Антарктикин талламийн турпала бӀешо

Анта́рктикин та́лламийн ту́рпала бӀе́шо () — ингалматтера историографехь,  XIX бӀешеран чаккхенгахь а, XIX бӀешеран хьалхара иттаннаш шерашкахь а Антарктикин регионе кечйина цхьа могӀа, коьрта транспорт меттана дужу жӀаьлеш лелийна, экспедицеш билгалйаха тӀеэцна термин. Церан коьрта Ӏалашо йара географин Къилба полюсе кхачар, ца йевзачу материкан чоьхьара кӀошташ а, бердаш а мехкашна бекъар, цуьнан физикин, климатан, геологин хьал Ӏамор. Амма, изза Ӏалашо йолу, цхьацца экспедицеш, антарктикин бердашка а ца кхечира.

1897—1922 шерийн муьрехь Антарктика хилира дуьненайукъара тидамехь: ткъе пхеа шарахь йира бархӀ махко кечйина 16 экспедици, царна йукъахь йара Бельги а, Япони а йара, XX бӀешарахь коьрта полюсийн пачхьалкхаш йоцушехьBarczewski, Р. 19. (С. Барщевски насчитывала 14 экспедиций, рассматривая только исследователей, высаживавшихся на Ледяном континенте). Ажиотажан бахьнехь лаьцна Черри-Гаррард Эпслис иштта йаздора:

ХӀаваэхь хьийзаш ойла йара, материк чӀогӀа йоккха йу, цуо коьрта Ӏаткъам бан тарло йерриг Къилба эхигехь хенан-хӀоттам хуьйцуш. <…> Къилба магнитан полюсан гуонахьара кӀошт комаьрша аре йу эксперименташ йан а, тидамаш дан а. Оцу латтан историн… къийса йиш йоцуш дерриг дуьненан геологин историн интерес йу, ткъа латта кхолладалар Ӏамор а, шен амалш йовзар а физикин географин говзанчин гойту дуьненан муьлххачу регионехьчул алсама — Антарктикехь иза хӀора денна, хӀора сахьтехь тидам бан йиш йолуш ву…

КӀезиг роль ца ловзийра йаккхий пачхьалкхийн къоман догдоккхалло а: Дуьненара коьрта географин объектех 1900 шарахь къарйанзайисинера Къилбаседа а, Къилба а полюсаш.

«Турпала бӀешеран» экспедицеш лелайора XIX  бӀешеран технологеш: команда дӀакхачо дечиган гатанан-Ӏаьнаран жимачу тоннажан кеманаш, шен тӀехула лела дуьйжина жӀаьлеш, европахойн хьашташна кечдина цхьацца эскимосийн дийна биса лело хьуьнарш. Ресурсаш а, гӀирс а кӀезиг хиларна, хӀора экспедицин кхиамаш оцу хьелашкахь бозура транспортан стратегех а, куьйгалхойн логистикийн хьуьнарех ойла йина хиларх. ХӀора экспедици чекхйолура экстремалан хьелашкахула, дуьненца цхьа зӀе йоцуш, декъахошна шайн йерриг интеллектуалан а, физикин а ницкъаш дайар тӀедуьллуш. ЖамӀехь, Къилба полюс къарйеш велира 19 стаг.

«Турпала бӀешеран» коьрта жамӀаш хилира Антарктикин материк комплексехь таллар, къилба географин а, магнитан а полюсашка кхачар, материкан бердийн хьалхара карта хӀоттор, географин, климатологин, биологин комплексан хаамийн йоккха база кхоллар, материк кхин дӀа а таханлера гӀирсашца Ӏамо.

 Экспедицийн исписка: 1897—1922 

 Хьалха хаийтар 
Хууш хила деза, «Доца сурт хӀоттор» декъехь хӀиттийна хаамаш, уггаре кӀезиг хьакхало йагарйинчу экспедицеша бинчу Ӏилманан белхан жамӀех а, Ӏилманан тайп-тайпана отраслашка диллинчу декъех а. Оцуннах хаамаш хила беза цуьнца богӀу йаззамашкахь.

