Зоев, Ӏусманан Супьян

Зоев, Ӏусманан Супьян — советан а, нохчийн а Ӏилманча, экономикин Ӏилманийн доктор, профессор, республикехь экономикин а, промышленностан а кхиаран талламаш бина, Нохчийн экономикин Ӏилма кхиорехь доккха дакъа лаьцна.

Массийта Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н а, Нохчийчоьнан а экономикин хьокъехь фундаментальни белхийн автор ву Супьян. Цуьнан цхьадолу белхаш ингалсан матте гочйина.

 Биографи 
Иза вина 1931 шеран 23 февралехь Нохчийн автономин областера Шалажа йуьртахь, доккхачу доьзалехь.

Шен кхойта шо кхаьчначу дийнахь, 1944-чу шеран 23-чу февралехь, иза дерриге а нохчийн халкъаца цхьаьна Юккъерчу Азе дӀавигира. Иза Кавказе юхавогӀучу хенахь цуьнан доьзалехь дийна йисина нана а, ши йиша а бен дацара. Цуьнан да а, ши ваша а, ши йиша а кхелхира Казахстанехь, кхи болу иттаннаш эзарнаш, цӀера баьхна болу нохчий а сана.

Цера доьзал йуьхьанца дӀатарделира Павлодарехь, цигахь Супьянан ден Зоев Ӏусманан (Петербургехь дешна говза юрист) аьтто белира Павлодарехь суьдхочун болха гӀота. Да а, жимах волу ваша а, йиша а цомгуш а хилла, дӀакхелхинчул тӀаьхьа, дийна дисина бераш нанас Алма-Атан областера гергарчаьрга дӀабигира, цигахь уьш цӀаберзалц бисира, мацалла а, юьхьӀаьржо а, кхин а спецпереселенцан а йолу халонаш а ловш.

 Дешар 
Алма-Ата кӀоштарчу Сталинан цӀарахчу колхозехь Супьян меттигерчу ворхӀ шеран школин йалгӀолхачу классе деша вахара. Иза чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, луларчу Карагалинка, йуьртахь лакхарчу классашкахь кхидӀа а дешархьама 5-6 км гӀаш некъ беш цига лилара иза. Цуьнан цӀе хьалхара йара выпускникийн тептар тӀехь, амма Супьянна ца делира хьакъ долу совгӀат, иза къоман нохчи хилар бахьана долуш. Оцу харцоно ца вохийра жима стаг, мелхо а, кхидӀа а деша дог доуьйтура цо. Кировн цӀарахчу Казахстанан пачхьалкхан университете деша вахча, йуха а дискриминаци гира цунна. И бахьанехь Сталине кехат-кхайкхам йазбира Супьянас, цул тӀаьхьа цунна бакъо йелира деша дӀахӀоттаран экзаменаш дӀайала.

КБУ-н экономикин кафедре деша а гӀоьтина, массо а экзаменаш дика дӀайелла Супьян лерина деша волавелира, университетан йукъараллин дахарехь дакъалоцуш. ЦӀен дипломаца даьшна ваьла, тоьла выпускник хиларе терра, КБУ-хь хьехархочун дарж кховдийра цунга. ХӀетахь дуьйна ойла яра цуьнан, цкъа мацца а Делан гӀоьнца Кавказе йухадирзича, вайна вешан Даймохк меттахӀотторехь къоман кадраш Ӏаламат чӀогӀа оьшур йолуш хиларан. «Вай кестта цӀа доьрзур ду, тӀаккха вайна оьшур бу дика говзанчаш-Ӏилманчаш», — тешабора Супьянас шен махкахой.

Цуьнца цхьаьна ша иштта лаккхара гӀиллакх-оьздангалла йолуш догдика, къинхетаме, шен къинхьегамна хьанала къонах хилар а.

 Официалан белхашкахь 
1961-чу шарахь ЗоевгӀер доьзал Соьлжа-ГӀала йухабирзира. Супьян Соьлжа-ГӀаларчу мехкадаьттан институтехь политэкономикан хоьхуша болх ба хӀоьттира, 1969 шо кхаччалц болх бира цо цигахь. Цул тӀаьхьа Соьлжа-ГӀалина горком партин кхоалгӀа секретарь хӀоьттира иза. 1970 шарахь цунна кховдийра Соьлжа-ГӀалин исполкоман председателан дарж, амма Супьян реза ца хилира, ше Ӏилманан болх беза аьла.

1980-гӀа шераш чекхдовлуш Зоевс жигара дакъалецира республикехь цхьа могӀа промышленни предприятеш бизнес-бухгалтеран кепашна тӀе йерзорехь.

Супьян кхелхина 1996 шеран 22 майхь.

 Ӏилманан болх  
КБУ-хь болх беш волуш, шен Ӏилманан белхаш йазбан волавелира Супьян. 1966 шарахь оццу университетехь аспирантура чекхйаьккхинчул тӀаьхьа кхиамца чӀагӀйира «Промышленность Чечено-Ингушской АССР в советский период» цӀе йолу диссертаци . 1970-чу шерашкахь дуьйна Соьлжа-гӀаларчу Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетехь болх беш а, талламаш беш а хилла Ӏилманча. Профессор Зоевс иштта жигара болх бира республикин статистийн отделца, цера болх, цуьнан гӀоьнца, цхьалхачу статистически гайтамаш тӀера, РСФСР хӀоттаман субъектийн кхиар толлуш бакъболчу Ӏилманан белхашка тӀе бевлира .

1987 шарахь Зоевс чӀагӀбира шен докторан болх, «Развитие социалистической экономики Чечено-Ингушской АССР в 1917—1986: основные направления, этапы, проблемы» . ТӀаьхьарчу шерашкахь цо куьйгалла дира НПУ-н политикан экономикан кафедрехь.

 Белхаш 
 Развитие экономики Чечено-Ингушской АССР в период зрелого социализма / С. О. Зоев. — Грозный: Чечено-Ингушский книжное издательство, 1984. — 208 с.
 Промышленность Чечено-Ингушской АССР более 50 лет./Зоев, Супьян Османович. — Грозный: Чеч.-Инг. книжни издательство, 1972. — 172 с.
 Нохчо-ГӀалгӀайчохь промышленность кхиор. Грозный: Нохчо-ГӀалгӀайн книжни издательство, 1966. 59 с.
 Перестройкин новкъахь. — Грозный: Чечено-Ингушский книжное издательство, 1989. — 40 с.
 Нохч-ГӀалгӀайн АССР социалистически экономикан кхиар 1917—1986 шерашкахь : коьрта агӀонаш, муьраш, проблемаш : экономикан Ӏилманийн докторан диссертаци. : Зоев, Супьян Османович. — Грозный, 1987. — 446 агӀо.

 Билгалдахарш 

Категори:Экономикин Ӏилманийн докторш
Категори:Белларш 1996 шарахь
Категори:Белларш 22 майхь
Категори:Бинарш 1931 шарахь
Категори:Бинарш 23 февралехь