Орстхой-Мохк

Орстхой-Мохк, Арсхте-Мохк (), арарцlераш: Балсу, Карабулак мохк — Къилбаседа Кавказан йуккъахь лаьтта историйн мохк бу. Иза бара  Эс-хи, Марта хишца лакхахь а, йуккъахь а долчу латтанаш тӀехь. Цигахь XVIII бӀаьшерашкахь кхоллайеллачух тераду нохчийн къомах болчу орстхойн тӀеман-политикин союз. Къилбаседа кавказан кхин долу къаьмнаша санна, шайн йукъара цхьанакхетараллин кепийн хала а, даиман цхьанакепара а йоцу цӀерийн система лелайора цара, дукхахьолахь цхьа могӀа терминаш а лелош — тукхумаш/шахараш, тайпанаш, гаранаш, некъи, цӀа, доьзал кхин дӀа а. КавказӀаморехь, иштта йаккхийчу кепашна «паргӀата йукъаралла» йа, «йукъаралла» термин лелайо. Орстхой. Таханалера охьаховшар — доккхаха дакъа ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан кӀоштахь а, Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштан дозанехь а. Мохк шуьйрочу Аьккха олучу нохчийн историн регионан йукъахь бара.

 ЦӀе 
Орстхой-Мохк боху цӀе цхьанне а историн тептарш тӀехь йазйина йац. Дукха хьолахь Ӏилманчаша-кавказйовзархоша а, мохк мохкбовзархоша (Ш. Б. Ахмадов, А. С. Сулейманов кхин берш) а, орстхой дуьххьала охьахевшина историн мохк билгалбоккхуш лелайо тӀеман-политикин а, меттиган союзан Орстхой боху цӀе, йа термин — паргӀата йукъаралла Орстхой. Оьрсийн меттан тептаршкахь йукъараллех, къомах, махках ала тарло арстхой/арштхой, орстхой/орштхой, эрстхой/эрштхой. Ткъа орстхош а, гӀалгӀаш а махках олу Арсхте/АрштеКомментарий № 275 к Гюльденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг., в переводе Т. К. Шафрановской., нохчаша — Арстхой/Арштхой олуАхмадов Ш. Б. Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века). — Элиста: АПП «Джангар», 2002. — С. 230.. XVIII бӀаьшерера талламчо И. А. Гюльденштедта оцу меттигах Карабулак мохк олу (туьркийн маттара, гӀумкийн маттара хила а тарло , орстхойн цӀе «карабулакаш» шуьйра йаьржина экзоэтноним хилла), мохк билгалбоккхуш кхин а масех топоним йуьйцу цуо: нохчийн — Арисх Тояи/Ариш Тояй, чергазийн — Балсу — Марта хин шира цӀеАхмадов Ш. Б. Ук. соч. — С. 231. (туьрк. «Мезан хи»)Гюльденштедт И. А. Провинция Кистия или Кистетия // Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг. К политической географии и народоведению Кавказских гор. — СПб.: «Петербургское востоковедение», 2002. — С. 244..

 Йарташ 
Орстхой-Махкара бахархойн орстхойн йарташ, кӀезиг теллина ю, таханаьнна дукхахадерг гулдинарг мохкбовзархо А. С. Сулейманов (арахецна IV декъехь 1976—1985 шерашкахь) бен вац, Ӏилманчаша-кавказйовзархоша кхин а тӀе таллам бан беза оцу махкахь.
+1891 шарахь йина переписьhttp://elib.shpl.ru/ru/nodes/23083-t-2-vyp-7-groznenskiy-okrug-1891#mode/inspect/page/66/zoom/4      йурт (гондар кӀотарш йукъа лоцуш)          къамбахархойбоьрш нахсте нахЛакхар Ялхаранохчий 18810979Лахара Ялхаранохчий 673235Мержинохчий  254123131ЦӀечу-аьхкенохчий19290102
+1926 шарахь йина переписьhttps://vivaldi.dspl.ru/bx0000120/view#page=441йуртбахархойцарехь нохчийцарехь масс 
процент нохчийХьайхарой9393100%ЦӀечу-аьхке3333100%ГериетIа8585100%Дака-Бухие (мержой)161161100%Далга-Бухие6565100%Муьжган3636100%БалантӀе2424100%Къула101101100%

Орстхой-Мехкан яртийн коьрта тептар:

