Йугослави тӀe лаьлхарш йеттар (1999)

Йугослави тӀe НАЧӀЦ-ан ницкъаша лаьлхарш йеттар (НАЧӀЦ-ан кехаташкахь — йукъараговза болх «Бертан ницкъ», инг. Operation Allied Force; вуьшта а леладо «Оьзда нуьйжа» (инг. Operation «Noble Anvil»  Ӏаьмаркехь олург), ткъа Сербийн махкахь «Къинхетаме малик» (сер. Милосрдни анђео, Noble Anvil бохучун нийса доцу гоч) —Йугославина дуьхьал НАЧӀЦ-ан йукъараговза болх, болабина 1999-чу шеран бекарг беттан 24-чу дийнахь, ткъа чекхдаьккхина асаран беттан 10-чу дийнахь.

Бахьанах лаьцна уггар даьржина хетарг — Косовехь цу хенахь боьдуш хилла болу тӀoм а, Йугославин бӀaно цигахь дийриг а, боьхна бахнарш алсамбовлар а . Амма кхин ойланаш а йу лаьлхарш йеттаран бахьанана гондахь.Шаьш цигахь дакъалацарна НАЧӀЦ-но бехказло санна леладора ЦКъЦ-но а, тайп-тайпанчу ШМЙЦ-аша а Йугославерчу куьйгалхоша дийриг йемалдар. Кхин цхьа бехказло йу — Йугославис чӀaгӀaм ца бар Рамбуйхь.Амма оццу хенахь НАЧӀЦ реза ца хилира ЦКъЦ-хула шайн тӀeгӀортар бакъдайта, xӀyнда аьлча цунна хетара Чинко а, Оьрсийчоьно а доьхкур дуй ша дан гӀeртарг. ТӀaьххьаре а ша дечунна «адамаллин ойланца ден тӀeгӀортар» цӀe а тиллина НАЧӀЦ-но долийнера ша дийриг ЦКъЦ-ан бакъо а йоцуш, цо и дарца пе туьйхира йа дуьхьало йеш йоцуш, йа ЦКъЦ-ан кхерамзаллин кхеташоно сацийна а доцуш ницкъаца гӀуллакх къасто ца магош долу ЦКъЦ-ан лардйоза. Амма ЦКъЦ-ан коьрта йозанча волу Копи Аннана агӀoлецира НАЧӀЦ-но дечунна «машар бархьама ницкъах пайдаэцар догӀy» аьлла.

Human Rights Watch-ан дустарехь эзар гергга Йугославин тӀeмагӀуллакхо велира лаьлхарш йеттарх, цаьрца 528 вахархо а. Ткъа Йугославис гойтура кхин терахьаш — 5,700 кхаччалц вахархо, Ӏaьмарко — 1,500 кхаччалц . Йугославис шайн ницкъаш арабаьхча цигара бевдира 164,000 сербаш а, 24,000 циго а. Къомана албанхой боцурш (цаьрца Йугославин Ӏeдална тӀe болх бина лорурш а)  лечкъабеш а, хьийзош а, бойъуш а хуьлура.

 Говзадешнаш 

Дечу гӀуллакхан НАЧӀЦ-ан кехаташкахь бакъйина цӀe — «Бертан ницкъ». Амма и долушехь кхечу хьостанашкахь кхин цӀeраш а го.

Ала дашна Ӏaьмаркехь цунах олу «Оьзда нуьйжа» (), xӀyнда аьлча уьш бартхойн ницкъехь бара шайн «Оьзда нуьйжехула», цундела цигахь цунах и олуш Ӏeдал ду.

Ткъа Сербийн махкахь а, кхин долчу Йугославин мехкашкахь а цунах «Къинхетаме малик» () ду олуш, и цӀe йаьлла хила мега йа Йугославин ШХГӀ-ш нийса ца кхетта дела, йа нийса гоч ца дарх, иза даьржина ду хиллачу Йугославин бахархошлахь (хила тарло Чинкан тхьамда тилкхазваьлла дела).

