Абазойн мотт

Абазойн мотт () — абазойн мотт, йукъабогӀу Кавказан абхазийн-адыгийн меттанийн тобанера абхазийн-абазойн генна.

Абазойн мотт тахана бисина коьртаниг Кхарачой-Чергазийчохь, цигахь республикин пхеа официалан меттанех цхьаъ бу.

Россехь абазойн мотт буьцучеран барам, Йерригроссин нах багарбарна (2010) жамӀашцаИнформационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года , 37 831 ст. хилира, Туркойчохь 10 000 ст. гергга ву (1995)Ethnologue report for Abaza.

Абазойн мотт абхазхойн маттана уггар уллора бу.

 Меттадакъошна декъадалар 
Меттадакъа шиъ ду: тапантан а, ашхарауан а.
 ашхарауан меттадакъа:
 кувин лиер
 апсуй лиер
 ашуйн меттадакъа:
 кубан-эльбурганан лиер
 цӀиечумалхбален лиер

Меттадакъойн башхаллаш йу фонетикан системехь а,  лексикин а, грамматикин а системашкахь а. ХӀора меттадекъахь гучудолу шишша лиер. Вовшех цакхетаран бала лакхахь дийцинчу меттадакъойн бац.

ХӀинца долчу меттанех абазойн маттана уггар уллора бу абхазхойн мотт. Меттан говзанчаша дийцарехь, протоабазойн мотт къаьстина протометтах (абазойн а, абхазойн а йукъара да) VIII—XII бӀешерашкахь.

Дукхаха болчу талламхоша лору ашхарауан меттадакъа широ хилар а, абхазхойчунна уллора хилар. Хила тардолийта, ашхарауа (хӀара меттадакъа лелочийн дай) маццах йукъарчу этносан тобанах (абхазхойн а, абазойн а дайшах) а къаьстина, къилбаседехьа болабелла тапантел (кхин субэтносан тоба — тапантан меттадакъа лелориш) тӀаьхьа, цундела ашхаруан меттадекъо лардина алсама йукъара сипташ гергарчу абхазхойн меттаца.

 Йоза 

Дуьххьара абазойн меттан йоза дан — Ӏарбийн элпийн бух тӀехь — гӀоьртира Микеров Ӏумар XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь. Латинин бух тӀехь йоза дина 1932 шарахь (цуьнан автор вара Т. З. Табулов), ткъа 1938 шарахь дехьадаьккхина кириллице, иштта кеп йу цуьнанАбаза-урышв ажвар / В. ТӀыгв. М., «Советская Энциклопедия», 1967:
 А а
а Б б
бы В в
вы Г г
гы Гв гв
гвы Гъ гъ
гъы Гъв гъв
гъвы Гъь гъь
гъьы Гь гь
гьы ГӀ гӀ
гӀы ГӀв гӀв
гӀвы Д д
ды Дж дж
джы Джв джв
джвы Джь джь
джьы Дз дз
дзы Е е
йэ Ё ё
йо Ж ж
жы Жв жв
жвы Жь жь
жьы З з
зы И и
и Й й
йы К к
кы Кв кв
квы Къ къ
къы Къв къв
къвы Къь къь
къьы Кь кь
кьы КӀ кӀ
кӀы КӀв кӀв
кӀвы КӀь кӀь
кӀьы Л л
лы Ль ль
льы М м
мы Н н
ны О о
ъоу П п
пы ПӀ пӀ
пӀы Р р
ры С с
сы Т т
ты Тл тл
тлы Тш тш
тшы ТӀ тӀ
тӀы У у
уы Ф ф
фы Х х
хы Хв хв
хвы Хъ хъ
хъы Хъв хъв
хъвы Хь хь
хьы ХӀ хӀ
хӀы ХӀв хӀв
хӀвы Ц ц
цы ЦӀ цӀ
цӀы Ч ч
чы Чв чв
чвы ЧӀ чӀ
чӀы ЧӀв чӀв
чӀвы Ш ш
шы Шв шв
швы ШӀ шӀ
шӀы Щ щ
щы Ъ ъ
ъы Ы ы
ы ь
ь Э э
э Ю ю
йу Я я
йа

Кхарачой-Чергазийчохь абазойн маттахь арадолу «Абазашта» цӀе йолу газет.