Испискехь бац киташдойучеран некъаш, ткъа кхин а масех шуьйрачу публикина кӀезиг йевза экспедицеш, цхьацца бахьнашца чекх ца йаьхна.

 Исписка 
  Пачхьалкх ЦӀе Экспедицин кема Экспедицин корта Доцца сурт хӀоттор 1897—1899    Бельгин антарктикин экспедици 100x100px«Бельжика»  100x100pxАдриен де Жерлаш  Беллинсгаузенан хӀорд чохь цабевлла дрейф йина Къилба полюсан гуонехь Ӏа даьккхина дуьххьарлера экспедици. Дуьххьара Антарктикехь йина астрономин а, метеорологин а талламийн йуьззина шеран цикл. Кхаьчна 71°30’ къилба шоралле. Карийна Жерлашан хидоькъе.1898—1900    «Къилба ЖӀар» тӀера экспедици 100x100px «Къилба ЖӀар»  100x100px Карстен Борхгревинк  Антарктикин материк (Адэр мара) тӀаьхь Ӏа даьккхина дуьххьарлера экспедици. Дуьххьара Россан шельфан ша тӀе хьалайаьлла экспедици. Кхаьчна 78° 30' къилба шоралле, нисса лаьрра оцу хенахь Къилба магнитан полюс латтаран хьал.  Preston, P. 141901—1904    Британин антарктикин экспедици (1901—1904)  100x100px«Дискавери»   100x100pxРоберт Скотт  Дуьххьара Викторин Латта тӀе воссар, Полюсан акъарин йисташка кхачар. 82° 11’ къилба шоралле кхачар. Россан гӀ. тӀехь база йина дуьххьарлера экспедици Preston, P. 57-79Crane, P. 253 (map); P. 294-95 (maps)Fiennes, P. 891901—1903    Германин антарктикин экспедици (1901—1903)  100x100px  «Гаусс»  100x100pxЭрих фон Дригальский  Малхбален Антарктидехь болх бина дуьххьарлера экспедицех цхьаъ. Карийна Вильгельм II Латта. Экспедици дрейфан шеш йукъа а йахана билгалйаьккхина программа кхочуш ца йина. Crane, P. 3071901—1904    Шведийн антарктикин экспедици  «Антарктика»  100x100pxОтто Норденшельд  Экспедицис болх бира Грейаман Лаьттан малхбален бердашца. Экспедицин кема шеш Ӏевдина дохийра, команда кӀелхьара йаьккхира Аргентинин гӀоьнца. Barczewski, P. 901902—1904    Шотландин къоман антарктикин экспедици  100x100px«Скотия»  100x100pxУильям Спирс Брюс  Къилба Оркнейн гӀайренаш тӀехь йиллина гуттаренна метеостанци. Уэдделлан хӀорд чохь кхаьчна 74° 01' къилба шоралле. Speak, P. 82-951903—1905      «Франци»  100x100pxЖан-Батист Шарко  Йуьхьанца Норденшельдан гӀоьнна операцина кечйинера. Болх бира Грейаман Латта тӀаьхь.  P. 135—139(Francais voyage)1907—1909    Шеклтонан хьалхара экспедици  100x100px«Нимрод»  100x100pxЭрнест Шеклтон  Шеклтонан хьалхара ша йен экспедици. Лаьттира Россан гӀайрен тӀаьхь. ДӀабиллира Бирдморан шалам, Полюсан акъари тӀе хьалабевлла. Кхаьчна 88° 23' къилба шоралле, Къилба полюсе кхача 180 км йисна, йуха берза бийзира йуург ца тоьина.Riffenburgh, P. 309-12 (summary