Кавказан сардалалла

400px|thumb|Кавказан сардалалла 1792 шо
Кавка́зан са́рдалалла — Россин империн административан-мехкан урхаллин башха меже. Коьртехь Императоро хӀоттийна Сардал хилла, цуо кхочушдора дуьззина гражданийн Ӏедал (законашкхоллар доцург), иза дерриг цуьнан куьйгакӀела а дара.

Кавказан сардалийн оцу хенахь яккхийра тӀеман даржаш дара регионехь. Сардалаллин юрисдикцера мехках олура Кавказан мохк, административан коьрта шахьар Тифлисехь яра (1844 шарахь дуьйна). Мохк бекъалора 5 губернен (Тифлисан, Эриванан, Бакохан, Елизаветполан, Кутаисин) а, могӀа областашна.

 Истори 
 Хьалхара сардалалла 

Император-аьзнин Екатерина II-гӀачун «Кавказан сардалалла шина областех – Кавказан а, Аштаркханен а – хӀотторах лаьцна» Омарца йира (1785 5 май — 1796 31 декабрь) Аштаркхнен а, Кавказан а губернех лаьтташА. Головлëв, Очерки о Чечне, природа, население, новейшая история. Ульяновск, Вектор-С, 2007, с.10Полное собрание законов Российской империи.  — СПб., 1830. — Т. XX. — № 14.607. — С. 518—521.. Кавказан губернехь йира ялх уезд, царех шимма (ГӀизларан а, Мазалкан а) дӀалоцура хӀинца Невран а, Шелковскан а кӀоштийн латтаА. Головлëв, Очерки о Чечне, природа, население, новейшая история. Ульяновск, Вектор-С, 2007, с.10. Кавказан сардалан ставка яра Екатериноградехь (хӀинца Екатериноградски гӀала), 1790 шеран 30 апрелехь дуьйна — Аштаркхнехь. Сардалаллин мехко дӀалоцура Ийдалан а, Донан а лахенашкара аренаш, Кубань а, Терк а тӀекхаччалц долу Къилбаседа Кавказа дакъа а, ткъа хӀинцалера Нохчийчоьнан махкахь, Ишорен а, Бороздиновскин а меридианашна йукъара Теркан къилбаседехьара мохк. Теркан аьрру бердаца яхъелла Кавказан губернин йукъайогӀу Мазалкан а, ГӀизларан а уездан гӀазакхийн гӀаланаш, чӀагӀонаш, хойн посташ: Новр-ГӀала, Макан-ГӀала, Гал-ГӀала, Казитерки, Долгой, Щедрински, Парабоч, Сарафанниково, Новогладковски, Старогладковски, Курдюковски, Каргалински, Дубовски. 1790 шеран 30 августехь Кавказан губернии дӀаяьккхира, ткъа губернин коьрта меттигаш дӀаяьхьира Екатериноградера АштаркхнеА. Головлëв, Очерки о Чечне, природа, население, новейшая история. Ульяновск, Вектор-С, 2007, с.10. 1796 сардалалла дӀаяьккхира.

 Инарла-губернаторш 
Кавказан сардалаллин инарла-губернаторш1785  5 майхь — 1796 31 декабрехь Даржера терхьаш ФЦӀО  Дахаран шераш 1785—1787 Павел Сергеевич Потёмкин  1743—1796 1787—1789 Пётр Абрамович Текели  1720—1793 1789—1790 Иван Петрович Салтыков  1730—1805 1790 Антон Богданович де Бальмен  1741—1790 1790—1796 Иван Васильевич Гудович  1732—1820 1796 Валериан Александрович Зубов  1771—1804 1796 31 декабрехь  Кавказан сардалалла дӀаяьккхина 1796—1798 Иван Васильевич Гудович  1732—1820 1798—1799 Ираклий Иванович Морков  1753—1829 1799 Дмитрий Иванович Киселёв  1761—1820 1799—1801 Карл Фёдорович Кнорринг  1746—1820
Коьрта баьччаш КавказехьГлавноначальствующие на Кавказе
 Карл Кнорринг: 1801—1802
 Павел Цицианов: 1802—1806
 Иван Гудович: 1806—1809
 Александр Тормасов: 1809—1811
 Филипп Паулуччи: 1811—1812
 Николай Ртищев: 1812—1816
 Алексей Ермолов: 1816—1827
 Иван Паскевич: 1827—1831
 Григорий Розен: 1831—1838
 Евгений Головин: 1838—1842
 Александр Нейдгардт: 1842—1844

