ئەفریقا

ئەفریقا، لە دوای ئاسیاوە لە ڕووی گەورەیی و ئاپۆرەوە دووھەمین کیشوەری جیھانە. ئەگەر دوورگە دراوسێیەکانیشی ھەژمار بکەین بە نزیکەی ٣٠٫٢ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٦٪ی گشت ڕووبەری زەوین و٢٣٪ی گشت ڕووبەری وشکایییەکانی داپۆشیوە.

کیشوەری ئەفریقا لە یەک ڕوانگەدا
ژمارەی دەوڵەتەکان: ٥١ دەوڵەتی سەربەخۆ

ڕووبەر: ٣٠٬٣٧٠٬٠٠٠ کم٢

ژمارەی دانیشتووان: بەپێی دووەم سەرژمێری ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی ١٬٢٢٥٬٠٨٠٬٥١٠ کەسە

چڕی دانیشتووان: ٣٦٫٤/کم٢

بەرزترین لووتکە: کلیمانگارۆ لە تانزانیا (٥٨٩٥ م)

درێژترین ڕووبار: ڕووباری نیل (٦٦٩٥ کم)

گەورەترین وڵاتی لە ڕووبەردا: سوودان (٨١٣٬٥٠٥٬٢ کم٢)

گەورەترین وڵاتی لە دانیشتوواندا: نێجیریا(١٣٠)ملیون

گەورەترین شار: قاھیرە (١٢ ملیۆن کەس)

گەورەترین وڵاتی لە ناردنی نەوتدا: لیبیا

گرنگترین بەرھەمە کشتوکاڵییەکان: گەنم، گەنمەشامی، زەیتون، ترێ، قامیشی شەکر، خورما، ترشەمەنییەکان، پاقلەی سوودانی، مۆز، لۆکە و لاستیک.

سەروەتە کانزایی و کانییەکان: بەترۆل، خەڵوز، ئاسن، مس، ئاڵتوون، ئەڵماس، فۆسفات، کۆباڵت، کڕۆم و تەنەکە.

ھەرێمی ئاو و ھەوا:
 ھەرێمی کەمەرەیی
 ھەرێمی خولگەیی
 ھەرێمی بیابانی گەرم
 ھەرێمی دەریای ناوەڕاست
 ھەرێمی ئاووھەوای دەریای شێدار
 ھەرێمی ئەسیوبی (حەبەشە)

 مێژوو 
 مێژوو لە ئەفریقا 
بەپێی گەردوونناسی ئەفریقی، ھۆشیاری مێژوویی ئەفریقی گۆڕانکاری مێژوویی و بەردەوامی، ڕێکخستن و ئامانجی لە چوارچێوەی مرۆڤ و ژینگەکەی، خوداوەندەکان و باوباپیرانیدا دەڕوانی و ئەویش پێیوابوو خۆی بەشێکە لە بوونێکی ڕۆحی گشتگیر. لە کۆمەڵگا ئەفریقییەکاندا، پرۆسەی مێژوویی تا ڕادەیەکی زۆر پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتییە، لەگەڵ گێڕانەوەی شایەتحاڵەکان، بیستراوەکان، بیرەوەرییەکان و ناوبەناو بینین و خەون و خەونەکان کە لە نەریتی زارەکی گێڕانەوەدا دروستکراون کە لە ڕێگەی نەوەکانەوە ئەنجام دەدرێن و دەگوازرێنەوە: ١٢٫١٢ : ٤٨ لە نەریتە زارەکییەکاندا کات ھەندێک جار ئەفسانەیی و کۆمەڵایەتییە و باوباپیران بە ئەکتەری مێژوویی ھەژمار دەکران. :. ٤٣–٥٣ عەقڵ و یادەوەری نەریتەکان لە قاڵب دەدەن، چونکە ڕووداوەکان بە تێپەڕبوونی کات چڕ دەبنەوە و دەکریستاڵ دەبن بۆ کلیشە: ١١ نەریتی زارەکی دەتوانێت دەرەکی یان ڕازی بێت. بەپێی تێگەیشتنیان لەگەڵ مرۆڤەکاندا قسە دەکات، بەپێی تواناکانیان پەردە لەسەر خۆی لادەدات: ١٦٨ لە زانستناسی ئەفریقیدا، سوژەی زانستی "ئەزموونی ئۆبژەی زانستی دەکات لە تێگەیشتنێکی ھەستیار، سۆزداری، ئینتێستیڤ، ئەبستراکت، نەک لە ڕێگەی ئەبستراکتەوە بە تەنیا، وەک ئەوەی لە ئیپیستمۆلۆژیای ڕۆژئاوادا ڕوودەدات "بۆ گەیشتن بە "زانینێکی تەواو"، و بەم شێوەیە نەریتی زارەکی، مۆسیقا، پەند و ھاوشێوەکانی لە پاراستن و گواستنەوەی زانیندا بەکارھێنران.

