Хьалхара Кавказ

Хьалха́ра Кавка́з — алсама Йоккха Кавказан кӀажошкара къилбаседехьара аренан мохк дӀалоцу, къилбаседехьара доза ду ГӀуман-Манычан чутаӀе, Салан-Манычан рагӀ Ергени гунашца, малхбузера – Азов-хӀорд а, Керчан хидоькъе а, малхбалера – Каспий-хӀорд. Къилбаседа-малхбузера къилба-малхбале яхъелла 900 км сов, меридианашца лаьрча (къилбаседехьара къилбехьа) — 300 км кхаччалц.

 Физикин-географин амалш 

 Геологин хӀоттам 
Хьалхара Кавказан алсама долу декъан къилбаседехьа а, йуккъехь а платформин структура йу герцинан чкъоьрнийн бух а болуш. И мохк йукъабоьду эпигерцинан Скифийн платформин. Малхбузен а, Йуккъера а Хьалхара Кавказан чкъоьрийн бухан хьалхарагерцинан хан йу, ткъа Малхбален Хьалхара Кавказан къилбаседан декъан геосинклиналан бухан хан — тӀаьхьарагерцинан йу.

Кубанан а, Теркан а лахенашкахь лаьтта, хӀоранна а, Индолан-Кубанан а, Теркан-ГӀуман чутаӀенаш, уьш йукъайогӀу Альпийн геосинклиналан областан йистан чутаӀенна — альпийн ламанан кӀажойн чутаӀенна, ткъа иза йуккъерачу декъехь чолхе йина герцинан чкъоьрнийн бухца йолу платформин структуро.

Хьалхара Кавказан тӀехуле йиллина антропогенан, неогенан, палеогенан бухайоьжна породаша. Ставрополан акъарин палеогенан а, неогенан а стоммалло кхуллу платформин тайпана чкъоьрнийн структураш. Теркан а, Соьлжин а даккъийн чкъоьрнаш лаьтта неогенан породех, чолхе бо йистан чутаӀенан къилба тӀам. Кавминхишшан кӀоштахь лаьтта лакколитийн тайпанан тӀапломан массиваш.

 Физикин-географин кӀошташйар 
Орографин агӀора Хьалхара Кавказ йекъало:
 Малхбузен Хьархара Кавказ
 Кубанан-Азовйистан чутаӀе (Кубанан къилбаседехьа)
 Кубанйистера таьӀна аре (лахара Кубанал къилбехьа)
 Кубанан дельта а, цунна тӀекхетта Таманан ахгӀайре (Азовйистан дельтан чутаӀе)
 Йуккъера Хьалхара Кавказ
 Ставрополан атагӀи (831 м кхаччалц)
 Теркан-Соьлжин акъари (Теркан-Соьлжин хинъйукъ) антиклиналан Соьлжин (926 м кхаччалц) а, Теркан (593 (690?) м) а даккъашца (уьш (даккъаш) декъна синклиналан Ӏалханчуртан атагӀо)
 царна йуккъехула (гунашна йуккъехула), къилбехахь — аренна йуккъехь айаделла нартол кепара лаьмнаш-лакколиташ Минералхишшан тобанан:
 Машук — 992 м
 Бештау — 1402 м
 Аьчкан-лам — 852 м
 Развалка — 926 м
 Змейка — 994 м кхин а)
 Малхбален Хьалхара Кавказ
 Теркан-ГӀуман чутаӀе
 НогӀийн бай-аре
 Каспиййистан чутаӀе (Ӏаьржа латташ)

 Ораматаш а, дийнаташ а 
Хьалхара Кавказан алсама тайпана ораматаш бай-аренан а, ахгӀум-аренан формацин йу. тахана бай-аренан доккхаха долу дакъа аьхна ду. Цхьацца дакъош дисина айаеллачу меттигашкахь, чутаьшначохь а, басенашкахь а, наггахь хаало цкъан а аханза дакъош. Хьалхара Кавказан карбонатан Ӏаьржа латтан бай-аренашкахь, коьрта эдификаторш йу огар (Stipa lessingiana, Stipa capillata, Stipa ucrainica, Stipa tirsa), ткъа иштта , . Бецийн тайп-тайпаналлин йукъахь хаало мезофилан кепаш, масала , , , , , ткъа кхин а алсама ксерофилан — , . Нисло Кавказера схьаевлла кепаш а — . Цхьаццанхьа чутаьӀначохь хаало бай-аренан коьллийн къух , , . Ставрополан акъарин малхбален басехь и бай-аренаш хуьлу типчакан-огаран, кхин дӀа типчакан, тӀаьххьара, типчакан-сагалбецан йекъа бай-аренаш, цара дӀалоцу Йуккъера Хьалхара Кавказан уггаре декъа къилбаседа-малхбален дакъа.

Хьун-аренийн кӀоштийн щелочь дӀадаьлла Ӏаьржа латтанаш ду байн аренашкахь, иза йу бай-аренан уггаре мезофилан семса, тӀеттӀакхетта тайп-тайпана кепаш йолу, дукха ши зӀийдиг йолу бецаш а йолуш, цхьаццанхьа уьш алсама хуьлу кенан орамател. Ширачу заманан кенан ораматех йу , , кхечу кенан ораматех , . Ставрополан акъарин малхбузен басешкахь хаало огаран-типчакан бай-аренийн дакъош, тӀехь кхуьу  а,  а, тӀон басешкахь шуьйра йаьржина огаран-можан бай-аренаш тӀехь  а,  а,  а,  а йолуш.

 Регионан экономикин географи 
Малхбузен а, Йуккъера а Хьалхара Кавказ — ладаме латталелоран кӀошт, Малхбален Хьалхара Кавказехь ду ахгӀум-аренан байданаш. Хьалхара Кавказан дукхаха йолчу кӀошташкахь йу мехкдаьттан (Русски Хутор, Маьлхбикан-МохьмадхитӀен, кхин а) а, газан (Къилбаседа-Ставрополан, Майкопан, Ленинградан, кхин а) меттигаш.

 Политикин йекъайалар 
Хьалхара Кавказан махкахь бу Къилба а, Къилбаседа-Кавказан а федералан гуонаш. Хьалхара Кавказехь берриг аьлча санна лаьтта Ставрополан мохк, Краснодаран мехкан а, Адыгейчоьнан а къилбаседа-малхбален дакъа, ткъа кхин а Ростовн областан къилба-малхбузен дакъа, Кхарачой-Чергазийчоьнан, ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан, Къилбаседа ХӀирийчоьнан, ГӀалгӀайчоьнан, Нохчийчоьнан, ДегӀастанан къилбаседа аренан кӀошташ.

 Билгалдахарш 

Категори:Хьалхара Кавказ
Категори:Къилбаседа Кавказ
Категори:Россин историн географи