Сенсорийн система

Сенсо́ран систе́ма — гуонахьара йа чоьхьара кхачонера модалаллин сигналаш кхегарех жоьпаллин йолу периферин а, центран а нервийн системин структураш цхьаьнатоьхна — С. 178—196. — С. 178—196. — С. 201—259.. Сенсоран система лаьтта нейронаш чекхйовлуьйту новкъахь а, коьртан хьен новкъахь а, кхаьчна сигналаш кечйаран жоьпаллера дакъойн а рецепторех. Уггаре дика йевза сенсоран система йу бӀаьрса, хазар, хаадалар, чам, хьожа йар. Сенсоран системин гӀоьнца физикин хьелаш  температура а, чам а, гӀовгӀа а, Ӏаткъам а хаадала таро йу.

Иштта сенсорийн системех олу анализаторш. «Анализатор» кхетам йукъабаьккхина россий физиолого И. П. Павловс. Анализаторш (сенсорийн системаш) — организман гуонахьара а, чоьхьара а хьелашха болу хааман анализ йен а, дӀало а система.


 Функцийн а, хӀоттаман а йукъара хьесапаш 
Сенсорийн системаш йекъало арахьарчарна а, чоьхьарчарна а; арахьарчеран хуьлу экстерорецепторш, чоьхьарчеран — интерорецепторш. Ма-дарра хьелашкахь организман гуттаренна бо комплексан Ӏаткъам, сенсорийн системаш болх бо гуттаренна цхьаьна уьйр йолуш. Муьлхха а психофизикин функци полисенсоран — С. 46—51. йу.

Сенсорийн системийн конструкцин коьрта хьесапаш ду:
 Дукха каналийн хьесап (системийн тешамалла айа Ӏалашонца дублировани)
 Хаамаш дӀабаларан дукха тӀегӀанийн хьесап
 Конвергенцин хьесап (цхьаьна нейронан чаккхеенгара геннийн йукъаметтигаш хуьлу хьалхарчу тӀегӀанан масех нейронца; Шеррингтонан ор)
 Дивергенцин хьесап (мультипликацин; алсама лакхарчу тӀегӀанан масех нейронца контакт)
 Йуханехьа уьйранийн хьесап (массо а тӀегӀанийн системийн бу хьала боьду а, охьабоьду а некъ; йуханехьа уьйранийн ду тормозан маьӀна сигнал кечйаран дакъа санна)
 Кортикализацин хьесап (керлачу чкъоьрехь гайтина йерриг сенсоран системаш; цигара схьа, чкъоьран функцеш дукха маьӀна долуш ду, абсолютан локализации йан а йац)
 Шина агӀонан симметрин хьесап (Цхьаьнца дустаран тӀегӀанехь ду)
 Структурин-функцийн корреляцийн хьесап (тайп-тайпана сенсорийн системин кортикализацин тайп-тайпана тӀега хуьлу)

 Реакцин хан 

Атта реакцин хан, сигнал схьайаьлла моментера хан леларан жоьпан йуьхигеа моменьера, дуьххьара лерина 1850 шарахь ГельмгольцаГельмгольц К. Скорость распространения нервного возбуждения. — : Политиздат, 1923. — 134 с.. Иза йозу, сигнална Ӏаткъам бен анализаторх, сигналан чӀогӀаллех а, адаман физикин а, психологин а хьелех. Дукха хьолехь иза хуьлу: серлонна 100—200, гӀовгӀанна 120—150, электрочкъоьран карзахдаккхарна 100—150 миллисекунда.Платонов К. К. Занимательная психология. — : Молодая гвардия, 1964. — 384 с.

 Хаамашна код хӀоттор 
Организман хьал санна карзахдаккхаралла— гуонахьара хьелех дуола таро хилар. Карзахдоккхург хила тарло муьлхха химин-физикин хьал хийцадалар. Нервийн системийн рецепторийн дакъалгаш таро ло карзахдоккхург хаайала, церан нервийн импульсашна трансформаци йан — С. 51—54. — С. 54—56 ..

