Балташ

Ба́лташ (балтийн къаьмнаш) — балтийн меттанаш дуьйцу къаьмнийн тоба. СхьабогӀа Йуккъера а, Малхбалин а Европин шуьйрачу мехкашкахь борзанан бӀешарахь даьржина  тӀергийн кхийранан оьздангаллера«Latvijas padomju enciklopēdija». — Galvenā enciklopēdija redakcija, Rīga 1981. (630. lpp.)Raisa Deņisova «Baltu cilšu etniskās vēstures procesi m.ē. 1. gadu tūkstotī». — Latvijas PSR Zinātņu akadēmijas vēstis Nr.12(509), 1989 (20.-36. lpp.)Loze Ilze «Indoeiropieši Austrumbaltijā arheologa skatījumā». — Latvijas vēstures institūta žurnāls Nr3., 1997 (16.-29. lpp.)Сейбутис А. А. «Проблема этногенеза балтов и славян в свете палеогеографии». — Природа № 11, 1980 (с. 78-85). Деира латталелор а, Перунан дин аGrāvere Rita «Indoeiropiešu atstātās pēdas baltu tautu odontoloģijā». — Latvijas vēstures institūta žurnāls Nr3., 1994 (9.-34. lpp.)Vasks Andrejs «Baltu izcelsme un agrīnā vēsture — uzskatu plurālisms vai metodoloģijas krīze?» — Latvijas vēstures institūta žurnāls Nr1., 2000 (46.-67. lpp.). Таханлера балтийн къаьмнашна йукъабогӀу латышаш а, литвахойЭйдинтас А. и др. История Литвы. — Вильнюс, 2013. — С. 23.. Ший а къам ду малхбален-балтийн къаьмнаш олучех. Малхбален-балтийн къаьмнаш, царех бара, масала, пруссаш, хӀинцале дайна. Хьалха, Литван а, Латвин а хӀокху заманан мехкаш доцурш, балташ бехара Белоруссин, Польшин (Сувалки, къилба Пруссин), Россин (Калининградан область, цхьа дакъа Москохан, Калугин, Смоленскан, Брянскан, кхин а цхьацца гергахь лаьттачу областашкахь)Балты — БРЭ, Москва 2005. ISBN 5-85270-330-3 (том 2).

 Тептаршкахь хьахор 
Балтикин хӀордан къилба-малхбален агӀор дехп тайпанаш дуьххьара тептаршкахь хьахийна, Пифейн «Ӏапказах лаьцна» жайнахь (вайн эрал 325 шо хьалха). Цигахь цуо дуьйцу янтарь даккхар. Вайн эран 98 шарахь Свебан (Балтикин) хӀордан тӀехь, Германин малхбалехь деха эстийн () тайпанийн Ӏар-дахар гойту «Германхой схьабовларх а, Германи лаьтта меттигех а лаьцна» цӀе йолчу, руман историкан Публий Корнелий Тацитан жайнахь. Геродота хьахадо Донан лакхенашкахь Ийдалан а, Днепран а йукъахь деха будинаш олу къам. ТӀаьхьуо иайсигӀеран тайпанаш тайп-тайпана цӀерашца дуьйцу руман-остготийн историко Кассиодора (523 шо), готийн историко Урдана (552 шо), ингалссаксонийн новкъахочо Хедебюра Вульфстана (900 шо), къилбаседагерманин хрониста архиепископа Бременан Адама (1075 шо) шайн сочиненешкахь.

Балтикин хӀордан къилба-малхбален мехкашна гергахь даьхна шира тайпанийн хӀинцалера цӀераш, — балташ () а, балтийн меттанаш () а — Ӏилманан терминаш санна кховдийра 1845 шарахь немцойн мотт бевза Кёнигсбергера университетан профессоро Нессельман Георга (1811—1881), летто-литвахой терминан меттана. ЦӀе кхоьллина Mare Balticum (кӀайн хӀорд) аналогцаМария Гимбутас  — Центрполиграф, Москва 2004. ISBN 5-9524-1359-5.