 Лингвистикан амалш 

 Фонетика а, фонологи а 
Абазойн мотт консонантан тайпана меттанашха бу. Маттахь коьрта мукъа аьзнаш шиъ бенн дац — «а», «ы». Ассимиляцин бух тӀехь а, «а», «ы» ахмукъа аьзнех цхьанакхетарехь а довлу кхин мукъа аьзнаш — «е», «о», «и», «у». Мукъаза аьзнийн система дукха чолхе йу. Абхазхойн-адыгийн меттанийн специфика йу шакарца-хише спиранташ, ткъа кхин а лабиализации йина фонемаш, уьш амалехь йу хӀора спирантийн могӀанна, цундела кхоллало шортта фонологин оппозицеш лабиализаци йолуш/лабиализаци йоцуш билгалонашца.

 Морфологи 
Билгалйовлу лексикан-грамматикин дешнийн тайпанаш: цӀердешнаш, билгалдешнаш, цӀерметдешнаш, хандешнаш, причастеш, деепричастеш, куцдешнаш, дештӀаьхьенаш, союзаш, айдардешнаш.

Хандош хенийн чолхе система йолуш ду, саттамаш а, дикка дукха префикскепара кечйина грамматикин категореш (каузатив, союзалла, кхин а) а йу.

ЦӀердешнийн йу билгалаллин, билгаллаланза, цхьааллин кепаш. Синтаксикан йукъаметтигаш (масала, цӀерниг, эргативнаг, лург) билгалйохуш дожараш цахиларна, цхьадолчу дожарийн кепийн йуьхь йу.

Йаххьийн цӀерметдешнаш а, йаххьийн цӀерметдешнийн префиксаш а декъало дукха хьолахь 3 классан: божарий, зударий, хӀуманаш а, Ӏаламан хиламаш а, наггахь 2 классан (адам а, хӀуманаш а, Ӏаламан хиламаш).

 Синтаксис 
Мотт кхианчу синтетикан могӀанера бу. Аламан чохь хила таро йу цхьанне шиъ йа масех ша-шен классийн префиксаш, меттиган дешхьалхенаш, кхин а, ткъа иштта даран йа хьолан тайп-тайпана беснаш гойту суффиксаш. Дешнийн низам: подлежащи, нийса кхачам, алам. Ша-шен классийн префиксаш аламехь хийцало дехьадаларх, цадаларх доьзна.

Предложенехь дешнийн низам хила тарло маьрша а, чулацаме а. ТӀетуху предложенин функци кхочушйо дукха хьолахь причастис, деепричастис, кхин хандешан инфинитиван кхолламаша.

 Билгалдахарш 

 Литература 

Оьрсийн маттахь
 Генко А. Н. Абазинский язык: Грамматический очерк наречия Тапанта. — Москва-Ленинград: АН СССР, 1955.
 Ломтатидзе К. В. Тапантский диалект абхазского языка (с текстами). — Тбилиси: Издательство Академии наук Грузинской ССР, 1944.
 Ломтатидзе К. В. Ашхарский диалект и его место среди других абхазско-абазинских диалектов: С текстами. — Тбилиси: Издательство Академии наук Грузинской ССР, 1954.
  (в пер.)
  (в пер.)
  (в пер.)

Кхечу мехкийн меттанашкахь
 Allen W.S. Structure and system in the Abaza verbal complex. In: Transactions of the Philological Society (Hertford), Oxford, 1956, p. 127—176.
 Bouda K. Das Abasinische, eine unbekannte abchasische Mundart. In: ZDMG, BD. 94, H. 2 (Neue Folge, Bd. 19), Berlin-Leipzig, 1940, S. 234—250.
 O’Herin B. Case and agreement in Abaza. Summer Institute of Linguistics, September 2002.

 Хьажоргаш 

 Газета на абазинском языке 
 Абазинско-русский и русско-абазинский онлайн словари

Категори:Абхаз-адыгийн меттанаш
Категори:Россин меттанаш
*
Категори:Куонайозанан меттанаш