Коьрта динаш лелочеран барам

Дуьнен дукхаха болу бахархой динехь бу, иза йа важа кепара дин леладо.

Дуьненан уггаре доккха (тӀаьхьахӀиттинчеран барамца) дин ду керсталла; XX бӀешеран дохаллехь Дуьненан берриг бахархошна йукъара керстачеран дакъа ца хийцаделча санна ду, лаьтта 33 %. ШолгӀа дуьненан дин лору ислам (23 % дуьненан бахархой). Тешаш боцучеран барам, (царна йукъахь агностикаш, атеисташ, кхин берш а) дикка къовсаме бу, тайп-тайпана талламчаша мах хадабо планетин бахархойх 11—16 %. Дуьненан бахархойх кӀезиг дакъа дац хӀиндуистийн (14—15 %), буддистийн (7 %), ламаста динийн агӀончийн.

 Дин лелориш 2010 шарахь 
600px|left|10 млн сов стаг йукъахь волу дин долу а, дин доцу а тобанаш, 2010 шо, млн. ст. (Дж. Мелтон. «Дуьненан динаш» жайнин хаамашца)

Лахахь хӀоттийна таблицехь, коьрта динийн векалийн барамех лаьцна хаамаш. Балийна 2010 шеран хаамаш, схьаэцна кхаа хьостера — Дж. Мелтонан «Дуьненан динаш» энциклопедера, «Британника» энциклопедера, америкин талламан Pew Research Center (PRC) центран чоьтера.

 № Дин «Дуьненан динаш» «Британника» PRC  1Керстанаш 2 292 454 000 33,2 % 2 280 616 000 33,0 % 2 173 180 000 31,5 % 2Бусалбанаш 1 549 444 000 22,4 % 1 553 189 000 22,5 % 1 598 510 000 23,2 % 3 ХӀиндуисташ 948 507 000 13,7 % 942 871 000 13,6 % 1 033 080 000 15,0 % 4 Агностикаш 639 852 000 9,3 % 659 781 000 9,6 % 1 126 500 000 16,3 % 5 Буддисташ 468 736 000 6,8 % 462 625 000 6,7 % 487 540 000 7,1 % 6 Цийн дин 458 316 000 6,6 % 454 404 000 6,6 % 405 120 000 5,9 % 7 Халкъан дин 261 429 000 3,8 % 269 723 000 3,9 % 8 Атеисташ 138 532 000 2,0 % 137 564 000 2,0 % хьажа «ца тешарш» 9 Керла динаш 64 443 000 0,9 % 63 684 000 0,9 % хьажа «кхин» 10 Сикхаш 24 591 000 0,4 % 23 738 000 0,3 % ‘‘хьажа «кхин»|-
| 11
| ЙахӀудеш
| align="right" | 14 641 000
| align="right" | 0,2 %
| align="right" | 14 824 000
| align="right" | 0,2 %
| align="right" | 13 850 000
| align="right" | 0,2 %

|-
| 12
| Спиритисташ
| align="right" | 13 978 000
| align="right" | 0,2 %
| align="right" | 13 732 000
| align="right" | 0,2 %
| colspan="2" align="center" | ‘‘хьажа «кхин» 13 Даосаш 9 017 000 0,1 % 8 429 000 0,1 % ‘‘хьажа «кхин»|-
| 14
| Бахаиш
| align="right" | 7 447 000
| align="right" | 0,1 %
| align="right" | 7 337 000
| align="right" | 0,1 %
| colspan="2" align="center" | ‘‘хьажа «кхин» 15 Конфуцианхой 6 461 000 0,1 % 6 516 000 0,1 % ‘‘хьажа «кхин»|-
| 16
| Джайнаш
| align="right" | 5 749 000
| align="right" | 0,1 %
| align="right" | 5 276 000
| align="right" | 0,1 %
| colspan="2" align="center" | ‘‘хьажа «кхин» 17 Синтоисташ 2 782 000 0,0 % 2 772 000 0,0 % ‘‘хьажа «кхин»|-
| 18
| ЦӀеран дин лелориш
| align="right" | 181 000
| align="right" | 0,0 %
| align="right" | 178 580
| align="right" | 0,0 %
| colspan="2" align="center" | ‘‘хьажа «кхин» 19 кхин — — 1 427 000 0,0 % 58 110 000 0,8 % — Дуьне, дерриг 6 906 560 000 100 % 6 908 689 000 100 % 6 895 890 000 100 % 

 Коьрта динаш 

 Керсталла 

Дуьненан уггаре доккха динан векалша цхьаалла а ца йитина, декъалуш ду иттаннаш эзарш деноминацешка. Билламе, керстанаш бекъа мегар ду 4 коьрта агӀоне:

400px|thumb|дуьненан тайп-тайпана мехкашкара керстачеран дакъа

 Католикаша цхьаьнатуху ах сов дуьненан керстанаш (1,2 млрд). Дукхаха болу католикаш Руман-католикийн килсан декъахой бу.
 Протестанташ дин лелочарех шолгӀа агӀо йу керсталлехь, уьш бу 800 млн . Протестанталлин чоьхьара уггаре йоккха конфесси йу шовзткъе итталгӀнигаш (279 млн) . Кхин йаккхийра, хӀоранна а йукъахь иттаннаш миллионаш векалш болу протестантийн тобанаш йу: англиканаш, баптисташ, лютеранаш, методисташ, пресвитерианаш реформаташца, кхин а.

