Даьтловин кхарстархойн тоба йер

Даьтловин кхерстархойн тоба йер (оьрс. Гибель тургруппы Дятлова, инг. Dyatlov pass incident) — бохам иккхина болу хиллам Холатчахлан ломан гонахехь 1959-чу шеран йуьхьехь.

Неврерчу Уралхула когсалазан кхарстар деш шаволу (9 кхарстархо) тобанан декъахо велира (цхьаъ бен дийна висна воцург ву Юрий Юдин, цо дlaтесира тобанах кхолламан беттан 28-чу дийнахь). Биначу талламо билгалбаьккхира и хилам бурчамо loттабалийтина бохам санна. Амма ма-дарра хьал дуьйцу хаамаш боцу дела xlaйттаралла йолчу талламхоша а, йозандайша а xlиттадина xlинца а нах бакъдерг хаа луучун тle берзуьйтуш дуккха а хилла мегачун суьрташ. Йукъараллин а, беллачеран гергарчеран а цатамо тleйалийра Коьрта Оьрсийн пачхьалкхан прокуратура кхузткъа шо долу зулам-дов къастор тle кхарстархойн loжалла билгалйаккха.

Йийначу тобанна сий деш генахь доцучу дукъана цle тиллина «Даьтловин дукъ» аьлла, цундела xlинцалерчу хьостанашкахь и хилам цхьаьна богly цу дукъаца.

 Кхарстарна кечам 

 Кхерстаран сурт 
Игор Даьтловин куьйгаллехь йолу кхарстархойн тобанан гlyллакх дара долийна леррина КПСС-ан 21-гla гулам хиларнаПоход группы Дятлова. Первое документальное исследование причин гибели туристов - Станислав Ивлев - Google КнигиПеревал Дятлова. Поход обреченных по запретным территориям. Книга 1. Выводы ... - Александр Кочетков - Google Книги. 
Кхарстаран декъашхой йа 16-чу, йа 18-чу дийнахь когсалазаш тleхь чекхбовла безара Свердловскан областан неврехула уггар кleзга 300 чакхарма , кхин а тleбовла безара невренан Уралан шина бохье: Отортен а,  Ойка-Чакур а. Кхарстар лоруш дара халонийн зилбарамехь 3-чу (уггар халачу) тleгleхь спортан кхарстаран laлашонца дlaсадекъаро (1950-чу шерийн чаккхенан хенахь хиллачо). 

Тобанан xloттам кхарстарна кечаман даредарехь хийцалора. Даьтловс билгалбаьккхинчу некъан кхеташонна гайтинчу дан дезачу кхерстаран суьрта тleхь билгалваьккхина вара 13 стаг . Царах виъ     тlaккха а ца вахара вукхаьрца.

Кхолламан беттан 23-чу дийнахь церан тобане велира Семоьн Золотароьв.Хьалха и дагахь вара кхечу (Сергей Согринин) тобанца ваха, амма цунна тlaккха лиира даьтловхошка тleкхета церан кхерстар сихо чекхдовлу аьлла.

Тlaьххьара а Даьтловин тобанийн xloттам иштта бара:
 Игор Алексеевич Даьтлов — кхарстаран куьйгалхо
 Юрий Николаевич Дорошенко
 Людмила Александровна Дубинина 
 Семоьн (Александр) Алексеевич Золотароьв
 Александр Сергеевич Колеватов
 Зинаида Алексеевна Колмогорова 
 Георгий (Юрий) Алексеевич Кривонищенко
 Рустем Владимирович Слободин
 Николай Владимирович Тибо-Бринол
 Юрий Епимович Юдин

Юрийс дlaтесира тобанах когехь чloгla лазар хиларна бехк болуш некъан жигара дакъа чекхдаккха болабале, цундела и цхьаъ бен вац дийна виснарг. Цунна массарел хьалха йевзира беллачеран xlyманаш, цунна иштта девзира Слободинин а, Даьтловин а декъий. Кхидla цо жигара дакъа ца лоцура боккха бохам толлучехь.  

