Бесленей

Бесленей () — Россин Федерацин Кхарачой-Чергазийчоьнан Хабезан кӀоштара эвла.

Кхуллу муниципалан кхоллам Бесленейн йуьртан меттиг ша цхьаъ нах беха меттиг юкъахь йолуш.

 Географи 
Эвла лаьтта Хабезан кӀоштан малхбуза декъехь, Доккха Зеленчук эркан аьтту бердаца. КӀоштан центр йолчу Хабезан къилбаседа-малхбузен агӀора 22 км генахь йу, Черкесск гӀалин 25 км йу, дозанехь йу Кхарачой-Чергазийчоьнан а, Краснодаран мехкан а.

Йуьртан меттиган майда йу — 37 км2.

Доза ду Вако-Жиле (къилбаседа-малхбузехьа), Псаучье-Дахе (малхбалехьа), Инжичишхо (къилбехьа), Краснодаран мехкан Зеленчук Мостовой (малхбузехьа) кӀотаран латтанашца. Къилба-малхбалехьа йуьртан меттиган латташ дехьадовлу байданийн байнашка.

Нах беха меттиг лаьтта республикин ламанан кӀажошкахь. Меттиган рельеф коьртаниг чӀогӀа йекъна гунаш болу аре йу. Йуьртан меттиган махкара юккъера локхалла ю 580 метр хӀордан сизал лакхахь. Уггаре лекха меттиг ю, эвлан малхбалехьа лаьтта — Дугужиб лам (705 м.). Эвлан къилбаседехьа лаьтта Коследжан боьра.

Климат барамера. Шеран юккъера хӀаваан температура ю +9,5°С гергга. Уггаре шийла бутт — январь (юккъера беттан температура –1,5°С), ткъа уггаре бовха — июль (+20,5°С). ГӀоролаш йолало декабран юьххьехь, чекхйовлу апрелан юьххьехь. Шеран йочанийн юккъера барам шарахь 700 мм гергга. Церан коьрта дакъа догӀу апрелера июнь кхаччалц болчу муьрехь.

 Этимологи 
1920-гӀа шерашкахь Тазартукай эвлан цӀе хуьйцу Бесленей олий. Бахархоша дехарш дора цӀе Бесленей алий хийца бохуш — оцу эвлахь бехачу этносан бесленейгӀеран цӀарах, ткъа Ӏедало ойла йора цӀеран кхечу маьӀнин, гора цунна юкъахь бесленейгӀеран хьалханчех цхьаъ Кавказан тӀамехь — эла Каноков Беслан. Масийттаза жоп ца деллачул тӀаьхьа эвлахойн лаам кхочуш бира.

 Истори 
Бесленей эвла (хьалха Тазартукай), хӀинца йолчохь йиллина XIX бӀешеран юккъехь, Оьрсийн-Кавказан тӀом чекхбаьллачу муьрехь.

XIX бӀешо юккъе даххалц Тазартукай эвла яра Уруп эркан лакхенашкахь. Кавказан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, эвла кхалхийра паччахьан Ӏедало билгалдаьккхинчу латташ тӀе, Исправни гӀалин герга. Цул тӀаьхьа эвла кхалхийра Невинномысск гӀалин йистте. ТӀаккха эвлан бахархой кхалхийра хӀинца йолчу меттиге.

Таханлера Бесленейс цхьаьна туху шенан чохь хьалхалера бесленейгӀеран кхоъ эвла:  Тарканей(эвлан лахара дакъа), Тазартукай (эвлан юккъера дакъа),  Богупсей (эвлан лакхара дакъа).

 Эвла Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман заманахь 
1942 шеран август болалуш Чергазийн АО юкъахула боьдура некъ, оцу новкъа далош дара гуо бинчу Ленинградера бераш, уьш буьгура Гуьржийн ССР. Бесленей эвлан гергахь севцира тӀаьхь 32 бер долу ворданаш. Иза хиира эвлан бахархошна, сацам бира бераш эвлахь а дитина дӀасадекъа, хӀунда аьлча дукхаха дерш царех гӀуон хьал долуш дара мацаллийна а, халчу новкъо кӀела дитина а.

Бахаман колхозан тептарехь оццу буса дерриг бераш дӀаяздира чергазий аьлла, цӀераш а, фамилеш а хийцина, Чергазийн АО тӀелета немцойн-фашистийн эскарех хьулдархьама.

Бесленейхоша динчунна 2010 шеран 7 майхь эвлан юккъехь дӀайиллира мемориалан комплекс.

2013 шеран январехь Москохахь гойтуш дара Чистяков Николайн историн поэмин шолгӀа дакъа — «Деган иэс. Бесленейн Ленинградан чергазий», иза ду чергазийн эвлан, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман шерашкахь гуо бина Ленинградера эвакуаци йина 32 жуьгтийн бер кӀелхьара даьккхина бахархойн турпалаллех лаьцнаПамять сердца. Ленинградские черкесы Бесленея.

 Бахархойн дукхалла 

 Сахьтан аса 
Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

 Хьажоргаш 
 Аул Бесленей на официальном сайте КЧР 

 Официальный сайт Хабезского района


 Билгалдахарш 

Категори:Хабезан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Хабезан кӀоштан муниципалан кхолламаш