ئەحمەد کایا

ئەحمەد کایا (٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٧ لە مەلەتی لە تورکیا – ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠ لە پاریس لە فەڕەنسا)ھەواڵی مردنی، ڕۆژنامەی حوڕییەت، ١٧٫١١٫٢٠٠٠. دوا سەردان ١٩٫٥. ٢٠١٤ژیاننامەی ئەحمەد کایا  (ئینگلیزی) ماڵپەڕی فەرمی دوایین سەردان ٢٨/٩/٢٠١٨ گۆرانیبێژ و ئاوازدانەر و مۆسیقاژەنێکی فۆلکلۆری کوردی تورکیا بوو کە بە تورکی گۆرانیی دەوت. کایا لەلایەن کەسە دەسەڵاتدار و ناسراوە نەتەوەپەرستە تورکەکان چەوسێندرایەوە و سەری خۆی لە تورکیاوە بەرەو فەڕەنسا ھەڵگرت کە دوای ماوەیەکی کەم لەوێ بە جەڵدەی دڵ وەفاتی کرد. کایا لە ١٩٨٥ یەکەمین ئەلبوومی خۆی بە ناوی «مەگری کۆرپەکەم» بڵاو کردەوە، بەڵام لەبەرئەوەی شێوازەکەی شێوازێکی نوێ بوو و ناوەڕۆکی شیعرەکانی شۆڕشگێڕانە بوون، ھیچ دەزگایەکی ھونەری ئامادە نەبوو ھاوکاریی بکات. ھەرچەندە ئەمە نەبووە ھۆکاری ساردبوونەوەی و بە ھاوکاریی دۆستەکانی یەکەمین ئەلبوومی خۆی بڵاو کردەوە، بەڵام حکوومەتی تورکیا ئەلبوومەکەی قەدەغە کرد. لە شوباتی ١٩٩٩ لە ڕێوڕەسمێکی خەڵاتکردن کە بەناوبانگترین گۆرانیبێژانی تورکیا تێیدا بەشدار بوون و دواتر بووە ئاژاوە، خەڵاتی باشترین گۆرانیبێژی ساڵی پێ درا و وتیشی کە دەیەوێت گۆرانییەک بە کوردی بڵێت.

کایا لە مناڵییەوە ڕۆحێکی یاخیی ھەبووە و ھەندێک جاران لەگەڵ یاسا تووشی کێشە بووە، ھەر لەو کاتەوەی لە ١٦ ساڵیدا لەسەر چاپکردنی لافیتەی نایاسایی گیرا. لەگەڵ ھاوڕێکانیدا لە «یانەی زانستەکانی خەڵک» لە مۆسیقا و گۆرانی بەردەوام بوو کە وای کرد کایا زیاتر برەو بە گیانە یاخییەکەی بدا. ئەمەش دواتر لە زۆربەی ئەلبووم و گۆرانییەکانی کایادا ڕەنگی دایەوە و ڕووداوەکانی تری ژیانی کایاشی بەدوای خۆیدا ھێنا. لە یەکەم ھەوڵیشیدا بۆ دەرکەوتن، دوای کۆنسێرتێکی سازژەنی بەناوبانگ بە ناوی «ڕووحی سو»، چووە زانکۆی «بۆغاز ئیچی» و داوای لە ڕووحی کرد کە گوێ لە سازژەنینەکەی بگرێ. دوای ئەوەی داواکارییەکەی قبووڵ کرد، ڕووحی لە نیوەی ژەنینەکەی کایادا سازەکەی لەدەست وەرگرت و پێی وت «ساز نابێ بە شێوەیەک بژەنرێ وەک ئەوەی سواری ئەسپ بی، بەڵکوو دەبێت بە نەرمی بیژەنی.» کایا لەسەر شێوازی ژەنینەکەی خۆی سوور بوو.

