Инкийн импери

И́нкийн импе́ри (, , Тауантинсу́йу) — XI—XVI бӀешерашкара Къилба Америкера майданца а, бахархойн барамца а уггаре йоккха индахойн хьалхараклассийн пачхьалкх. ХӀинцалера Колумбера Пасто тӀера Чилера Мауле эрк тӀекхаччалц болу мохк дӀалоцура. Империн йукъахь бара хӀинцалера Перун, Боливин, Эквадоран (чекх ца валало сельва йаьлла, малхбален аренан кӀошташ йоцург) берриг мехкаш, Чилин, Аргентинин, Колумбин дакъош. 1525 шарахь дуьххьара Инкийн империн чувахана европахо хилла португалхо Гарсия Алежу. 1533 шарахь испанхойн конкистадораша карадерзийра империн доккхаха долу дакъа, ткъа 1572 шарахь инкийн пачхьалкх йоьхна. Гипотеза йу, тӀеххьара инкаш охьахевшина маьрша гӀала (мохк) Пайтити йу аьлла (XVIII бӀешеран йуккъе йа чеккхенга кхочуш).

Археологин талламаша гойту, баккхий бараман кхиамаш когаметта йитина инкашна хьалхарчу цивилизацеша, кхин а лулара куьйгакӀела далийна къаьмнаша а. Къилба Америкехь инкаш историн арене бовлучу хенахь йара цхьа могӀа цивилизацеш: Моче (мочика оьздангалла, йевза бесара кхийранца а, ирригацин системашца а), Уари (и пачхьалкх Инкийн империн куц хилла, амма бахархоша буьйцура, схьагарехь, кхин мотт — аймара), Чиму (йукъ — Чан-Чан гӀала, тера кхийра а, архитектура а), Наска (гӀарабевлла, Наска асанаш йарца, кхин а лаьттан бухахула хи далоран системашца, кхийранца), Пукина (Титикака Ӏоман малхбалехьара 40 эзар вахархо веха Тиауанако гӀалин цивилизаци), Чачапояс («Мархийн тӀемлой», бевза шайн буьрса Куэлап гӀопаца, цунах кхин а олу къилбаседин «Мачу-Пикчу»).


 Империн цӀе 
Кечуа меттара мехкан цӀе, Тауантинсуйу, гочдан мегара ду йиъ цхьаьнатоьхна провинци (— «йеа хӀуманан тоба» ( «диъ» суффиксца , билгалдоккху «цхьаьна»);  — «мохк», «область» йа «провинци»). Кечуан лингвисто Деметрио Тупак Юпанкис ма-гайттара: « — „дерриг чудоьллина“, „дерриг, дийна цхьаъ дийриг“. Иштта цӀе йоьзна, мохк йеа провинцина бекъа луш болун дела: Кунтинсуйу (), Кольясуйу (), Антисуйу (), Чинчасуйу (). Цул сов, Кускора () йеа агӀо араболура биъ некъ, хӀоранна а цӀе йара иза боьдучу провинцин санна.