 Гlирсан а, тобанан а, билгабаьккхинчу некъан а башхаллин тоьшалла 
Даьтловин а (куьйгалхочун санна), кхиболу декъашхойн а говзалла кхачаме йара 1959-чу шарахь болучу халонийн барамехь кхоалгlачу тleгlехь долучу кхарстаре даха. Кхарстаран спортан говзанчас Е.В.Буаьновс шайн накъостийн дагалецамашна тleтовжуш жамl дира уьш «хила ма-безза чloгla а, и майра а хилла бохам хилча тlaьххьарчу ницкъашца латта а, лазар лан а».

Тобанан гlирс цу хенахь термера йара ша дечу кхерстарна. Тоба йалар толлучехь лахара мехаш хедадора болучу гlирсана : Советан йерматалло ца йора laьнан кхерстарна мел оьшург (когсалазаш а, четарш а, леррина духарш а, кепа тоьхна кхачанаш а). Кхарстархоша лелош болу гlирс бара:

1) Совнах йозалла йолуш 

2) Шелонах а, махах а лар а ца беш

3) Дукха тиша болуш.

Кхарстархошна кloшт (цигахула чекхболура церан некъ) хала ца хетара .Гlaлин билгабаьккхинчу некъан кхеташонан декъашхочо Е.П.Масленниковс билгалдоккхура шолгla а, кхоалгla а халонийн зилбарамехь долу кхерстарш масех шарахь дора Невренан Уралхула. Амма бохам толлучехь бloста xlyманаш дуьйцура беллачеран гергарчара. Царна хетара халачу lилманан хиламашца йа нах laш а, йа теллина йоцуш а меттигахула деха шаьш деш кхерстар ца оьшу кхерам бу аьлла . Цигарчара а билгадохура laьнехь лаьмнашкахь хуьлу кхераме laламан хиламаш а, : даккхий дехха мехаш а, йилбазмехаш а, лайн хьаьттарш а Уралан дукъан буссенан басенашкахь.

Зевелла ларговзанча а, тархашхо а волу С. Я. Шкраьбача 2015-чу шарахь элира Даьтловин тобанан кечамна мах дукха лакхара хадабина бу аьлла, къаьсттина халачу хьолашна кийча хиларна кхарстарехь. Цунна хета тобанехь тархашхойн гlирсаш а, говзалла а, мазойн гlирсаш а, кхетавеш волу лаьттан тleхуленан суьрташ а доцуш Уралан лаьмнашкахула laьнан кхерстар гlyмакхе гlyллакх хилар. Шкраьбачин хетаргехь кхиаме а, шайн хенна а билгалбаьккхина некъ тобано чекхбоккхур бацара «аьтто болу lаламан хиламаш хилахь а, аьтто баьлча а бен».

 Ша кхарстар 

 Конка тleхь а, цlерпошта тleхь а дlaбигар 
Кхолламан беттан 23-чу дийнахь Даьтловин тоба Юрий Блиновин тобанца новкъайелира цleрпошта тleхь Свердловскера Серове кхача дагахь, цига уьш кхечира вукха дийнахь. Кхарстархой чу ца битира некъ бечеран хьашташ кхочушдечу гlишлон чу,цундела уьш цхьана денна дlaтарбелира ишколе чохь, иштта дешархошца вовшах а кхеташ. Оццу дийнахь суьйренна ший а тоба новкъайелира цleрпошта тlехь Ивделе, гергга буьйсанан йукъехь уьш дlaкхечира кхача безаче.

Кхолламан беттан 25-чу дийнахь кхарстархой нах дlaбуьгучу конка тleхь новкъабелира Вижай бохучу эвле, цига дlaкхачар хилира гергга шиъ долуш (14:00). Кхузахь даьтловхой дlaкъаьстира буссенан агloра некъ бан безаш йолучу Блиновин тобанца, цул тlaьхьа уьш севцира кхузара «обычная изба на три окошка» долучу хьешийн цlaхь.

Кхолламан беттан 26-чу дийнахь 13:10 даьлча Даьтловин тоба новкъайелира кхеттачу конкаца (киранийн конка) 41-чу хьуьнан куьпехь йолучу хьун кечйечеран эвле, цига уьш кхечира 16:30 гергга, буьйса йаьккхира белхалойн цхьанадехийлан чоьн чохь.