of achievements)1908—1910      «Пуркуа Па — IV»  100x100pxЖан-Батист Шарко  Экспедицис Беллинсгаузенан хӀорд тӀехь долийна белхаш кхин дӀадаьхьира. ДӀайиллира Маргерит айма, Шаркон а, Ренон а гӀайренаш, Микельсенан айма, Ротшильдан гӀайре. (Pourquoispas? voyage)1910—1912    Японин антарктикин экспедици  100x100px«Кайнан-мару»  100x100pxСирасэ Нобу  Дуьххьарлера Европера йоцу антарктикин экспедици. Теллина Эдуард VII Латта, дӀайиллина Россан шельфан шаломан бердашкара Кайнан бухта. ЖӀаьлеш доьжна кхаьчна 80° 05’ къилба шоралле. 1910—1912    Норвегин антарктикин экспедици (1910—1912)  100x100px«Фрам»  100x100pxРуаль Амундсен  Экспедицин «Фрамхейм» база йиллира Китийн бухтин баьрдашца. ДӀабиллира Хейберг Акселан шалам, цунна тӀехула салазан команда хьалайелира Полюсан акъари тӀе, 1911 шеран  14 декабрехь аьттонца кхечира Къилба полюсе. Amundsen, Vol I P. 184-95; Vol II, P. 120—1341910—1913    «Терра Нова» экспедици  100x100px«Терра Нова»  100x100pxРоберт Скотт  База лаьттара Россан гӀайрен тӀаьхь. 1912 шеран 17 январехь пхеа стегах лаьтта Скоттан команда кхечира Къилба полюсе, Амундсенал 33 де тӀаьхьа, йуха богӀуш берриш белира. Scott’s Last Expedition Vol I P. 543-46, P. 580-95Preston, P. 184—2051911—1912    ШолгӀа германин антарктикин экспедици  100x100px «Дойчланд»  100x100pxВильгельм Фильхнер  Экспедицин Ӏалашо йара Къилба полюсе кхачар, уггаре материк готта йолчохь цунна тӀехула чекхбовлар. Уэдделлан хӀорд тӀехь хала шенан хьал хиларна, кхача аьтту белира 77° 45’ къилба шоралле, тӀаьхьа йогӀучу планехь йоцучу дрейфаца. ДӀайиллина Фазелан айма, Луитпольдан берд, Фильхнеран шельфан шалам. 1911—1914    Австралин антарктикин экспедици  100x100px«Аврора»  100x100pxДуглас Моусон  Теллина карташ хӀиттийна Антарктидийн бердийн шуьйра кӀоштийн, Адэр мерера дуьйна. Mills, S. 129 ff. 1914—1917    Империн трансантарктикин экспедици  100x100px«Эндьюранс»100x100px«Аврора»  100x100pxЭрнест Шеклтон 100x100pxЭнеас Макинтош  Экспедицин Ӏалашо йара Фильхнеран маршрутаца йерриг Антарктидех чекхбовла. Экспедици лаьттара шина тобанах: Шеклтонан, «Эндьюранс» кеманахь, Макинтошан «Аврора» кеманахь. Хала шенан хьелаша таро ца йира хӀоттийначу планаца чекхйаккха. Макинтош а, цуьнан ши новкъахо а велира. Shackleton, P. 63-85Alexander, P. 143-53 Tyler-Lewis, P. 193—1971921—1922      100x100px«Квест»  100x100pxЭрнест Шеклтон  Экспедицин Ӏалашо йара Уэдделлан хӀордаца долу бердаш таллар]]. Коьрта талламаш буьйлабалале велира Шеклтон. Хала шенан хьелаша йохийра экспедицин программа. 

