کوردیی ناوەندی

کوردیی ناوەندی، یان سۆرانی یەکێک لە زارە سەرەکییەکانی زمانی کوردییەhttp://www.kurdishacademy.org/?q=ku-ar/node/215 کە لە ڕۆژھەڵات و باشووری کوردستان قسەی پێ دەکرێت. لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان، باشووری پارێزگای ورمێ (ناوچەی ھەوشار و موکریان) لە شارەکانی شنۆ، نەغەدە، پیرانشار، مەھاباد، بۆکان، سەردەشت، ساینقەڵا، تیکاب و بەشی ھەرە زۆری پارێزگای سنە، شارەکانی سنە، سەقز، بانە، مەریوان، دیواندەرە، کامیاران، دێولان، قوروە، بیجار،جوانڕۆ و ڕوانسەر و سەلاسی باوەجانی و سەرپێڵی زەهاو (دەشتی زەھاو) و بەشێک لە شاری کرماشان و ناوچەیەک لە کولیایی لە پارێزگای کرماشان بەم شێوەزارە قسە دەکەن. لە باشووری کوردستان لە پارێزگاکانی پارێزگای کەرکووک، پارێزگای ھەڵەبجە، پارێزگای سلێمانی و پارێزگای ھەولێر بە ئەم شێوەزارە دەدوێن. شێوەزاری فەرمیی شانشینی کوردستان و کۆماری کوردستان بووە و ئێستا زمانی فەرمیی ھەرێمی کوردستان و کۆماری عێراقە.زەبیحی ١٣٦٧، ل ٤٢ سلێمانی، ھەولێر، کەرکووک، سنە، بۆکان، مەھاباد، سەقز، مەریوان، بانە و پیرانشار لە ئەو شارە گەورانەن کە خەڵکەکەی بە ئەم زارە دەدوێن.

 وشە 
زاراوەی کوردی سۆرانی نزیکەی ٩٢ ھەزار وشە لەخۆدەگرێت بەپێی فەرھەنگی زانستگای کوردستان.ماجد مەردۆخ ڕۆحانی (٢٠١٨). فەرھەنگی زانستگای کوردستان. سنە، ئێران: پەخشانگای زانستگای کوردستان.

 ئاخێوەران 

شارستانە گەورەکانی ئاخێوەری ئەم شێوەزارە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا بە پێی ئاماری ساڵی ٢٠١٦ ناوەندی ئاماری ئێران ئەمانەن:
ڕیز  شارستان  ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٦)  زمان و شێوەزارەکانی تر١  سنە ٥٠١٬٤٠٢ ٢  سەقز ٢۴۸،۵۲۹٣  بۆکان ۲۴۲،۱۴۷ ٤  مەهاباد ٢۳۷،۸۲۰ ٥  میاندواو  ٢٢٥،٣٤٥  زمانی ئازەربایجانی (زۆرینە)٦  مەریوان  ١٩٥٬٢٦٣ ٧  بانە  ١٥٨٬٦٩٠ ٨  قوروە  ١٤٠٬١٩٢ ٩  پیرانشار  ١٣٨٬٨٦٤ ١٠  نەغەدە ١٢١٬٦٠٢  زمانی ئازەربایجانی۱١  سەردەشت  ١١٨٬٨٤٩ ١٢  کامیاران  ١٠٢٬٨٥٦ ١٣  ساینقەڵا  ٩٢٬٤٥٦  زمانی ئازەربایجانی١٤  بیجاڕ  ٨٩٬١٦٢ ١٥  سەرپێڵی زەھاو  ٨٥٬٣٤٢  شێوەزاری کوردیی باشووری (زۆرینە)١٦  تیکاب  ٨٠٬٥٥٦  زمانی ئازەربایجانی١٧  دیواندەرە  ٨٠٬٠٤٠ ١٨  جوانڕۆ  ٧٥٬١٦٩ ١٩  شنۆ  ٧٣٬٨٨٦ ٢٠  دێولان  ٦٤٬٠١٥ ٢١  پاوە  ٦٠٬٤٣١  شێوەزاری ھەورامی٢٢  ڕوانسەر  ٤٧٬٦٥٧ ٢٣  سەوڵاوا  ٤٤٬٩٤٠  شێوەزاری ھەورامی٢٤  سەلاسی باوەجانی  ٣٥٬٢١٩ 

 ئەلفوبێ 

بۆ نووسینی کوردیی ناوەندی زیاتر لە ئەلفوبێی ئارامی کەڵک وەردەگیرێ و لە پەنا ئەلفوبێی ئارامیش لە ئەلفوبێی لاتینی کەم تا کورتێک کەڵک وەر دەگیرێ.

