Къилбаседа (седа)

Къи́лбасе́да (α UMi) — Чухчахьерин седарчийн гуламан гуш болу седанан бараман седа  +2,0m. Лаьтта Къилбаседа полюсан гергахь. Иза  тӀех боккха спектран классан F7Ib седа бу. Дуьненан тӀе йукъаметтиг — 447 ± 1,6 серлонан шо (137,14 парсек).

 Сурт хӀоттор 


ХӀокху муьрехь Къилбаседа лаьтта Къилбаседин полюсан 1° кӀезиг гена, цундела меттах ца болуш хета седарчийн стигал дийнахь-бусий хьийзича а. Цуьнца волу меттиг хаа чӀогӀа аьтту болуш ду: цуьнан агӀо къилбаседа агӀонца цхьаьна йогӀу ала мегар ду, ткъа анасизан локхалла цхьаъ йу тергонан меттигера географин шораллица. Дуьненан семин прецесси бахьнехь дуьненан Къилбаседа полюсан хьал хийцало; Къилбаседа уггаре герга гӀур бу цунна 2102 шеран 7 мартера 13 июнь кхаччалц — йукъаметтиг хир йу 0°27′34,1″, аьлча а таӀар хир ду 89°32′25,9″, цул тӀаьхьа иза гена бала болалур бу полюсан: 2260 шеран йуккъехь цунна а, полюсан а йукъаметтиг 1° сов йер йу. Къилба эхигехь бац къегина къилбаседа.

Къилбаседа уггаре къегина а, гергара а 3,97 дийнан муьрехь беттало дельта Цефейн  хийцалун седа бу. Амма Къилбаседа — чӀогӀа стандарт йоцу цефеида бу: цуьнан беттабала дӀадов иттаннаш шерашкахь: 1900 шарахь къогалла хийцаделира 8 %, ткъа 2005 шарахь — 2 % гергга. Цул сов, оцу заманахь седа йуккъера барам 5 % къегина.

Къилбаседа ма-дарра аьлча кхалха седарчийн система йу.

Системин йуккъехь лаьтта тӀех боккха Полюсан А (α UMi A), къогаллица вайн Маьлхал 2000-зза къегина болу а, массица 6,4—6,7-зза беза болу а. Цуьнан радиус 47—50 Маьлхан радиус санна йу, хан — 55—65 млн шо.

1,39 Мелхан масса йолу Полюсан B (α UMi B) лаьтта дикка гена Полюсан А (2400 а. е.), цундела иза телескопаш чухула ган хала дац Дуьненан тӀера а.

1929 шарахь Полюсанчун спектр Ӏамош гучудаьккхира, иза уллера шала седа хилар, иза хила тарло аьлла 1924 шеран хьалхарчу тергамашца аьлла дара (J. H. Moore, E. A. Kholodovsky) . Полюсан A компаньон лаьтта 18,5 а. е. Полюсан P (α UMi P йа α UMi a, йа α UMi Ab) масса 1,26 Мелхан масса йу, лаьтта тӀех боккхачун чӀогӀа уллехь, цуьнан сурт «Хаббл» телескоп тӀера бен ца даккхаделла, иза а гӀирс йуханисбича. Полюсан P α UMi A гуонаха хьийзаран мур 30 шо гергга буWielen; Jahreiss; Dettbarn; Lenhardt; Schwan (2000). «Polaris: Astrometric orbit, position, and proper motion». arXiv: astro-ph/0002406 ..

Полюсан B хьийза шала системин α UMi A/P гуонаха 100 000 шарахь гергга. Кхин а генара ши компонент йу, царна йелла α UMi C а, α UMi D а билгалонаш, амма уьш дуккха а шира седарчий ду, физикица уьш доьзна дац КъилбаседицаEvans, Sasselov. Polaris: Amplitude, Period Change, and Companions..

Къилба а, цунна гуонахьара а седарчий бухадисина хила тарло, даьржина седин гулдаларех. Hipparcos а, 2MASS а хаамашца, Къилбаседин гергара лулахойн зӀаьнаран сихаллаш цхьатерра йу ала мегар ду, ткъа Дуьненна тӀе болу йуккъера геналлин герга бу 100 парсеканна. Гулдаларна йина диаграммица «бос — седин барам», цуьнан декъашхойн хенан (царна йукъахь Къилбаседин а) йу 80 млн шеран гергахь.

1990 шарахь европин космосан телескопо Hipparcos Къилбаседин тӀе некъан 434 серлонан шо аьлла маххадийна. 2006 шарахь маххадийра 330 сер. шо (Turner), ткъа 2008 шарахь — 359 сер. шо (Usenko, Klochkova). 2012 шарахь канадин Сент-Мэрин университетера Тёрнер Дэвидан куьйгаллица (David Turner), астрономийн тобано дикачу гӀирсаца бинчу дустарша, цара лелийра Россин йалх метр йеха телескоп БТА, Къилбаседе некъан маххадабо 99 парсек (323 серлонан шо)Къилбаседа оказалась ближе, чем считали раньше .. 2018 шеран космосан Gaia телескопан хаамашца, некъан маххадийра 447 ± 1,6 серлонан шо аьлла.

