Географин чкъор

Геогра́фин чкъор — Дуьненан арахьара чкъор (цхьаьнатоьхна тӀехулара геосферанаш), географин глобалан а, системин а кхетамех цхьаъ. Дуьненан генетикин а, функционалан дийна а чкъор, дӀалоцу атмосферин лахара чкъоьрнаш, лаьттан чкъоьран лакхара стоммаллаш, гидросфера, биосфераГеографическая оболочка // Большая Российская энциклопедия..

 Сурт хӀоттор 
Географин чкъор географин а, цуьнан коьрта агӀонийн а талламан объект йу.
Географин чкъоьран нийса дозанашца ойланаш йекъайелла. Лакхара доза:
 А. А. Григорьевс, С. В. Калесника, М. М. Ермолаевс, К. К. Марковс, А. М. Рябчиковс географин чкъоьран лакхара доза доккху стратосферехь, 25-30 км гергга лакхахь.
 Д. Л. Арманда, А. Г. Исаченкос, Ф. Н. Мильковс, Ю. П. Селивёрстовс билгалдоккху иза тропосферехь, 8-18 км гергга лакхахь.
Лахара доза:
 А. Г. Исаченкос, С. В. Калесника, И. М. Забелина лахара доза доккху литосферин лакхарчу декъехь (500—800 м.)
 Д. Л. Арманда, А. А. Григорьевс, Ф. Н. Мильковс, А. М. Рябчиковс, Ю. П. Селивёрстовс, кхечара а Дуьненан чкъоьран лахара дозанца.

Чкъоьран цхьа могӀа Ӏедал хуьлу:
 Дийна хилар (цхьаалла) — иза кхуллу цуьнан компоненташна йукъара луьста уьйр, цхьаъ хийцича, дисинарш хийцало.
 Циклехь хилар — де-буьйсанан, шеран заманан Ӏаламан хиламаш йух-йуха хилар.
 Зонин а, локхаллин а асаналла — Ӏаламан хьелаш шен Ӏедалца хийцадалар.
 ХӀумнаш Ӏаламехь хьийзаш хилар а, цуьнца уьйр йолу энерги хьийзаш хилар а.
 Кхиар ца хадар, амма иза цхьаьна эшшара цахилар.

 Терминологи 

Россин Ӏилманан литературехь иза кхетадо дийнна а, цахеда а Дуьненан чкъор, цуьнан хӀоттаман дакъош: литосферин лакхара дакъа (лаьттан чкъор), атмосферин лахара дакъа (тропосфера, стратосфера), йерриг гидросфера а, биосфера а, кхин а антропосфера — уьш вовшашна луьста уьйр йолуш чуччайоьду. Цара шайна йукъахь цахеддаш хӀуманаш а, энерги а хуьйцу.

Географин чкъор «лаьттан тӀехулара сферах» тера сурт хӀоттор йукъадаьккхина оьрсийн метеоролого а, географо а П. И. Броуновс (1910). Таханлера кхетам географин Ӏилманийн системина кечбина йукъабаьккхина А. А. Григорьевс (1932). Кхетаман истори а, къийсамаш а уггаре дика гайтина  И. М. Забелинан къинхьегамашкахь.

Географин чкъоьран кхетамах тера кхетам дозанал арахьара литературехь а бу (дуьненан чкъор А. Геттнеран, Р. Хартсхорнан, геосфера Г. Каролан, кхин а). Амма цигахь географин чкъор Ӏаламан система санна ца го, ткъа цхьаьнатоьхна Ӏаламан а, йукъараллин а хӀиламаш санна го.

Кхин а дуьненан чкъоьрнаш ду тайп-тайпана геосфераш цхьаьнакхетачу дозанашкахь.

 Географин чкъоьран компоненташ 
Дуьненан чкъоьран уггаре лакхара дакъа

Дуьненан чкъор — Дуьненан тӀехулара хеха. Мантех къастийна Сейсмин тулгӀенийн сихаллаш цӀеххьана тӀекхетаран дозанца — Мохоровичичан дозанца. Чкъоьран стоммалла техка 6 км тӀера Ӏапказан бухахь, 30-50 км тӀекхаччалц континенташна тӀаьхь . Чкъоьран ши тайпа хуьлу — континентан а, Ӏапказан а. Континентан чкъоьран хӀоттамехь къаьста кхоъ геологин хеха: Охьахиина ботт, мокхазан а, базальтан а. Ӏапказан чкъор лаьтта коьртаниг коьрта хӀоттаман породех цу тӀе охьахиина баттах. Дуьненан чкъор декъна тайп-тайпана барам болу лелаш йолу литосферин экъанех. Оцу леламийн кинематикин сурт хӀоттадо экъанийн тектонико.

Атмосферин лахара дакъа

Цуьнан лакхара доза лаьтта 8—10 км лакхахь полюсашкахь, 10—12 км барамера а, 16—18 км тропикин шораллашкахь; Ӏай аьхкачул лахахь.

Атмосферин лахараниг коьрта чкъор. Цунна йукъахь йу 80 % сов атмосферин хӀаваах масса а, 90 % гергга атмосферехь йолу хин Ӏа. Тропосферехь чӀогӀа кхиина йу турбуленталла а, конвекци а, кхоллало мархаш, кхуьу циклонаш а, антициклонаш а. Температура охьайолу локхалла хьала мел йолу, йуккъера вертикалан градиент 1°/152 м.

Дуьненан тӀехулара тӀеэцна «нормера хьелаш»: луьсталла 1,2 кг/м3, барометрин Ӏаткъам 101,34 кПа, температура плюс 20 °C, дустаран тӀуналла 50 %. Оцу билламан гайтамийн ду деккъа инженерийн маьӀна.

Гидросфера

Гидросфера — Дуьненан дерриг цхьаьнатоьхна хинан резерваш. Хин доккхаха долу дакъа лаьтта Ӏапказан чохь, дуккха а кӀезиг — континентийн эркийн машанехь а, лаьттан бухара хишкахь. Кхин а хин йаккхийра резерваш йу атмосферехь, мархийн кепара а, хин Ӏаьнан кепара а.

Хин цхьа дакъа ондачу хӀоттамехь ду шалаьмнийн, лайн чкъоьран, гуттаренна гӀоролан кепара, кхуллу криосфера.
Биосфера

Биосфера — дийна организмаш йеха, цхьаьнакхетта дуьненан чкъоьрнийн дакъа (лито-, гидро-, атмосферанаш), лаьтта церан Ӏаткъамехь дӀалаьцна церан дахаран гӀуллакхан сурсаташа.

Антропосфера

Антропосфера, йа ноосфера — адаман а, Ӏаламан а йукъаметтиг хуьлу сфера. Ноосфера термин дуьххьара йукъадаьккхина Россин Ӏилманчо В. И. Вернадскийс. Массо а Ӏилманчаша къобал деш дац.

 Хьажа кхин а 
 Геосфера

 Билгалдахарш 

 Литература 
 Броунов П. И. Курс физической географии, СПб., 1917.
 Григорьев А. А. Опыт аналитической характеристики состава и строения физико-географической оболочки земного шара, Л.—М., 1937.
 Григорьев А. А. Закономерности строения и развития географической среды: Избранные теоретические работы. М., 1966.
 Криволуцкий А. Е. Голубая планета. Земля среди планет. Географический аспект. — М.: Мысль, 1985. — 335 С.

 Хьажоргаш 

 Географическая оболочка на сайте География России.

*
*