 ژیاننامە 
 سەرەتای ژیان 
کایا پێنجەم و دوا مناڵی خێزانەکەی بوو کە لە شاری مەلەتی لە باکووری کوردستان لە تورکیا لەدایک بوو. (in Turkish)Ahmet Kaya Aynalar Belgeseli 5 Haziran 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., URL erişim tarihi: 27 Şubat 2012 دایکی بە ئەسڵ تورکە و خەڵکی ئەرزڕۆمە و، باوکیشی بە ئەسڵ کوردە و خەڵکی گوندی یازاتڵە لە چێلکان لە پارێزگای ئادیەمان. باوکی بە ئەسڵ خەڵکی سەمسوور بووە، بەڵام بۆ دۆزینەوەی کار ڕۆیشتووەتە مەلەتی. کاتێک کایا لەدایک بوو، باوکی لە کارگەیەکی قوماشی دەوڵەتدا کاری دەکرد. دایک و باوکی و ھەر پێنج مناڵەکە تا ١٩٥٩ لە خانوویەکی بچووکی کارگەکەدا دەژیان کە لەو ساڵەوە کارگەکە دەستی کردە دابینکردنی شوێنی مانەوەی باشتر بۆ کرێکارەکانی. یووسفی مامی کایا کە گۆرانیبێژ و مۆسیقاژەن بوو وای لە کایا کرد تا سازێک بۆ خۆی دروست بکات. لە تەمەنی شەش ساڵییەوە و دوای ئەوەی باوکی سازێکی بۆ کڕی دەستی داوەتە مۆسیقا. لە تەممووزی ١٩٦٦ لە تەمەنی نۆ ساڵیدا لە کارگەکەی باوکی لە شەوی جەژنی کرێکاراندا دەستی بە گۆرانیوتن بۆ کرێکارەکانی تر کرد کە ئەمە یەکەم کۆنسێرتی فەڕمیی کایا بوو. دوای ئەوەی گەورەتر بوو، ژیانی کایا بووە مۆسیقا و دەچووە شوێنەکان و کۆنسێرتی دەکرد، و ساڵانی دواتریش لە فرۆشگایەکی فرۆشتنی قەوان و کاسێتدا کارێکی دەستکەوت و دوای قوتابخانە لەوێ کاری دەکرد. ئیشکردن لەو فرۆشگایەدا وای لە کایا کرد کە بە شێوەیەکی باشتر شارەزای مۆسیقا و ئاوازدانان بێت. خێزانەکە تا ١٩٧٧ لە ئەستەمبوڵ بوون کە لەوێ کایا و باوکیشی لە کۆمپانیایەکی تەلەفون کە مەلەتییەکان خاوەنی بوون دامەزران.Silverman, Reuben (2015), pp.145–146 پێش ئەوەی وەک گۆرانیبێژ دەرکەوێت، ماوەیەک لە ئەستەمبوڵ شۆفێری تەکسی بووە، و لەگەڵ دۆستێکی بەناوی بەشار ئابی کاری شۆفێریی پاسیشی کردووە. وەک مۆسیقاژەن لە ئۆڕکێستڕای سپای سپای تورکیا لە گێڵیبۆڵوو خزمەتی کردووە.Silverman, Reuben (2015), p.146 

 ھاوسەرگیری 
کایا لە ژیانیدا دوو جار ھاوسەرگیریی کردووە و دوو کچیشی ھەیە. جاری یەکەم و دوای ئەوەی لە خزمەتی سەربازی دەگەڕێتەوە، لە ١٩٧٩ ھاوسەرگیری لەگەڵ ئەمینە باشا دەکات و پێکەوە لە شووقەیەک لە سارییەر لە ئەستەمبوڵ نیشتەجێ دەبن،Silverman, Reuben (2015), p.146 لە ١٩٨٢ کچێکیان بە ناوی چیدێم دەبێت، بەڵام دوای کودەتا سەربازییەکەی ١٩٨٠، ژینگەکەی تۆقێنەر بوو چونکە چەند ھاوکارێکی گیران و نێردرانە بەندینخانە و، کایا و ژنەکەشی لە ١٩٨١ جیا بوونەوە. جاری دووەم لە ١٩٨٥ لەڕێگەی سێڵدا باجان گوڵتەن خەیاڵئۆغڵوو (کە دەکاتە خوشکی شاعیری کورد، یووسف خەیاڵۆغڵوو) دەناسێ و دوای بڵاوکردنەوەی دووەم ئەلبوومی بەناوی تێکئاڵان بە ئازار، ھاوسەرگیریی لەگەڵ دەکات و لە ١٩٨٧ کچێکیان بە ناوی مێلیس دەبێت. گوڵتەن کایا لە ١٩٨٥ ھەڵبەستی ئاوازی شەبەقی نەوزاد چەلیک دەگەیەنێتە کایا کە لە سجنەوە بۆ دایکی نەوزاد نووسراوە. لە کۆتاییی ١٩٨٦، کاتێک دێ بڵاو دەکاتەوە. کایا لەدوای ھاوسەرگیری لەگەڵ گوڵتەن، دەبێتە ناسراوی یووسف خەیاڵۆغڵووی برای گوڵتەن کە زۆرێک لە گۆرانییەکانی کایا ھۆنراوەی ئەون.

