Метр

Метр (нохчийн билгало: м; дуьненайукъара: m; схьадаьлла  «барам, дустург») — Дуьненайукъара барамийн системан (СИ) дохаллин дустаран барам, СИ коьрта барамех ворхӀаннах цхьаъ. Иштта бу дохаллин барам, йукъабоьду коьртачу барамашна МКС, МКСА, МКСК, МКСГ, МСК, МКСЛ, МСС, МКГСС, МТС системашкахь. Цул сов, массо а хьахийначу системашкахь метр — барам бу техкаран хьекхадалар коэффициентан, тулгӀенийн йохаллин, паргӀата дадаран дохаллин, некъан оптикан бохаллин, фокусан йукъаметтиган, комптонан тулгӀенан йохаллин, де Бройлан тулгӀенан йохаллин, барамаллин кхечу физикин барамийн.

Лелаш йолчу билгалонца, метр ю, серло вакуумехула хенан интервалехула  секундехь чекхйолуш йолу новкъан бохаллаОпределение метра Резолюция 1 XVII Генеральной конференции по мерам и весам (1983).

 Метран билгало 
Таханлера метран билгало хенан а, серлонан сихаллин а  терминашкахь тӀеэцна XVII Барамашца а, терзанашца а йолу инарлан конференцехь 1983 шарахь .

Метр — серло вакуумехула хенан интервалехула  секундехь чекхйолуш йолу новкъан бохалла.

Оцу билгалонера схьадолу, СИхь вакуумера серлонан сихалла тӀеэцна нисса . Иштта, метран билгало, ши бӀешо хьалха санна, юха йихкина ю секундех, амма хӀинца универсалан дуьненан константийн гӀоьнца.

 Кховдийна керла билгало 
XXIV Барамашца а, терзанашца а йолу инарлан конференцехь 2011 шеран 17—21 октябрехь тӀеийцира резолюциOn the possible future revision of the International System of Units, the SI Resolution 1 of the 24th meeting of the CGPM (2011), цунна чохь кховдийна ду, масала, хин йолчу Дуьненайукъара барамийн системан ревизехь коьртачу барамийн ерриг билгалонаш керлачу цхьаьнакепарчу тайпана билгалъйаккхарThe «explicit-constant» formulation  на сайте Международного бюро мер и весов. Хила тарло метран керла билгало, юьззина йолчуьнца эквивалентехь йолу, резолюцехь иштта кепара билгалйаьккхина:

Метр, билгалдаккхар м, дохаллин барам бу; цуьнан барам хӀоттабо вакуумера серлонан сихаллан терахьан барам нисса  бехкарца, иза гайтинехь СИн барамехь м•с−1.

2014 шарахь хилла XXV Барамашца а, терзанашца а йолу инарлан конференцехь, барт хилла СИн ревизии яран кечаман болх дӀабахьа, цунна йукъахь метран керла билгало а ю, Ӏалашо хӀоттийна и болх чекхбаккха 2018 шарахь, йолуш йолу СИ керлачу вариантаца 2018 шарахь хийца XXVI Барамашца а, терзанашца а йолу инарлан конференцехь.

 Декъалун а, дакъошкара а терхьаш 
СИ дуьззина официалан гойту, Барамийн а, терзийн а дуьненайукъара бюроно зорба тоьхна СИ брошюран (, ) лелаш йолчу редакцехь, иттаннашна декъало а, дакъошкара метран барам кхуллу стандартан СИ тӀехӀиттамашSI brochure Официальное описание СИ на сайте Международного бюро мер и весов. Россин Федерацин Правительство тӀеэцна «Россин Федерацехь могуьйту барамийн терахьийн хьоло», тарболуьйту РФ иштта тӀехӀиттамаш лелор .

