناردەکردنەوە لە ساڵی ٢٠٠٦ بڕی ١٠ ملیاڕ یۆرۆی دەستکەوت،http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-11216061 لەڕووی ماوەی کارکردنی کرێکارانیش لە ساڵی ١٨٣٣ ماوەی کارکردنی ژنان و منداڵان بۆ ١١ کاتژمێر بۆ ڕۆژێک دیاریکراhttp://www.nationalarchives.gov.uk/education/lesson13.htm

فەرەنسا یەکێکە لە زلھێزە ئابوورییە سەرەکییەکانی جیھان، لەگەڵ وڵاتانی وەک ئەمریکا، ژاپۆن،  ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، و شانشینی یەکگرتوو لە ڕیزبەندیدایە. پێگەی دارایی ڕەنگدانەوەی ماوەی درێژخایەنی گەشەسەندنی بێ وێنەیە کە بۆ زۆربەی ماوەی دوای جەنگ تا ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو بەردەوام بوو؛ زۆرجار ئەم قۆناغە بە trente glorieuses ("سی ساڵ شکۆمەندی") ناودەبرا. تەنھا لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ بۆ ١٩٧٣ زیادبوونی بەرھەمی گشتی ناوخۆیی(GDP) ساڵانە بە تێکڕا نزیکەی لەسەدا ٦ بووە. لە دوای قەیرانەکانی نەوت لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ڕێژەی گەشەکردن بە شێوەیەکی بەرچاو مامناوەند بوو و ڕێژەی بێکاری بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەوە؛ بەڵام لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، دیسانەوە فراوانبوونی بەھێز دەرکەوت. ئەم ڕەوتە ھەرچەندە بە ڕێژەیەکی کەمتر، تا سەدەی بیست و یەکەم بەردەوام بوو. ھەمان قۆناغی دوای جەنگدا، پێکھاتەی ئابووری گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەسەردا ھات. لەکاتێکدا لە ساڵانی ١٩٥٠دا کشتوکاڵ و پیشەسازی کەرتی باڵادەست بوون، چالاکییە باڵاکان (بە شێوەیەکی بەرچاو خزمەتگوزاری و کارگێڕی) لەو کاتەوە بوونەتە خاوەنکار و مۆلیدەی سەرەکی سامانی نیشتمانی. بە ھەمان شێوە لەکاتێکدا کە سەردەمانێک ناوچە شارنشین و پیشەسازییەکانی باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتی فەرەنسا بوون کە خێراترین گەشەیان دەکرد، بەڵام لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ئەم ناوچانە دەستیان کرد بە لەدەستدانی ھەلی کار و ژمارەی دانیشتووانی. گەشەی ھاوچەرخ گۆڕاوە بۆ ئەو ناوچانەی کە لە باشوور و تا ڕادەیەکی کەمتر لە ڕۆژاوای فەرەنسا کەوتوون.

سەرەڕای باڵادەستی کەرتی تایبەت، نەریتی ئابووری تێکەڵاو لە فەرەنسا بە باشی جێگیر بووە. حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکان دەستوەردانیان کردووە بۆ پاراستن یان پێشخستنی جۆرە جیاوازەکانی چالاکیی ئابووری، وەک ئەوەی بە ڕوونی لە پلانە نیشتمانییەکانی وڵات و پیشەسازییە نیشتمانییەکان ڕەنگدانەوەی ھەبووە. لە دەیەکانی دوای جەنگی جیھانی دووەمدا، ئابووری فەرەنسا بە یەک لە دوای یەک پلانی نیشتمانی ڕێنمایی دەکرا، کە ھەریەکەیان نزیکەی چوار بۆ پێنج ساڵ دەگرێتەوە و بە شێوەیەک داڕێژرابوو کە ئاماژە بە ئامانجەکانی گەشەکردن و ستراتیژییەکانی گەشەپێدان بکات نەک سەپاندنی. کەرتی گشتی لە فەرەنسا بۆ یەکەمجار لە قۆناغی گواستنەوەی دوای جەنگی جیھانی دووەم لە ساڵی ١٩٤٤–١٩٤٦ گرنگی وەرگرت بە زنجیرەیەک بە نیشتمانیکردن کە بانکە سەرەکییەکانی وەک بانکی نیشتمانی پاریس (بانکی نیشتمانی پاریس؛ BNP) و کرێدیت لیۆنای لەخۆگرتبوو، گەورە کۆمپانیا پیشەسازییەکانی وەک ڕێنۆ , و خزمەتگوزارییە گشتییەکانی وەک غاز و کارەبا. دوای ئەوە گۆڕانکارییەکی کەم ڕوویدا تا ساڵی ١٩٨٢، کاتێک حکوومەتی سۆسیالیستی ئەوکات بەرنامەیەکی بەرفراوانی بە نیشتمانیکردنی خستەڕوو. لە ئەنجامدا کەرتی گشتی گەورەبوو زیاتر لە یەک لەسەر پێنجی دامەزراندنە پیشەسازییەکانی لەخۆگرتبوو و زیاتر لە چوار لەسەر پێنجی ئاسانکارییەکانی قەرز لەلایەن دامەزراوە بانکی یان دارایییە دەوڵەتییەکانەوە کۆنترۆڵکرابوون. لەو قۆناغەوە حکوومەتە ڕاستڕەوە یەک لە دوای یەکەکان و لەم دواییانەشدا حکوومەتە چەپەکانی ناوەند زۆربەی کارگەکانیان گەڕاندووەتەوە بۆ کەرتی تایبەت؛ خاوەندارێتی دەوڵەت بە پلەی یەکەم لە گواستنەوە، بەرگری و پەخشدا چڕبووەتەوە.