 ڕووداوی ڕێوڕەسمی خەڵاتەکان 
ئەحمەد کایا کە بە گۆرانییە کۆمەڵایەتییەکانی لایەنگری خەڵکی ھەژار و کوردانی تورکیا دەکات، ئەم شێوازەی گۆرانیوتن و لایەنگرییە لە کەمینەکان دەبێتە ھۆی بەندکردن و قەدەغەبوونی گۆرانییەکانی کایا و ھەروەھا ڕێگای گۆرانیوتنیشی لێ تەنگ دەکرێتەوە.

کایا لە ١١ی شوباتی ١٩٩٩ و لەکاتی ڕێوڕەسمی ساڵانەی خەڵاتەکانی مۆسیقا دەبێتە براوەی خەڵاتێکی ڕێکخراوی ڕۆژنامەنووسانی چاپی تابلۆید، کە لەلایەن کۆمەڵەی ڕۆژنامەنووسانی مەگەزین ڕێکخرابوو و ڕاستەوخۆش لە تەلەڤیزیۆنەوە پەخش دەکرا و لەگەڵ وەرگرتنی خەڵاتی باشترین گۆرانیبێژی ساڵ، وتی کە دەیەوێت مۆسیقا بە زمانی ڕەسەنی خۆی بەرھەم بێنێت چونکە بە ڕەچەڵەک کورد بوو. ڕای گەیاند کە گۆرانییەکی بە کوردی (بە ناوی کاروان، کە لە ئەلبوومی خوات لەگەڵ چاوەکەم  لە ٢٠٠١ بڵاو کرایەوە) تۆمار کردووە و کلیپیشی بۆ دەکات.

ھەر دوای تەواوبوونی ئەم قسانە و ڕاگەیاندنی ئەمە، ڕووبەڕووی دژایەتییەکی توند و بەرفراوانی تورکە ناسراو و نەناسراوەکانی بۆنەکە بوویەوە و چەند ھونەرمەندێکی تورک ھێرشیان کردە سەری و ھاواریان کرد «خاین! بڕۆ دەرەوە.» سەرەتا، سەردار ئۆرتاچ دەستی بە وتنی گۆرانییەک بە ناوی Padişah کە بۆ سیبێل جان نووسیبووی و ئەویش پێشتر وتوویەتی، بەڵام بە دەستکاریکردنی شیعرەکەوە کرد تا ھەستی نەتەوەپەرستی بەرز بکاتەوە، ئینجا خەڵکی ڕێوڕەسمەکە دەستیان بە وتنی ماڕشی دامەزراندنی دەیەمین ساڵیادی کۆماری تورکیا کرد. دواتر، کایا لەلایەن کەسە بەناوبانگەکانی بۆنەکەوە ھێرشی کرایە سەر. کە چەقۆ و چنگانەیان دەگرتە کایا، کایا وتی «دەبێ واقیعی کورد قبووڵ بکەن.» ژنەکەی کایا بەم شێوەیە باسی ھێرشەکە دەکات «لەناکاو، ھەموو ئەو ژن و پیاوانەی کە جلی جوانیان لەبەر بوو بوونە دێوەزمە، چەقۆ و چنگانەیان ھەڵدەگرت و دەیانگرتنە ئێمە، سووکایەتییان پێمان دەکرد و ھووھایان دەکرد. وێنای گۆڕینی کەشەکە لە تەنیا پێنج دەقەدا بکە، نزیکە لە گۆڕانکارییەکی کافکایی.»

