زمانی پاڵەوی

پارسی ناوەڕاست، ناسراویشە بە زمانی پاڵەوی, accessed August 2010 هەروەها بە ناوی کۆتایی پارسیک یان پارسیگ ناسراوە (ڕێنووسی پەهلەوی: ، ڕێنووسی مانی: 𐫛𐫀𐫡𐫘𐫏𐫐‎، ڕێنووسی ئاڤێستان: 𐬞𐬀𐬭𐬯𐬍𐬐) لە فۆڕمی دواتردا، فەرهەنگێکی ڕۆژئاوایی زمانی ئێرانی ناوەڕاست کە بووە زمانی فەرهەنگ و فەرمی ئیمپراتۆریەتی ساسانی. بۆ ماوەیەک دوای داڕمانی ساسانیەکان، فارسی ناوەڕاست وەک زمانی پایەدار بەردەوام بوو. لە زمانی پارسیی کۆن سەری هەڵداوە، کە زمانی ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی بوو. باپیرەی زمانی فارسی هاوچەرخ، زمانی فەرمی ئێران، ئەفغانستان (داری) و تاجیکستان (تاجیکی).

ناو
"ئێرانیکی ناوەڕاست" ئەو ناوەیە کە بە چاخی ناوەڕاستی گەشەسەندنی زمان و زاراوەی ئێرانی ژمارەیەکی زۆر.. چاخی ناوەڕاستی زمانە ئێرانییەکان لە دەوروبەری ساڵی ٤٥٠ پێش زایین دەست پێدەکات و لە دەوروبەری ساڵی ٦٥٠ زاینی کۆتایی دێت.  یەکێک لەو زمانە ئێرانیکیە ناوەڕاستانە پارسی ناوەڕاستە، واتە چاخی ناوەڕاستی زمانی فارسەکانە/پارسەکانە، کە گەلێکی ئێرانی پارسی خۆی، کە دەکەوێتە بەرزاییەکانی باشووری ڕۆژئاوا لەسەر سنووری بابل. پارسەکان زمانەکەیان ناودەبرد بە پارسیگ یان پارسیک، بە واتای "فارسی/پارسی".

زمانێکی تری ئێرانی ناوەڕاست پارتی بوو، واتە زمانی گەلانی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانی گەلانی پارتیای خۆی، کە بەدرێژایی لێواری باشوور/باشووری ڕۆژهەڵات کەوتووە  لە دەریای کاسپی و تەنیشت سنووری نێوان زمانەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتی ئێرانە.  پارتییەکان زمانەکەیان ناودەبرد پارساویگ یان پارساویک، بە واتای "پارتی". لە ڕێگەی گۆڕینی دەنگی ڕێکوپێکەوە پارساویگ بوو بە پەهلەویگ، کە لە کۆتاییدا وشەی 'پەهلەوی' لێیەوە پەرەی سەند.  -یگ و -یک لە پارسیگ و پارساویگدا پاشگرێکی ئاسایی ئێرانی ناوەڕاست بوو بۆ "پەیوەندیداری". هاوتای پاشگری -یگ لە فارسی نوێدا پاشگری -ی.