 پێش مێژوو 
وێنۆک|لوسی، ئێسکەپەیکەرێکی ئاوسترالۆپیتێکۆس ئافارێنسیس کە لە سێگۆشەی عەفەری ئەسیوپیا لە ساڵی ١٩٧٤ دۆزرایەوە
ئەفریقا لەلایەن زۆربەی زانایانی ئەنترۆپۆلۆژیای کۆن بە کۆنترین خاکی دانیشتوو دادەنرێت لەسەر زەوی، جۆری مرۆڤیش لە کیشوەرەکەوە سەرچاوەی گرتووە. لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا، مرۆڤناسەکان زۆر بەردبوو و بەڵگەی داگیرکردنی مرۆڤیان دۆزیەوە ڕەنگە ھەر لە حەوت ملیۆن ساڵ لەمەوبەرەوە (پێش ئێستا، بی پی). پاشماوەی بەردبووی چەندین جۆری مرۆڤی سەرەتایی ھاوشێوەی مەیموون کە وا بیردەکرێتەوە پەرەیان سەندووە بۆ مرۆڤی مۆدێرن، وەکو Australopithecus afarensis بە شێوەیەکی تیشکپێوەر مێژووەکەی نزیکەی ٣٫٩–٣٫٠ بووە ملیۆن ساڵ پێش زایین، Paranthropus boisei (نزیکەی ٢٫٣–١٫٤ ملیۆن ساڵ پێش زایین) و ھۆمۆ ئێرگاستەر (نزیکەی ١٫٩ ملیۆن-٦٠٠٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین) دۆزراونەتەوە.Sayre, April Pulley (1999), Africa, Twenty-First Century Books. 

دوای پەرەسەندنی ھۆمۆ ساپیێنس نزیکەی ٣٥٠٬٠٠٠ بۆ ٢٦٠٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین لە ئەفریقا، کیشوەرەکە بە شێوەیەکی سەرەکی دانیشتووانی کۆمەڵێک ڕاوچی-کۆکەرەوە بوو. ئەم یەکەم مرۆڤە مۆدێرنانە ئەفریقایان بەجێھێشت و لە کاتی کۆچی دەرەوەی ئەفریقای دووەمدا کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی ٥٠٬٠٠٠ ساڵ پێش زایین، لە کیشوەرەکە دەرچوون یان بەسەر بابل مەندەب بەسەر دەریای سووردا، گەرووی جبل طارق لە مەغریب، یان ئیستموسی سوێز لە ساڵی ١٩٩٩دا میسر.

کۆچەکانی تری مرۆڤە مۆدێرنەکان لە ناو کیشوەری ئەفریقادا بۆ ئەو سەردەمە دەگەڕێتەوە، بەڵگەی نیشتەجێبوونی سەرەتایی مرۆڤ لە باشووری ئەفریقا، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا، باکووری ئەفریقا و سەحرا دۆزرایەوە.

