Ӏаламан зона

Ӏаламан зо́на ( — «аса»), физикин-географин зона — Дуьненан географин чкъоьран а, географин асанан а дакъа, цуьнан хуьлу амалера Ӏаламан компоненташ а, хьесапаш а. Уьш — климат, рельеф, гидрологин а, геохимин а хьелаш, кхин а латташ, ораматаш, дийнаташ. Климатан хьелаш (температура, тӀуналла, уьш хийцадаларан циклалла) билгалйоху факторш йу.

Ӏаламан зонашна цӀе тиллина цигахь долчу ораматийн тайпанашца — церан уггаре къегина географин башхаллашца. Зонаш законашка терра хийцало экватор тӀера полюсашка кхаччалц, Ӏапказашна тӀера континенташна кӀорге. Ӏаламан зонаш — Физикин-географин кӀошташйаран цхьа тӀегӀа йу.

 Истори 
Тайп-тайпана Ӏаламан зонаш Ӏамор долийра натуралисто а, новкъахочо а А. Гумбольдта 1807 шарахьГумбольдт А. Эссе о географии растений. 1807..

Ӏаламан зонех лаьцна Ӏилма кечдина В. В. Докучаевс 1899 шарахьуДокучаев В. В. К учению о зонах природы: Горизонтальные и вертикальные почвенные зоны. СПб.: тип. СПб. градоначальства, 1899. 28 с.

 Карташ 
Ӏаламан зонаш гайтина латта тӀехь а, Ӏапказ тӀехь а, Ӏапказ тӀехь дика ца къастало. Цхьацца тайпана ландшафташца зонин чохь къаьста физикин-географин бухара зонаш.

Дукхаха йолу Ӏаламан зонийн цӀераш ламаста тохку ландшафтан ладаме башхаллаш гойту алсама долчу ораматийн тайпанех, (масала, хьаннийн зонаш, бай-аренан зонаш, саваннийн зонаш).

Ӏаламан зонаш дукха хьолехь озийна хуьлу шораллин йа субшораллин агӀора (масала, Евразехь). Амма, коьртаниг орографин Ӏаткъамца, церан дахдалар хийцало меридианан йа субмеридианан агӀора (масала, АЦШ а, Канадера а Тархийн лаьмнийн кӀажошкара бараман асанера бай-аренан зонин субмеридианан хьал). Лаьмнашкахь локхаллин асаналла хилар гойту Ӏаламан зонийн тайпана йолу локхаллин асанаша.

 Латтан тӀехулара йолу Ӏаламан зонийн карта 
Билламан билгалонаш

 Хьажа кхин а 
 Биом
 Локхаллин зоналалла
 Интразоналан ораматаш
 Азоналалла

 Хьажоргаш 
 [human_ecology.academic.ru/1671/Ӏаламан_зона Ӏаламан зона] Экология человека. Понятийно-терминологический словарь. Б. Б. Прохоров. — Ростов-на-Дону. 2005

 Билгалдахарш 


Категори:Биогеографин кІошташйар