ڕیاز

ڕیاز پایتەخت و گەورەترین شاری عەرەبستانی سعوودییە. ھەروەھا پایتەختی پارێزگای ڕیاز و ناوەندی پارێزگاریی ڕیازە. شێوەی ئێستای شارەکە کەوتووەتە سەر کەناری ڕۆژھەڵاتی وادی حەنیفە، و بە زۆری لە ساڵانی ١٩٥٠دا وەک لقێک لە شارۆچکە دیواربەندکراوەکەی سەدەی ١٨ سەریھەڵدا، دوای ڕووخاندنی قەڵا و دیوارە بەرگرییەکانی.

ئەم شارە گەورەترین شاری نیمچەدوورگەی عەرەبییە و دەکەوێتە ناوەندی بیابانی نەفود، لە بەشی ڕۆژھەڵاتی تەختایی نەجد. شارەکە بە تێکڕا ٦٠٠ مەتر (٢٠٠٠ پێ) لە ئاستی دەریاوە بەرزە و ساڵانە پێشوازی لە نزیکەی ٥ ملیۆن گەشتیار دەکات، بەمەش دەبێتە چل و نۆیەمین شاری جیھان و شەشەمین شاری ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لە ڕووی زۆرترین سەردانیکەرەوە. ژمارەی دانیشتووانی ڕیاز لە ساڵی ٢٠٢٢دا ٧ ملیۆن کەس بووە، ئەمەش وای کردووە ببێتە پڕ دانیشتووانترین شاری عەرەبستانی سعوودی، سێیەمین شاری پڕ دانیشتووان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، و سی و ھەشتەمین شاری پڕ دانیشتووان لە ئاسیا.

یەکەمجار ناوی شارەکە بە ناوی ڕیاز لە ساڵی ١٥٩٠ لەلایەن مێژوونووسێکی عەرەبەوە ھاتووە. لە ساڵی ١٧٤٥، دەحام کوڕی دەواس، کە خەڵکی مەنفوھەی دراوسێ بوو، دەستی بەسەر شارۆچکەکەدا گرت. دەحام کۆشکێکی لە قووڕ دروست کرد و دیوارێکی بە دەوری شارۆچکەکەدا کێشا، و بەناوبانگترین سەرچاوەی ناوی ڕیاز دەگەڕێتەوە بۆ ئەم قۆناغە، کە وا بیردەکرێتەوە ئاماژە بێت بۆ شارۆچکەکانی وەحای پێشووتر کە پێش ئەو دیوارە بوونیان ھەبوو کە لەلایەن ئیبن دەواسەوە دروست کرابوو. لە ساڵی ١٧٤٤، محەممەد کوڕی عەبدولوەھاب ھاوپەیمانییەکی لەگەڵ میری دەرعییە، محەممەد کوڕی سعوود، پێکھێنا و ڕیازیان لە دەحام سەند؛ بەڵام دەوڵەتەکەیان، کە ئێستا بە دەوڵەتی یەکەمی سعوودی ناسراوە، لە ساڵی ١٨١٨دا ڕووخا. تورکی کوڕی عەبدوڵا لە سەرەتای سەدەی ١٩دا دەوڵەتی دووەمی سعوودیی دامەزراند و لە ساڵی ١٨٢٥دا ڕیازی کردە پایتەختی خۆی؛ بەڵام، دەسەڵاتی بەسەر شارەکەدا لەلایەن ھاوپەیمانییەکی ھاوبەشی عوسمانی-ڕەشیدییەوە تێکدرا. دواجار، لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، ئیبن سعود، لە ساڵی ١٩٠٢دا دەسەڵاتی باوباپیرانی خۆی بە میرنشینی ڕیاز وەرگرتەوە و لە ساڵی ١٩٢٦دا بە داگیرکردنی کۆتایی حیجاز، دەسەڵاتی خۆی چەسپاند، و دواتر لە ئەیلوولی ١٩٣٢دا شانشینەکەی بە ناوی 'عەرەبستانی سعوودی' ناوبرد و ڕیازی کردە پایتەخت. شارۆچکەکە ناوەندی ئیداریی حکوومەت بوو تا ساڵی ١٩٣٨، کاتێک ئیبن سعوود بۆ کۆشکی مورەبعە گواستییەوە. لە ساڵانی ١٩٥٠دا، دیوارەکان ڕووخێنران و شاری گەورەی ڕیاز وەک لقێک لە شارۆچکە دیواربەندکراوەکە گەشەی کرد.