 وڵاتەکان 

 وڵات(کم٢) دانیشتووان ساڵ چڕی(لە ھەر کم٢) پایتەختباکووری ئەفریقا٢٬٣٨١٬٧٤٠٣٤٬١٧٨٬١٨٨٢٠٠٩١٤جەزائیر (Spain)٧٬٤٩٢٢٬١١٨٬٥١٩٢٠١٠٢٢٦Las Palmas de Gran Canaria,Santa Cruz de Tenerife (Spain)٢٠٧١٬٥٠٥٢٠٠١٣٬٥٧٥—١٬٠٠١٬٤٥٠٨٢٬٨٦٨٬٠٠٠٢٠١٢٨٣قاھیرە١٬٧٥٩٬٥٤٠٦٬٣١٠٬٤٣٤٢٠٠٩٤تەرابلوس (Portugal)٧٩٧٢٤٥٬٠٠٠٢٠٠١٣٠٧Funchal (Spain)١٢٦٦٬٤١١٢٠٠١٥٬٥٣٤—٤٤٦٬٥٥٠٣٤٬٨٥٩٬٣٦٤٢٠٠٩٧٨ڕەبات١٬٨٦١٬٤٨٤٣٠٬٨٩٤٬٠٠٠٢٠٠٨١٧Khartoum١٦٣٬٦١٠١٠٬٤٨٦٬٣٣٩٢٠٠٩٦٤توونس Western Sahara٢٦٦٬٠٠٠٤٠٥٬٢١٠٢٠٠٩٢El AaiúnHorn of Africa٢٣٬٠٠٠٩٤٢٬٣٣٣٢٠١٦٢٢Djibouti١٢١٬٣٢٠٥٬٦٤٧٬١٦٨٢٠١٦٤٧Asmara١٬١٢٧٬١٢٧١٠٢٬٤٠٣٬١٩٦٢٠١٦٧٥Addis Ababa٦٣٧٬٦٥٧١٤٬٣١٧٬٩٩٦٢٠١٧١٥Mogadishuڕۆژھەڵاتی ئەفریقا٢٧٬٨٣٠٨٬٩٨٨٬٠٩١٢٠٠٩٣٢٣Bujumbura٢٬١٧٠٧٥٢٬٤٣٨٢٠٠٩٣٤٧Moroni٥٨٢٬٦٥٠٣٩٬٠٠٢٬٧٧٢٢٠٠٩٦٦Nairobi٥٨٧٬٠٤٠٢٠٬٦٥٣٬٥٥٦٢٠٠٩٣٥Antananarivo١١٨٬٤٨٠١٤٬٢٦٨٬٧١١٢٠٠٩١٢٠Lilongwe٢٬٠٤٠١٬٢٨٤٬٢٦٤٢٠٠٩٦٣٠Port Louis (France)٣٧٤٢٢٣٬٧٦٥٢٠٠٩٤٩٠Mamoudzou٨٠١٬٥٩٠٢١٬٦٦٩٬٢٧٨٢٠٠٩٢٧Maputo  (France)٢٬٥١٢٧٤٣٬٩٨١٢٠٠٢٢٩٦Saint-Denis٢٦٬٣٣٨١٠٬٤٧٣٬٢٨٢٢٠٠٩٣٩٨Kigali٤٥٥٨٧٬٤٧٦٢٠٠٩١٩٢Victoria٦١٩٬٧٤٥٨٬٢٦٠٬٤٩٠٢٠٠٨١٣Juba٩٤٥٬٠٨٧٤٤٬٩٢٩٬٠٠٢٢٠٠٩٤٣Dodoma٢٣٦٬٠٤٠٣٢٬٣٦٩٬٥٥٨٢٠٠٩١٣٧Kampala٧٥٢٬٦١٤١١٬٨٦٢٬٧٤٠٢٠٠٩١٦Lusaka٣٩٠٬٥٨٠١١٬٣٩٢٬٦٢٩٢٠٠٩٢٩Harareئەفریقای