کاتێک ئەرشەکەکان (کە پارتی بوون) لە سەدەی ٣.پ.ز. هاتنە سەر تەختی فەرمانڕەوایی، بەکارهێنانی زمانی یۆنانی نووسراو (لە جێنشینەکانی ئەلکساندەری مەزن) وەک زمانی بەڕێوبەری بۆ مابۆوە. لە ژێر کاریگەری فەرهەنگ و نەریتی یۆنانیەکان (هێلێنیگەری)، هەندێک زمانی ئێرانی ناوەڕاست، وەک باختری، دەستیان کردبوو بە نووسین بە ڕێنووسی یۆنانی. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زمانەکانی تری ئێرانی ناوەڕاست دەستیان کرد بە نووسین بە ڕێنووسێک کە لە ئەرامی وەرگیراوە. هۆکاری سەرەکی ئەوەش بەهۆی ئەوەی زمانی ئارامیی پێشتر زمانی نووسراوی بەڕێوبردنی هەخامەنشی بووە، نووسەرانی دەسەڵات  ئەو کارەیان لە هەموو ئیمپراتۆریەتەکەدا پەیڕەوکردبوو. ئەم ەیڕەوکردنە بووە هۆی ئەوەی کە کەسانی دیکە ئارامیکی شاهانە وەک زمانی پەیوەندیکردن وەربگرن، چ لە نێوان ئێرانییەکان و نا ئێرانییەکان.. گواستنەوە لە ئارامیی شاهانە بۆ ئێرانی ناوەڕاست زۆر بە لەسەرخۆیی ڕوویدا، بە لەسەرخۆبوون و  زیادبوونی وشەی ئێرانی زیاتر و زیاتر بوو بە جۆرێک کە زمانی ئارامی لەگەڵ توخمە ئێرانییەکان وردە وردە گۆڕا بۆ ئێرانی لەگەڵ توخمە ئارامییەکان..  لە سەردەمی هەژموونی ئەرشەکەکان ، ئەم سیستەمە نووسینەی کە لە زمانی ئارامییەوە وەرگیراوە بۆ زمانە ئێرانییەکان، بە تایبەت هاتە سەر پەیوەندی بە پەهلەوەیەکان (پارتیەکان) (ڕەنگە لە ڕاوێژکارییەکانی پارتییەوە سەرچاوەی گرتبێت)، و بەم شێوەیە ڕێنووسەکەش ناونرا پەهلەوی "پارتی".

جگە لە زمانی پەهلەوی (پارتی)، نووسینی وەرگیراو لە ڕێنووسی ئارامیی لانیکەم بۆ چوار زمانی دیکەی ئێرانی ناوەڕاست بەکارهێندراوە کە یەکێکیان پارسی ناوەڕاست بوو. لە سەدەی ٣.ز.، ئەرشەکە پەهلەویەکان لەلایەن ساسانییەکان ڕووخێنران، کە گەلی باشووری ڕۆژئاوا بوون و بە زمانی پارسی ناوەڕاست وەک زمانی زگماکی خۆیان ئاخاوتنیان دەکرد. لە ژێر هەژموونی ساسانیدا، زمانی پارسی ناوەڕاست بوو بە زاراوەی پایەداران و بەم شێوەیەش زمانی پارسی ناوەندی دەستکرا بەبەکار هێنانی لەلایەن گەلانی تری ئێرانیکە نا پارسەکان. لە سەدەی ٧.ز. ساسانیەکان لەلایەن عەرەبەکانەوە ڕووخێنران. لەژێر کاریگەریی عەرەبیدا، زمانە ئێرانییەکان بە ڕێنووسی عەرەبی (بە زمانی ئێرانی فۆنۆلۆژی وەرگیراون) دەستیان کرد بە نووسین، لە کاتێکدا پارسی ناوەڕاست بە خێرایی دەستی کرد بە پەرەسەندنی خێرا بۆ فارسی نوێ و ناوی پارسیک بەعەرەبکرا بۆ فارسی. هەموو ئێرانییەکان ئاسوودە نەبوون لەگەڵ ئەم پێشهاتانەی کە لە ژێر کاریگەری عەرەبیدا بوون، بەتایبەتی ئەندامانی نوخبەی خوێندەوار کە لە سەردەمی ساسانییەکاندا کەلە پیاوانی ئاینی زەردەشتییەکان پێکهاتبوون. ئەو نوخبەی پێشوو بە توندی ئەو شتەیان ڕەتکردەوە کە وەک 'نائێرانی' هەستیان پێدەکرد، و بەردەوام بوون لە بەکارهێنانی زمانی "کۆن" (واتە پارسی ناوەڕاست) و ڕێنووسی نووسین کە لە ئارامییەوە وەرگیراوە. لە ماوەی کاتدا ناوی سیستەمی نووسین، پاهلەوی "پارتی"، دەستی کرد بە بەکارهێنان بۆ زمانی پارسی ناوەڕاستی "کۆن"یش بە هەمان شێوە، بەم شێوەیە لە زمانی "نوێ" جیاکرایەوە، کە ئەویش فارسیە.. لە ئەنجامدا، 'پەهلەوی' هاتە سەر ئەوەی کە بە تایبەتی زەردەشتیی دیاری بکات، کە بە تایبەتی نووسراوە لە شێوەی درەنگانی پارسی ناوەڕاست..