Къилбаседин тӀе болу некъан бохалла, цефеидин тайпане санна, лелабо кхечу галактикашка болчу некъан бохаллин маххадош. Оцу некъан бохалла нисбича, нисло йохаллин шкала, доза туху бодане материн массин барамна.

 Истори 
Беттан-мелхан прецесси бахьнехь дуьненан сема гуонаха лела 23° радиусца 100 шарахь гергга 1,397° сихаллица. Цундела тайп-тайпана хенашкахь дуьненан полюсан гергахь хуьлу тайп-тайпана седарчий. Иштта, Шира Мисран некъел хьалхара муьрехь (5000 шо хьалха) иштта седа бара Тубан (Саьрмикан альфа), вайн эра долалуш дуьненан полюсехь къегина седарчий данне а дацара. Кхин а 2000 шо даьча дуьненан полюсан уггаре гергара седа хир бу Альраи (Цефейн гамма), ткъа 12 000 шо даьлча — Вега (Лирин альфа).

ТӀаккха а «Полюсан» дош долара цӀе йу, йогӀу Чухчахьерин α (аьфина).

 Буьззина процессин гуонан къилбаседийн исписка
 Вайн эрал хьалхара 13 000-гӀа шераш — къилбаседа — Вега, Лирин α.
 Вайн эрал хьалхара 9000-гӀа шераш — къилбаседарчий (рогӀехь) π а, η а Геркулесан.
 Вайн эрал хьалхара 8000—7000-гӀа шераш — къилбаседа — τ Геркулесан.
 Вайн эрал хьалхара 5500—3500 шераш — къилбаседа — ι Саьрмикан.
 Вайн эрал хьалхара 3500—1500 шераш — къилбаседа — Тубан, Саьрмикан α.
 Вайн эрал хьалхара 1500 шо — 1 шо — къилбаседа — Кохаб, Чухчахьерин β.<!—Цуо къастийна Чухчахьерин седарчийн гулам, цунах аьлла альфа «Киносура»Гай Юлий Гигин. Пер. А. И. Рубана. СПб., 1997.. Хьостехь йаздина ду, Киносура — Чухчахьерин седарчийн гулам бу, ткъа Къилбаседа бац аьлла -->
 1—1100 шераш — къилбаседа бац. Амма «хой» бу — Кохаб, Чухчахьерин а, Полюсан а β, Чухчахьерин α; полюс Чухчахьерин α а, β а цхьабосса гена йу.
 1100—3200 шераш — Къилбаседа бу Чухчахьерин α. Къилбаседа полюсан минимум геналлин барамехь (0°27′34,1″) иза чекхбер бу 2102 шеран 23 апрелехь.
 3200—5000 шераш — полюсан седа хир бу Альраи, γ Цефейн.
 5000—6500 шераш — полюсан — Альфирк, β Цефейн.
 6500—8500 шераш — полюса — Альдерамин, α Цефейн.
 8500—13 000 шераш — полюсан — Денеб, α а, Садр, γ<!—РогӀехь --> ГӀургӀезан.
 13 000-гӀа шераш — полюсан йуха а хир бу Вега, α Лирин.

 Меттигехь Къилбаседица ориентаци йар 
Къилбаседа гуттаренна а Къилбаседин эхигехь лаьтта анин къилбаседехьа, цуо таро ло иза меттигехь ориентацин лело.

Къилбаседа карорхьама, хьалха лахайеза ворхӀ къегина седанах лаьтта амале конфигураци — ВорхӀ Вешин ВорхӀ Седа седарчийн гулам, оцуо дагатосу чами (астеризм Боккха Чами), цул тӀаьхьа чамин «тӀеман» духьалара «пенан» шина седин (Дубхе а, Мерак а), тӀехула ойланца сиз боккху, оцу шина седин йукъаметтиг пхоьазза йустус. Оцу сизан чаккхенгахь лаьтта Къилбаседа. Къилбаседин агӀо иштта билгалйоккху, ткъа цуьнан анин тӀехулара локхалла цхьаъ йу терганчин шораллица.

 Хьажа кхин а 
 Октантан Сигма

 Билгалдахарш 

 Хьажоргаш 

 Полярная Звезда на сайте Spacegid
 Информация о Полярной звезде на stars.astro.illinois.edu
 Будущее Полярной звезды на phy6.org

Категори:КӀайн-можа тӀехдаккхийнарш
Категори:Жима Чами
Категори:Цефеидаш
Категори:Байеран объекташ
Категори:Флемстидан объекташ
Категори:Чухчахьера (седарчийн гулам)
Категори:F-классан седарчий
Категори:Хийцалун седарчий
Категори:Кхолха седарчий
Категори:HD а, HDE а объекташ
Категори:HIP объекташ