 ЦӀеБольшинство названий дано в соответствии с работой А. С. Сулейманова «Топонимия Чечено-Ингушетии» в IV частях (1976—1985 гг.), а также по его более краткому переизданию 1997 г. (Сулейманов А. С., 1978; Сулейманов А. С., 1997). Йолу меттиг Цунах лаьцна дийцар, истори Координаташ Тайпанаш, некъи а, гаранаш Iaькъне тIи       АгIиен босса       Алхастие       Берашка       Бумматие       ГериетIа       ГIезин-Йурт       Дака-Бухие       Далга-Бухие       ДаьттагIа       ИгIа Эрштие       Издиг       Котар-Йурт       Къула       Лерг-БIение       МагIа Эрштие       Мерг йистие       Мержа   6 км малхбалехьа ЦӀечу-Аьхкен, 3 км малхбузехьа Гиеритана  цхьа могӀа ярташ Дак-бух, Далг-бух и Чуркх-бухВ работе А. С. Сулейманова «Топонимия Чечено-Ингушетии» (1976—1985 гг.) Мержа — это группа поселений Дак-бух, Далг-бух и Чуркх-бух. Однако, далее по тексту у А. С. Сулейманова имеется другая, вероятно, ошибочная информация, так как здесь Мержа включает слишком много селений, явно принадлежащих другим тайпам: помимо Дак-бух и Далг-бух, далее прибавляются Цечу-эхкие [Цечу-ахкие], Деха-Гериета, Сеха-Гериета, Хайха [Хевха], Кулие, а указанный первоначально Чуркх-бух — отсутствует. (Сулейманов А. С., 1978, с. 80, 101; Сулейманов А. С., 1997).     мержойн тайпана юрт (д1атесна) Муьжган       Олкамие       СамйогIача       Сипсуо-ГIала      Футтунчу       Хьевхьие       ЦIечу Оалками       ЦӀечу-АьхкеА. С. Сулейманов сообщает ещё один вариант названия этого поселения — чеч. ЦIий Iанийнчу аьхке ().  Марта хин аьтту берд тӀехьВ первом издании работы А. С. Сулейманова (II часть, 1978 год) река ошибочно названа чеч. Эс-хи — Асса, в издании 1997 года река исправлена — Фарта, то есть Фортанга (; )., МагIа Олкумиен 4 км малхбалехьа  прародина орстхойцев, XVIII бӀаьшарахь — XIX бӀашеран юьххьехь хила Орстхой тайпанийн синмехаллин а, политикин а бух буАхмадов Я. 3., Ахмадов Ш. Б., Багаев М. X., Хизриев X. А. История Чечено-Ингушетии (дореволюционный период)//Учебное пособие. — Грозный, 1991. — С. 50. (дӀатесна, оьздангаллин тӀехьлон объект)    цӀечойн тайпанан юрт ЧамалгӀа       Чирка-Бухие       ЧӀижгантӀа       Чужа-Чу       Эбарг-Йурт       Элдарханан-ГӀала       МагӀа ОлкумиеВ газетной статье Х. Коригова, С. Мержоева и  транскрибирование с ингушского языка Верхнего Алкуна указано как «Цечой Оалкам» («Комсомольское племя», 1990).()  Ӏас-хинан 1,5 км Оалкамана лакхахь  кхин а Нохчийн Олкум цӀе а яра     кхоьллина цӀечойша Хьайха()  Марта хи схьадолучехьУ истоков реки Фортанга/Мартанка, в работе А. С. Сулейманова указан местечко и аул Хьай, который, вероятно, и есть упоминаемое им ранее по тексту селение Хайха/Хевха (Сулейманов А. С., 1997)., 3 км малхбалехьа Гериетан  йоьхна эвла, «Сурхайн бӀов» ю, бохь Шамилан эскарша бохийна, 2 шира кешнаш а ду    хьайхаройн тайпанан юрт  (дӀатесна) Дак-бух  2300 м Мюжган малхбалехьа, 3 км Гиеритана малхбузехьа  йоьхна эвла, йисина масех бӀаьвнех кӀеззиг хӀума, шира кешнаш, маьлхан кешнаш    юрт коьллина Дака цӀе йолчу стага Галайн-ЧӀаж Галайн ЧӀажахь, Галайн-Ӏам уллохь  доза ду къилбехьа Аьккхаца, Маьлх-Йистаца, Кей-Мехкаца, малхбалехьа Нашхаца а, ТӀерлаца а, малхбузехьа Ялхараца, къилбаседехьа Гихтаца.    Галайн тайпанан юрт. Ялхар×  Галайн-ЧӀажан кӀоштахь НР  доза: Мержаца — малхбузехь, Нашхаца а, Галайн-Чажаца а — малхбалехь, Аьккхаца — къилбехьа.    Ялхаройн тайпанан юрт ГІула×  Аьккхийн, Маьлхийн, ГӀалгӀайн дозанаш вовшахкхетачохь  доза: Цораца — малхбузехь, Аьккхаца а, Маьлх-Йистаца а — малхбалехь.    ГӀулойн тайпанан юрт Издиг×  Хутта хин аьтту бердаца, Хуттунчу уллохь, 3 км Акие-тӀи малхбалехьа  йоьхна эвла    — КатаргаштӀие<small>  МагӀа Олкумиен малхбален агӀора  йоьхна эвла, масех бӀевнан дакъош дисина, шира кешнаш}    — Муьжган×  3 км къилба-малхбалехьа ЦӀечу-Аьхкена, Марта хин аьтту бердаца  йоьхна эвла    Муьжганойн тайпанан йурт СамйогӀача×  Хутта хин аьтту бердаца, 3 км малхбузехьа Мергйистиена  йоьхна эвла    «Берд богӀача», сам — меттигера бердан цӀе йу ГӀандал-Басса×  Даьттахан къилбехьа, 9 км Аьрштан къилбехьа  йоьхна эвла, дисина масехь бӀаьвн дакъа, шира кешнаш, маьлхан кешнаш    ГӀандалойн тайпанан йурт ХуттунчуШикъарой ? → ×  Хутта хин аьрру бердаца, лулахь Издиг, 3 км малхбалехьа Акие-тӀира  йоьхна эвла, «Шикъаройн бӀов» — чӀагӀо    —

 Галерей 

 Литература 



 1-е переиздание (изменённое, включает 4 части): 
 2-е переиздание (изменённое, включает 4 части): 

 Билгалдахарш 
Комменташ

Комменташ

Хьосташ

 Литература 



 1-е переиздание (изменённое, включает 4 части): 
 2-е переиздание (изменённое, включает 4 части): 

 Хьажоргаш 

 Область Орстхой  на сайте «Syrtash — Нахская галерея».
 История Эрштхо  на сайте «Нохчалла» (глава из книги Л. Ильясова «Тени вечности»).
 topomapper.com — подробная карта Чечни и Ингушетии.

Категори:ГӀалгӀайчоь
Категори:Нохчийчоь