پەرەسەندنی لە پارسی کۆنەوە
لە پۆلێنکردنی زمانە ئێرانیکیەکاندا، سەردەمی ناوەڕاست ئەو زمانانە دەگرێتەوە کە لە ئێراندا باو بوون لەدوای ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی لە سەدەی ٤.پ.ز. تا ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی ساسانی لە سەدەی ٧.ز..

گرنگترین و دیارترین پەرەسەندن لە پێکهاتەی زمانە ئێرانیکیەکانی سەردەمی ناوەڕاست، گۆڕانە لە شێوگی دروستکراوی سەردەمی کۆن (پارسی کۆن و ئاڤێستان) بۆ شێوگی شیکاری:
 ناو، جێناو و هاوەڵناوەکان نزیکەی هەموو حاڵەتی ڕێزمانی وەرگێڕانەکانیان لەدەستدا 
 پێشگرەکان بۆ ئاماژەدان بە ڕۆڵی جیاوازی وشەکان بەکارهێنران
 زۆرێک لە کاتی ڕێزمانی لە شێوگی پێکهاتەییەوە دەستیان کرد بە دروستبوون
 زمانەکە پەرەی بە ڕێکخستنی مۆرفۆسێنتاکتیکی ئێرگاتیڤی دابەشکراو دا 

پەرەسەندنی بۆ فارسی نوێ
نەوەکانی ئەمڕۆی پارسی ناوەڕاست بریتین لە فارسی نوێ و لوری.  گۆڕانکارییەکانی نێوان کۆتاییەکانی ناوەڕاست و سەرەتای فارسی نوێی زۆر وردە وردە بوون و لە سەدەی ١٠ – ١١ز. دا، دەقەکانی پارسی ناوەڕاست هێشتا بۆ گفتوگۆ کەرانی فارسی نوێی سەرەتای لێی تێدەگەیشتن.  بەڵام جیاوازییەکی دیاریکراو هەیە کە پێشتر تا سەدەی ١٠ز. ڕوویان دابوو:

 گۆڕانی دەنگ، وەک
 دابەزینی بزوێنە سەرەتاییە بێ زەختەکان .
تێکڕای زیادبوون ی بزوێنەکان لە پۆلەکانی سەرەتایی بزوێن.
لەدەستدانی پاشگری -گ لە وشەی کۆتایی
گۆڕینی و- سەرەتایی بۆ یان ب- یان گو- → گ-
 گۆڕانکاری لە سیستەمی زارەکیدا، بەتایبەتی لەدەستدانی فۆڕمی جیاوازی جێگرەوە و هەڵبژاردن، و زیادبوونی بەکارهێنانی پێشگرەکانی زارەکی بۆ دەربڕینی مەزاجەکانی زارەکی
 گواستنەوەیەک لە پاشەکشەی ئێرگاتیڤی دابەشکراوەوە بۆ ڕێکخستنی مۆرفۆسێنتاکتیکی ناونانی-تۆمەتباری بەردەوام
 گۆڕانکاری لە وشەسازیدا، بە تایبەتی دامەزراندنی سوپەرستراتم یان ئەدستراتۆمی وشە قەرزە عەرەبییەکان کە جێگەی زۆرێک لە قەرزە ئارامییەکان و زاراوە ڕەسەنەکان دەگرێتەوە.
 جێگرتنەوەی ڕێنووسی پەهلەوی بۆ ڕێنووسی عەرەبی.

 ئەمانەش ببینە 
 زمانی پاڵەویی ئەشکانی
 زمانی پاڵەویی ساسانی

 سەرچاوەکان 

 نانەوازادە، عەلی، فەرھەنگی پەھلەوی، تاران، چاپەمەنی تەوەکولی، ل٥، ٢٠٠٢، 
 زەبیحی، عەبدوڕەحمان، قامووسی زمانی کوردی، ورمێ، ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی، ل٢٥ و ٢٦، ١٣٦٧

پۆل:زمانی فارسی
پۆل:زمانەکان بە کۆدی ئیزۆ ٦٣٩-٢
پۆل:زمانە مردووەکان
پۆل:مێژووی ئێران
پۆل:زمانە کۆنەکان