پروسیا

بروسیا پڕوس یان پڕووسیا (بە‌زمانی ئە‌ڵمانی: Preußen، بەزمانی کۆنی برووسیا: پغوسا Prūsa) لە بنە‌ڕە‌تدا ناوی دە‌ڤە‌ری ئە‌ڵمان نشین بوو کە دواتر ناونرا (بروسیای رۆژھە‌ڵات). ریشە‌ی پرووسیا لە ناوی دانیشتوانی (برووس) ە‌وە  ھاتووە کە بە رە‌چە‌ڵە‌ک (بالتیک) ی بوون. لە ساڵی ١٢٢٥ بە دواتر بوو بە مە‌ڵبە‌ندی دە‌وڵە‌تی سوارچاکە رە‌بە‌نە‌کانی ئە‌ڵمان (Deutschordensstaat)، دواتر کرایە دوو کە‌رت، یە‌کیان لە ساڵی ١٤٦٦ە‌وە وە‌ک بروسیای شانشین خۆی ناساند و سە‌ر بە دە‌سە‌ڵاتی تاجی پۆڵۆنیا بوو. کە‌رتە‌کە‌ی تریش لە ساڵی ١٥٢٥ە‌وە، پاش وە‌لانانی پاشماوە‌ی دە‌سە‌ڵاتی سوارە رە‌بە‌نە‌کان، بە ناوی (میرنشینی برووسیا) ناسرا.یانوش مالک: Die Ständerepräsentation im Deutschordensstaat (1466–1525) und im Herzogtum Preußen (1525–1566/68). In: ھارتموت بوکمان: Die Anfänge der ständischen Vertretungen in Preußen und seinen Nachbarländern. خانە‌ی ئە‌لدنبورغ بۆ بلاوکردنوە‌و، میونیخ 1992, ISBN 3-486-55840-4, S. 101–115, hier: S. 101. لە ساڵی ١٦١٨ میرنشینی پرووسیا بووە بە‌شێک لە میرنشینی براندنبیرگی ھە‌ڵبژاردە کە لە ساڵی ١١٥٧ە‌وە دامە‌زراوە‌و لە ١٤١٥ە‌وە لە‌لایە‌ن بنە‌ماڵە‌ی خانە‌دانی ھۆھنتسولرنە‌وە حوکمڕانی دە‌کرا.

دواتر ناوی برووسیا گشت ناوچە‌کانی دە‌وڵە‌تی براندنبیرگی داگرت پاش ئە‌وە‌ی لە ١٧٠١دا خانە‌دانانی ھۆھنتسولرن ناوزە‌دی شای برووسیایان پێ درا. لە‌م ماوە‌یە‌دا ناوی بروسیا گۆرانکاری بنچینە‌یی بە خۆوە بینی پاش دانانی (میر فریدریکی سێھە‌م) بە پاشای شانشینی بروسیاو ناساندنی وە‌ک فریدریکی یە‌کە‌م، . ھە‌رزوو  بروسیا بووە دە‌وڵە‌تێکی زلھێز لە ئە‌ورووپا و رۆڵی رابە‌رایە‌تی کردنی وڵاتە ئە‌ڵمانە‌کانی لە دە‌ست نە‌مسا (ئوتریخ) ی قە‌یسە‌رنشین دە‌رھێنا، لە ١٨٧١ ئیمپراتۆریە‌تی ئە‌ڵمان راگە‌یە‌نرا کە برووسیا بوو بە (براگە‌ورە) و بریاردە‌ر تیایدا.

پاش روخانی پادشایە‌تی لە شۆرشی تشرینی دووە‌م ١٩١٨ برووسیا کرا بە کۆماری  بە‌ڵام زۆری نە‌خایاند و لە ساڵی ١٩٣٢ لە ژێر زە‌بری (گورزی بروسیا) لە‌لایە‌ن حکومە‌تە ئیمپراتۆریە‌تە‌کە‌وە ھە‌ڵوە‌شێنراوە. دە‌وڵە‌تی برووسیا لە جە‌نگی جیھانی دووە‌م کۆتایی پێ ھێنرا کاتێک ئە‌نجومە‌نی ھێزە‌کانی داگیرکە‌ری ھاوپە‌یمان ساڵی ١٩٤٧ بریاری ھە‌ڵوە‌شاندنە‌وە‌ی دا، ساڵی ١٩٤٩ لە سە‌ر زۆرینە‌ی خاکی پرووسیا کۆماری فیدراڵی ئە‌ڵمانیا پێکھێنراو پاشماوە‌ی خاکە‌کە‌ی (کە لە ١٨٧١دا لە ناو جغزی برووسیا دابوون) پارچە پارچە‌کراو  بە‌ر دراوسێکانی ئە‌ڵمانیا کە‌وتن لە فە‌ڕە‌نساوە تا ڕووسیا.Clark, Christopher (2006): Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947.