 Когсалазан кхарстар 
Кхолламан беттан 27-чу дийнахь кхарстархоша охьабиллира шайн бугlулаш хьуьнан куьпан хьаькамо шайна йеллачу гlудалкха тle (цуьнга хьежа веззера диъ даллалц), йуха когсалазаш тleхь новкъабелира 2-чу Невренан маьlда доккхийлан йитинчу эвле , иза йара хьалха Ивделлаган къепе чу йогlyш. Цу дийнахь гучуделира Юрий Юдин кхидla вахалур вац шен лозуш болучу коган бехкана. Цунна хетара сел дагахь доцучу хьан бахьана тхов боцучу конка чохь некъ баран бехк буй  , иза тешара цамгар дlaдер дуй шаьш некъан жигарчу декъе бовлале, амма и ца делара дla.

Кхолламан беттан 28-чу дийнахь тобанера накъосташца lодика а йина, царна йукъарчу киран шо дакъа дla а делла (цхьайолу шо йовха xlyманаш а) йухавеара гlyдалкхаца.

Кхидla хилла болучу хиламашца доьзна дерг ца девза карийнчу детептарийн йозанашна а, кхарстаран декъашхоша даьккхинчу суьрташна а тleтоьвжича бен.

мини|280x280пкс|Ауспи хи, цуьнан хоршехула дехьабевлира кхарстархой
2-чу Невренан маьlда доккхийлера дlaбаханчул тlaьхьа Лозва хихула когсалазаш тleхь чекх а бевла хийистехь буьйса йаьккхира.

Кхолламан беттан 29-чу дийнахь дехьабевлира Лозвехь лоттийла йита а йуьтуш цуьнан гаьннехь Ауспехь йолучу лоттийле мансийн тачанехула.

Кхолламан беттан 30-чу дийнахь тоба кхидla некъ беш йара Ауспехула мансийн салазан-сен тачанан некъаца.

Кхолламан беттан 31-чу дийнахь даьтловхой дlакхечира Холатчахл цle йолучу ламане (цу хенахь и бевзара «лаккхе 1079» санна), тlaккха уьш гloьртира басене хьалабовла, амма уьш дlакхаьчча болу хьун йоцу меттиг «лабаз» xloтто пайде ца хилла дела а, арахь суьйре йара аьлла а, боккха мох бара аьлла а охьабосса беззера уьш Ауспин тoгleне цигахь буьйса йаккха.

Чиллин беттан 1-чу дийнахь Ауспин тогleнехь дам а, буьртиг-йалтанаш а laлашйан уьсанг йинчул тlaьхьа тоба йуха а хьалайелира Холатчахлан басене, цигахь и сеццера буьйса йаккха цу хенахь цle йоцучу дукъехь.

 Тоба йухайарна хьежар 
Чиллин беттан 12-чу дийнахь тоба дlaкхача йезаш йара laлашонан тlaьххьарчу меттиге — Вижай эвле, цигара дla УПИн спортклубе зle а тоьхха чиллин беттан 15-чу дийнахь — Свердловске йухайан. Уьш ца баьхкича уггар хьалхе сагатдеш йара кхарстархойн декъан кхеташонан декъашхо Галина Радостева а, кхин а сагатдеш вара Георгин ваша — Игор Кривонишенко. Царна тleкхийтира цу хенахь кхерстачара схьабаьхкина болу Юрий Блинов а, Римма Колеватова а(Александрин йиша), цхьаболучу даьтловхойн (Кривонишенкин а, Дубинин а, Слободинин а) дай-наной а. УПИ-н спортклубан а, куьйган кхиоран lилманан хьехархойн цхьанакхетаран куьйгалхой  (Л.С.Гордо а, А.М.Вишневский а) хьоьжуш laра тоба йухайарна, xlyнда аьлча тоба хьейалар хьалха а хуьлуш хилла. Гордос тle ма-чlaгlдарра Юрий Юдинхула спортклубе Даьтловин хаам баийтина бара  тоба Вижае схьайан дагахь чиллин беттан 12-чу дийнахь йа дагахь ца хилар, иза 14—15-чу деношкахь бен йогlyр йоций. Кхолламан беттан 16—17 денойн йукъахь йолучу буьйсанна зleне бовлабелира Вижай эвлаца Даьтловин тоба кхерстачара схьайеаний билгалдаккхархьама. Жоп ца йеъна аьлла дара.