 «Турпала бӀешеран» экспедицешкахь белларш 
ЭкспедициЦӀеГражданаллаКхелхина терахьКхелхина меттигКхалхаран бахьнаБельгин антарктикин экспедициКарл Август ВинкеНорвегиКъилба Ӏапказ Грейаман латтан гергахь Хи чу воьжна С. 39. Данко ЭмильБельгиБеллинсгаузенан хӀордДог гӀелделла«Къилба ЖӀаран» тӀера экспедициХансон НиколайНорвегиАдэр мара, Антарктидайоьхьийн ун («First Burial on the Continent» section)Британин антарктикин экспедици (1901—1904)Чарльз БоннерЙоккха БританиЛиттелтон, Керла ЗеландиМачтин топ тӀера чувоьжнаCrane, P. 137—38Crane, P. 165—66Джордж ВинсЙоккха БританиРоссан гӀайре, АнтарктидаШен Ӏинах хӀорд чувоьжнаШотландин къоман антарктикин экспедициАллан РэмсиЙоккха БританиКъилба Оркнейн гӀайренашДог гӀелделлаSpeak, P. 88—89«Терра Нова» экспедициЭдгар ЭвансЙоккха БританиБирдморан шалам, АнтарктидаКоьртан туьтан-хьен чов йина, хӀума ца йууш ваӀавеллаScott, P. 572—73Scott, P. 592Preston, P. 203—05Huxley, P. 345—46Huxley, P. 389Оутс ЛоуренсЙоккха Британи1912 шеран 17 март Россан шельфан шалам, АнтарктидаШа шена тоьхна велла, шенан буране а вахана. Бала хьоьгуш вара гангреницаРоберт СкоттЙоккха Британи1912 шеран 29 март Россан шельфан шалам, АнтарктидаГӀелвеллаЭдвард УилсонЙоккха БританиРоссан шельфан шалам, АнтарктидаГӀелвеллаГенри БауэрсЙоккха БританиРоссан шельфан шалам, АнтарктидаГӀелвеллаРоберт БриссенденЙоккха БританиАдмиралти айма, Керла ЗеландиХин буха ваханаГерманин шолгӀа антарктикин экспедициРихард ФазельГерманиУэдделлан хӀордЧӀурамцамгар P. 454 P. 252Австралин антарктикин экспедициБельграв НиннисЙоккха БританиГеорг V латта, АнтарктидаШен Ӏинчу вожарКсавьер МерцШвейцариГеорг V латта, АнтарктидаХетарехь, А витаминан гипервитаминоз Империн трансантарктикин экспедициАрнольд Спенсер-СмитЙоккха БританиРоссан шельфан шалам, АнтарктидаЦинга, ГӀелвеллаTyler-Lewis, P. 191Tyler-Lewis, P. 196—97; P. 240Энеас МакинтошЙоккха БританиРоссан гӀайре, АнтарктидаХетарехь, шен буха вахнаВиктор ХейвардЙоккха БританиРоссан гӀайре, АнтарктидаХетарехь, шен буха вахна Шеклтонан — Роуэттан экспедициЭрнест ШеклтонЙоккха БританиГрютвикен, Къилба ГеоргиКоронаран тромбозAlexander, P. 192—93

Экспедицешкахь хилла физикин а, психикин а чевнин тӀаьхьалонаш бахьнехь цӀа бирзинчул тӀаьхьа дукха хан йалале велла виъ стаг:
 Харлув Кловстадт, «Къилба ЖӀар» тӀехь хилла экспедицин лор велла 1900 шарахь, бахьна хууш дац.
 Йорген Петерсен, «Къилба ЖӀар» тӀера хьалхара гӀоьнча, велла 1900 шарахь Австрале цӀа вогӀуш новкъахь.
 Бертрам Эрмитедж, «Нимрод» тӀера экспедицин декъахо, ша шена тоьхна 1910 шеран 12 мартехьRiffenburgh, p. 304.
 Юхансен Фредерик Ялмар, Амундсенан экспедицин каюр, ша шена тоьхна 1913 шеран 9 январехь.

 Хьажа кхин а 
 Полюсан экспедицеш
 Антарктида мехкашка йекъар

 Билгалдахарш 

 Литература 

























 Хьажоргаш 

























Категори:Испискаш:Антарктида