 بە‌ھا پڕوسیە‌کان 
ناوی پروسیا ئە‌مڕۆ وە‌ک زاراوە‌یە‌کی مێژوویی و کە‌لتووری و جوغرافیایی بە کار دێت. (بە‌ھا بروسیایە‌کان) لە یادە‌وە‌ری زۆرینە‌ی خە‌ڵکی ئە‌ڵماندا جێگە‌ی شانازین چونکە بوون بە ھاندە‌ری درووستبوون و بە‌رزبوونە‌وە‌ی ئاستی دە‌وڵە‌تی ئە‌ڵمانە‌کان لە جیھاندا، ئە‌م بە‌ھایانە کە ھێشتا جێگە‌ی پە‌یڕە‌وکردنن بریتین لە: رێکخستنی نموونە‌یی، رێزگرتن، خۆبە‌ختکردن، پیرۆزکردنی قانوون، گوێرایە‌لی بە فە‌رمانە‌کانی دە‌وڵە‌ت، دڵ راستبوون، ئارامگرتن، راستبێژی، ئابوورە‌کردن، رێزگرتن لە کات، دوورکە‌وتنە‌وە لە لاف لێدان و لووتبە‌رزی، و خۆماندووکردن....  the old Prussian virtues were virtues, and remain so. Industry; piety; frugality; self-discipline; physical courage; a capacity for self-subordination to a common cause - Michael Eliot Howard, Michael Howard: The Lessons of History, 1991, Yale University Press, ISBN 0-300-05665-6

 ناو و یادگار 
کاریگە‌ری ناوو کلتووری پروسیا تا ئێستا لە زۆر لاوە بە زیندوویی ماوە‌تە‌وە سە‌رباری ھە‌ڵوە‌شاندنە‌وە‌ی لە ساڵی ١٩٤٧ ئە‌م زیندوو مانە‌وە‌یە لە لایە‌نی ژیانی رۆژانە‌و رۆشنبیری و وە‌رزشی وناوە بە کارھێنراوە‌کان دیارە.PRUSSIA—YESTERDAY AND TOMORROW, Symposium at the GHI, March 27, 2001. Conveners: Dieter Dettke (Friedrich
Ebert Foundation), Christof Mauch (GHI). Speakers: Manfred Stolpe (minister president of Brandenburg), David E. Barclay (Kalamazoo College).
Moderator: Robert Gerald Livingston (GHI). بۆ نموونە:

یە‌کگرتنە‌وە‌
 بێرلین پایتە‌ختی پروسیا، لە ساڵی ١٨٧١ بووبە پایتە‌ختی نوێی دە‌وڵە‌تی نوێی ئیمپراتۆریە‌تی ئە‌ڵمانیش. ساڵی ١٩٩٠ پاش رمانی دیواری بە‌رلین و یە‌کگرتنە‌وە‌ی ھە‌ردوو بە‌ش دووبارە کرا بە پایتە‌ختی فیدراڵی ئە‌ڵمانیای یە‌کگرتوو. ئە‌نجومە‌نی فیدرال لە ھە‌مان تالاری پێشووی کۆشکی سە‌رۆکایە‌تی پروسیایە.
 نیشانی جە‌نگی پروسیا ((خاچی ئاسنین)) بە شێوە نوێیە‌کە‌ی ئێستا ھێمایە بۆ سوپای فیدراڵی ئە‌ڵمانیا.
پارێزگاکان
 سە‌کسۆنیا - تاکە پارێزگایە کە ھە‌مان داڵی پروسی کردۆتە دروشم. ھە‌روە‌ھا دروشمی خانە‌دانانی ھوھنتسلیرن لە دروشمی گە‌ورە‌ی بادن فورتمبێرگ خۆی نما دە‌کات.
 ھە‌یکە‌لی ئێستای بە‌رێوە‌بردن ھە‌مان شێوازی پێشویی کارگێڕیە لە دە‌وڵە‌تی پروسیا لە رووی ھە‌رێمە‌کان وە‌ک پلە‌ی سە‌رە‌ک وە‌زیران و پارێزگاکان و قە‌زاکان.

وە‌رزش
 زۆر لە یانە ورزشیە‌کان لە ئە‌ڵمانیا ناوی پروسیا (پرویسن) ھە‌ڵدە‌گرن، وە‌ک پرویسن مونستار،Official Page of Preußen Münster  و بی ئێف سی پرویسن.
 ھە‌روە‌ھا ناوی یانە‌ی پروسیا دۆرتموند بە شێوە لاتینیە‌کە‌ی (Borussia Dortmund) و پروسیا مونشن گلادباخ.
 ھە‌روە‌ھا رە‌نگی فانیلە‌ی ھە‌ڵبژاردە‌ی فوتبۆڵی  ئە‌ڵمانیا و درووشی دالە‌کە پێکھاتووە لە ھە‌مان رە‌نگی سپی و رە‌ش کە رە‌نگی ئاڵای پروسیا بوون بە داڵە‌کە‌وە.