 ھەڵسەنگاندن لەگەڵ کوردیی باکووری 
جێناوە سەربەخۆکان لە کوردیی باکووری و کوردیی ناوەندی؛
کوردیی ناوەندی   کوردیی باکووری من   ئەز-من تۆ   تو-تە ئەو   ئەو-وی/وێ ئێمە   ئەم-مە ئێوە   ھوون-وە ئەوان   ئەو-وان

دابەشبوونی زمان
-language = واتا زمان بۆ نموونە زمانی کوردی
-Dialect = واتا زار کە بچووکترە لە زمان بۆ نموونە زاری کوردیی ناوندی
-Subdialect = واتا شێوەزار یان دەڤۆک کە بچووکترە لە زار بۆ نموونە شێوەزاری موکریانی

- موکریانی شێوەزارێکە لە زاری کوردیی ناوەندی(سۆرانی) و سەر بە زمانی کوردییە.

 کەمبوونی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردیی سۆرانی 

کەمبوونی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردیی سۆرانی یەکێکە لە گۆڕانکارییە سێنتاکسییە گەورەکان لە زمانی کوردی. هەروەها دیالێکتەکان وەک کوردیی کرمانجی و هەندێک جۆری کوردیی باشووری سیستەمی ڕووبەرەوەی تەواوی ئەرگاتڤیان پاراستووە، بەڵام بە زۆری جۆرەکانی سۆرانی – بە تایبەتی لە هەولێر، سلێمانی و مهاباد – بڕوان لە ڕووبەرەوەی نۆمیناتیڤ ـ ئاکوزاتیڤ کردووە.Haig, G. (2004). Alignment Change in Iranian Languages. Mouton de Gruyter.

بەڵام دیالێکتی سەنە (ناوچەی سەنە لە ئێران) تریسی لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ پاراستووە، بەتایبەتی لە فێڵی ڕابردووی ناوزادی.MacKenzie, D.N. (1961). The Dialect of Kurdish of Sulaimaniya and Arbil. Oxford University Press.

 ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ لە کوردی 
لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ، فاعی فێلی نەبەردەوام بە شێوەیەکی جیاواز نیشان دەدرێت لە فاعی فێلی ساکن، و مفعولی فێلی تەواو و فاعی فێلی ناوەکی لە یەک جۆر دادەنرێن:

Min kitêb xwend. ("من کتێبم خوێند.")  
Min = فاعی بە شێوەی ئەرگاتڤ  
kitêb = مفعولی ئەبسۆلوتیڤ  
xwend = فێلی ڕابردوو

 هۆکارەکانی کەمبوونی ئەرگاتڤ لە سۆرانی 

 هۆکار  باسکردن پەیوەندی زمان  تێکەڵبوون لەگەڵ زمانەکان وەک زمانی فارسی و زمانی تورکی کە سیستەمی نۆمیناتیڤیان هەیە، بەرەو گۆڕانکاری دەبات. هەوڵی ستانداردکردن  هەوڵ بۆ پەیوەندیدانی سۆرانی و گەشەپێدانی زمانێکی نووسراو و بڵاوکراوەی ئاسان، هێرشێکی لە ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤ کردووە.Thackston, W.M. (2006). Sorani Kurdish: A Reference Grammar. Harvard University. سیاسەتی زمانی حکومەتییەکان  سیاسەتی ڕێکخراوی حکومەتیی لە عێراق و ئێران ڕێگری کرد لە پەرەپێدانی تایبەتمەندیی زمانی کوردی.Paul, L. (2008). Ergativity in Iranian. In: Linguistic Typology.

 دەنگدانەکانی زمانناسان 

 Geoffrey Haig (2004): "گۆڕانکاریی ڕووبەرەوە لە سۆرانی بە شێوەیەکی دروست وەک بڕگەیەک لە دابەشبوونی تایبەتمەندیی باستانیی زمانی ئێرانی و گەڕانەوە بۆ سیستەمی ئاسانتر لە نۆوسین."
 Ludwig Paul (2008): "کوردیی سۆرانی بە گشتی لە سیستەمی ئەرگاتڤ دووربووە و بە ڕووبەرەوەی ئاکوزاتیڤ نزیکترە."
 D.N. MacKenzie (1961): "لەکاتێکدا ناوچەی هەولێر و سلێمانی ڕووبەرەوەی ئەرگاتڤیان زۆر کەمە، دیالێکتی سەنە ھەندێک لە ئاستی پاراستنی ئەم تایبەتمەندییەی هەن."

 سەرچاوەکان 

زەبیحی، عەبدوڕەحمان. قامووسی زمانی کوردی، ورمێ: ناوەندی بڵاوکردنەوەی فەرھەنگ و ئەدەبیاتی کوردی، ١٣٦٧

 بەستەرە دەرەکییەکان 
 ڕێزمان و فەرھەنگۆک و چەند دەقی ھەڵبژاردەی سۆرانی لە ماڵپەڕی زانکۆی ھارڤارد (بە ئینگلیزی)

پۆل:شێوەزارەکانی کوردی
پۆل:زمانەکانی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کوردستان
پۆل:زمانەکانی پارێزگای کرماشان
پۆل:زمانەکانی ئێران
پۆل:زمانەکانی عێراق
پۆل:زمانەکانی کوردستان