Шахьар

Ша́хьар ( — «йукъаралла, область, цхьаьнакхетаралла, кӀошт, гӀала»; дукх. т. ) — гӀалгӀайн юккъера бӀешерийн мехкан цхьанакхетар (йукъаралла, мехкан дакъа). Йукъараллаш-шахьараш кхоллаелла, йукъахь хилла XVI—XVII бӀешерашкахь ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь а, ломан кӀажошкахь а, лерина хилла гӀалгӀайн къам билламан административан-мехкан декъарна.

 МаьӀнаш 
Термин «шахьар» — схьадалар гӀажарех, билгалдоккхуш хилла Хьалхара Азин пачхьалкхашкахьГӀажарчоь, Парфи, Атропатена, Албани и пачхьалкхаш йекъало дакъош, аьлча а административан-мехкан дакъош. Юккъхерачу бӀешерийн ГӀалгӀайчоьнан шахьараш иштта дара мехкан дакъош. «Ша́хьар» дашца гӀалгӀайн маттахь билгалйоккху, цхьаьна мехкан декъе тоьхна (йукъаралла), масех нах беха меттиг.

Шахьараш тайпанийн а йоцуш мехкан йукъараллаш хилар гойту, тайпанийн цӀераш нагахь цхьа стаг я адамийн тоба цхьаьна шахьрара кхечу шахьра кхелхинехь цӀе йиса езаро. Амма этносан цӀераш, шахьарийн цӀарах евлла йолуГӀалгӀай шахьар, Мецхал шахьар, Чулхой шахьар, кхин ерш а, ца юьсура цхьаьна шахьрара кхечу шахьра кхелхинчу адмашна тӀехь. Кхелхинчарна туьллура уьш кхелхинчу шахьран цӀе. ГӀалгӀайн тайп-тайпана тайпанийн исторехь хууш ду дуккха а тера масалаш.

ГӀалгӀайн йукъараллин цӀераш, царна йукъахь шахьрийн а, схьайовлура уьш гулахь баьхначу меттиган цӀарах, аьлча а церан цӀерийн бухахь лаьттара географин хьесап (масала йукъараллин цӀе Цхьоройн шахьар а, термин «цорой» а схьаевлла Цори эвлан цӀарах, цунах хилла административан а, географин а йукъ оцу йукъараллин, цунна йукъа Цхьо́рой боцуш доьлхуш хилла кхин а алсама даккхий тайпанаш Йо́влой, О́здой).

Тахана «шахьар» термин лело таро ю таханлера Республика ГӀалгӀайчоьнан административан кӀошташ билгала йохуш.

 Историн исправка 
 Шуьйра хьаьжа ГӀалгӀайчоьнан истори

Дуьххьарлера шахьараш юкхъайовлар гӀалгӀайн энос декъадалар ду ишттачу административан-мехкан йукъараллашка, иза хилла XVI бӀешеран шолгӀачу декъехь, доьзна ду, гӀебартойн эла Темрюк, ногӀийн мурзас а, оьрсийн паччахьа Иван IV Грознис а гӀолаьцна тӀелатарца уьш рогӀера аренашкара дӀабахарца (1562 шеран декабрь), церан дийзира лаьмнашкахь чӀагӀбелла аллсама хенахь Ӏан.

Ерриг гӀалгӀайн ламанан йукъаралла йолало екъаяла билламе административан этномехкан кхолламашка (йукъараллашка-шахьарашка), цара хӀораммо а цхьаьнатухура масех эвла. Ф. И. Горепекина билгалдоккхура гӀалгӀайн декъадалар ишттачу мехкан тобанашка: гӀалгӀайн, ваьппийн.

Хенаца шахьарийн дозанаш, барам, цӀераш хийцало. Иза хуьлура гӀайгӀайн мотт буьйцу бахархойн чоьхьара миграцин процессаш бахьнехь, ткъа иштта эвланийн урхаллаш кхеча эвланашка дӀаяхьар бахьнехь. Иштта, ГӀалгӀайн йукъаралла (шахьар) екъелира шина декъе — Цхьоройн (Цхьоройн шахьар) а, Хамхойн (Хамхойн шахьар а). Цул тӀаьхьа, КӀистойн (Ваьппийн) йукъаралл (шахьар) иштта хийцало, кхоллало Мецхалан шахьар а, ЖӀайрахьан шахьар а.

