Ӏовх

Ӏовх, Ӏовха* , Ӏавх, Ӏовхойн мохк — нохчийн мохк а, нохчийн экзотопоним аДерриг къаьмнаша санна, шайн кхиаран цхьаьна билгалчу муьрехь, нахийн къаьмнаша лелайора шайна йукъарчу гергарлонан, мехкан, социалан тӀеман йукъараллин цӀерийн чолхе система. Иштта цхьаьнакхетараллин нахийн структура лаьттара тайп-тайпана барам а, статус а йолчу тобанех, масала тукхамаш/шахьарш, тайпанаш, гаранаш, некъий, цӀа, доьзал. ХӀокху заманахь тайп-тайпана цхьаьнакхетараллин шира нахийн системан чолхе кхетам бахьнехь, церан йаккхийра кепашна кавказйовзарехь дукха хьолехь лелайо термин маьрша йукъараллаш йа деккъа йукъараллаш.. Таханлерчу дийнахь и мохк ДегӀастанан республикин йукъахь бу.

1840-чу шарахь Пуллос иштта дийцира нохчий Ӏаш болу мехкан дозанаш:

 Истори 
300px|мини|Пхьарчхошка а, Ширча-Эвла а Ӏовхара шира нохчийн йарташ
Географ а, этнограф а, артиллерист а, оьрсийн тӀеман гӀуллакххо а хиллачу, 1728 шарахь Каспий-хӀорд йистан карта диначу Густав Герберс йаздина нохчий хьалха Каспий-хӀорд йисте кхаччалц Ӏаш хилла аьлла. И верси бакъйина 1785 шарахь историк а хиллачу Михаил Чулковс а, 1800 шарахь инарла а хиллачу Богдан Кноррингс аАкты, собранные Кавказской археографической комиссией: Том I. c. 716Историческое описание российской коммерции при всех портах и границах : От древних времян до ныне настоящаго и всех преимущественных узаконений по оной государя имп. Петра Великаго и ныне благополучно царствующей государыни имп. Екатерины Великия, / Сочиненное Михайлом Чулковым. — Санктпетербург : При Имп. Акад. наук, 1781—1788. — 4°. Т.2, кн.2. — 1785. — 90, 1-446, 449—626 [=624] с. Хранение: MK АН-4°/ 81-Ч; Хранение: W 213/831; ИОГАНН ГУСТАВ ГЕРБЕР ИЗВЕСТИЯ О НАХОДЯЩИХСЯ С ЗАПАДНОЙ СТОРОНЫ КАСПИЙСКОГО МОРЯ МЕЖДУ АСТРАХАНЬЮ И РЕКОЙ КУРОЙ НАРОДАХ И ЗЕМЛЯХ И О ИХ СОСТОЯНИИ В 1728 ГОДУ.

Густав Герберс йаздина хӀара:

Хьалха нохчийн хӀусамаш Ӏаьндари уллора лаьмнашкара Каспий-хӀорда тӀе кхаччалц йаьржина йара, амма цара гребенски а, донан а гӀазакхийн даьхний, говраш дӀалоьхкуш (лечкъайеш) дукха зулам дарна, 1718 шарахь царна тӀе масех эзар донан гӀазакхий бӀо бахийтира, цара церан латта дасдира, дукха нах байира.


Иштта хӀордйисте чӀерий лийца оьхуш болу нохчийх лаьцна йаздина оьрсийн гӀуллакхехь хиллачу некъахо а, натуралист а хиллачу Готлиб Гмелинс 1774 шо кхачале Каспий-хӀорд йистехь а, Нохчийн гӀайре а тӀехь хийла волу, иштта оцу билгал до «Чечень» цӀе чеченцы этнонимах схьайелла хилар.  Географин Ӏилманан доктор а хиллачу Евгений Михайлович Поспеловс а бакъдо гӀайренна цӀе нохчийн кӀоман цӀарах схьайелла хиларПоспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М., 2002, С.462-463., ткъа историк Дмитрий Ровинскис гӀайрех лаьцна боху хӀара «Чечень», йу «нохчийн хӀусамийн дуьхьала» * . Гмелинс йаздина хӀара:

1818 шерахь оьрсийн инарла хиллачу Ермоловс йина масийтта экспедици Нохчийчоьнан Ӏовхойн-махка. Оцу экспедицехь хиллачух В. Поттос хаам-бо, иштта «...Массийта дийнахь ГӀумкийн аре нохчийх дӀацӀанйина»Общественный строй Чечни: вторая половина XVIII в.--40-е годы XIX века Ф. В Тотоев с 287.

 Нах беха меттигаш 
Ӏовхойн мехкан цхьайолу йаккхий нах беха меттигаш (цхьайолчу эвлашкахь нохчий а, гӀумкий а, немцой а бахархой хилла):
 Акбулат-отар (нох),
 Алтмирз-Йурт (нох),
 Арслан-Герин-отар (нох, гӀум)Районированный Дагестан. Административно-хозяйственное деление ДССР по новому районированию 1929 г., 
 Будайхан-отар (нох), 
 Умахан-отар (нох);
 Пхьарчхошка (нох), 
 Бурсун (нох), 
 МажгӀара (нох), 
 Ширча-Эвла (нох);
 Байрам-Эвл (гӀум, нох), 
 Хункерово (нох);
 Йоккха-Бамт-Йурт (нох), 
 Ӏабдрашид-Отар (нох), 
 Адильотар (нох, гӀум), 
 Зарият-отар (нох), 
 Кошай-отар (нох), 
 Кибарчиг-ГӀота
 Манти-отар (нох), 
 Дитташка (нох);
 Бони-Эвла (нох), 
 Боони-Йурт (нох), 
 Безен 1-й (нох), 
 Безен 2-й (нох), 
 Виси-Ирза (нох), 
 Генчик-Эрзе (нох);
 Хьаьж-МӀаьж-Йурт (гӀум, нох), 
 Баташево, Евгениевка (нем, нох), 
 Ӏосман-Йурт (нох), Османюрт-отар, 
 Сим-Сыр (нох), 
 Узлуяновка?, 
 Хаама-Йурт (гӀум, нох);
 Билт-Эвла (нох), 
 Ивановская мельница (нох);
 Татьяновка (Камыш-кутан) (нох), 
 Кандауровка (гӀум, нох);
 Кешен-Эвла (нох), Ибарки (нох), 
 Шалам-Инчу (нох), Эшба-Инчу (нох), 
 Ярыксу (нох), 
 Ярыксу-отар (нох), 
 Яштаркие (нох);
 Джангиши-Аджи (нох), 
 Даниял-отар (нох), 
 Абдул-Меджид-отар (нох),
 Арсан-Мурза-отар (нох), 
 Бал-Йурт 1-й (нох), 
 Бал-Йурт 2-й (нох), 
 Бамматбек-Йурт (нох), 
 Жуково (нох), 
 Мациевка (нох), 
 Ярмаркин 1-й (нох), 
 Ярмаркин 2-й (нох), 
 Ярмаркин 3-й (нох);
 ГӀачалкъа (нох), 
 Барчхой-Отар (нох), 
 Зори-Отар (нох), 
 Мини-АтагӀа (нох),
 Эдал-Отар (нох), 
 Лакха-Отар (нох).

 Билгалдахарш 

Хьосташ

 Литература 

Категори:Нохчийчоь