Азербайджанан ТӀеман ницкъаш

Azərbaycan Milli Ordusu Азербайджанан Къоман эскар  300px Корта Баьчча  Лакхара Коьрта баьчча  Алиев Ильхам Лардаран министр инарла-полковник Гасанов Закир Инарлан штабан хьаькам инарла-полковник Садыков Наджмеддин Эскарийн тайпа Баьчча  50px Азербайджанан лаьтта тӀиера эскарш   50px Азербайджанан ХӀаваан-ТӀеман ницкъаш  инарла-лейтенант Тахиров Рамиз 50px Азербайджанан ТӀеман-хӀордан ницкъаш  баьччан декхарш кхочуш деш ву 1-ра ранган капитан Рустамзаде Хиджран  Йукъара хаамЭскаре кхайкхаран хан18Эскаран гӀуллакхан хан17 бутт (латта тӀиера эскаршна яхъян мега)1 шо (лакхара дешначарна)Барам66 950Международный институт стратегических исследований. IISS The Military Balance 2016. Страница 179—181 — ISBN 978-1-85743-835-2Резерв300 000ТӀеман бюджет1.787 млрд.$ (2019)Военные расходы Азербайджана в государственном бюджете на 2019 год ПромышленностьАрахьара мехкашкара тӀеман гӀирс латтораш
Азербайджанан Къоман эскар (НАА ) — Азербайджанан Республикин маршо, мохк дийна хилар герзашца лардар Ӏалашо йолу  пачхьалкхан тӀеман кхоллам.

Лаьтта лаьттан тӀиера эскарех, хӀаваан-тӀеман ницкъех, хӀаваахула мохк ларбаран эскарех, ткъа иштта тӀеман-хӀордан ницкъех. Азербайджанан эскаран де ду 1918 шеран 26 июнь. ХӀинцалера тӀеман ницкъаш йукъабевлира Карабахан дов доладеллачу хенахь, меттигерчу гӀалийн шеш лардаран тӀемлойн тобанийн бух тӀаьхь. ХӀокху заманан азербайджанийн эскар кхоьллира 1993 шо чекхдолуш.

 Истори 

 Азербайджанийн Демократин Республика 
1918 шеран 28 майхь Азербайджанийн Демократин Республика кхайкхийначул тӀаьхьа, хьалхарчу рогӀера Ӏалашо хилира къоман тӀеман ницкъаш кхоллар. Цуьнца цхьаьна, къоман тӀеман кхолламаш дан юхьанца гӀортар хилира 1917-гӀа шо чекхдолуш, 1918 шо долалуш.

Чоьхьара кавказан комиссариатан 1917 шеран декабрь беттан гуьржийн, эрмалойн, бусалбанийн (азербайджанийн), оьрсийн корпусаш кхолларх болу сацамца, Ӏалашо яра, Кавказан фронт юьтуш долу оьрсийн эскаран дакъош хийца.

Корпус кхуллуш яра лаамхойх. Бусалбанийн корпусан баьчча хӀоттийра Малхбуза фронтан 10-гӀа эскаран хиллаволу баьчча инарла-лейтенант Ӏали-Ага Шихлин. Корпусан штаб яра Тиблисехь. Кхоьллинера корпусан штабан дакъош а, гӀуллакхаш а, шина гӀашлойн дивизин штабаш.

Бусалбанийн корпус кхолларан болх хала бара эпсарш ца хиларна, бусалба эпсарш муххале а бацара. Дукхаха болу азербайджанийн эпсарш, Россин кхин бусалбанаш санна, тӀом беш бара малхбуза фронташкахь . Масала оьрсийн эпсарш бара 65 % баьччийн хӀоттамех. Бац ала мегар долуш бара салтийн хӀоттам а. Герз а, патармаш а, хӀоьнаш а, тоьпан молха а кӀезиг дара. Цхьаъ бен йоцу регуляран тӀемлойн дакъа дара, оцу хенахь Чоьхьара Кавказе кхаьчна Кавказан мехкан дошлойн дивизин ГӀезалойн дошлойн полк.