 Охьаховшар 
Балтийн ареал йаьржира Вислин а, Нареван а майданашкара малхбузехь, Березинин, Сожан, Къилба Буган къилбехьа Ильмень Ӏоман майдане кхаччалцМанаков Андрей Геннадьевич, Ветров Сергей Вячеславович  — Псковский государственный университет 2008., Тверан областе кхаччалц къилбаседехьа. Малхбалехь балташ беха мохк бара таханлера Белоруссин Витебскан а, Могилевн а областаш, Россин Пскован, Смоленскан (тушемлинан оьздангалла), Брянскан, Курскан, Орелан областаш (колочинан оьздангалла). Кхин а исторехь йаздина ду малхбузен-балтийн тайпанаш голядь Окан лакхенашкахь, Калугин, Орелан, Тулин, Москохан областашкахь дахар (Москохэркан гӀаланийн оьздангалла).

I эзаршеран чаккхенгара дуьйна болабелира балтех славянаш баран болх. Йозанан тешаллаш ду XVI бӀешеран йуьххьехь таханлера Белоруссин малхбузен декъера цхьацца бахархоша  малхбузен-балтийн меттанаш дуьйцуш хиларан. II эзаршеран йуккъехь, Тевтонийн ордено (пруссаш) дӀалаьцна мехкашкахь беха малхбузен балтех, жигара германхой бан болийра.

 Бекъабалар 
Вайн эрал хьалхара IV—III бешерашкахь къаста буьйлабелира малхбузен а (пруссаш, курши, галиндаш, ятвягаш, голядь, полексянаш), малхбален (земгалаш, селаш, латгалаш, жемайташ, литва) а балташ, цу тӀе этногенезан масех концепции йу, царех цхьаьнца малхбузен балташ ятвягаш белорусийн дайх цхьаъ бу, ткъа голядь (галиндаш) — Йуккъера Россин дайх цхьаъ бу. Малхбузен балтийн дакъа — пруссаш, ятвягаш — полякийн дайх цхьаъ бу; малхбален балташ литвахой — шеш литваш (аукштайташ а, жемайташ а) а, кӀеззиг курши, скаловаш, надроваш, ятвягаш (дайнаваш а, судуваш), къилба земгалаш, къилба селаш — литвахойн дай бу, ткъа латгалаш, къилбаседа курши, къилбаседа земгалаш, къилбаседа селаш, угрофиннийн тайпа ливаш латышийн дай бу. VI—VIII бӀешарахь бекъало литвахойн этногенезехь дакъа лаьцна малхбален балташ, цхьаьна агӀор, таханлера латышийн дай хилла, вукха агӀор.

Балтийн тайпанийн дакъа хӀаллакдира немцойн къонахойн орденан экспанси йолуш (германин тӀемлойн  сийлалла— Пруссин цӀе кхечира немцоша  хӀаллакдина а, ассимиляци йина а балтийн къомах пруссех), цхьаьна декъана ассимиляци хилира XVI бӀешеран чаккхенгахь — XVII бӀешеран йуккъехь йа дӀаийра хӀокху замананкъаьмнийн  этногенез йолуш (масала, ятвягаш полякийн этногенезехь).

 Билгалдахарш 

 Литература 
 Балты — БРЭ, Москва 2005. (том 2) ISBN 5-85270-330-3
 Валентин Васильевич Седов «Славяне Верхнего Поднепровья и Подвинья». — Наука, Москва 1970.
 Раиса Яковлевна Денисова «Антропология древних балтов» — Zinātne, Rīga 1975.
 Валентин Васильевич Седов «IV конференция по этногенезу и этнической истории балтов (Паланга, 1991)». — Российская археология № 1, 1993.
 Marija Gimbutiene «Balti aizvēsturiskajos laikos». — Zinātne, Rīga 1994. ISBN 5-7966-0966-1
 V. V. Sedovs «Balti senatnē». — Latvijas Vēstures institūta apgāds, Rīga 2004. ISBN 9984-601-43-9
 Māris Linde «Balti pirms kristietības ievešanas». — LiePa, Liepāja 2009. ISBN 9984-821-76-5
 Lothar Kilian «Mittelrußland Urheimat der Balten?» — Selbstverl., Speyer 1988.
 Endre Bojtár «Foreword To The Past. A Cultural History of the Baltic People». — Central European University Press, Budapest 1999. ISBN 0-585-45765-4
 Marija Gimbutas «The Balts». — Frederick A. Praeger, New York 1963.

 Хьажоргаш 

 http://www.karger.com/Article/Abstract/22864
 Eugenijus Jovaisa, Aisciai: Kilme


Категори:ХӀинди-европин къаьмнаш
Категори:Европин къаьмнаш