Хох (орамат)

Хох () —  (хьалха лииличарна йукъахь йара) могӀанера  доьзалера  бухара доьзалера, шина шеран а, дуккха шерийн а бецан ораматийн тайпа.

Тайпанахь, The Plant List сайтан терахьашца, 900 сов кеп ю, уьш кхуьу Къилбаседа эхиг тӀехь. Тайпанан векалш кхуьу байнаш тӀехь, аренашкахь, хьаннашкахь.

Ораматийн систематика еш доккха дакъа лаьцна Регель Эдуарда, цуо хьалха гайтина йоцу 250 кеп тӀехь йолу шиъ монографии зорба тоьхна (1875, 1887).

 ЦӀе 
Линней Карла йелла Ӏилманера латинан цӀе —  — схьайаьлла саьрмасекхан цӀарах, ткъа иза, шен рогӀехь, йихкина хила тарло кельтийн дашца all — кӀуо; кхин верси — схьайолу  — хьожа йан.

 Ботаникан сурт 
ЧӀогӀа хохан (йа саьрмасекхан) хьожа а, чам а болу дукхашерийн (культурин кепаш наггахь шина шеран) хохан коьртийн йа кхиина баланза хохан коьртийн бецан ораматаш.

Тайпанан векалийн хуьлу чӀапа-горгала тӀехула цӀегӀуо, кӀайн я шекъа бесара чкъор долу хохан корта.

ГӀаш асанан я доьхкан кепара, орам тӀиера хьаладогӀу, зурмакепара, гӀад стомма, 1 м гергга лекха, дуьйсина.

Зазанаш кегийра, ирча, лаьтта дехачу гӀад тӀехь, четар кепара, къуона долуш бот чохь, цхьайолчу кепийн 40 см диаметр йолуш. Зазан улле паргӀата йа дукха-кӀезга тӀеттӀалеттачу гӀашшах, 6—7 пхенах лаьтта, кхиина даьлчи а охьа ца дужу, хийцалуш а, ца луш а хуьлу. Дургал 6 йу, уьш тӀеттӀалетта йу шайна йукъахь а, зазан улленан а. Дургалш тӀелетта йу тӀехьа. ЧӀениг кхоъ йа цхьаъ бен болуш, йалх йа шортта хӀун патаршца. БӀогӀамалг заза долалуче тӀелетта бу. Заза долу июнехь-августехь.

ХӀу са болуш а, гоьрга а хуьлу. ТӀедолу августехь-сентябрехь.

 Химин хӀоттам 
Хохан коьртаца ду азот долу хӀуманаш (2,5 % кхаччалц), тайп-тайпана шекарш (10—11 %) (глюкоза, фруктоза, сахароза, мальтоза), полисахаридаш инулин, фитин, флавоноидаш, кверцетин а, цуьнан глюкозидаш а, даьттанаш, тайп-тайпана ферменташ, туьхнаш кальций а, фосфор а, фитонцидаш, лимонан а, Ӏежан а мусталлаш, А витаминаш A (3,75 мг%), B1 (60 мг%), B2 (50 мг%), PP (0,20 мг%), C (10,5—33 мг%), ткъа иштта чӀогӀа хьожа йолу  эфиран даьтта, цара Ӏийжадо бӀаьргийн мазан чкъор а, маара а.

БӀаьргаш Ӏийжор а, хох цостуш бӀаьрхи далар а хуьлу хохан коьртан клеткашца йукъахь сульфоксидийн тобанаш а, ферменташ а йолу аминомусталлаш долудера. Клеткийн цхьаалла а, церан структуран элементаш а йохийча, аминомусталлаш ферментийн Ӏаткъамца, уьш вовшешца уьйрйан юьйлаелчи  хуьлу 1-пропенсульфенан мусталла, ткъа иза шен рогӀехь ферменташца уьйр тесчи хуьлу хӀаваэ йолу зӀе — 1-сульфинилпропан. БӀаьргийн мазан чкъоьран тӀекхетчи цуо зӀе тосу бӀаьхишца, цуьнан жамӀ хуьлу кӀеззиг барам саьнгалан мусталла, цуо Ӏийжадойту бӀаьргашПочему мы плачем, когда режем лук?, Статья в научно-популярном журнале «Химия и жизнь -XXI век» № 2, 2015 г. Викторова Л.Why does chopping onion make you cry, 30.08.2017 г. «The times of India»..