1918 шеран 4 июнехь Батумехь куьг яздира Туркойчоьнан а, Азербайджанийн Республикин а йукъара ДоттагӀаллех а, йукъаметтиг дӀакхехьарх а болчу барт кӀела. IV яззамо бохура:

И декхар тӀедиллира инарла-лейтенантан Киллигиль Нурин, иза оцу хенахь вара йоккхачу туркойн эпсарийн тобанца Гянджехь. Азербайджанан правительство бинчу бартаца тӀелаьцнера шайн махкара Хункар-мехкаца тӀом беш йолчу пачъьалкхийн берриг эпсарш а, хьаькмаш а арабохур бу аьлла. Иза уггаре хьалха хьакхалора императоран хиллачу оьрсийн эскаран эпсарех. Иза бахьнехь, Ша йолу Азербайджанийн корпус эпсарийн доккхаха долу дакъа доцуш йисира.

1918 шеран 26 июнехь Министрийн Кхеташонан сацамца Бусалбанийн корпусан цӀе хийцира Ша йолу Азербайджанийн корпусАзербайджанская Демократическая Республика (1918—1920). Армия. (Документы и материалы). Баку, 1998, с.18 аьлла.
Июль болалуш Ша йолу Азербайджанийн корпус туркойн баьччалло дӀасахийцира, цуьнан дакъош схьакхаьчначу 5-гӀа Кавказан а, 15-гӀа Чанахгалин туркойн а дивизешца цхьаьна йукъайахара керла кхоьллинчу Нури-пашин Кавказан исламан эскарна.

1 ноябрехь Министрийн Кхеташонан сацамца кхоьллира ТӀеман министралла. Министран дарж делира правительствон председателан Хойн Фат-Ӏали-ханан, ткъа накъост (гӀовс) велира артиллерин инарла Самедбек МехмандаровАзербайджанская Демократическая Республика (1918—1920). Армия. (Документы и материалы). Баку, 1998, с. 26. 1918 шеран 25 декабрехь Самедбек Мехмандаров хӀоттийра тӀеман министр, ткъа цуьнан заместитель хӀоттийра инарла-лейтенант Ӏали Ага ШихлинАзербайджанская Демократическая Республика (1918—1920). Армия. (Документы и материалы). Баку, 1998, с. 47-48.

Султанов Хосров-бек хьалхарчу правительствон кабинетан тӀеман министр волуш, иза шина кӀирнал сов бен ца лаьттира, дешархойх а, студентех а кхолла йолийра лаамхойн «Баьццара гварди».

Агдамехь инарла-майора Усубов ИбрахӀим-Агас болийра шиъ гӀашлойн дивизи кхолларан белхаш. Полковник Софиев Нухь-бекан баьччаллехь кхоьллира 1-ра ГӀезалойн дошлойн полк, ткъа полковник Нахичеванан Джамшидан баьччаллехь кхоьллира 2-гӀа ГӀезалойн дошлойн полк. 1-ра артиллерийн бригада а, дешаран-пулемётан команда а кхоьллира полковник Шихлин Рустам-бекан баьччаллехь, ткъа полковник Хосров Мирза Каджаран баьччаллехь — 2-гӀа артиллерийн бригада а, 3-гӀа дошлойн Шекинан полк а. ТӀаьхьа дошлойн полкех дивизи йира, баьччалла тӀеийцира инарла-майора Новрузов Теймурбека.

14 сентябрехь тӀеман министран омар делира авиа тоба кхолла аьлла. И терахь лору Азербайджанан ХӀаваан-ТӀеман ницкъаш кхоьллина де. 1919 шеран 19 августехь Азербайджанан эскаран Инарлан штабехь волу авиатобан хьаькам хӀоттийра тӀеман пилот подпоручик Афшар Теймур-хан 

Азербайджанан Демократин Республикин цхьана хенан йолчу коьртачу шахьрахь Гянджехь дӀайоьллу прапорщикаш кечбеш йолу хьалхара тӀеман доьшийла, цуьнан хьаькам хуьлу полковник Кесаманан Ширин-Хьусейнбек. Кхин а кхоьллира унтер-эпсарш кечбеш йолу дешаран батальон а, сапёрийн ишкол.

ЦӀиен эскар чудахара Азербайджане 1920 шеран 28 апрелехь. Шайн керла кхоьллинчу азербайджанийн эскаран доккхаха долу дакъа Карабахехь иккхина эрмалойн гӀаттам охьатаӀо дахийтина долушехь, азербайджанаш юха ца бовлура, амма церан 1918-20 шерийн йоца маршо аелира сиха а, атта аHugh Pope, «Sons of the conquerors: the rise of the Turkic world», New York: The Overlook Press, 2006, p. 116, ISBN 1-58567-804-X. 30 эз. салтех 20 эзар кхелхира дуьхьало йеш. Азербайджанан Къоман эскар дӀадаьккхира большевикийн правительство, 21 инарлехь 15 инарлан виеран кхел йира большевикашаИсполняется 91 год со дня создания Азербайджанской Демократической Республики.