دوای مەرگی کایا و لە کاتی جیاجیادا لێدوان لەسەر ڕووداوەکە ھەبوو بە جۆرێک زۆربەی ھەرە زۆری ھونەرمەندەکان (جگە لە سەردار ئۆرتاچ کە داوای لێبووردنی کرد و پەشیمانیی دەربڕی) بەرگرییان لە خۆیان کرد. بۆ نموونە، قادر ئینایر وتی «کاتی ڕووداوەکە لە ئاودەست بووم.» ئەردۆغان بە پەندێکی تورکی وەڵامی قادری دایەوە و وتی «مۆمی درۆزن کوژاوەتەوە، وێنە ھەیە.» ئیبراھیم تاتلیسس لە وەڵامی ڕەخنەکاندا وتی «ھەر کاتێک شتێکم لەسەر ئەحمەد کایا نووسیبێت، ھەندێک ھونەرمەند دەڵێن 'تۆش لەوێ بوویت.' من لەوێ نەبووم. ئەگەر لەوێ بوومایە، چنگانەم بۆی فڕێ دەدا؟ ئەرێ ئێوە تەواون؟ بەڵێ ئەو شەوە خەڵاتێکم وەرگرت، بەڵام قبووڵم نەکرد. سەعات ١١ لە سەکۆی گازینۆی ماکسیم بووم لە تاقسیم. چوومە ئەوێ. من لەوێ زانیم، بەڕێزان. من ماندوو بووم لەوەی ھەموو جارێک ئەمەتان پێ بڵێمەوە، کەچی ئێوە ماندوو نین لە ماندووکردنم. ئەگەر خوێڕییەک منی لەوێ بینیوە، ئامادەم باجەکەی بدەم، ئەی ئێوە؟ وەڵڵاھی ماندوو بووم. بیللاھی ماندوو بووم. خەمتان نەبێت، من لە ئێوە زیاتر ئەحمەدم خۆش دەویست. ھەرچەندە ناشزانم من بۆچی ئەم شتانە ڕوون دەکەمەوە... گوڵتەنی خوشکم دەزانێ من کێم.» ڕۆژنامەنووس ڕێھا موختار کە دەورێکی دیاری ھەبوو بەوەی بانگی ھونەرمەندانی کردە سەر سەکۆکە تا گۆرانیی Bir Başkadır Benim Memleketim () بڵێنەوە، لە ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە وەڵامی ڕەخنەکاندا لە ڕۆژنامەی وەتەن لە ستوونی خۆی و لە تویتەریش نووسیبووی «سوێند بە ھەر سێ مناڵەکەم دەخۆم بە یەک وشەش سووکایەتیم بە ئەحمەد کایا نەکردووە. بێجگە لە ھەوڵدان تا بارودۆخەکە ئەھوەن بکەمەوە ھیچم نەکردووە.» موختار لەسەر بڵاونەکردنەوەی وتارێکی لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦ بە ناونیشانی «ئەحمەد کایاش دەستگیر دەکرێت؟»، ڕۆژنامەی وەتەن بەجێ دەھێڵێت. ئۆزجان دەنیز لە پۆستێکی تویتەر نووسیبووی «ئەو شەوە لەوێ نەبووم. ئەوەی ڕووی دا ھەڵە بوو.» عەدنان شێنسیس لە ھەژماری تویتەر و فەیسبووک نووسیبووی «پێویستە لە کردنی ھونەرمەندان بە بابەتی سیاسی بوەستن. نزیکەی ١٥ ساڵ بە سەر مردنی ئەحمەد کایا تێپەڕیوە. بۆچی ھەمان بابەت دووبارە و سێبارە دەکەنەوە؟ لەوانەیە کاردانەوە ھەبووبێت، بەڵام ئەگەر ھەر کەسێک چەقۆ و چنگانەی ھەڵدابێت، باوەڕ ناکەم ھونەرمەند بووبێ. ھەموو شتێک بەبێ ئاگاداریی من ڕووی دا. لە کۆتاییی شەوی خەڵاتەکە ھەموومان پێکەوە دەستمان بە گۆرانیی Memleketim کرد و وتمانەوە. ھیچ ھونەرمەندێکم نەبینی ئاژاوە بنێتەوە.» ھەوادارانی مەحسون کرمزگویل لە تویتەر ڕەخنەیان لێی گرت کە بۆچی لەسەر ڕووداوەکە بێدەنگە و بۆیان نووسی «بۆچی ھیچ ناڵێیت؟» لە وەڵامدا بۆی نووسین «با ئەمڕۆ ھەمووان قسە بکەن. ڕۆژێک دێت منیش چەند قسەیەکم بۆ وتن دەبێت. بەڵام ئێستا کاتی ئەوە نییە.»