Амма алсамо хезза Сербийн махкахь а, МПД-ан мехкашкахь а хилламан маьӀна гӀoли достуш а, йоьшучунна дико дагахь лаьтташ долу а «НАЧӀЦ-но лаьлхарш йеттар Йугослави тӀе» йа «Йугославехь лаьлхарш йеттар», амма и дукхьолахь вочу агӀoр дуьйцуш йа цу хилламана вон мах хадош дуьйцуш леладо.

Цхьадолчу оьрсийн хьостанашкахь цунах «Къарлур боцу ницкъ» олура боху. Ткъа боккъал и цӀe (Determined Force) йара 13.10— 23.03.1999 муьрехь дан деза аьлла леринчу гӀуллакхан.

 ДӀaдоладале 

Шина а агӀoр тӀeман зуламаш деш а, къомана гамо хилар бахьана долуш нах нуьцкъалгӀa дӀaкхелхийташ а болу тӀом болабелира Косовехь 1996-чу шарахь, ткъа 1998-чу шеран чиллин беттан 28-чу дийнахь Косово паргӀaтйаккха суро (КПС) кхайкхира  Косово маьрша хилийта герзаца къийсам болабар. Чиллин бутт чекхболуш — бекарг бутт болалуш болчу хенахь КПС-ан гӀaттамхоша Косовехь болчу къепъларйархошна дечу тӀeлетаршна дуьхьал Йугославин кхерамзаллин ницкъаш тӀeлета Косовехь йуккъехь йолчу Дреница йуьртан кӀoштехь масех нах бехачу меттигашка. ГӀуллакхехь вийнера КПС-ан хьалхабевлчарах цхьаъ (Адем Йашари), цу рогӀeхь 82 вахархо (цу йуккъахь бу 24 кӀeзга доцу бераш а, зударий а).Xlapa хилламо тидам байтира баккхамана шуренайукъарчу йукъаралле, иштта и бахьана хилира и къаьмнашлахь даржар.

Шадолу 1998-гӀa шо дӀaдахара НАЧӀЦ-но laткъам беш Белградана цаьрга цара Косовехь а, Метохехь а дийриг сацдайта. 1998-чу шарахь товбецан беттан 23-чу дийнахь ЦКъЦ-ан кхерамзаллин кхеташоно тӀeийцира тӀoм сацбар тӀeдожош долу 1199 лоьмарца сацамйоза. Йугославин leдал къерахилира, тӀeбогӀучу беттан 15-чу дийнахь НАЧӀЦ-но куьйгалла а деш Косовехь Йугославис диллина сур арадаккха деза боху чӀaгӀaм бира. ЧӀaгӀaм leдалан даре дирзира оханан беттан 25-чу дийнахь. ЧӀaгӀaмна сакхо йар НАЧӀЦ-но дара деш «Аьрзун бӀaьрг» кхочушдарца.

Амма бина машар пайде ца хилира, цундела сербиийн а, албанхойн а бахархошна тӀаьхьа кхин дӀa гӀeло йора. 1999-чу шеран кхолламан баттахь Йугославин сурхоша а, къепъларйархоша а духадоладира шайн гӀyллакхаш Косовехь, иштта цара тӀeдигира Косован а, Метохин а дозане 40 эзар адам долу сур.

НАЧӀЦ баккхаме йукъайалал йукъарло йоцу бахьана хилира Рачакехь хилларг, цигахь xlyн дара аьлча КПС-но латтош йолчу йуьрта тӀe летачу хенахь 45 вахархо вийра, амма Йугославин агӀoно цхьа а тоьшалла доцуш уьш «Косовера тӀeмалой» бу элира. И хиллачун бахьана НАЧӀЦ дуьххьара йолайелира Йугослави тӀe эккхарш йетта мегар хьехоLambeth B. NATO’s Air War for Kosovo: A Strategic and Operational Assessment. Р. 11-14., ткъа кхолламан беттан 30-чу дийнахь НАЧӀЦ кхерамаш тийса йолайелира Йугославина ша цунна тӀe эккхарш йеттар йу бохуш цо кхин дӀa а Косовера хьалхабаьллачаьрца машар бийцар дӀaхедадахь.