 ШолгӀа сардалалла 

1844 шеран 27 декабрехь Россин империн йукъадаьхкина Кавказан мехкашкахь (царна йукъахь Гуьржийн губерни, Эрмалойн область, Каспийн область), юха а кхоьллира Кавказан сардалалла йукъ Тиблисехь а йолуш.

1844 шеран 27 декабрехь иза лаьттара цхьаьна губернех а, шина областех а:
 Гуьржийн-Имеретин губерни (Тиблиси)
 1847 шеран 28 февралехь цунах йина Тиблисин губерни
 Эрмалойн область (Эривань)
 1849 шеран 9 июнехь цунах йина Эриванан губерни
 Каспийн область (Шемаха)
 1846 Дербентан (Дербент) а, Шемахин а губернеш
 1859 2 декабрехь Шемахин губернин цӀе хийцина Бакохан губерни (Бакох) аьлла
 1860 30 майхь Дербентан губерни дӀаяьккхина, кхоьллина ДегӀастанан область (Дербент) а, Джаро-Белоканан (Закаталин) гуо
 1866 17 августехь кхоьллина Сухуман дакъа (Сухум)
 1867 кхоьллина Ӏаьржа хӀордан гуонан
 1868 кхоьллина Елизаветполан губерни (Елизаветполь)
 1878 кхоьллина Батумин область (Батум) а, Карсан область (Карс)

Сардалалла лаьттира 1883 шо тӀекхаччалц.

 Сардалаш 
Кавказан сардалаш (1844 27 декабрехь—1881)Даржера терхьашФЦӀО  Дахаран шераш Дарж1844 27 декабрехь — 1854 1 мартехь  Михаил Семёнович Воронцов  1782—1856  Сардал1 мартехь — 1854 шеран 29 ноябрехь Николай Андреевич Реад  1793—1855 Сардалан декхарш кхочуш дийриг1854 29 ноябрехь — 1856 22 июлехь  Николай Николаевич Муравьёв-Карсский  1794—1866 Сардал1856 22 июлехь — 1862 6 декабрехь Александр Иванович Барятинский  1815—1879  Сардал1862 6 декабрехь— 1881 23 июлехь  сийлахь эла Михаил Николаевич  1832—1909 Сардал22 ноября 1881 Кавказан сардалалла дӀаяьккхина de facto

 Кавказан администраци 
1881 22 ноябрехь Кавказан сардалалла фактаца дӀаяьккхира, кхоьллира Кавказан администраци коьртехь гражданийн декъан коьрта хьаькам а волуш, изза коьрта коьрта баьчча а, гӀазакхийн эскарийн атаман а волу.

 Коьрта хьаькмалла лелориш 
Кавказан администрацин коьрта хьаькмалла лелориш (1881 22 ноябрь — 1905 26 февраль)Даржера терхьаш ФЦӀО  Дахаран шераш Дарж1882 1 январь — 1890 3 июнь  Александр Михайлович Дондуков-Корсаков 1820 2 сентябрь — 1893 15 апрель  коьрта хьаькмалла лелориг1890 3 июнь — 1896 6 декабря  Сергей Алексеевич Шереметев  1836—1896  коьрта хьаькмалла лелориг1896 12 декабрь — 1905 1 январь  Голицын, Григорий Сергеевич  1838 20 декабрь — 1907 28 марта коьрта хьаькмалла лелориг1905 26 февраль  Кавказан администраци хийцало Сардалаллийца

 КхоалгӀа сардалалла 

 Билгалдахарш