 Православин а, халкидонан йоцу килсийн динах тешарш а билламе цхьаьнатоьхна керсталлин кхоалгӀа агӀоне. Оцу агӀоно шена йукъалоцу 15 автокефалан православин килсан динах тешарш (180—227 млн), халкидонан йоцу («шира малхбален») килсийн (70 млн) динах тешарш а, килсийн агӀончаш а, дуьненан (канонин) православис къобал ца йина (17 млн).
 Маргиналан керстанаш 33 млн стаг ву. Оцу агӀора цхьаьнатоьхна шайна йукъахь цхьан уьйр йоцу паракерсталлин тобанаш (мормонаш, Иеган тешаш, кхин а).

Керстанаш алсама бу Европин, Къилбаседа а, Латинийн а Америкин, Океанин бахархошна йукъахь. Африкехь керстачеран дакъа 47,9 % кхаьчна; Азехь жӀарна тӀехьабозурш бахархой 8,5 % бен бац (278 млн тешаш берш).

 Ислам 
Исламехь йукъара тӀеэцна классификацеш йац. Pew Research Center арахоьцу чоьташа, бусалбанаш боькъу суннийшка (2009 шарахь 87—90 % берриг бусулбачех) а, шиӀийш (10—13 %) а . Цу тӀе, талламийн авторша дери до, исламехь кхин а тобанаш хиларх, ткъа кхин а йукъара-исламан некъ суьпалла. «Дерригдуьненан керсталлин энциклопедис» (World Christian Encyclopedia, WCE) ислам доькъу кхаа некъе:
 суннийш (84,4 % берриг бусалбачех). Хьостаца, ах сов (53 %) леладо Хьанафийн мазхӀаб; мазхӀабан (24 %) а, маликан а мазхӀабийн агӀончаш (22 %). Уггаре жима мазхӀаб — Ханбалан мазхӀабехь 2,3 млн стаг ву. Суннийшна йукъахь хьосто къастабой билгалбоху сектийн суннийн векалш — Вахьабийш (7 млн). 

400px|thumb|Дуьненан тайп-тайпанчу мехкашкара бусалбанийн дакъа

 шиӀийш (14,3 % бусалбачарех). ШиӀийн исламан гуранчохь алсама некъ бу иснаӀашарийш (80 % сов, оцу терахьна йукъа богӀу усулийш а, ахбарийш а). Низарийш а, мустаӀлийш цхьаьна шиӀийн исламан геннан — исмаӀилаллин (14 % берриг шиӀийх) — шайн векалийн барамца шолгӀа. Зайдийш (Нуктавиташца цхьаьна) вовшахтуху 5 % гергга шиӀийш. Бисина шиӀийн боламаш (алавийш, шейхийш, АхӀлий Хьаккъ, бекташаш, кхин а.) чӀогӀа кӀезиг бу.

 Керсталлин а, исламан а къийсамаш 
Адамашна чӀогӀа хаа лаьа бусалбанийн а, керсталлин а тӀейогӀучу хенашкара динамика. XX а, XXI а бӀешераш хийцалучу хенахь процента нагӀора бусалбанаш тӀекхетар керстачарел алсама хилар лаьрра, различные футурологаша дӀахьедора тӀаьхьа бусалбанаш керстачарел сов а бевлла, уггаре доккха дуьненан дин хир ду бохуш.

Иштта, дуьненна а вевза социолого Хантингтон Самюэла шен Цивилизацеш Ӏиттайалар (1993 ш.) къинхьегамехь прогноз йира, ислам дуьненан уггаре доккха дин хир ду XXI бӀешеран хьалхарчу итт шарахь; оцу хьостаца 2025 шарахь бусалбанийн дакъа планетин бахархошна йукъахь кхача деза 30 %, ткъа керстачеран дакъа дожа деза 25 %. Оцу прогнозан хьалхара дакъа кхочуш ца хилла, Хантингтонан 2025 шаран йина прогноз а дукхаха болчу бевза талламчаша дӀатоьтту. Цара лору, керсталла 2050 шарахь а хӀуонда дин хилар.

 Лараман методологи 
 Бахархой багарбар. Дукха хьолехь муьлхачу динехь ву боху хаттар йукъатоьхна бахархой багарбаран бланкан могӀанашна. И хьост лаьрра тешаме динан шенидентификаци йеш. Амма мехкийн ладаме декъо ца йо бахархой багарбаран мероприяти йа динах долу хаттар ца хӀоттадо бланк тӀе; цу тӀе бахархой багарбаран болх сих-сиха а ца бо, цуьнан хаамаш хаъал ширло. Цхьацца правительствош бехке йеш йу бахархой багарбаран терхьаш галйахарна, царна йукъахь ду динех дерг а.

 Хеттарш. Ишттачу хьостаца гулбинчу хаамийн нийсалла йозуш йу бинчу талламан дикаллех, хьалхарчу рогӀехь — репрезентативаллех. Хеттарийн хаамийн кӀезиг таро йу кегийра динан тобанийн нийса терахь гучуйаккха. Цхьацца мехкашкахь кӀезиг болчу динан векалша хеттаршна жоп ца дала йа нийса ца дала таро йу.

 Мах хедор, лач хаамийн бух тӀехь ду. Цхьадолу тайпанийн динийн векалш багарбо тайпанан декъахой а лорий; цу тӀе кхетадо, тайпанан берриг векалш цхьа дин лелош хилар. Цхьацца православин килсаша и хьесап леладо. Иштта мах хадор вуно чӀогӀа тешам боцуш ду.

 Аренан талламаш лелабо кегийра динан тобанийн барам билгалбоккхуш. Дукха хьолехь иза цхьаъ бен доцу хьесап ду кегийра кхолламийн барам билгалбаккха, гӀеххьа къевлина сектийн муххале а.

 Хьажа кхин а 
 Керстачеран барам

 Билгалдахарш 

 Литература 
 оьрсийн маттахь



 кхин меттанашкахьна других языках



Категори:Демографи
Категори:Дин а, йукъаралла а