Чиллин баттахь ЗӀe йечу тобанца (Оьрсийчоь а, НАЧӀЦ-ан мехкаш а) хилира шолгӀa машар бийцар Йугославин leдало а, Косоверчу албанхоша а Рамбуйхь. Дийцарех цхьа а йист ца йелира. Бекарг беттан 18-чу дийнахь laьмарко а, Силабританис а хьажаре иэхьира тӀoм сацо дан дезачун сурт, цу чохь йаздина дара Косове маьрша шай-шайна урхалла дан leдал далар а, цига НАЧӀЦ-ан ницкъаш чубигар а, ткъа Йугославернаш арабахарCentral, Southern and Eastern Europe. 2004. P. 536.. Цул сов, цига йукъатоьхнера Йугославерчу векалшна томе хир йоцу агӀo «Косован лоруш йолу бакъо тӀeчӀaгӀйар «халкъан лаамца» кхо шо даьллачул тӀaьхьа» бохург. Шайн ницкъаш арабахар а сербаша лорура латтанаш албанхошна дӀaдалар санна. Албанхой реза хилира машар бан суьртана, амма иза къобал ца йира Йугославис а, Оьрсийчоьно а. Бекарг беттан 23-чу дийнахь Йугославин векалш реза хилира массо а xӀуманца НАЧӀЦ-но Косове а, Метохе а шайн ницкъаш чубигар ца ларахь. Оццу дийнахь суьйренна НАЧӀЦ-но сацийнера тӀeман гӀуллакх дан Йугослави массо а агӀoнца резахиларна тӀeйерзо. Цу тӀe НАЧӀЦ-ан векалшна хоуьйтура шаьш жигара гӀуллакхаш дан буьйлалур буй нагахь санна Йугославис ша Косовехь дийриг сац ца дахь а, баккхам машаре берзо бахьанаш ца леладахь а, цуьнан тӀeман зуламаш деш болу сурхошна тaӀзар дан дола ца дахь; кхидӀa кхузара хьал гал ца далийтархьама. И дӀaхьедаршна пебетта leдал дара Слободан Милошевичан. И xlyма хилла долушехь Йугославис ЦКъЦ-ан сацамйозана а, машар барна а пе а тухуш шайн 40,000 тӀeмагӀуллакхо тӀeвуьгу Косоваца дозане , уьш а дӀaбевр бац цигара эккхарш йеттар доладелча бен.

ЦКъЦ лерина хьожура цигахь долчу хьолеМир для Косово — Совета Безопасности: отчёты о заседаниях, резолюции и заявления Председателя , амма цуьнан агӀop тӀeгӀoрторна цхьа а бехкам бацара. НАЧӀЦ-но дийриг чугӀoртар ду бохучу сацамйозанна кхо кхажа тесира (Оьрсийчоь, Намиби, Чинка) ЦКъЦ-ан кхерамзаллин кхеташонехьЮго-Восточная Европа в эпоху кардинальных перемен. С. 317.. Ткъа вуьшта тӀeгӀoртарна ачолла йолчара хила тарло боху НАЧӀЦ-но ЦКъЦ-ан КхКх-но бакъо йелла йоцушехь массара а бакъйиначу Йугославина дуьхьал динарг ЦКъЦ-ан лардйоза а, шуренайукъара бакъо а талхор хилар Ноам Хомский о причинах войны НАТО против Югославии (видео) .

НАЧӀЦ дийриг дан йолайале беллачеран масалла дара 1,000 дийна адам (1998-чу шеран товбецан бутт хиллале), ткъа боьхна бахначеран — 400,000 адам, царах ах сов шайн цӀa вирзира 1998-чу шеран оханан бутт баьлча. Human Rights Watch-ан дустарца боьхна бахначеран масалла дара 230,000 адам. Ткъа шаболчу тӀамехь 1999-чу шеран бекарг а, асаран а беттанийн муьрехь адамашлахь эшамаш хьалакхочу 10,000 тӀe, царах дукхохберш — Йугославин ницкъаша байъина Косовера албанхой.