سەردار ئۆرتاچ کە دەورێکی دیاری لە ڕووداوەکەی ئەو شەوە ھەبوو، لە چەند بەرنامە و چاوپێکەوتنێک دەرکەوت و داوای لێبووردنی کرد و پەشیمانیی خۆی دەربڕی. بۆ نموونە، لە ٢٠٠٩ لە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ ڕۆژنامەی میللییەت وتی «من گەنج و نەزانم بووم. پێم وایە ئەحمەد کایا ئەو شەوە ھیچ ھەڵەیەکی نەکردبوو. ئەگەر ئەمڕۆ ھەمان شت ڕووی بدایە، قەت بەو شێوەیە کاردانەوەم نەدەبوو.»

گوڵتەن کایا لە چاوپێکەوتنێک لە نیسانی ٢٠١٣ بۆ حوڕییەت دەیلی نیووز داوای لێبووردنەکانی قبووڵ نەکرد و بە بەردەوامی گومانی لە دڵسۆزیی ئەو داوای لێبووردنانە ھەبووە کە دوای چەندین ساڵ لەلایەن ھونەرمەندی جۆراوجۆرە کراون و پێی وا بووە کە پڕۆسەی ئاشتیی ئەو کاتە و سیاسەت پاڵنەر بوونە. وتی «لە ١٩٩٩، کچەکانم لە قوتابخانە گۆشەگیر بوون چونکە وەک 'کچی خەیانەتکارێک' سەیر دەکران. چی داوای لێبووردنێک دەتوانێت باجی ئەو ئازارە دەروونییانە بدات کە مناڵەکانم چەشتیان؟ ئەو ڕووداوانەی بەسەرمان ھاتن زۆر تاڵن تا بە قسە دەریان بڕین.» لە وەڵامی پرسیاری «ئەگەر ئەحمەد کایا زیندوو بایە، بەشداریی پڕۆسەی ئاشتیی دەکرد؟» وتی «ئەگەر ھەموو ئەو بەھایانەی تا ئێستا لە دەستمان داون ئێستا لەگەڵمان بایەن، ئەوا بێگومان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو کێشانەی تووشمان دەھاتن بەھێزتر دەبووین. ھەمیشە پێویستمان بە ھێزی ساڕێژکردنی ھونەر و مۆسیقا دەبێت. گریان دوای شکاندنی باڵەکانی مەل ھیچ سوودی نییە.»

ڕەجەب تەییب ئەردۆغان لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣ لە کۆڕبەندێکی ئاک پارتی ڕەخنەی لەوانە گرت کە بوونیان لە ڕووداوەکەی ئەو شەوە ڕەت دەکردەوە و وتی «ئێستا دەڵێن من لەو کاتەدا لە ئاودەست بووم یان لە دەرەوە بووم. ھەتیو ھەمووتان لەوێ بوون. ھەمووتانمان لە تۆماری کامێراکان بینی.»

 دادگاییکردن و دەرکران لە تورکیا 

دادگای ئاسایشی نیشتمانی تورکیا لە ٣٠ی نیسان تۆمەتی خەیانەت بە نیشتمانی دایە پاڵی و، لە ھەموو لایەکی تورکیاوە تورکە تووندڕەوەکان ھێرشیان کردە سەری و ھەندێ ڕۆژنامە و دەزگای ڕاگەیاندن داوای حوکمی ئیعدامیشیان بۆ کرد. لەوانە ڕۆژنامەی حوڕییەت بوو کە یەکەم بابەتی دوو ڕۆژ دوای پەلامارەکەی کاتی وەرگرتنی خەڵاتەکە یەکەم بابەتی دژی کایا بە وێنەیەکی دروستکراوەوە کە نەخشەی کوردستان و وێنەی عەبدوڵڵا ئۆجەلانی لە پشت بوو بڵاو کردەوە کە گوایە کایا لە بەرلین کۆنسێرتی کردووە و پارەی بۆ پەکەکە کۆکردووەتەوە کە دواتر دەرکەوت وێنەکە دروستکراو و قسەکانیش ھەڵبەستراو بوون.ئەرشیڤی حوڕیەت  چاوەکەم عەیبت کرد، بابەتەکەی حوڕییەت، دوایین سەردان ٦/١١/٢٠١٣کایا نەیویست ئەو شەوە بڕوات - بەتورکی. گۆڤاری ئاکسیۆن چاوپێکەوتن لەگەڵ ئومێد یڵماز. ١٤/١٢/٢٠٠٩. دوا سەردان ١١/٤/٢٠١٥ دواتریش چەند بابەتی تری بە دوادا ھات،ئەلمۆنیتەر  ڕۆژنامە تورکییەکان چۆن گۆرانیبێژێکی کوردیان بەبێ مەحکەمە کوشت، دوایین سەردان ٦/١١/٢٠١٣ بەڵام ئەحمەد کایا، لە بەردەم یەکەمین دانیشتنی دادگا ئامادە بوو و، ھەموو ئەو تۆمەتانەی ڕەت کردەوە کە درابوونە پاڵی. لەو ماوەیەدا، ئەحمەد کایا چووە ئەورووپا. دادگای ئاسایشی نیشتمانی تورکیا لە دوا دانیشتنیدا، بەبێ ئامادەبوونی کایا، سزای ١٠ ساڵ زیندانیی بۆ دەرکرد.