Оьрсийн хьосташца буьйцу тайп-тайпана барам а, цӀераш а гӀалгӀайн йукъараллин-шахьарийн. Иштта, литературехь хьахадо: Хамхойн (ГӀалгӀайн), Цхьоройн, ЖӀайрхьойн, Мецхалан (Ваьппийн), Чулхойн йукъараллаш-шахьараш.

Кхоллало йукъараллин дахаран пачхьалкхал хьалхара хӀоттам, бух демократин хьесапца а болуш. Кхочушдаран Ӏедалан роль шахьарашкахь лелайо Къанойн кхеташоно, хӀора шеран, ерриг шахьарийн, берриг гӀалгӀайн гуламехь  дакъалацийтархьама, декъахошна йукъара векалш хоржура — Мехк-кхел — цуо леладора гӀалгӀайн арахьара а, чоьхьара а пачхьалкхан йукъара гӀуллакхаш уьш бехачу махкахь, 1770 шарахь мохк 1000 км² сов бараТанкиев А. Х. Ингуши. — Саратов, 1998..

XIX бӀешарахь гӀалгӀайн политикин дахарехь шахьарийн маьӀна дов. Шахьараш хуьйцу гӀалгӀайн мохк билламе бекъар Несарошка, ламарошкаТанкиев А. Х. Ингуши. — Саратов 1998.Бларамберг И. Ф.. Кавказская рукопись. — Ставрополь: Ставропольское книжное издательство, 1992..

 ГӀалгӀайн шахьарийн а, тайпанийн а исписка 
1. Кхаькхал шахьар (, )
Схьабовлар Кхаькхалера («Кхаа гӀаланара»)

Хамхи:
 Хамхой

Эгикал:

 АушевгӀар (гӀалгӀ. Оувш-наькъан)
 БогатыревгӀар (гӀалгӀ. Аьшк-БогӀтыр-наькъан)
 ГаздиевгӀар (; 6 я 7 фамили)
 ДжандиговгӀар (; 2 фамили)
 УжаховгӀар ()
 ТангиевгӀар (; 2 фамили)

ТӀаргим:
 АрчаковгӀар (, 4 я 6 фамили)
 БековгӀар (, 5 я 6 фамили)
 ГорбаковгӀар (, 16 фамили)
 МальсаговгӀар (, 2 фамили)
 ПлиевгӀар (, 3 фамили)
 ТимурзиевгӀар (, 14 фамили)
 ЧимхильговгӀар (12 фамили)
 ДудурговгӀар (, 3 или 6 фамили)

ГӀарходхой Оьзигера:
 БаркинхоевгӀар (25 фамили гергга)
 Баркинхой (6 фамили)
 ТочиевгӀар (, 5 фамили)
 КотиевгӀар (, 2 фамили)
 ГадаборшевгӀар (, 9 фамили)

2. Цхьоройн шахьар (,
70 фамили)
 ЕвлоевгӀар (, 60 фамили гергга)
 ОздоевгӀар (, 35 фамили)
 ХулхоевгӀар (, (?)51 фамили)

3. Чулхойн шахьар ()

4. Мецхалан шахьар (, )

5. ЖӀайрахьойн шахьар (, )
 АхриевгӀар ()
 БоровгӀар ()
 ЛьяновгӀар ()
 ХаматхановгӀар ()
 ЦуровгӀар ()

6. Орстхойн шахьар («Тукхумашка» цхьаьнакхетта нохчийн орстхойх ма тардалийта) ()
 БелхароевгӀар (9 фамили)
 БулгучевгӀар (17 фамили)
 ЦечоевгӀар (24 фамили)
 МержоевгӀар (13 я 41 фамили)
 ГандалоевгӀар (5 фамили)
 МужахоевгӀар (15 фамили)

 Хьаьжа кхин а 
 ГӀалгӀайн йукъараллаш

 Билгалдахарш 

 Литература 





 Хьажоргаш 

Категори:ГӀалгӀайчоьнан истори
Категори:ГӀалгӀай