Кирилов, Иван Кириллович

Кири́лов Ива́н Кири́ллович (1695В исторической литературе чаще упоминается другой год рождения — 1689, он ошибочен (см. Троицкий С. М., Новлянская Н. Г., Гольдберг Л. А. И. К. Кирилов и его труд «Цветущее состояние Всероссийского государства» // Кирилов И. К. Цветущее состояние Всероссийского государства. — М., 1977. — С. 7), Псковщина, Оьрсийн паччахьалла — 1737 шеран 14 апрелехь, Самара, Казанан губерни, Россин импери) — оьрсийн Ӏилманча а, пачхьалкхан гӀуллакххо а, , , , , , хийцамийн агӀонча а, Сийлахь Петран накъост а, гӀалин хьаькам а, Тобольскехь йоьзанан а, аьчкан а заводаш йинарг.

Кирилов Иван — Россин географи Ӏилманан бух биллинчех цхьаъ, Россин экономин географи йиллинарг, 1735—1740-гӀа шерашкра башкирийн гӀаттам охьатаӀоран жигара декъахо, цара Оренбурган губернехь гӀаланаш а, заводаш а йахка новкъарло йора «сурсаташ маьрша дӀасакхехьа Бухаре, Водокшане, Балхе, ХӀинде некъаш дӀаделларна».

 Биографи 

 Хьалхара шераш 
МозгӀаран кӀентах, «Петран бенан кӀорних», хилира КириловгӀеран элийн тайпа долийнарг.

1707 йа 1708 шарахь чекхйаьккхина Навигацин ишкол. Кёнигсберган университетехь ладоьгӀна (килсан йозанчех пенсионерех болчарех) 1717—1720 бакъонан курсе.

1712 шарахь дуьйна копихо, Сенатан секретарь, 1727 шарахь дуьйна — обер-секретарь.

1719 шо чекхдолуш волавелла Россин топографин суьрташ дахкаран белхан куьйгалла дан.

 Экспедицешкахь дакъа лацар 
Дакъа лецира А. Ф. Шестаковн а, ШолгӀа Камчаткин экспедици а (1731—1733) вовшахтухуш. Статски хьехамча (1734 шарахь дуьйна). Оренбурган экспедицин (1734—1737) проектан автор а, куьйгалхо а. 1735 шеран 15 августехь йиллина Оренбург (хӀинца Орск) гӀала. План йеш вара ХӀинде боьду латтан тӀехула махлелоран некъ билла.

Россин экономикин географин бухбиллинарг ву; цуо дуьххьара хӀоттийна мехкан экономикин-географин хьелийн сурт, цунах элира «Сийлахь Петра хабарш ца дуьйцуш къинхьегамца къагийна хьал хӀоттийна ЙЙерригроссин пачхьалкх» (жайна 1—2) (1727).

 Ӏилманан гӀуллакх 
Ӏилманча хиларна, Кириловс кехаташ йаздора шен муьрера дуккха а интеллектуалашка. Геодезисташа сенате кхоьхьийта картех, сенатера бакъо йаьккхина шен чоьтах, шен лаамца волавелира Atlas Imperii Russici хӀотто. Кирилов кхиира дагадеина монументан белхан хьалхара дакъа чекхдаккха. Atlas Imperii Russici чохь дуккха а керла хӀуманаш а дара, леладора Россин коьрта атлас санна шовзткъе итт шарахь сов. А. А. Половцовс мах хадорца: «Шен энергица а, пайден болх марзбаларца а Сийлахь Петран муьрера ваьлла Кирилов ву оригиналанчех а, башачех а гӀуллакххойх цхьаъ»Русский биографический словарь А. А. Половцова.

 Иэс 
 Кирилов Иванан майда Орскехь;
 Оренбургера цуьнан цӀарах урамалг (Кириловски) (хӀинца Къилба урамалг);
 Орскан мохкбовзаран музейра сурт (2010, скульп. С. К. Баркудбаев, яшма);

 Исбаьхьаллин литературехь 
 Кирилов хьахийна А. С. Пушкина «Пугачевн истори» повестехьПушкин А. С. Сочинения.- Т.IX.- С.100, 101, 111, 451, 452.
 Оренбурган экспедици а, ша цуьнан куьйгалхо Кирилов а вуьйцу В. С. Пикулан «Дош а, гӀуллакх а» романехь.
 гӀараваьллачу географан П. И. Рычковн лерина, Пикулан цхьаьна «Къинхьегаме а, тӀаламе а стаг» миниатюрехь, йуьйцу генара гуш волу экономикин а, политикин а стратеган Кириловн амал.
 ШолгӀа Камчаткин экспедици кечйинарг санна Кирилов хьахаво А. Б. Керданан «Командоран жӀар» романехь.

 Сочиненеш 
 Атлас Российской Империи. — СПб, 1734
 Цветущее состояние Всероссийского государства. — М., 1977

 Хьажа кхин а 
 ЙЙерригроссин империн атлас

 Билгалдахарш 

 Литература 
 Иофа Л. Е. Современники Ломоносова И. К. Кирилов и В. Н. Татищев: географы первой половины XVIII в. — М.: Географгиз, 1949. — 96 с. — Приложение: с. 88 — 92.
 Яцунский В. К. Историческая география: История её возникновения и развития в XIV—XVIII вв. — М., 1955. — С. 172—173.
 Отечественные экономико-географы XVIII—XX вв.: Сб. ст. // Под ред. Н. Н. Баранского, Н. П. Никитина, Ю. Г. Саушкина; Геогр. фак. и Музей землеведения Моск. гос. ун-та. — М.: Учпедгиз, 1957. — С. 74-77. — 328 с.
 Новлянская М. Г. И. К. Кирилов и его Атлас Всероссийской империи. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1958. — 80 с.
 Новлянская М. Г. Иван Кириллович Кирилов: географ XVIII века. — М.-Л.: Наука, 1964. — 144 с. — (Научно-биографическая серия).
 Гольденберг Л. А., Новлянская М. Г., Троицкий С. М. «Радетель пользы государственной» (к 275-летию со дня рождения И. К. Кирилова) // Известия ВГО. № 5. 1971. С. 452—456.
  (в пер.)

 Порталь Р. Башкиры и Россия в XVIII веке // Ватандаш. 2000. № 3. С. 137—149.
 Носкова О. Л. Иван Кириллович Кирилов и его вклад в развитие российской науки // Известия Самарского научного центра РАН. 2011. Том 13. № 1. С. 264—269.
 Колычев С. В. Иван Кириллович Кирилов: труды и забвение сподвижника Петра I // Меншиковские чтения. 2013. — вып. 9.— СПб., 2014.— С. 44-52.

 Хьажоргаш 
 Кирилов Иван Кириллович — Энциклопедия «Челябинск».
 Основатели Оренбургкого края: Личности — История Оренбуржья


Категори:Башкирин истори
Категори:Адамаш:Орск
Категори:Математикин а, навигацин а Ӏилманийн ишколан арахецархой
Категори:ГІаланаш йехкинарш