Декъало а, дакъошкара а терхьаш лелоран масалаш ОьцургДакъамасала ОьцургДакъаМасала 103 километр  уггаре дуьненахь лекха гӀишлон локхалла — 0,8 км10−3 миллиметр  кегийрачу сагалматийн барамехь — ~1 мм 106 мегаметр  Парижан а, Мадридан а йукъаметтиг — 1 Мм 10−6 микрометр  бактерийн барамера тайпа — ~1 мкм 109 гигаметр  Мелхан диаметр— 1,4 Гм 10−9 нанометр  уггаре кегийра вирусаш — ~20 нм 1012 тераметр  Сатурн орбитан радиус — 1,5 Тм 10−12 пикометр  гелийн атоман радиус — 32 пм 1015 петаметр  серлонан шо — 9,46 Пм 10−15 фемтометр  протонан  диаметр— 1,75 фм 1018 эксаметр  Альдебаране барам — 0,6 Эм 10−18аттометр  гӀийла уьйран амалан радиус — 2 ам 1021 зеттаметр  вайн галактикан диаметр — ~1 Зм 10−21 зептометр  — 1024 иоттаметр  радиус «Меттигера галактикан лакхара гулъялар» — ~1 Им10−24 иоктометр  —

 Кхечу барамашца йолу йукъаметтиг 
Метран барам, СИ йукъа ца богӀучу барамца гайтинаСИ йукъа ца богӀу барам, гайтина метран барамца1 метр ≈ 39,37 дюйм1 дюйм≡ 0,0254 метр1 сантиметр ≈ 0,3937 дюйм1 дюйм≡ 2,54 сантиметр1 миллиметр ≈ 0,03937 дюйм1 дюйм≡ 25,4 миллиметр1 метр ≡ 1ангстрем1 ангстрем≡ 1 метран1 нанометр ≡ 10ангстрем1 ангстрем≡ 100 пикометр

 Билгалдахарш 

 Литература 

 Cardarelli, Francois (2003). Encydopaedia of scientific units, weights, and measures: their SI equivalences and origins, Springer-Verlag London Limited, ISBN 1-85233-682-X, page 5, table 2.1, data from Giacomo, P., Du platine a la lumiere, Bull. Bur. Nat. Metrologie, 102 (1995) 5-14.
 Humerfelt, Sigurd. (26 October 2010). How WGS 84 defines Earth. Retrieved 29 April 2011.
 Layer, H.P. (2008). Length—Evolution from Measurement Standard to a Fundamental Constant . Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. Retrieved 18 August 2008.
 Mohr, P., Taylor, B.N., and David B. Newell, D. (13 November 2012). CODATA Recommended Values of the Fundamental Physical Constants: 2010. Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology.
 National Institute of Standards and Technology. (December 2003). The NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty: International System of Units (SI) (web site):
 SI base units. Retrieved 18 August 2008.
 Definitions of the SI base units. Retrieved 18 August 2008.
 Historical context of the SI: Metre. Retrieved 26 May 2010.
 National Institute of Standards and Technology. (27 June 2011). NIST-F1 Cesium Fountain Atomic Clock. Author.
 National Physical Laboratory. (25 March 2010). Iodine-Stabilised Lasers. Author.
 Naughtin, Pat. (2008). Spelling metre or meter.  Author.
 Taylor, B.N. and Thompson, A. (Eds.). (2008a). The International System of Units (SI) . United States version of the English text of the eighth edition (2006) of the International Bureau of Weights and Measures publication Le Système International d’ Unités (SI) (Special Publication 330). Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. Retrieved 18 August 2008.
 Taylor, B.N. and Thompson, A. (2008b). Guide for the Use of the International System of Units (Special Publication 811). Gaithersburg, MD: National Institute of Standards and Technology. Retrieved 23 August 2008.
 Tibo Qorl. (2005) The History of the Meter (Translated by Sibille Rouzaud). Retrieved 18 August 2008.
 Zagar, B.G. (1999). Laser interferometer displacement sensors in J.G. Webster (ed.). The Measurement, Instrumentation, and Sensors Handbook. CRC Press. isbn=0-8493-8347-1.