Чентиева, Марьям Джацаевна

Чентиева Марьям Джацаевна ( 1915, Хьалха-Марта – 2000, Соьлжа-ГӀала ) – нохчийн меттан Ӏилманча а, талламхо а, филологин Ӏилманийн кандидат, Нохч-ГӀалгӀайн Республикан сийлахь Ӏилманча  .

 Биографи 
Чентиева Марьям йина 1915 шарахь МартантӀехь, Джаца цӀе йолу меттигерчу вахархочун доьзалехь.

Итт шо долуш иза деша йахара Нохчийн автономин областан Асламбековски юьртарчу ишколе, цигахь кхаа шарахь (1925—1928  ) дешна, дика дешаран гайтамаш гойтуш. Цул тӀаьхьа иза хьажийра индустриальни политехникан кечамбаран курсашка, Марьяма кхиамца чекхъяьккхира иза шен 15 шо долуш  .

Шен къинхьегаман некъ цо дӀаболийра 1930-чу шарахь, Нохчийн автономни облисполкомехь зударийн белхан инструкторан дарж тӀе а лаьцна. Оццу шарахь иза комсомоле йуккъа йохара   .

1931-гӀа шо чекхдолуш иза Москох деша хьажийра Н.К. Крупски цӀарах йолу коммунистийн дешаран академи. Цигахь цо чекхъяьккхина дошкольни факультетан ши курс .
мини
1934 шарахь иза дехьаелира Центральни Ӏилманан-талламан хьехархойн къаьмнийн институтан аспирантуре, лингвист говзалла караерзош, цигахь вевзира шен хинволу майра Магомаев Хасмагомед.  .

Марьям 1936-чу шарахь аспирантура чекхъяьккхинчул тӀаьхьа церан доьзал Нохч-ГӀалгӀайн республике дӀабахара . Цул тӀаьхьа бутт баьлча, Нохч-ГӀалгӀайн историн а, меттан а, литературин а Ӏилманан-талламан институтехь (НГӀИМЛӀТИ) болх карийра цунна  . 1937—1938 шерашкахь цо болх бира «НГӀИМЛӀТИ» директоран декхарш кхочушдеш   .

1938—1940 шерашкахь Нохч-ГӀалгӀайн Ӏилманан-талламан институтан меттан секторан куьйгалхо яра Марьям  .

1939 шарахь дуьйна иза яра Молотовн цӀарахчу комсомолан пленуман декъашхо а, партин декъашхо кандидат хила. Нийсса цхьа шо даьлча, шен партбилета схьа а эцна, Ерригсоюзни ВКП(б) декъашхо хилира  .

1939 шеран декабрехь иза хаьржира депутат а, гӀалин исполкоман декъашхо а  .

1940 шарахь дуьйна Нохч-ГӀалгӀайн АССР дешаран къоман комиссар .

1942 шарахь иза бехке йира гӀаттамхойн организацин лидерца Шерипов Майрбекца уьйраш хиларна, лаьцна, цул тӀаьхьа Москох дӀайигира. Амма Марьяман аьтто баьлла ша бехке цахилар гайта, 7 бутт баьлча дӀахецна иза. Исс бутт баьлча, советан Ӏедало иза юха а лецира. Таллам бича, Марьям юха а дӀахийцира. Оцу хенахь массо а нохчий махкахбехира Казахстане  .

Маьрша яьллачул тӀаьхьа иза Нохч-ГӀалгӀайн республикера Казахстане дӀаяхара, цигахь Ӏийра 1958 шо кхаччалц  .

1957-чу шарахь меттахӀоттийначу Нохч-ГӀалгӀайн автономин  нохчий а, гӀалгӀай а цӀаберзоран комиссин декъашхо яра иза.  .

Соьлжа-гӀала юхаеъча, «Нохчийн литературни меттан зевне хӀоттам а, нохчийн-гӀалгӀайн йозанан истори а» , нохчийн  зударех дуьххьарлера Ӏилмане кандидат а хуьлуш.

1991 шарахь болх бира РСФСР Дешаран Министерствон къоман школийн Ӏилманан-талламан институтан нохчийн-гӀалгӀайн филиалан директоран Ӏилманан гӀовсан даржехь  .

2000 шарахь иза йина федералан эскархоша, Соьлжа-гӀала йокхуш тӀом боьдуш  .

 Ӏилманан болх . 
1938-чу шарахь араелира Чентиева лингвистикехь лаьцна дуьххьарлера академически статья «Вопросы яфетической теории, основанных на чечено-ингушском языке». Цул тӀаьхьа цхьа шо даьлча араелира цуьнан «Нохчийн-оьрсийн дошам». 1940—1941 шерашкахь араелира «Нохчийн меттан грамматика» цӀе йолу учебник, Чентиевас а, кхечу меттан Ӏилманчашца а цхьаьна яздина йолу  .

Соьлжа-гӀала йухаеъча, цуо «Нохчийн литературни меттан зевне хӀоттам а, нохчийн-гӀалгӀайн йозанан истори а» цӀе йолу диссертаци ларайира, нохчийн  зударех дуьххьарлера Ӏилмане кандидат  а хуьлуш.

1958-чу шарахь "Нохчи-ГӀалгӀайн йозанан меттан истори" цӀе йолш болх ара хийцира Марьямс, цу тӀехь цуо таллам бира йозанан исторехь лаьцна а, иза муьлха хьоллах кхиар. 1960-чу шарахь араелира Чентиеван «Нохчийн литературни меттан зевне хӀоттам а, алфавит а, орфографи а тояран хаттарш а» цӀе йолу книга  .

 Доьзал 
Марьями да - Джаца, Гендаргной тайпан вара (Ӏаппаз-некъе), нана - Зулихан, къоман гӀезалой йара.

 Хьажа кхин а . 

 Хамидова Зулай филологин Ӏилманийн доктор .

 Билгалдаккхарш 

 Литература 




 Ссылкаш 

 Йоккхачу зудчух лаьцна дош.
Категори:Филологин Ӏилманийн кандидаташ
Категори:Белларш Соьлжа-ГӀалахь
Категори:Белларш 2000 шарахь
Категори:Бинарш Хьалха-Мартахь
Категори:Адамаш абатца
Категори:Бинарш 1915 шарахь
Категори:Талланза гочдарш долу агӀонаш