 Истори 
 Хронологи 
 1200 гергга — Манко Капакан урхалла (), Куско йиллар.
 1240 гергга — Синчи Рокин урхалла ().
 1260 гергга — Льоке Юпанкин урхалла ().
 1290 гергга — Майта Капакан урхалла ().
 1320 гергга — Капак Юпанкин урхалла  ().
 1350 гергга — Инка Рокин урхалла ().
 1380 гергга — Яуар Уакакан урхалла ().
 1410 гергга — Виракоча Инкин урхалла ().
 1438—1471 — Пачакутек Юпанкин (Пачакутин) урхалла  ().
 1471—1493 — Тупак Инка Юпанкин урхалла ().
 1492 — Колумба Америка дӀайеллар.
 1493—1527 — Уайна Капакан урхалла ().
 1513 — Васко Нуньес де Бальбоас дӀабоьллу «Къилбин хӀорд» (Тийна Ӏапказ).
 1515 — конкистадоран Васко Нуньеса де Бальбоан тобано керла дӀадиллинчу латтанашна «Перу» цӀе ло. Уайна Капакан дуьххьарлера хаамаш богӀу кӀайчу адамех.
 1522 — Паскуаль де Андагоя Инкийн империн чуваха гӀортар.
 1527—1532 — Уаскаран урхалла ().
 1526—1528 — 1526 шарахь Писарро Альмагроца а, Бартоломе Руисца а новкъа ваьлла, Тумбесе вахана, йухабирзина Панаме. Гражданийн тӀом болабалале Атауальпина 1528 шарахь бевзина европахой, цунна тӀевалийнера Тумбесан гергахь мехкан таллам бан витина Писаррон ши стаг — Родриго Санчес а, Хуан Мартин а. 4 дийнахь уьш Кито кхачабе аьлла омар делира, цул тӀаьхьа уьш гӀурбанна байира Тикси Виракоча Пачакамакун тӀийра Ломас атагӀехьCabello Valboa, Miguel. Miscelánea antártica. Una historia del Perú antiguo. — Lima: Universidad nacional mayor de San Marcos. UNMSM, Instituto de etnología, 1951. — p. 422—423.. Испанхойх «виракоча» алар оцу дела ву бохучунна иза гӀурбана виер хила тарло.
 1528 — законехь 1аршан когаметта хила везачу Уаскаран а, цуьнан вешин Атауальпин () агӀончашна йукъара гражданийн тӀом.
 1532—1533 — Атауальпин урхалла.
 1532 шеран 13 май — Франсиско Писарро кеманахь тӀекхочу Тумпис гӀалин, испанхой чубаха буьйлало Тауантинсуйу.
 1532 шеран 16 ноябрь — Кахамаркера тӀом, оцу тӀамехь Писаррон 168 стаг волу тобано вийна 5 эзар сов герз доцу инка. Атауальпа йийсар вина.
 1533 шеран 18 июнь  — Атауальпа мехах схьаэцар. Дуьненан исторехь и хазна лору уггаре йоккха тӀеман хӀонс.
 1533 шеран 20 йа 27 июль  — Кахамаркехь конкистадораша йийсар вина Атауальпин виерца кхел йина.
 1534 — Куско конкистадораша схьайаккхар.
 1535 — Писарро Франсискос йуьллу Эвлайаийн гӀала (Лима). Инкийн импери схьайаьккхина, испанхоша Ӏарш тӀе хааво Тауантинсуйу Манко Инка Юпанки (). Манко Инка Юпанкис гӀаттам бо испанхошна дуьхьала Вилькабамбехь.
 1543 — Перу вице-паччахьалла кхайкхийна, цуо цхьаьнатоьхна йерриг аьлча санна Къилба Америка, Бразили йоцург.
 1544 — Манко Инка Юпанкин валар.
 1544—1561 — Сайри Тупакан () Вилькабамбера () урхалла.
 1561—1570 — Титу Куси Юпанкин () Вилькабамбера урхалла.
 1569 — Титу Куси Юпанкис керсталла тӀеоьцу, бакъо ло Вилькабамбин махкахь дин даржо.
 1570 — Тупак Амару I () Вилькабамбехь урхалча хуьлу.
 1572 — испанхоша Вилькабамбехь индахойн пачхьалкхах дисинарг хӀаллака до.
 1609 — Лиссабонехь арайовлу Инки Гарсиласо де ла Вегин «бакъ йолу комментареш».
 1780—1782 — Тупак Амару II (Хосе Габриэль Кондорканка) коьртехь волу индахойн гӀаттам.