ناوی شوێنە‌کان
 ناوی شاری پرویسیش ئالدندورف لە قە‌زای میندن - لوبکە
 ئاوایی پرویسیش شتروھن (لە ئاواییە‌کانی شاری رادن) لە قە‌زای میندن - لوبکە
 وە‌ستگە‌ی شە‌مە‌ندە‌فە‌ری برویسن لە لونن نزیک دۆرتموند

 ھە‌ڵبژاردنە‌کانی بروسیا 

+
ئە‌نجامی ھە‌ڵبژاردە‌کانی ١٩١٩-١٩٣٣ساڵ ١٩١٩ ١٩٢١ ١٩٢٤ ١٩٢٨ ١٩٣٢ ١٩٣٣کورتە‌ی ناو بە ئە‌ڵمانیناوی پارتە‌کە % کورسی % کورسی % کورسی % کورسی % کورسی % کورسیSPDپارتی دیموکراسی کۆمە‌ڵأیە‌تی ئە‌ڵمان ٣٦٬٤ ١٤٥ ٢٥٬٩ ١٠٩ ٢٤٬٩ ١١٤ ٢٩٬٠ ١٣٧ ٢١٬٢ ٩٤ ١٦٬٦ ٨٠Zentrum پارتی ناوە‌ندی ئە‌ڵمان ٢٢٬٣ ٩٤ ١٧٬٩ ٧٦ ١٧٬٦ ٨١ ١٥٬٢ ٧١ ١٥٬٣ ٦٧ ١٤٬١ ٦٨DDP/DStP پارتی دیموکراسی ئە‌ڵمان ١٦٬٢ ٦٥ ٥٬٩ ٢٦ ٥٬٩ ٢٧ ٤٬٤ ٢١ ١٬٥ ٢ ٠٬٧ ٣DNVPحزبی گە‌لی نە‌تە‌وە‌یی ئە‌ڵمان ١١٬٢ ٤٨ ١٨٬٠ ٧٦ ٢٣٬٧ ١٠٩ ١٧٬٤ ٨٢ ٦٬٩ ٣١ ٨٬٩ ٤٣USPD پارتی دیموکراسی کۆمە‌ڵایە‌تی سە‌ربە‌خۆی ئە‌ڵمان ٧٬٤ ٢٤ ٦٬٤ ٢٧        DVPحزب گە‌لی ئە‌ڵمان ٥٬٧ ٢٣ ١٤٬٠ ٥٩ ٩٬٨ ٤٥ ٨٬٥ ٤٠ ١٬٥ ٧ ١٬٠ ٣DHPپارتی ھانۆڤە‌ری ئە‌ڵمانی ٠٬٥ ٢ ٢٬٤ ١١ ١٬٤ ٦ ١٬٠ ٤ ٠٬٣ ١ ٠٬٢ ٢SHBLD دیموکراتخوازانی وە‌رزێر و جوتیارانی شلیسڤیگن و ھۆلشتاین ٠٬٤ ١          KPDحزبی کۆمۆنیستی ئە‌ڵمان   ٧٬٥ ٣١ ٩٬٦ ٤٤ ١١٬٩ ٥٦ ١٢٬٣ ٥٧ ١٣٬٢ ٦٣WPپارتی رایخ بۆ چینی ناوراست   ١٬٢ ٤ ٢٬٤ ١١ ٤٬٥ ٢١    Polenپارتی پۆڵۆنی   ٠٬٤ ٢ ٠٬٤ ٢      NSFPحزبی نە‌تە‌وە‌یی کۆمە‌ڵایە‌تی ئازاد     ٢٬٥ ١١      NSDAPپارتی کرێکارانی نە‌تە‌وە‌یی کۆمە‌ڵایتی ئە‌ڵمان (نازی/ ھتلە‌ر)       ١٬٨ ٦ ٣٦٬٣ ١٦٢ ٤٣٬٢ ٢١١CNBLپارتی جوتیاران و گوندنشینانی نە‌تە‌وە‌یی مە‌سیحی       ١٬٥ ٨    VRPپارتی رایخ بۆ دادوە‌ری و گە‌شە‌سە‌ندن       ١٬٢ ٢    DVFPپارتی ئە‌ڵمانیای جە‌ماوە‌ری ئازاد       ١٬١ ٢    CSVD راژە‌ی گە‌لی کۆمە‌ڵایە‌تی مە‌سیحی         ١٬٢ ٢ ٠٬٩ ٣ رێژە‌ی کە‌متر لە ١٠٠ %  دە‌گە‌ڕێتە‌وە بۆ ئە‌و پارتانە‌ی کە لە پە‌رلە‌مان نوێنە‌رایە‌تی نە‌کراون.

 سەرچاوەکان 

 سەرچاوە دەرەکییەکان 
 سایتی بروسیا، خانە‌وادە‌ی ھوھنتسلرن.
 تۆڕی بروسیا.
  رووداوە‌کانی بروسیا

پۆل:وڵاتە پێشووەکانی ئەورووپا
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، ھەڵوەشانەوەی ١٩٤٧
پۆل:ویلایەتەکان و مەڵبەندەکان، دامەزرانی ١٥٢٥
پۆل:ھەڵوەشانەوەکانی ١٩٤٧
پۆل:نەتەوەکان
پۆل:ھەرێمە مێژوویییەکان
پۆل:مێژووی براندنبورگ