 مەرگ 
وێنۆک|گۆڕی ئەحمەد کایا لە پاریس کە بە تورکی لەسەر کێلی گۆڕەکە نووسراوە «لەلایەن کچەکەی مێلیس و ژنەکەی گوڵتەنەوە بەو وزە و شەڕەفەی بۆی بەجێ ھێشتن دروست کراوە.»
لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٠، کاتێ بۆ سازکردنی کونسێرت لە پاریس بوو، لە شوێنی حەوانەوەی خۆی، کۆچی دواییی کرد و لە گۆڕستانی پێر لاشێز لە نزیک گۆڕی یەڵماز گونەی کە کایا گۆرانییەکی بە ناوی «ناوی یڵمازە» بۆ وتووە، بە خاک سپێردرا. گوڵتەنی خێزانی وتویەتی: «تا لە ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی تورکیا بە کوردی گۆرانی نەوترێ دەمەوێ مەزاری لە فەڕەنسا بێت.»

 دوای مەرگ 
دوای خۆی، گوڵتەنی ھاوسەری ئەلبوومە تەواونەکراوەکەی بەناوی «گوێ بگرە وڵاتە خۆشەویستەکەم» بڵاو کردەوە. چەن ئەلبوومێکی تریش دوای خۆی بڵاو کرانەوە و بە ھاتنە سەر حوکمی ڕەجەب تەییب ئەردۆغانیش ناوبانگی کایا زیاتر گەشەی سەند. ھەر لە ماوەی ئەوەی بە «کرانەوەی دیموکراسی» ناوزەند کرا، بۆ یەکەم جار دەزگای پەخشی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی تورکیا (کە بە TRT کورت دەکرێتەوە) قەدەغەی لەسەر بەرھەمەکانی ئەحمەد کایا ھەڵگرت.

 شێواندنی گۆڕ 
لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١، سەردانکەرانی گۆڕەکەی بۆیان دەرکەوت کە بەم دوایییە لەلایەن کەسانی نەناسراوەوە ھێرش کراوەتە سەر گۆڕەکەی.

 خەڵات و ڕێزلێنانەکان 
 خەڵاتی گۆرانیبێژی ساڵ - ١٩٩٩ - ڕێکخراوی ڕۆژنامەنووسانی تابلۆید (شەوی ئاژاوەکە)
 خەڵاتی سەرۆکایەتیی تورکیا - پاش مەرگڕۆژنامەی زەمان  خەڵاتی سەرۆکی تورکیا بۆ کایا دوایین سەردان ٦/١١/٢٠١٣
 خەڵاتی داوای لێبووردن - ٢٠١٢ - ڕێکخراوی ڕۆژنامەنووسانی تابلۆید (ھەمان ڕێکخراوی شەوی ئاژاوەکە)ڕێکخراوی ڕۆژنامەنووسان ڕێز لە کایا دەگرن ، ڕۆژنامەی حوڕییەت. ١٩-٦-٢٠١٢. دوا سەردان ٢٩-٩-٢٠١٨