 Лехамийн гlyллакх 

 Чиллин бутт — бекарг беттан йуьхь 
Лехамийн гlyллакх доладелира Даьтлован тобанан некъ билгалбаккхарца. Гучуделира Даьтловс цхьа а шайн некъан тептар спортклубе ца делира, цундела цхьанна а ца хаьа кхарстархоша xlyн некъ хаьржина. Александран йиша Римма Колеватова хилар бахьана долуш и билгалделира, хаамаш дlaбелира кleлхьарадахархошна чиллин беттан 19-чу дийнахь. Оццу дийнахь къобалдира кеманаш лелор байъинарш лоьхучу гlуллакхехь, чиллин беттан 20-чу дийнахь lyьйренна Ивделе новкъавелира Лев Гордо кхарстаран декъан кхеташонан декъашхо волчу говзачу кхарстархочунца Юрий Блиновца. Де даьлча цара кеманашца таллам бира лехамийн кloшташна.

Чиллин беттан 22-чу дийнахь УПИ-н кхарстаран дакъо кхоьллинера УПИ-н кхарстаран говзалла йолчу белхахойх а, доьшучарех а 3 лехамийн тоба — Борис Слобцован а, Моисей Акселродан а, Олег Гребенникан а, уьш шолгlачу дийнахь бигира Ивделе. Кхин цхьаъ (Владислав Карелинан) тоба кхерстачара лехамийн кloште йига сацам бира. Лехамаш боьдучехь дакъалаца болабелира тleмалой  — Алекскей Алексеевич Чернишован а , лехамийн жlaьлеш долу Моисееван а тобанаш, иштта тleман говзаллин ишколан дешархой а лаккхара лейтенант волчу Потапован куьйгаллица, кхин а подполковник Шестопалован куьйгаллехь йолу минаговзанчийн тоба а. Иштта лехамийн тобанашна тleкхийтира цигара бахархой — мансийн Куриковгlepа а (Степан а, Николай а), Суеватпаул эвлера Анаьмовгlepa а гаранийн векалш; Бахтиаьровгlapа вежарий таллархой, Комера таллархой, мазой шайн зleнан гlирсашца (Егор Неволин а, Б. Ябуров а). Кху муьрехь лехамийн куьйгалхо xloттийнера Советан пачхьалкхан кхарстаран спортан говзанча Евгений Поликарпович Масленников — цо куьйгалла дан дезара лехамийн тобанашна. Туьпан хьаькам хилира УПИ-н тleман lилманан хьехархойн цхьанакхетаран куьйгалхо полковник Георгий Семоьнович Ортуьков, цуьнан декхар дара тleман а, бахархойн а лехамийн тобанийн белхан уьйр хилийта а, лехамийн кloштехь кеманийн балхана lyналла дан а, leдалца (областан а, кхузара а) зle хилийтар а.