 Бахамехь иэшар а, лелор а 


Чоман а, хьожан а хьал бахьнехь цхьадолу кепара хохаш дукха хенахь дуьйна культуре дерзийна, амма дукха меттигашкахь бахархоша леладо акха кепаш а. Уьш ду: , , ,  кхин а. Амма башха шуьйра лелабо шуьйра гӀадерг  а, , дукха хьолахь цхьаьнатуху цхьана цӀарца «хьонка», ткъа иштта гергара культурерчарна , , . XX бӀешеран юккъехь Россехь шуьйра девзаш дара иштта дуу кепаш , , , . Байкалдехьехь Стеллеран хох а, Къанло хох а дӀа а буьллий буу аьрга болуш, туьха тесна, бакъийна. Йуккъера Азехь лелайбо кхин а хохан кортош а, Шуран бесара хохан, Вавиловн хохан гӀаш а. Ломан Туркменехь кхуьу Боккха хохан гӀашца витамин C эвсаре ду (5330 мг% кхаччалц). Тянь-Шань а, Памир-Алай а лаьмнийн альпийн байнаш тӀехь болу Федченкон хох; меттигерчу бахархоша лелабо аьрга бууш а, далнаш чубуллуш а. Баа мега хохан корта а, гӀаш а айсина хохан. Кавказехь буу  ТаьӀнашекъанбесара хох, Гоьрга хох, Гоьрга корта болу хох сортийн сийна хох.

Кхин кепара хохаш леладо декоративан ораматаш санна. Царна йукъахь уггаре хаза бу  а,  а. ЧӀогӀа декоративан бу цӀиен зезагашца болу , сира-сийна хьийзина гӀаш долу , .

Байдашкахь хох дика бац, хӀунда аьлчи и биинчу дийнатан шура гӀуо хьожа йолуш хуьлу.

Тайп-тайпана кепара ду хохаш — дарбанан, басаран, моз доккху, цхьадерш леладо халкъан медицинехь, масала, юккъераазин каратаван хох а, Суворовн хох а лелабо пехаш лазачарна, ткъа иштта фармацевтикехь а, косметологехь а .

Хаамаш бу тайпанан цхьацца ораматаш дӀевше хиларх.

 Экологии 
Адаман бахамера белхийн Ӏаткъам бахьнехь кхуьу меттиг хийцаро а, хох юургах тохаро а, Ӏаламехь хох болу меттигаш лагӀъелла. Иштта,  ССРС ЦӀиен жайни чу йазбира, бисина ССРС хиллачу махкахь, бисина хила тарло, Цийчуьра  дозанера кӀошташкахь, Ӏаьржа Иртышан тогӀенехь.  Россин а, Республика Алтайн а ЦӀиен жайнин чу даьхна, и орамат ца карийнера цкъа бен Укок акъари тӀехь, тарло, хӀинцале хӀудайна хила мега.

 Хохийн тайпанаш 

Тайпанехь йу дукха а, кӀезиг а 1000 сов кеп.

Хохаш декъа таро йу дууш долчарна а, декоративан а, делахь а цхадерш царех шинне а категори йукъадоьду.

Из съедобных хохов наиболее известны следующие виды:














Декоративан хохаш (аллиумаш)

















 Сорташ 
 'Mount Everest'. Даккхий кӀайн зезагаш а, йеха тоьпаш йолу декоративан хох, хьалаболу 120 см. ГӀаш сийна лаьтта йехачу хенахь. 15 см диаметр йолу гоьрга четарш, лаьтта иттаннаш кӀайн седакепара зезагех. Дуткъа жаз йукъахь къегина билгалйолу баьццара чӀениг. Хедийна зазанаш леладо зезаган курсаш еш.
 'Purple Sensation'. Шуьйра йевза гибридан тайпа декоративан хохан бешан кеп. Зезагаш таьӀна-цӀие, кедакепара. Оцу сортан векалш хийцало, хӀунда аьлчи кхуьу хӀушца. Локхалла 70 см гергга, гӀад кӀеззига сенаш болуш, гӀаш 4 см шуьйра.

 Билгалдахарш 

 Литература 




 Хьажоргаш 

 Allium Central — иллюстрированный сайт, посвящённый декоративным хохам.
 Опыление хоха пчёлами.



Категори:Евразера ораматаш
Категори:Африкин ораматаш
Категори:Къилбаседа Америкин ораматаш
Категори:Хасстоьмаш
Категори:Чам бийриш
Категори:Бецаш