 Азербайджанийн ССР 

АДР правительство йожийначул тӀаьхьа кхоьллира Азербайджанийн Советан Социалистийн Республика. Азербайджанийн ССР Революцин комитетан 1920 шеран 28 апрелан сацаман бух тӀаьхь кхоьллира Азербайджанийн ССР ТӀеман а, хӀордан а гӀуллакхийн халкъан комиссариат, иза куьйгакӀела яра 11-гӀа (1921 шеран майхь дуьйна Ша долу Кавказан) эскаран РТӀС . ЦӀиен гвардин тобанех дира Азербайджанийн ЦӀиен Эскар, цуьнан дог хилира «эчиган полк», иза кхоьллинера 1918 шарахь Бакохан коммунан ЦӀиен гвардин тобанех. АДР эскар Азербайджанийн ЦӀиен Эскаран йукъадахара. Майхь кхоьллира 1-ра вовшахтоьхна Азербайджанан дивизи . 29 октябрехь Азербайджанийн ЦӀиен эскаран цӀе хийцира Орджоникидзе Сергон цӀарах Азербайджанийн кхийсархойн ломан дивизи аьлла, иза хилира БАЦӀЭ йукъара хьалхара къоман дивизи.

Апрелан харцамехь дакъалаьцна Азербайджанан ТӀХӀН, цӀе хийцира Советийн Азербайджанан ЦӀиен флот аьлла, цуьнан коьрте хӀоьттира Чингиз Ильдрым. 1 майхь Ийдалан-Каспийн тӀеман флотилин кеманаш чудаьхкира Бакоха, дукха хан ялале кхоьллира шена чохь 3 гӀоьнан крейсер-кема, 10 минанаш лелон кема, 4 хин бухахула лела кема, кхин кеманаш долу Каспийн тӀеман флот. 18 майхь Ийдалан-каспийн а, Азербайджанийн а флотилийн кеманаша а, десантан тобанаша а дӀалецира Энзели . 12 июнехь 11-гӀа ЦӀиен Эскаран РТӀС омарца Азербайджанера контрреволюцин ницкъашца дов латто, Кура а, Аракс а эркаш лардархьама, кхоьллира Куран тӀеман флотили, цуьнан цӀе хийцира оцу шеран 28 июлехь Куран эркан тоба аьлла. Оццу хенахь Каспийн а, Азербайджанан а флоташ цхьаьнатуьйхира Каспийн ХӀордан ницкъашка, цӀе хийцира 1931 шеран 27 июнехь ССРС ТӀХӀН Каспийн флотили аьлла. Россин тӀеман говзанча Широкорад Александра билгалдоккху, Азербайджанийн флот 1921 шерал хьалха йоьхна ца хилар. Ткъа Каспийн эркан тобанах дерг, иза дӀасахецна 1920 шеран 17 сентябрехь Каспийн флотан ХӀордан ницкъийн хьаькаман омарца, ткъа октябрехь оцу тобан кеманийн бух тӀаьхь юха кхоьллина Каспийн тӀеман флотили. 1921 шеран 22 февралехь иза дӀаелира 11-гӀа ЦӀиен Эскаран Дозанан тобане.

Азербайджанан, Эрмалойчоьнан, Гуьржийчоьнан Советийн ЦКХК 1922 шеран 2 декабран сацамца халкъан комиссариат хийцира тӀеман комиссариатца, ЧКСФСР ХалкъкомтӀемхӀордан коьрта дакъа хилла.

 Къасторан хьаьркаш 

 Ницкъаллийн структурийн утаркхий беснаш 
КатегорешЛатта тӀиера эскаршХӀТӀНТӀХӀНДозанан эскаршЧГӀМКЪКХМУтаркх

 Латта тӀиера эскарш 

 Инарлаш а, эпсарш а 
КатегорешИнарлашЛакхара эпсаршЛахара эпсаршУтаркх 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50pxАзербайджанийн цӀеGeneral-Polkovnik General-Leytenant General-Mayor PolkovnikPolkovnik-Leytenant MayorKapitanBaş Leytenant LeytenantKiçik Leytenant Российчуьнца  ягӀарИнарла-полковникИнарла-лейтенантИнарла-майорПолковник ПодполковникМайорКапитанЛакхара лейтенантЛейтенантЛахара лейтенант