Лехамашна уггар дика йогly кloшт Отортен ламанера Ойка-Чакуре (нисса дlaвахча 70 чакхарма) кхаччалц йерг йу аьлла хаьржинера, xlyнда аьлча иза уггар генахь а, хала а, кхераме а йолу дела кхарстархошна. Лехамийн тобанаш охьайиссо сацийнера Отортен а (Слобцован а, Акселродан а тобанаш), Ойка-Чакуран а (негlaн Гребенникан тоба) кlошташкахь, иштта цаьрца а царна йукъахь болчу меттигашкахь а. Вишери а, Пурми а хин коьртехь йолчу хидоькъийлехь (гергга Отортенал Ойка-Чакуре ах некъ) охьайоьссира Чернишован тоба. Карелинан тоба Сампалчахл ломан кloште (Ниолс цle йолучу хин коьрте, Отортенал негlaн агloне 50 чакхарма) йахийта сацийра , иза тlaккха хуьлура Чернишован а, Гребенникан а тобанашна йукъахь. Шайолчу тобанна тleдиллина дара йайъинчу тобанан когсалазийн а, лоттийлин а лараш лаха, уьш карийнчул тlaьхьа цара вуьгуче дlaбоьлхуш бохам хиллаче дla а кхачча даьтловхошна гlo дан . Уггар хьалха охьайоссира Слобцован тоба (23.02), йуха — Гребенникан (24.02), Акселродан (25.02), Чернишован(25—26.02). Xloттамехь маза а, лаьттан чкъоьран lилманан говзанча а волу Егор Неволин шайца мансеш болуш йолу тоба Ауспин хидоженера цуьнан хин коьрте некъ бан йолайелира.

Чиллин беттан 23-чу дийнахь таллархой болу мансеш лебечехь гучуделира цхьана кхарстархойн тобанан керла лараш йуй Ауспи хин тогleнехь. Лехамийн туьпехь кхийтира иза Даьтлован тобанан лараш йуй (кхин кхарстархойн тоба цигахь хилар хуьлийла а дацара), уьш хилла йоьлхуш Ауспин тoгleнехула (Лозвин аьтту га), лехамийн йуьхьехь ма-моттара Лозвин тогleнехула йацара. Слобцован тоба Лозвера негle дlaйирзира, дехьайелира лекха йоцчу декъаран лаьмнийн гаьннехула, цигара тайгахула Ауспи хин коьрте кхечира. Цуьнан аьрру хийистехь кleлхьарадахархошна гира (лайно дикка дlaдуькъна дела йукъ-йукъахь йойъуш) халла гуш йолу когсалазан лар. Кху ларех пайдаоьцуш таллам бира масех сизамашкахь: Ауспехула лекхахь а, бухахь а, Холатчахлан бохьан агloнехь а. Чиллин беттан 25-чу дийнахь (кхин болу хаамашкахь 26-гla де) Борис Слобцов а, цуьнан накъост Михаил Шаравин а, таллархо Иван Пашин а цигахула чекхваьлча Отортене кхочуш долчу дукъе некъ бан болабелира. Йуха шаьш а цецбовлуш и хиларна уьш тleкхечира Холатчахл ломан басенехь долчу кхарстархойн четаре. Лайна бухара долу четар йукъ-йукъара бен гуш йацара. Цхьа басе хилла хедийна а, йатlийна а. Йа дийна, йа делла адамаш четар чохь дацара. Цу чохь карийнчу xlyманаша а, тоьшаллин кехаташа а гойтура и Даьтлован кхарстархойн тобанан четар хиллий.

Дечун тоьшалла ца xloттийнера четар лайна йукъара хьалайаьккхинчул а, xlyманаш йукъ-йукъара кегийнчул а тlaьхьа бен. Карийча четаран хиллачу хьолах кхин а кloрге кхетаво Слобцован лехамийн тобанан декъашхойн лебарехь диначу дечун тоьшаллаша.

Йуха кхино говзачу кхарстархоша дакъа а лоцуш къастийнера четар кхарстаран массочу бакъонашца xloттийна йуй.