گەشەی ئابووری دوای جەنگ لەگەڵ بەرزبوونەوەی بەرچاوی ئاستی ژیاندا بووە، ئەمەش لە زیادبوونی ژمارەی ئەو خێزانانەدا ڕەنگدەداتەوە کە خاوەنی ماڵەکەیانن (نزیکەی نیوە)، کەمبوونەوەی ھەفتەی کارکردن (کە ٣٥ کاتژمێر دیاریکراوە)، و زیادبوونی ڕۆژانی پشوو کە ھەریەکەیان وەرگیراون ساڵ لەلایەن گەلی فەرەنساوە. یەکێکی دیکە لە نیشاندەرەکانی باشتربوونی ئاستی ژیان گەشەی خاوەندارێتی کاڵا جۆراوجۆرەکانی ناوماڵ و بەکاربەرە، بەتایبەتی شتومەکی وەک ئۆتۆمبێل و کۆمپیوتەر؛ بەڵام بە تێپەڕبوونی کات، بەکارھێنانشێوازەکان گۆڕانکارییەکی بەرچاویان بەسەردا ھاتووە. لەگەڵ بەرزبوونەوەی داھاتەکان، بە ڕێژەیەکی کەمتر لە خواردن و جلوبەرگ و زیاتر بۆ شتومەکی وەک خانووبەرە، گواستنەوە، تەندروستی و کات بەسەربردن خەرج کراوە. داھاتی کرێکاران بە ڕێژەیەکی بەرز بۆ مامناوەند باج دەخرێتە سەر و باجی ناڕاستەوخۆ لە شێوەی باجی بەھای زیادکراو (VAT) تاڕادەیەک بەرزە. بە گشتی باج و بەشدارییەکانی ئاسایشی کۆمەڵایەتی کە لە فەرەنسا لەسەر خاوەنکار و کارمەندان وەردەگیرێن، زیاترە لە زۆرێک لە وڵاتانی دیکەی ئەورووپا.

 زمانی فەڕەنسی 
زمانی فەڕەنسی (français, la langue française)یاخود فەڕانسی یەکێکە لە زمانە ڕۆمانسەکان کە نزیکەی ٨٠ ملیۆن کەس قسەی پێ دەکەن لە ھەموو جیھان وەکو زمانی فەرمیی سەرەکی زگماکی و، نزیکەی ١٩٠ ملیۆن کەس وەکو زمانی دووەم و نزیکەی ٢٠٠ ملیۆن کەسی تر لە جیھاندا وەکو زمانێکی وەرگیراو، ئەوانەی قسەی پێ دەکەن لە نزیکەی ٥٤ وڵاتدا بڵاودەبنەوە، مێژووی زمانەکە بۆ نێوان سەدەی ١٧ بۆ سەدەی ١٩ دەگەڕێتەوەزمان https://web.archive.org/web/20080423103843/http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=207636

 پارتە ڕامیارییەکان 
 پارتی یەکێتی لەپێناو دیموکراتی فەرەنسا
 پارتی ڕاسترەو
 پارتی سۆشیالیستی
 پارتی ڕادیکاڵی چەپرەو
 پارتی کۆمۆنیست
 پارتی بەری نیشتیمانی
 پارتی دیگۆلی نوێ
 چەندین پارتو ڕێکخراوی تر

 وەرزش لە فەڕەنسا 
یاریەکانی تۆپی پێ و تێنس و جودۆ پڕ بینەرترین یارییەکانی وەرزشن لە فەڕەنساhttp://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=NATTEF05401&reg_id=0 و ھەروەھا یاری تۆپی باسکەhttp://www.france-pub.com/esport.htm  وەھەروەھا فەڕەنسا میوانداری جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ و جامی جیھانیی فیفای ١٩٣٨http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_10e_fwcdraw-history_8842.pdf 

وەھەروەھا توانی جامی جیھانیی فیفای ١٩٩٨ بەدەست بھێنێت ئەمەش دوای بردنەوەی لەھەڵبژاردەی نیشتیمانیی بەڕازیل، و ھەروەھا توانیشی جامی جیھانی ٢٠١٨ی ڕووسیا بە دەست بێنێت کە لە ھەڵبژاردەی کڕواتیای بردەوە.. لەمیانی خولی نێوخۆیی فەڕەنساش جەماوەرەکی زۆری لەخۆ خڕکردووەتەوە و لەنێویانیش چەندین یانەی تۆپی پێی باش ھەن کە پشێبڕکێی خولەکە و خولەکانی دیکەی ئەورووپاش دەکەن لەوێنەی پاریس سان گێرمان و ئۆڵمپیک لیۆن و مۆناکۆ و بۆردۆ و مارسێلییا وڵاتی فەڕەنسا میوانداری جامی جیھانیی ڕەکبی ٢٠٠٧ کردhttps://web.archive.org/web/20110606170717/http://www.rugby.com.au/news/2003_april/france_wins_right_to_host_the_2007_rugby_wor_15381%2C3851.html

 ئەمانەش ببینە 
 سنووری فەڕەنسا- ئیسپانیا
 سنووری فەرەنسا-ئیتاڵیا

 سەرچاوەکان 

پۆل:وڵاتەکان و مەڵبەندەکانی فەڕەنسی ئاخێو
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ
پۆل:وڵاتانی ئەندام لە یەکیەتی ئەورووپا
پۆل:دەوڵەتانی ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکان
پۆل:فەڕەنسا
پۆل:کۆمارەکان
پۆل:ئەورووپای ڕۆژاوا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٧٩٢
پۆل:وڵاتەکانی ئەمریکای باشوور