 ڕێزلێنانی ئەردۆغان 
کاتێک ڕەجەب تەییب ئەردۆغانی سەرۆکی تورکیا لە ٢٦ی ئەیلوولی ١٩٩٩ لەسەر خوێندنەوەی شیعرێکی سیاسی ١٠ مانگ زیندانی دەکرێ و ئەو ڕۆژە بۆ زیندان دەبرێ، کایا بە یادی ئەو گۆرانیی «ئاوازی شەبەق» دەڵێت و دەڵێ «ئەمە بۆ ھەموو ئەوانەی لە زیندانن و دەچنە زیندان» بۆیە ئەردۆغانیش دوای ھاتنە سەر حوکم ئەوەی لە یاد بووە و ڕێخۆشکەر بوو بۆ ئەوەی دوای مەرگی کایا بە فەرمی ڕێزی لێ بگیرێت. لە کاتی ڕووداوەکانی پارکی گێزی ئەستەمبوڵیشدا، دەستەواژەی «ھەتیو ھەمووتان لەوێ بوون» بڵاو بووەوە کاتێ ئەردۆغان باسی ئەو ھونەرمەندانەی دەکرد کە دەیانوت ئەو شەوەی کایا لەوێ نەبوون.

 خەڵاتی سەرۆکایەتیی تورکیا 
لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣، دوای مەرگی و لە ڕۆژی لەدایکبوونیدا عەبدوڵڵا گوڵی سەرۆکی تورکیا خەڵاتی «گەورە»ی بەخشییە کایا. یەکێ لەو ھۆیانەی دەکرێ ئەم سەرۆکەی تورکیا ئەو کارەی کردبێ ئەوەیە کە سەرۆک وەزیران ڕەجەب تەیب ئەردۆگان ڕێزی تایبەتی لە کایا گرت دوای ھاتنە سەر حوکم.

 ناوبانگ 
وێنۆک|گرافیتیی ڕێزلێنانێک لە ناوبانگی کایا لە ئۆکمەیدانی لە ئەستەمبوڵ کە نووسراوە «تەنھا دەرمانێک بە گوێ بکێشرێ ئەحمەد کایایە.»

 لە تورکیا 
پێش دەرچوونی لە تورکیا، جگە لە دەرکەوتنی تر، لە ١٩٩٥، ١٣ ئەڵقە لە بەرنامەی کەناڵ دیی تورکی بەناوی «کەشتییەکەی کاک ئەحمەد» () بە ناوەوە بووە. ھەم بەھۆی ئاست و ئاخاوتنی لەگەڵ گوێگر، ھەم بەھۆی ڕووداوەکانی شەوی خەڵاتەکەوە، ناوبانگی کایا گەورەیە. جگە لەوەی ھەم ئەوانەی شەوی خەڵاتەکە ئازاریان دا دوای مەرگی داوای لێبوردنیان لێ کرد ھەم لەناو خەڵکیشدا باوە. ھەروەھا کتێبیش نووسراوە چ دەربارەی خۆی چ دەربارەی ھونەر و گۆرانییەکان، بۆ نموونە کتێبی خوات لەگەڵ چاوەکەم بە ھەمان ناونیشانی ئەلبوومەکەی ٢٠٠١. زۆر لە ھونەرمەندە تورکەکانیش گۆرانییەکانی کایایان وتووەتەوە و بەناوبانگتریان کردووە.

 لەناو کورد 
زۆرێک لە گۆرانی و کلیپەکانی کایا بۆ سۆرانی وەرگێڕدراون. چەند شوێنێکی باشووری کوردستان بەناوی ئەحمەد کایاوە ناونراون وەک: شەقامی کایا و پارکی ئەحمەد کایا لە سلێمانی. چەندین بەرنامە و بەڵگەفیلم لەسەر ژیانی کایا لەلایەن کەناڵە کوردییەکانەوە ئامادە و بڵاو کراونەتەوە بۆ نموونە «کۆلارەکەم بوو بە تەلەوە» بەناوی «ئەستێرەیەک ناوی ئەحمەد قایا بوو» لە کەناڵی گەلی کوردستان وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی.

 لە جیھان 
کاتێ گۆرانیبێژی ئینگلیز ئەدێل گۆرانییەکی بە ناوی Million Years Ago () بڵاو کردەوە، لە میدیاکانی بەریتانیا ھەواڵی ئەوە بڵاو کرایەوە کە لەبەر لێکچوونی ئاوازەکان دەکرێ ئەدێل ئاوازی «تێکئاڵان بە ئازار»ی کایای بەکارھێنابێ. ڕەخنەگری تورک نەعیم دیلمەنەر بە تەلەگرافی بەریتانی وتووە: «باوەڕ ناکەم ئەدێڵ گوێی لە کایا گرتبێت.» دەکرێ ھەواڵەکان تەنھا ورووژاندن بێ، بەڵام دەری دەخات کە کایا دەنگێکی ناسراوە لەدەرەوەی تورکیا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.