Оццу дийнахь суьйренна Слобцован тобане дlaкхийтира Е.Неволин мазаца (цо бахьийтира хаам четар карийна аьлла) цхьаьна сеш тlaьхьа Ауспи хин лаккха йоьдуш йолу таллархой болуш мансийн тоба. Цул тlaьхьа цу лехамийн кloштехь гулош йара  кleлхьардахаран белхашкахь ша мел йолу тобанаш. 
мини|Йукъ-йукъара лайх цlaнйина йолу Даьтлован тобанан четар. Четарал аьрручу агloра ву Владислав Карелин (лаьтташ) а, Юрий Коптелов а. Лехамийн декъашхочун (А.С.Чеглакован) сурт  (кхечу хаамашкахь В.Д.Брусницинан)
Вукху дийнахь (чиллин беттан йа 26-чу, йа 27-чу дийнахь) туш xloтто тleдиллар долуш йолу Слобцован тобанна карийнера Кривонишенконан а, Дорошенконан декъий (Дорошенконан дакъа цкъа Золотароьван докъах тарделира). Уьш карийна меттиг йара Лозвин доьалгlaчу гаьннан хоршера аьрручу агloра (гергга цхьаъ-ах чакхарма четарал невре-боленехь) хьуьна йистехь долчу доккхачу кедр бухахь. Декъий lуьллуш дара ул-уллехь кхин йоккха йоцчу цleрана гондахь, иза йара лай чу йахна. Кleлхьардахархой инзарбевлира ший а докъа тleхь чухулара бедарш йоцург кхин xlyмма а йоцуш хиларна. Дорошенко гай тleхь lyьллуш вара. Цуьнан докъана бухахь карийра 3—4 кедран зуьгалг цхьатерчу стоммаллица. Кривонишенко аркъалlyьллуш вара. Декъашна гондахь дlaсакхиссина йара кегий xlyманаш а, йукъ-йукъара йаьгга бедаран кескаш а. Ткъа ша кедра тleхь 4—5 метр лакхахь кагдина генаш, царах дакъа декъашна гондахь lyьллуш дара. С.Н.Согринс ша бинчу тергамца элира кедран кloштех «хилларг ши стаг вац, дукхо ву, xlyнда аьлча термера доцуш онда болх бина досаш а, баганан генаш а дохуш.Цунна тоьшалла до дуккху кегдина базанаш а, генаш а, царна тleхь долу веназаш а хиларо».

Цуьнци цхьана хенахь ала мегар долуш кедрал 300 метарехь басехула лаккха четаран сизамехь мансийн таллархошна карадира Игор Даьтлован дакъа. Цунна жимма ло хьаькхина дара, ша и корта четаре бирзина куьйгаца жимма докхан гlaд схьа а лоцуш ах аркъалlуьллуш дара. Даьтлова тleхь йара когсалазан хач а, чухула йуху хач а, кӀаранаш йолу коч а, свитер а, чо болу силга а. Аьттучу кога тleхь йара тӀергӀан пазат, ткъа аьрручунна тleхь — бамбин. Ша валлале иза лай чу садоькъуш вара бохучун билгало хилира цуьнан йуьхьа тleхь йолу шен буьччалг.

Оццу дийнахь суьйренна лехамийн жlaьлица карадинера Зинаида Колмогорован дакъа. Иза дара 10 см чордачу лайн чкъоьрана бухахь, Даьтловин дакъа долчара басехула лакха 330 метар. Колмогорова тle йовха xlyманаш йоьхха йара, амма мачеш йацара цуьнан когашкахь. Мерехула цlий эххаран билгалонаш йара цуьнан йуьхьа тleхь.

Бекарг беттан 2-чу дийнахь тобанан дам а, буьртиг-йалтанаш а laлашдан уьсанг  карайира, и йара лехамийн коьртачу туьшера  300 йа 400 метар гена, ткъа Ауспин xийистера 100 метар.

Масех де даьлча (бекарг беттан 5-чу дийнахь) Даьтлован дакъа карадинчара 180 метар йа Колмогоровичуьнгара 150 метар генахь лайн 15—20 см чкъоьрана бухахь аьчка лаьттан чкъор толлу гlирсашца карадира Рустем Слободинан дакъа. Иза а вара дикка вовха кечвелла, цуьнан xlop когахь йара 4 пазат, аьттучу когахь окхе йара (цуьнан накъост каравинера четар чохь) Слободинан йуьхьа тleхь йара шен буьччалг а, мерехула цlий эххаран билгалонаш а.

Карадинчу кхаъ декъийн догlмийн lилларо уьш четар тle боьлхучу хенахь белла аьлла билгалдоккхура.