Уггаре ладаме йу сенсорийн стимулийн тӀаьхьара йиъ амал:
 тайпа
 жигаралла (сенсорийн системийн лахара тӀегӀанийн белхаца билгалйоккху; лелайо S-кепара амал, аьлча а уггаре чӀогӀа нейронан импульсацин лестамийн хийцамаш хуьлу жигаралла саттаман йуккъера декъехь хийцарца, цуо таро ло лахара жигараллин сигналийн хийцамаш лаца — Веберан — Фехнеран закон)
 лаьтта меттиг (масала, гӀовгӀан хьостан локализаци хуьлу, гӀовгӀан тулгӀе хӀора лерганна тайп-тайпана хенахь йаран бахьнехь  (лахаралестаман сигналашна) йа лергашна йукъара жигараллица стимуляцин башхаллаш бахьнехь (лакхаралестаман сигналашна) — С. 366—448.; мухха хилчи а импульсаци, теоретикин шуьйра дивергенцега хьаьжна ца Ӏаш, дӀало билгалйаьккхина асанан хьесапца, цуо таро ло сигналан хьост билгалдаккха)
 йохалла.
«Билгалйаьккхина асанан хьесап доцуш» карзахдаккхаран иррадиацина доза туху латералан тормоз тийсаро (аьлча а карзахйаьхна рецепторша йа нейронаша сецайо лулара клеткаш, контраст а латтайеш).

 БӀаьрсинанан система 

БӀаьрсинан системо бӀаьрсинан функцеш кхочуш йо.

Декха дийнатийн бӀаьрсинан системин (бӀаьрсинан анализатор) йукъабоьду лахара анатомин кхолламаш:
 бӀаьрсинан периферин шала меже — бӀаьрг (шен серло хаало фоторецепторшца — гӀошмашца а, бӀаьрсинпардон колбочкашца);
 ЦНС нервийн структураш а, кхолламаш а: бӀаьрсинан нерваш, хиазма, баьрсинан тракт, бӀаьрсинан некъаш — II-гӀа туьтанан-хьенан ши нерв, бӀаьргашлелоран нерв — III-гӀа шиъ, блокан нерв — IV-гӀа шиъ, хьиэран синпха — VI-гӀа шиъ;

 Адаман сенсоран система 
Стимулан физикин энергин классификацица адаман хуьлу, оцу рецепторан адекватан йолу:

 Хеморецепторш — химин хӀуманийн Ӏаткъам хаало рецепторш. ХӀора иштта йолу рецептор йу белокан комплекс, цуьнан йукъаметтиг йу билгалчу хӀуманца, хуьйцу шен хьелаш, цуо йалайо организман чоьхьара реакцин каскад. Ишттачу рецепторшна йукъахь: синхаамийн меженийн рецепторш (хьожа йаран а чоман а рецепторш)  а, организман чоьхьаран хьелийн хӀоттам рецепторш (СадаӀаран йукъан кӀорамусталлин газан рецепторш, чоьхьара тӀуналлин рН рецепторш).
 Механорецепторш — механикин Ӏаткъаман йа кхечу деформацин реакци ло хьесийн   синхааман нервийн чаккхенаш. Ишттачу рецепторна йукъахь: Мейснеран догӀмаш, Меркелан догӀмаш, Руффинин догӀмаш, Пачинин догӀмаш, оьзгийн урчакхаш, Гольджин хьорзаман меженаш, вестибуляран аппаратан механорецепторш.
 Ноцицепторш — периферин лаза рецепторш. Ноцицепторийн жигара стимуляцис дукха хьолехь цатомехь хаадаларш хуьлу, цуо зулам дан тарло организманнаГлоссарий // Шиффман Х. Р. Ощущение и восприятие / Пер. с англ. З. Замчук. — 5-е изд. — : Питер, 2003. — 928 с. — (Мастера психологии). — ISBN 5-318-00373-7. — С. 790—833.  — С. 811. . Ноцицепторш лаьтта коьртачу хьолехь чкъоьрехь (чкъоьран ноцирецепторш) йа чоьхьара меженашкахь (висцералан ноцирецепторш). Миелинизаци йина хьесийн (А-тайпа) чаккхенашкахь цара дукха хьолехь реакци ца йо жигара механикин карзахдаларца бен; миелинизаци ца йинчу хьесийн чаккхенашкахь (С-тайпа'') реакции йан тарло тайп-тайпана карзахдаларшна (механикин, йовхонан, химин).

 Хьажа кхин а 
 Сенсоран хаамаш литтар
 Рецептийн аре
 Адаман сенсоран системийн амалш

 Комментареш 

 Билгалдахарш 

 Литература 



























 Flanagan, J.R., Lederman, S.J. Neurobiology: Feeling bumps and holes, News and Views, Nature, 2001 Jul. 26;412(6845):389-391.
 Hayward V, Astley OR, Cruz-Hernandez M, Grant D, Robles-De-La-Torre G. Haptic interfaces and devices. Sensor Review 24(1), pp. 16-29 (2004).


Категори:Нервийн система