 Импери кхоллайалар а, кхиар а 
Андийн областехь а, цуьнца йолу бердйист а вайн эрал хьалхара 1 эз. — вайн эрин 1 эз. шарахь кхоллайелира кхиина йаьлла латта лелон цивилизацеш: Чавин, Паракас, Наска, Мочика, Тиауанако, кхин а. XII бӀешарахь Титикака Ӏоман бердаш тӀехь гучуйдолу къам, цуьнан куьйгаллехь ву Инка — лакхара урхалча. Иза кхелха керла коьртачу шахьре — Куско, шен Ӏаткъам баржабо боккхачу махкахь (Л. Е. Гринина гайтарехь, XV бӀешеран шолгӀачу декъехь дерриг 30 шарахь Инкийн пачхьалкхан майда бӀенашкахь совйаьллаРаннее государство, его альтернативы и аналоги. Волгоград, 2006. С. 134.), XV—XVI бӀешерашкахь цуо дӀалоцура хӀокху заманан Эквадоран, Перун, Боливин, [[Чили]н], кхи а Колумбин а, Аргентинин а кегийра кӀошташ. 

Пачхьалкх кхоллар тӀейаздо туьйра хиллачу Инкина Манко КапаканаСьеса де Леон, Педро. Хроника Перу. Часть Вторая: Владычество Инков. Главы VI—VIII, цуо йиллина коьрта гӀала — КускоPedro Sarmiento de Gamboa. Historia de los Incas. Madrid 2007, стр. 54-64, 3416 метр хӀордан тӀегӀанал лакхахь, шина ламанан дукъан йуккъера кӀорга Ӏин чохь.

Кхоьллинчул тӀаьхьа мохк гуттаренна шорлорабашха шорлора, Инка Яуар Уакакас имперехь гуттаренна эскар дича. Даккхий мехкаш даьхна Инка Пачакутис. Цуо кхоьллина хила ма-йеззара импери, ткъа цул хьалха инкаш индахойн дуккха а тайпанех цхьаъ бен дацара, ткъа Куско — кхечарех терра гӀала бен йацара. Инкашна куьйгакӀелара дукхаха долу латтанаш даьхнера Пачакутис а, цуьнан кӀанта Тупак Инка Юпанкис. Мехкан жима дакъа тӀетоьхна цхьатталгӀачу Инкаса — Уайна Капака. Урхалчаш Уаскар а, Атауальпа а Уайна Капакан кӀентий бара. Иза веллачул тӀаьхьа цара болийра массо а хӀиттийна шайна йукъара тӀом. Испанхой баьхкинчу хенахь тӀемехь толамхо хилира Атауальпа. Амма цуо дукха ца лелийра шен толаман стоьмаш, хӀунда аьлча вожийна вийра испанхоша, цара чаккхенца хӀаллакйира инкийн импери.

 Духар 

 Билгалдахарш 

 Охьадалораш 

 Литература 

 Жайнаш 





 Тюрин Е.А., Зубарев В.Г., Бутовский А.Ю., «История древней Центральной и Южной Америки»  

 Йаззамаш 
















 Хьажа кхин а 
 Инкех лаьцна литературин хьалхара хьосташ


 Хьажоргаш 

 Юрий Берёзкин: «Инки: государство и цивилизация»

 Башилов, Владимир. «Древние цивилизации Перу и Боливии»
 Джеффри Бушнелл, «Перу. От ранних охотников до империи инков»
 Галич, Мануэль. «История доколумбовых цивилизаций»
 Ионина Н. А. «Города инков»
 Кузьмищев В. А. «Царство сынов Солнца», изд-во Молодая Гвардия, серия «Эврика», 1982 год.
 Стингл, Милослав. «Индейцы без томагавков», «Поклоняющиеся звездам»
 Уилкинс Г. «Затерянные города Южной Америки»
 Хемминг, Джон. Завоевание империи инков
 Энциклопедия «Исчезнувшие цивилизации» «Инки: владыки золота и наследники славы»
 Сайт «Мир инков»
 Культуры Южной Америки
 Энциклопедия Кругосвет: Инки 
 Новые 7 чудес света. Мачу-Пикчу. Перу — интерактивная карта.



*
Категори:Къилба Америкин историн пачхьалкхаш
Категори:Перун истори
Категори:Боливин истори
Категори:Эквадоран истори
Категори:Йуккъера бӀешераш
Категори:Аргентинин исторера пачхьалкхаш