Аллей

200px|thumb|Копенгагенера аллей Соргенфри гӀалара
Алле́й (, глаголах aller — «вахар») — гӀашлойш я машенийн (дукха хьолахь паркехь, бешахь) шинне агӀора дитташ дийна некъ, наггахь дитташца ийна коьллаш а хуьлу.

 Аллейн кепаш 
Аллейн кепаш — нийсса регуляран а, гома Ӏаламан а паркашкахь а, бешашкахь а — билгалйовлу церан латтар хьоьхучу архитектурин ойланца: ши могӀа берш, дуккха а могӀанаш берш, цхьа цхьа чкъор дерш, дуккха а чкъоьрнаш дерш, йоькъуш баьккхинчу сизца, арканашца (перголаш), дийна кертаца, кхин а.

Дитташ а, коллаш а хила тарло паргӀата довлуш я кепатоьхна. Аллейшна леладо дитташ кондар жима а, дукха ехаш а, чӀогӀа лаьтташ а йолуш гӀуочу хьолехь кхуьуш доллушехь: баганийн — бага, база, пихта, кипарис, кхин а, гӀадерш — хьех, наж, муьшдечиг, дакх, поп, пха, малхбалера поп, гледичи, лега, кхин а.

Диттийн юкъалон юккъера барам 5 м бу, могӀанашна юкъахь — 10 м; кондарийн кепашка а, барамашка а хьаьжжина иза тӀетоха я дӀадаккха таро ю.

 Аллейн функцеш 
Аллейн функцеш билгалъяьхна Ширчу Румехь:
 Мелхан зӀаьнарех ларвар — руман некъаш йисттехула дитташ дийнера, лелаш йолу легионаш мелхан зӀаьнарех ларъярхьама. Оццу Ӏалашонна Наполеона омар дина аллейш йогӀа аьлла, эскарш шайолу Европехула дӀасакхийсархьама.
 Дохк, догӀа, ло догӀуш тила ца валийтарна гӀоьнна.
 Лайн оьланех ларвар — диттийн кондарш бахьнехь аллейн чухула дуьллу алсамо кӀеда ло, иза сиха охьатаьӀа.
 Олхазаршна а, дийнаташна а кхин а даха меттиг хилийтархьама, иштта биотайпанашна аьтту бар.
 Кхин тӀе а дуьхьало ю ца хууш а мехашца юьртабахаман новкъа йолу сагалматашна.
 Лаьттан бухара хиш цӀандар.
 ХӀаваъ ченах, кӀурах, зуламечу декъех (дашан металлурги дукха лелаярна экологин хьал ледара дара) цӀандархьама, нийсса оцу заманара схьайогӀу промышленностан меттигаш сенйаран «завод-беш» концепци.
 Дечиган гӀирс — руман эскаран муьлххачу хенахь а дика гӀирс хуьлура империн муьлххачу меттигехь гуобеш йолу машенаш йан а, эскаршна керташ йан а.
 Ландшафт хадош, низмехь латтош кхероран символ — чӀогӀа цецбовлуш хилла Жимачу Азера а, Шамара а, кхечу къилба регионашкара а бахархой лекха, онда кондарийн могӀанаш байча, церан мехкашкахь лоха кепара дитташ кхуьу.
 ГӀовгӀа лагӀъяр — таӀзаран операции хилча Ӏодмаш а, резина а йоцучу хенахь ворданаш чӀогӀа гӀовгӀане хилла, мостагӀчун хьалххе хууш хилла тӀелеташ буйла (аллейс ах охьайоккху озан тулгӀенан радиус).
 Наггахь аллейш йохкура готтачу меттигашкахь а, масех дитт охьатоьхча дуьхьала лета мостагӀ сацалуш хилла (бирггала дошлой).
 Буьйса яккха эскарш совцуш хилла ши аллей цхьаьнакхетачохь — цуо аьтту бора, цхьаъ делахь, хенан ешйолу чӀагӀонан шина агӀон тӀехь гӀирс кхоуо, ткъа вукха агӀора тӀеман гӀарулийн болх аттачу боккхара, тӀемера цӀа богӀчеран хенан хӀоттийна чекхволийта пункт хуьлура цунах.
 Нагахь, аллейн белахь гӀашлойн кхин а некъ, цуьнан дитташ дуьхьало хуьлу новкъа бохаман, ларбо гӀашлой ворданех а, хохкучу дийнатех а. Масала, иштта принцип лелийна Владимиран тракт буьллуш.
 Нагахь чӀогӀа тӀелатар нислахь аллейн некъ доза хуьлура ларбеш болчу мехкан, оцу тӀехь дуьхьалонаш хӀиттайора.

Аллейн принципаш лелайора румхоша бердаш чӀагӀдеш хӀинцалерчу Венецин махкахь, ткъа Нидерландашкахь — Корбулонан канал доккхуш.

 Литература 


Категори:Аллейш
Категори:Годонимаш
Категори:Урамийн кепаш