ڕیاز ناوەندی سیاسی و ئیداریی عەرەبستانی سعوودیە. ئەنجومەنی شورا، ئەنجومەنی وەزیران، پاشا و ئەنجومەنی باڵای دادوەری ھەموویان لەم شارەدان. لە پاڵ ئەم چوار دەستەیە کە کرۆکی سیستەمی یاسایی عەرەبستانی سعوودیە پێکدەھێنن، بارەگای دەستە حکومییە گەورە و بچووکەکانی دیکەش لە ڕیازدان. شارەکە میوانداریی ١١٤ باڵیۆزخانەی بیانی دەکات، کە زۆربەیان دەکەونە گەڕەکی دیپلۆماسی لە بەشی ڕۆژاوای شارەکە.

ڕیاز گرنگییەکی ئابووریشی ھەیە، چونکە بارەگای زۆرێک لە بانک و کۆمپانیا گەورەکانی تێدایە، وەک بانکی نیشتمانیی سعوودی (SNB)، بانکی ئەلڕاجحی، سابیک، ئەلمەراعی، گرووپی ئێس تی سی، و ھێڵی خێرای ٦٥، کە لە ناوخۆدا بە ڕێگای شا فەھد ناسراوە، بەناو ھەندێک لەم ناوەندە گرنگانەی شارەکەدا تێدەپەڕێت، لەوانە ناوچەی دارایی شا عەبدوڵڵا، یەکێک لە گەورەترین ناوچە دارایییەکانی جیھان، بورجی فەیسەڵییە و ناوەندی شانشین. ڕیاز یەکێکە لە خێراترین شارەکانی جیھان لە ڕووی گەشەی دانیشتووانەوە و شوێنی نیشتەجێبوونی زۆرێک لە کرێکارانی بیانییە.

شارەکە دابەشکراوە بەسەر پازدە ناوچەی شارەوانیدا، کە لەلایەن شارەوانیی ڕیازەوە بە سەرۆکایەتیی سەرۆکی شارەوانی سەرپەرشتی دەکرێن؛ و کۆمیسیۆنی شاھانە بۆ شاری ڕیاز، کە لەلایەن پارێزگاری پارێزگاکە، فەیسەڵ کوڕی بەندەرەوە سەرۆکایەتی دەکرێت. تا تەممووزی ٢٠٢٠، سەرۆکی شارەوانی فەیسەڵ کوڕی عەبدولعەزیز کوڕی محەممەد کوڕی عەییاف ئال موقرینە. ڕیاز میوانداریی ئیکسۆپۆی ٢٠٣٠ دەکات، بەمەش دەبێتە دووەم شاری عەرەبی کە دوای دوبەی لە ساڵی ٢٠٢٠دا میوانداریی بکات.

لە دەوروبەری ڕیاز، دەرعیە ھەڵکەوتووە، کە شوێنی ڕەسەنی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئال سعوود و شوێنی کۆشکی تورەیفە، کە میراتێکی جیھانیی یوونێسکۆیە.https://www.investmentmonitor.ai/cities/the-largest-cities-in-saudi-arabia-and-their-investment-strengths/https://riyadh.sa/en/city/l/AboutRiyadh/item/li/city/13521https://web.archive.org/web/20190404195829/https://www.maaal.com/archives/20190404/121198Cybriwsky 2013, p. 258Al-Oteibi 1993, p. 163Farsy 1990, p. 15Facey 1992, p. 271https://www.arabnews.com/node/1590146/saudi-arabiahttps://www.arabnews.com/node/2416806/business-economyhttps://www.nytimes.com/2023/11/28/world/middleeast/saudi-arabia-world-expo-2030.htmlhttps://whc.unesco.org/en/list/1329/

 ئەمانەش ببینە 
 پایتەختی دەوڵەتانی جیھان

 سەرچاوەکان 

پۆل:شوێنە ئاوەدانەکانی پارێزگای ڕیاز
پۆل:ناوەندی پارێزگاکانی عەرەبستانی سعوودی
پۆل:پایتەختەکانی ئاسیا
پۆل:ڕیاز