 Салтий а, лахара баьччаш а 
КатегорешСалтийСтаршинашПрапорщикашУтаркх 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50pxАзербайджанийн цӀеƏsgərBaş ƏsgərKiçik ÇavuşÇavuşBaş ÇavuşKiçik GizirGizirBaş GizirРоссийчуьнца  ягӀарСалтийЕфрейторЛахара сержантСержантЛакхара сержантСтаршинаПрапорщикЛакхара прапорщик

 ХӀаваан-тӀеман ницкъаш 

 Инарлаш а, эпсарш а 
КатегорешИнарлашЛакхара эпсаршЛахара эпсаршУтаркх 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50pxАзербайджанийн цӀеGeneral-Polkovnik General-Leytenant General-Mayor PolkovnikPolkovnik-Leytenant MayorKapitanBaş Leytenant LeytenantKiçik Leytenant Российчуьнца  ягӀарИнарла-полковникИнарла-лейтенантИнарла-майорПолковник ПодполковникМайорКапитанЛакхара лейтенантЛейтенантЛахара лейтенант

 Салтий а, лахара баьччаш а 
КатегорешСалтийСтаршинашПрапорщикашУтаркх 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50pxАзербайджанийн цӀеƏsgər	Baş ƏsgərKiçik Çavuş ÇavuşBaş Çavuş  Kiçik GizirGizirBaş Gizir Российчуьнца  ягӀарСалтийЕфрейторЗарубежное военное обозрение № 12 2013 год, стр. 40Лахара сержантСержантЛакхара сержантСтаршинаПрапорщикЛакхара прапорщик

 ТӀеман-хӀордан ницкъаш 

 Адмиралаш а, эпсарш а 
КатегорешАдмиралЛакхара эпсаршЛахара эпсаршУтаркх 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50pxАзербайджанийн цӀеAdmiralVitse-AdmiralKontr-AdmiralBirinci Dərəcəli Kapitanİkinci Dərəcəli KapitanÜçüncü Dərəcəli KapitanKapitan-LeytenantBaş LeytenantLeytenantKiçik LeytenantРоссийчуьнца  ягӀарАдмиралВице-адмиралКонтр-адмирал1-ра ранган капитан2-гӀа ранган капитан3-гӀа ранган капитанКапитан-лейтенантЛакхара лейтенантЛейтенантЛахара лейтенант

 Матросаш а, лахара баьччаш а 
КатегорешМатросашСтаршинашМичманашУтаркх 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50pxАзербайджанийн цӀеDənizçiBaş DənizçiÜçüncü Starşinaİkinci StarşinaBirinci StarşinaKiçik miçmanMiçmanBaş MiçmanРоссийчуьнца  ягӀарМатросЛакхара матросШолгӀа тӀегӀанера старшинаХьалхара тӀегӀанера старшинаКоьрта старшинаКоьрта кеман старшинаМичманЛакхара мичман

 Петлицийн хьаьркаш 
  <center>Эмблема <center>Сурт <center>Эмблема <center>Сурт <center>Эмблема <center>Сурт <center>Эмблема <center>Сурт <center>Автомобилийн дакъош 100px <center>Артиллерийн дакъош 100px <center>Инженерийн дакъош 100px <center>РХ БЗ 100px <center>ХӀаваан-тӀеман ницкъаш 100px <center>ХӀаваан-десантан эскарш а, башха тобанаш а 100px <center>Медицинан дакъош 100px <center>ГӀирс-техника латторан дакъош 100px <center>ТӀеман лицейш 100px <center>ТӀеман музыканташ а, дирижёраш а 100px <center>Мотокхийсархойн дакъош 100px <center>ЧГӀМ 100px <center>ТӀеман гӀишлошъярхой 100px <center>ТӀеман топографаш 100px <center>ХӀЛ дакъош 100px <center>Дозанан гӀуллакх 100px <center>ТӀеман юристаш 100px <center>ЗӀенан а, радиотехникан а дакъош 100px <center>Танкийн дакъош 100px <center>Чоьхьара эскарш 100px

 Хьосташ 
 Гусейнов А. Армия Азербайджанской Демократической Республики. 1918—1920 гг. // Старый Цейхгауз. 2011. № 2-3(40-41). С. 118—128.САВАШ — Военно-исторический сайт

 Хьажа кхин а 

 Бакохара парадаш

 Билгалдахарш 

 Хьажоргаш 

 Циганок А. Д. Пороховая бочка Евразии
 Azerbaijan-Nato 15 Years of Partnership
 Министерство Обороны

Категори:Азербайджанан министраллаш
*