 Бахьанаш 

 Коьрта хила тарлург 
НАЧӀЦ-но дӀa ма хьедарра бахьана хилира шина а агӀop дечу тӀeман зуламаш а, цхьана къомах хилар бехкана адамаш нуьцкъалгӀa арадахар а, цо хьал кхин дӀa а талхо мегар, кхин а Йугославин мехк-урхалло машар хилийта бахьанаш йа ца дар, йа дарх кӀeлхьардийлар, цундела машарца баккхам дӀaберзо догдохийла ца йуьсура. Иштта, ала дашна, НАЧӀЦ-но ша дийриг дале хьалха цара дозане хьатакхира 40,000 тӀeмагӀуллакхо, хила тарло доккха тӀeгӀортар дан кечлуш.

 БӀoстанехьа хетарш 
Балканийн гушламан Ӏилманча Елена Гусковас боху и гӀуллакх НАЧӀЦ-но шайн  laткъам цигахь чӀaгӀбархьама дина хила мегаГуськова Е. Ю. Сербы в необъявленной войне конца XX века. «Сохраняйте улыбку — это стиль Белграда» // Славянский мир в третьем тысячелетии. — 2015. — № 10. — С. 136—137..

Цхьаболчу талламхоша хила тарло боху тӀoм «Wag the Dog» говзачу laлашонан дакъа хилар (ойла кхоллайелла цуьнца цхьана цӀaрах йолчу хьажаxlyманах), laьмаркан бахархойн терго чоьхьарчу халонашна тӀeйирзинчара дӀaйаккхаGlenn J. Antizzo. U. S. Military Intervention in the Post-Cold War Era: How to Win America’s Wars in the Twenty-first Century. LSU Press, Jun 1, 2010. С. 154—155..

 laлашонаш 

 Коьрта билгалйоху laлашонаш 
НАЧӀЦ-но Косован тӀамехь 1999-чу шеран оханан беттан 12-чу дийнахь дӀaхьедина йолу йуьхьарлаьцна laлашонаш йара:

 Хьем боцуш муьлхха а тӀом сацбар Косовехь, тӀeман зуламашна дуьхьало йар а, иштта БР Йугославис йен нах цхьана къомах хилар бехкана нуьцкъалгӀa арабаха сацдар.
 Арадахар йа герз схьаэцар шадолчу тӀeман а, къепъларйаран а, тӀeман кепарчу а вовшахтохаршкара.
 Машарбечеран ницкъаш дӀaxӀиттор Косовехь ВКъЦ-ан бакъонца.
 Аммадоцу а, кхерамза а бухабахкабар шаболу боьхна бахнарш а, нуьцкъалгӀa арабаьххарш а.
 Кхин дӀa хьал талхар а, иза кхин а баккхийчу барамашка далар а сацдар.

 БӀoстанехьа хетарш 
Балканийн гушламан оьрсийн талламхо Е.Ю.Гусковас хила мега боху цу тӀaмехь НАЧӀЦ-ан laлашонаш Сербехь а, Черногорехь а болу куьйгалхой хийцар а; уьш Буссенан агӀончаш хилийта а; и шиъ йекъар а; Косово ша-шена гӀaйгӀa бийр йолу пачхьалкх йар а; Йугославин тӀeман ницкъаш бохор а; паргӀaт шайн ницкъаш церан массеран латтанаш тӀeхь дӀaxӀитто а; шен ваьшто чӀaгӀйар а; цуьнан тӀeман чӀoгӀaлла зер а; керла герз зе а зуьйш тишаниг дохор; Европана НАЧӀЦ-ан ладам гайтар а; кхул хьалха хилла а доцу ЦКъЦ-ан КхКх-но къобалдина доцу тӀeман ницкъах пайдаэцарГуськова Е. Ю. Сербы в необъявленной войне конца XX века. «Сохраняйте улыбку — это стиль Белграда» // Славянский мир в третьем тысячелетии. — 2015. — № 10. — С. 136—137..