Чиллин беттан 28-чу дийнахь кхоьллминера Свердловскан обкоман чолхемаса кхеташо, цунна куьйгалла деш вара В. А. Павлов а, П. Т. Ермаш а. Бекарг беттан хьалхарчу деношкахь кхеташонан декъашхой баьхкира Ивделе массарна ган а гуш лехамашна куьйгалла дан. Бекарг беттан 8-чу дийнахь кхеташоне вистхилира дукъехь болчу лехамийн куьйгалхо Е. П. Масленников куьйгалхочуьнга бечу хаамца лехамийн болх дlaбахарх а, цуьнан жамlaх а лаьцна болу. Лехамийн тобанехь массаьргахь а йолу ойла дlaэлира цо лехамийн болх сацо эшарна ло лахадаллалц оханан баттахь. И долушехь а кхеташоно сацам бира шаволу кхарстархо караваллалц ца саца лехамийе тобанийе xloттам а хуьйцуш.

 Бекарг бутт — оханан бутт 
Бисна болу тобанан декъашхой лехар дара деш шуьйрачу аренехь. Уггар хьалхе декъий лоьхуш дара лаьттан чкъор толлучу гlирсаца четарера кедре кхаччалц. Иштта теллинера :Цу хенахь массийттазза лехамийн тобанийн xloттам хийцабллера, амма тleйиллина laлашонан кхочуш ца йалора. Оханан бутт чекхболчу хенахь лехам бечара шаверг лаьттан чкъор 3 метар а, кхин а сов долуш кедран гонахенаш таллархьама цигахь гулбира.

 Xlyтосург бутт 
Xlyтосург беттан хьалхарчу деношкахь ло сихха даша доладелира, цундела схьагучуделира схьадаьхха баганан генаш а, бедаран кескаш а.  Цу лехамашкахь дакъалаьцначу мансеша тидам бира цу лорана, цундела цара шовданан боьра ахкар цу меттигехь дика хир ду аьлла хьехам бира. Диначу ахкаро карайайтира 2,5 метар йолчу лайн стомаллина бухахь кхин йаккхий йоцчу 14 пихтах а, цхьана дакхах а бина 3 м² майда йолу цleнкъа. Цleнкъан тleхь lуьллуш йара масех бедар, уьш дlaxloттор дара виъ стагана «охьахааван» меттигаш кечйинча санна .

Xlутосург баттахь кхин дla биначу лехамашца боьран чохь цlаьнкъера хица охьа доьдучу шовдане буха гергга 6 метар генахь шиъ йа шиъ-ах метар долчу лайн чкъоьра бухахь карадинера бисна болчу кхарстархойн декъий. Цкъа Луьдмила Дубинина карайинера шовданан чухчари хилийтина йолчу терхи тle тоьвжина горлаьтташ, корта хине берзийна болуш. Цу сохьта ала мегар долуш цуьнан корта болчехь кхоъ божарийн дакъа. Тибо-Бринол ша lyьллуш вара, Золотароьв Колеватован букъ тleхьахьа вара и маравоьлча санна. Дечун тоьшалла xloтточу хенахь шадолу декъий хи чохь дара, уьш билгалдаьххера «дахкаделла» ду аьлла. Дечун тоьшаллехь иштта билгалдаьккхина  декъий хи чуьра хьаладаккха эшар, xlyнда аьлча уьш «кхино кхин а дахкадала мега, кхин а уьш шовдано дlaдахьа мега, xlyнжа аьлча хи дукха сиха ду».

Зулам-девнан хьостанашкахь карадинчу декъийн меттиган хьокъехь цхьана ца дарш ду. Циггахь xloттийнчу дечун тоьшаллина чохь  билгалдаьккхина «девзачу кедрера 50 метар генахь хьалхарачу шовдан чохь». Ткъа цул хьалха дахьийтинчу радийозанехь иза кедрера негla-буссехь ду аьлла дара. Ткъа гlyллакх сацоран сацамехь билгабаьккхина бу иштта меттиг «цleрера 75 метар, Лозвин доьалгlaчу гаьннан тогleнан сизамехь, вуьштта аьлча четарера кхарстархоша бина некъ ирзилан кепара хадош».

Карадина декъий дlaдахьийтира кхиэлан-лоьрийн таллам бан Ивделе, ткъа лехамаш — совцийра.

 Тleхьажорш