Геосфера

Геосфера (схьадаьлла  — Дуьне а,  — горгал) — планета Дуьне кхуллу сферин чкъоьрнаш (цахедда а, хедда а).

 Сурт хӀоттор 
Геосфераш хьалхий-тӀаьхьий хийцало, Дуьненан йуккъера дӀасайоьду, уьш вовшех хьакхало (чучча йоьду) шортенехь а, хенашкахь а (цхьаьна геосферера кхечуьнга дехьайолу), амма шен кхоллайаларехь а, болхбарехь а шен лаамехь йу. 

Геосфераш вовшашца уьйранаш йолуш йу, кхуллу цхьаьнаэшшара динамикин системаДобровольский Г. В., Карпачевский Л. О., Крискунов Е. А. Геосферы и педосфера. М: ГЕОС, 2010. 190 с..

 Истори 
Дуьненан хьолех лаьцна дуьххьара жамӀ дина, геосферийн синтетикин концепци кхоьллина геолого Э. Зюсса, цхьа могӀа ойланаш аратеттина географо А. Геттнера.

Россехь Ӏаламан зонаш глобалан масштабехь кечйина В. В. ДокучаевсК учению о зонах природы, 1899.

 Тайпанаш 
Масех коьрта геосфера билгалйаккха мегар ду:
 Геосфера  Кхоьллинамлрд шо хьалха  Хьелаш Литосфера  4.0  Силикатан чкъор (ладам еду охьахевшина породаш кхоллайалар — 3.8 млрд шо) Гидросфера  4.0  Хин чкъор Педосфера  1.0  Лаьттан чкъор (геосферийн шед, латта тӀера а, хишшан бухара а биокосан система) Биосфера  3.5  Дахаран пардо (дийна хӀума) Атмосфера  4.0  Газан чкъор Ионосфера  3.5  Атмосферин лакхара ионаш йина чкъор (башха къастало) Магнитосфера  3.5  Дуьненан магнитан аре (кхечу геосферийн лардаран чкъор)

Кхин тӀе геосфераш
Цхьацца Ӏилманчаша къастайо адаман гӀуллакхца уьйр йолу шолгӀа (антропогенан) геосфераш:
 Антропосфера — сурт хӀоттийна Д. Н. Анучина, 1902
 Ноосфера — сурт хӀоттийна В. И. Вернадскийс, 1944
 Социосфера — сурт хӀоттийна Ю. К. Ефремовс, 1961
 Техносфера

Вайн планетийн хӀоттаман анализ йаьккхича къастало комплексан (хӀоттаман):
 Биогеосфера — педах тера хьалхара геосфера йа хӀокху заманан глобалан экосистема. Н. А. Солнцевс ландшафтйовзарехь къастайора фитосфера а, зоосфера а.
 Гляциосфера а, Криосфера а — Дуьненан шен чкъор (Гуттаренна а гӀорол, ша, ло, йис)
 Ӏапказсфера — хӀордийн а, Ӏапказийн а хин геосфераСтепанов В. Н. Океаносфера. — М.: Мысль, 1983. — 270 с..
 Педосфера — лаьттан а, саззан а чкъор.
 ДӀайоьллина биосфера — лаьттан бухара кӀоранаш, сланцаш, кир-маьӀда.

Геосферийн хьакхало а, вовшашца уьйр хуьлу а Ӏаламан цхьаьнатоьхна хьелаша, къастайо спецификин сфераш йа чкъоьрнаш:
 Географин чкъор
 Экосфера
 кхин дерш.

Дуьненан геосферех лаьцна Ӏилманан йукъайоьду геосферологи, ноосферологи, кхин йерш а. ХӀора геосфера, тайп-тайпана тӀегӀанашкахь, Ӏамайо ша долчу Ӏилмано йа Ӏилманан агӀоно ( геологин циклан Ӏилманаш).

 Хьажа кхин а 
 РӀА геосферийн динамикин институт
 Дуьне
 Стигалан сфера

 Литература 
 Круть И. В. «Введение в общую теорию Земли». — : Мысль, 1978. — 368 с.
 Ласточкин А. Н. Системно-морфологическое основание наук о Земле (Геотопология, структурная география и общая теория геосистем). — : Издательство НИИХ СПбГУ, 2002. — 762 с. — ISBN 5-7997-0450-9.
 Ясаманов Н. А. Основы геоэкологии. Учебное пособие для вузов. — : ИЦ «Академия», 2003. — 352 с. — ISBN 5-7695-1043-9.

 Хьажоргаш 

 Геосферы — всё о геологии.

Категори:Дуьненан хӀоттам
Категори:Географин терминаш