Алжазаирин кухни

Алжазаирин кухни — Алжазаирин а, цигахь деха къаьмнийн (Ӏаьрбийн, берберийн, европахойн, дукхаха дерг Лаьттайуккъера хӀордан) а кулинарин ламасташ. Алжазаирин кухни тера ю Къилбаседа Африкин кхечу мехкашкара кухнех, МагӀрибан мехкашкарчух муххале а.

 Коьрта хаамаш 
Алжазаира — бусалбанийн мохк бу, цуо Ӏаткъам бина цуьнан кухнин (бусалбачарна хьарам ду вахо малар, хьакхин жижиг даар, кхин а цара марха кхобу Рамадан баттахь). Дукхаха болу бахархой беха берд йистера зонехь Телль-Атлас ломан кӀажошкахь, пачхьалкхан бисина мохк дӀалаьцна Саьхьара гӀум-арено, цигахь беха кӀеззига кхерста бахархой — церан кулинарин ламасташ иштта юкъаяхана йукъара алжазаирин кухнин. Алжазаирин климат дика ю уьстагӀий лелорна а, ялташ лелорна (кӀа, мукх) а, картол лелорна а, хьена латташ кӀезиг доллушехь. Оазисашкахь кхиайо хурманаш, туьркаш, апельсинаш, зайташ, хох, бадаржаш, гӀабакхалгаш.

Алжазаирахойн рационан бух бу буьртигнаш (кускус, бепиг, гарзанаш) а, хасстоьмаш (гӀабакхалг, жӀонка, баклажанаш, артишокаш, бами, хорсам, шпинат, бадаржаш, бурч). Бадаржаш шуьйра лелайо тайп-тайпана дааршкахь, бос луш, муьсталла а, марзалла а луш, кхин а алжазаиран даарех дукха мерза бурч а, картол а лелайо. Бурч а, томаташ а иштта кхорзу кӀоран тӀехь, бурчан чу дуга уьстагӀан жижигца чу дуллий, консерваш йо (берамалла дуллу, шекаралла дуллу). Кхузахь шеран заманахь кхуьу — пастанаш, хорбазаш, кемсаш, Ӏежаш, мандаринаш, лимонаш, кумкват, бананаш, хьайба, уьш якъайой, шекарца консерваш йо. Жижигах алжазаирахоша дуу коьртаниг уьстагӀниг, иза кхорзу чалтар йа эвнаш тӀехь, йа дотту таджин чохь, ялтан буьртигех до хьокхамаш а, кускус а. Кхин белокан хьост — котаман жижиг а, котаман хоьаш а. Кхин а юу хьозийн кхоьш а, туркойн кхоьш а. Французин колони хилла хиларо лар йитина алжазаиран кухнехь: яккхийчу гӀаланашкахь йиеза багеташ. Бепиг леладо текхан гӀирс санна, цунна схьаоьцу берамаш а, кхин юург а.

Еха бердйист йолушехь, Алжазаирехь кӀезиг леладо хӀордан сурсаташ а, чӀара а; уьш текхан тӀе кхаьчна меттиг хилча а, иза хуьлу сардинаш, анчоусаш, кальмараш, креветкаш, моллюскаш. Шурин промышленность иштта дика кхиина йац, Алжазаире дукха импорт йо шуран а, шуран сурсатийн: алжазаирахоша молу иза буьйда йолуш, юу йогурташ, етта шура, кӀеда нехчанаш.

 Уггаре даьржина дааран сурсаташ 

 Даьржина даарш 
Кулинарин ламасташ хийцало регионера регионе мел волу, италихойн санна. Иштта Тунисан дозанца даарш кӀуон а, хаза хьожа йолуш а ду, мартанна дукха хьолехь, кӀуон томатан берам чохь, нутца кхехкийна хӀоьаш хуьлу; делкъенна — италера мухажираш чуеина пицца; пхьорана — хӀордан сурсаташца кускус томатан берам чохь. Малхбален Алжазаирехь тӀекхоллуш лелайо юкъахь моз а, хӀурманаш а йолу даарш.

Масийттаза испанхойн караяхана йолу портан Оранехь, мартанна кечйо, туркойн кухнера еина шакшука, коча хӀоа мерзачу бурчаца а, хохаца а; делкъе йо хасстоьмийн  йа зайташ, бурч, бадарж тоьхна пиццица; пхьорана хуьлу дукха хьоле хасстоьмашца а, котамца а йа хӀордан сурсаташца дуга; оцу меттигехь тӀекхоллуш леладо — бӀараш а тоьхна, тӀе апельсинан шатӀ боьттина пахлава а,  кардамон тоьхна каьхьо. Малхбузан Алжазаирин кухнехь алсама хуьлу мерзо берамаш-велуте. Алжазаирин юккъерачу декъехь хуьлу берамаш даманца а, тӀекхоллург мани Ӏевнах миндальца.

Массо а алжазаирхойн йукъара ду ала мегар ду таджин лелор, амма даар даран хьесап къаьсташ ду: наггахь ингредиенташ чуйохку цунна гӀатлешца, наггахь кегадо; берам хила тарло коча а, буькъа а, иштта кхин а. Дерриг схьаэцча алжазаирин кулинарин оьшу шортта ницкъ а, хан а, цундела гӀалин юккъерачу классаш а, кхин лакхарчеран а доьзалша лоцу мехах кхачанхой; эвланашкахь юург кечйо къуона зударша, баккхийчара куьйгалла а деш. Ткъа кӀоран тӀехь жижиг кечдар божарийн болх лору. Металлан йа поппаран чуйн тӀехь кечйо кебабаш а, йоьхьаш а, дийнна Ӏахар кхорзу ов тӀехь, тӀе зайтдаьтта а дуьттуш.

 Юург кечъяр а, яар а 
Йовхонца юург кечъяран коьрта методикаш — гӀийлачу церан тӀехь даттар а, цӀийдар а, кхин а кляр йа панировкин чохь даттар. Алжазаирин кухнин коьрта ши берам — «цӀиен» а, «кӀайн» а. «ЦӀиениш» кечдо чамбийриш а тухий болгарин бурчах йа бадаржех буу жижигца, чӀераца, кускусца, хасстоьмашца; «кӀайн» берамаша французийнаш дагабохкуьйту, амма шура ца хуьлу, ораматий йа хьелийн даьтта хохаца, йа иза боцуш шекарца хуьлу, иза туху жижигах, кускусах, ткъа мерзаниг тӀекхоллучух.

Алжазаира — экономикин агӀора чӀогӀа стратификацин пачхьалкх ю, иза гучудолу кулинарихь а: хьалдолчара дукха хьолан дуу шортта тайп-тайпана даарш дийнахь-буса доьазза, де чекхдоккху вуьззина пхьор дуий, ткъа миска ахархоша марта до даккхийра аьхна деман хьокхамашца а, муьста шурица, делкъе а, пхьор а до кӀеззиг хасстом тоьхна кускусца, дукхах дерг, масех деттина жижиган кийсигца, йа нут а, мукх а тоьхна чорпанца.

Юург юу дукхаха дерг цӀенкъа куз йа гӀайбанаш тосий, юург куьйга схьаоьцу, кускус муххале а — иза мӀараца яар оьзда доцуш лору, юург ца оьцу аьтту куьйга бен, наггахь — Ӏайг а лелабо. Ӏидан шуьнан а, хьешашна а кӀеззиг тӀекхоллурш а йохку.

 Билгалдахарш 

 Литература 




 Хьажоргаш 


*