ناوەند١٬٢٤٦٬٧٠٠١٢٬٧٩٩٬٢٩٣٢٠٠٩١٠Luanda٤٧٥٬٤٤٠١٨٬٨٧٩٬٣٠١٢٠٠٩٤٠Yaoundé٦٢٢٬٩٨٤٤٬٥١١٬٤٨٨٢٠٠٩٧Bangui١٬٢٨٤٬٠٠٠١٠٬٣٢٩٬٢٠٨٢٠٠٩٨N'Djamena٣٤٢٬٠٠٠٤٬٠١٢٬٨٠٩٢٠٠٩١٢Brazzaville٢٬٣٤٥٬٤١٠٦٩٬٥٧٥٬٠٠٠٢٠١٢٣٠Kinshasa٢٨٬٠٥١٦٣٣٬٤٤١٢٠٠٩٢٣Malabo٢٦٧٬٦٦٧١٬٥١٤٬٩٩٣٢٠٠٩٦Libreville١٬٠٠١٢١٢٬٦٧٩٢٠٠٩٢١٢São Toméباشووری ئەفریقا٦٠٠٬٣٧٠١٬٩٩٠٬٨٧٦٢٠٠٩٣Gaborone٣٠٬٣٥٥٢٬١٣٠٬٨١٩٢٠٠٩٧٠Maseru٨٢٥٬٤١٨٢٬١٠٨٬٦٦٥٢٠٠٩٣Windhoek١٬٢١٩٬٩١٢٥١٬٧٧٠٬٥٦٠٢٠١١٤٢Bloemfontein, Cape Town, Pretoria١٧٬٣٦٣١٬١٢٣٬٩١٣٢٠٠٩٦٥Mbabaneڕۆژاوای ئەفریقا١١٢٬٦٢٠٨٬٧٩١٬٨٣٢٢٠٠٩٧٨Porto-Novo٢٧٤٬٢٠٠١٥٬٧٤٦٬٢٣٢٢٠٠٩٥٧Ouagadougou٤٬٠٣٣٤٢٩٬٤٧٤٢٠٠٩١٠٧Praia٣٢٢٬٤٦٠٢٠٬٦١٧٬٠٦٨٢٠٠٩٦٤Abidjan, Yamoussoukro١١٬٣٠٠١٬٧٨٢٬٨٩٣٢٠٠٩١٥٨Banjul٢٣٩٬٤٦٠٢٣٬٨٣٢٬٤٩٥٢٠٠٩١٠٠Accra٢٤٥٬٨٥٧١٠٬٠٥٧٬٩٧٥٢٠٠٩٤١Conakry٣٦٬١٢٠١٬٥٣٣٬٩٦٤٢٠٠٩٤٣Bissau١١١٬٣٧٠٣٬٤٤١٬٧٩٠٢٠٠٩٣١Monrovia١٬٢٤٠٬٠٠٠١٢٬٦٦٦٬٩٨٧٢٠٠٩١٠Bamako١٬٠٣٠٬٧٠٠٣٬١٢٩٬٤٨٦٢٠٠٩٣Nouakchott١٬٢٦٧٬٠٠٠١٥٬٣٠٦٬٢٥٢٢٠٠٩١٢Niamey٩٢٣٬٧٦٨١٦٦٬٦٢٩٬٠٠٠٢٠١٢١٨٠Abuja (United Kingdom)٤٢٠٧٬٧٢٨٢٠١٢١٣Jamestown١٩٦٬١٩٠١٣٬٧١١٬٥٩٧٢٠٠٩٧٠داکار٧١٬٧٤٠٦٬٤٤٠٬٠٥٣٢٠٠٩٩٠فریتاون٥٦٬٧٨٥٦٬٠١٩٬٨٧٧٢٠٠٩١٠٦لۆمێ Africa Total٣٠٬٣٦٨٬٦٠٩١٬٠٠١٬٣٢٠٬٢٨١٢٠٠٩٣٣

 تێبینییەکان 

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 




پۆل:کیشوەرەکان