Нохчийн гӀайре

Нохчийн гӀайреСулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006 — Каспий-хӀордан чуьра гӀайре, ДегӀастанан йукъайогӀу. Хьалха гӀайренна тӀехь Нохчийн гӀайре олуш  Ӏовхойн эвла хилла. ГӀайренан цӀе нохчийн къоман цӀарах схьайалар билгалдо ПоспеловсПоспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М., 2002, С.462-463..

Иштта, немцой некъахочо Самуил Готлиб Гмелина бакъдо гӀайренна цӀе нохчийн цӀарах схьайалар, цо йаздина иштта:

 Географи 
ГӀайренна малхбалехьа лаьтта Прыгунки гӀайренаш. ГӀайренна къилбехьа ду Пичужонок, Базар, Яични гӀайренаш. ГӀайренаш доькъу гомха чекхволийлаша: Нохчийн а, Пичужонок а — Нохчийн Чекхволийло, Пичужонок а, Базар а — Яични чекхволийло, Базар а, Яични а — Калмычонок чекхдолийла. Яични гӀайре къастийна Аграханан ахгӀайренах Лопатински Чекхдолийла.

ГӀайренан малхбуза агӀора нах беха Нохчийн гӀайре цӀе йолу йурт йу.

Бердан сиз хийцалуш ду хӀордан хи хьалий-охьий далар бахьанехь, Терко гӀум кхехьар бахьанехь, лелахиш бахьанехь, гӀум лелар бахьанехь. Дохалла 15 км гергга ду, шоралла 10 км гергга дуДанные Яндекс.Карты. Майда 55 км² гергга йу. Бердаш тӀиера хичу оьхуш ду, тӀе эрз баьлла, гӀамаран марош. ГӀайре деса ду, амма хичухулалела олхазарш дукха ду. Граждански тӀом болчу шерашкахь, мехкдаьтта лелон хӀурдакеманийн мехала тӀетовжийла долу меттиг хилар бахьана долуш, гӀайре кар-кара оьхура, 1920 ш. апрелехь Идалан-ГӀажарийн тӀеман флотилис тӀаьххьара РСФСР-н чагӀйаллалц. Советски хенахь гӀайренан тӀехь йара чӀерий лоьцу «Чапаевн лерамна» цӀе йолу колхоз.

1965 шарахь дуьйна гӀайренан тӀехь йара экранопланаш зуьйшйолу базаПро ЭКРАНОПЛАНЫ и не только.

 ГӀайре хьахор 
Географин карташка хьаьжчи гӀайре девза дукха хан йу. Иштта, Е. П. Гольдшмидта гучудаьккхинчу, италихойша 1500 шо хьалха хоттийначу картин тӀехь, Нохчийн гӀайре sicamatela цӀе а йолуш цу тӀехь йу. Тера ду, гӀайре хьехош долу дуьххьарлерачех тептарех Г. Тектандеран тептар хилар, цуо 1604 шарахь йаздина эрз баьлла Теркин, немцойн 8 миль генахь долчу гӀайренах лаьцна.
ГӀайре хьехадо, шен тептарашкахь, 1623 шарахь Персеха некъ биначу, оьрсийн совдегархочо Котов Федота. Котов Федотан тептараш девза масех кепара, шайна йукъахь башхаллаш а йолуш. Иштта, М. П. Погодина вовшех тоьхначу, 1852 шарахь арахецна долчу, арахоьцучара цхьаццанхьа нисдинадолчу, XIX бӀаьшеран йуккъехь хиллачу транскрипцица йаздинадолчу тептарийн гуламехь, хьахийна ца Ӏа гӀайре, хьехайо цуьнан цӀе а: «Теркан дуьхьал хӀордачохь Нохчий гӀайре лаьтта, некъ бу цига гатана кӀелахь ах де, и гӀайре йоккха а йу, чӀара дукха а бу. Оцу гӀайренан тӀехь теркан наха а, таркхоша а, ломана черказаша а чӀара лоцу». Кхин кепара тептар 1907 шарахь арахецна зорбанчо М. П-ис (М. П. Петровскис) XVII бӀаьшеран транскрипцица, оцу тӀехь гӀайренан цӀе хьахош йац: «Теркан дуьхьалара гӀайре йоккха йу, чӀара дукха а бу. Оцу гӀайренан тӀехь теркан наха а, таркхойн черказаша а чӀара лоцу». Олеарийс билгалдоккху, оьрсаша оцу гӀайренах Четлан гӀайре алар, ткъа гӀажарша (персаша) — Дженцени (Tzezeni, Tzent-seni).

 ЦӀе схьайалар 
Оьрсийн гӀуллакхехь хилла волу немцойн лелархо а, натуралист а волу, 1774 шарахь оцу меттигашкахь хиллаволу, Гмелин Готлибан уьйр гора Нохчийн гӀайренан оьрсийн «Чечень» цӀеран а, этноним чеченцы а йукъахь. Географ а, этнограф а, артиллерист а, Россин тӀеман гӀуллакххо а, 1728 шарахь Каспий бердан карта хоттийна волу Гербер Густава а, йаздо хьалха хӀорда тӀекхаччалц бехаш хиллачу нохчех лаьцна. И кеп тӀечӀагӀйира 1785 шарахь историк волчу Чулков Михаила а, 1800 шарахь инарлас Кнорринг Богдана аАкты, собранные Кавказской археографической комиссией: Том I. c. 716Историческое описание российской коммерции при всех портах и границах : От древних времян до ныне настоящаго и всех преимущественных узаконений по оной государя имп. Петра Великаго и ныне благополучно царствующей государыни имп. Екатерины Великия, / Сочиненное Михайлом Чулковым. — Санктпетербург : При Имп. Акад. наук, 1781—1788. — 4°. Т.2, кн.2. — 1785. — 90, 1-446, 449—626 [=624] с. Хранение: MK АН-4°/ 81-Ч; Хранение: W 213/831; ИОГАНН ГУСТАВ ГЕРБЕР ИЗВЕСТИЯ О НАХОДЯЩИХСЯ С ЗАПАДНОЙ СТОРОНЫ КАСПИЙСКОГО МОРЯ МЕЖДУ АСТРАХАНЬЮ И РЕКОЙ КУРОЙ НАРОДАХ И ЗЕМЛЯХ И О ИХ СОСТОЯНИИ В 1728 ГОДУ. Географи Ӏилманийн доктор волчу Поспелов Евгений Михайловича иштта тӀечӀагӀйо гӀайренан цӀеран а, нохчийн этносан а уьйрПоспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. — М., 2002, С.462-463., ткъа историк волу Ровинский Дмитрийс билгалойо «Чеченъ» гӀайре, «Нохчийн йарташна дуьхьала лаьтташ йолу» олий * . Гмелина йаздина:

 Маяк 
300px|мини|left|Маяк

 Билгалдахарш 

Категори:ДегӀаста
Категори:Каспий-хӀорд