 ھەڵبەستەکان 
 جۆر 
زۆرێک لە گۆرانییەکانی کایا ھۆنراوەی شاعیری کورد یووسف خەیاڵۆغڵوو –کە دەکاتە برای گوڵتەنی ھاوسەری– بوون و ئەم کردوونی بە گۆرانی. بە گشتی ئەو ھەڵبەستانەی کردووەتە گۆرانی کە لەگەڵ حەز و کەشوھەوای ئەو دەمەی تورکیادا دەگونجان. ئەمەش وای کردووە دوای خۆشی خەڵکێک لە تورکیا ھەن کە گوێگرتن لە گۆرانییەکانی ئەو بە گوێگرتن لە کەسێکی «خائین و تیرۆریست» ناو دەبەن، و ناونیشانی ئەلبوومەکانیش بۆ نموونە «تێکئاڵان بە ئازار»، «بەرم مەکەوە ئەسوتێی» و ھتد… زیاتر ئەمە نیشان دەدەن. ھەروەھا دوای دەرچوونی لە تورکیاش ئاشکراتر خۆی وەک دژی سیستمی دەوڵەتی تورکیا و پشتیوانی بۆ پەکەکە و جووڵانەوەی کورد لە تورکیا تۆختر کردەوە بۆ نموونە گۆرانیوتن بۆ عەبدوڵا ئۆجەلان بە گۆڕینی وشەکانی گۆرانی «بیری ئاشتی دەکەین» لە فێستیڤاڵی ئازادی و دیموکراسی لە میونیخ.

 سەردێڕی ھەندێکیان 
 یاخی دەبم
 فریام کەوە
 تۆو
 ئیدی بەسە
 مەرگیش دەلەرزێ
 پارچەیەکی:

 دیسکۆگرافی 
 ئەلبوومەکان 

 مەگری کۆرپەکەم (١٩٨٥)
 تێکئاڵان بە ئازار (١٩٨٥)
 ئاوازی شەبەق (١٩٨٦)
 کاتێ دێ (١٩٨٦)
 دیموکراتی ماندوو (١٩٨٧)
 سەر بەرز دەکەمەوە (١٩٨٨)
 خوێندنەوە-١ (١٩٨٩)
 گوڵێکی نییەت چاک - کۆد ناوی بەختیار (١٩٨٩)
 خوێندنەوە-٢ (١٩٩٠)
 دیواری خۆشەویستی (١٩٩٠)
 تووشی بەڵا بووم (١٩٩١)
 بەرم مەکەوە دەسووتێی (١٩٩٢)
 ناجێگیر (١٩٩٣)
 گۆرانییەکانم بۆ شاخەکانە (١٩٩٤)
 بمدۆزەوە (١٩٩٥)
 ئەستێرە و مانگەشەو (١٩٩٦)
 بەرامبەر دۆست و دوژمن (١٩٩٨)
دوای مەرگ:
 خوات لەگەڵ چاوەکەم (٢٠٠١)
 تۆزێکیش تۆ بگری (٢٠٠٣)
 با داواکەم بمێنێ (٢٠٠٥)
 فرمێسکەکانم بوونە ھەزارساڵە (٢٠٠٦)
 بابا-ئەرۆ تەنھام ئەحمەد کایا (٢٠١٢)

 ئەمانەش ببینە 

 پێڕستی کەسایەتییە کوردەکان

 سەرچاوەکان 

 بەستەرە دەرەکییەکان 


 ڕاپۆرتی سی ئێن ئێن لەسەر مردنی ئەحمەد کایا

 چاوپێکەوتن لەگەڵ ژنی ئەحمەد کایا، گوڵتەن کایا
پەڕەی فەرمیی ئەحمەد کایا لە: کوردنێتوێرک
 زانیارییە ژیاننامەیییەکانی ئەحمەد کایا لەلایەن پەیمانگای کوردی لە پاریس 

پۆل:تورکیاییەکانی بە ڕەچەڵەک کورد
پۆل:گۆرانیبێژان بە زمانی کوردی
پۆل:گۆرانیبێژانی پیاوی کورد
پۆل:لەدایکبووانی ١٩٥٧
پۆل:مردووانی ٢٠٠٠
پۆل:نێژراوان لە گۆڕستانی پێر لاشێز