Кхазакхстан

Кхаза́кхстанКхазакхстанан официалан мотт бу кхазакхийн мотт, цунах схьаэцна йу хӀара цӀе ( ), официалан Респу́блика Кхаза́кхстан (), (аббревиатура РК) — Евразин центрера пачхьалкх, доккхаха долу дакъа цуьнан Азин йукъахь ду, жимах дерг — Европехь. Бахархой, пачхьалкхан статистикин комитето 2020 шеран 1 апрелехь мах хадорца, хилира 18 690 200 стаг. 

Мехкан майда — 2 724 902 км², кӀеззига жима йу Аргентинал. Дуьненахь мехкан майдан барамца 9-гӀа меттигехь ю, 2-гӀа меттигехь йу ЛПД йукъахь (Россел тӀехьа), 42-гӀа — ДЧС чухоамца, 64-гӀа — бахархойн барамца.

Коьрта шахьар — Астана. Уггаре йоккха гӀала 1,8 миллион вахархочуьнца — Алма-Ата. Пачхьалкхан мотт — кхазакхийн. Махкахь пачхьалкхачуьнца цхьаьна могӀара лелон официалан мотт — оьрсийнВ государственных организациях и органах местного самоуправления наравне с казахским официально употребляется русский язык. — п.2 ст. 7 Конституции РК.

Лаьтта Каспий-хӀордан, Лахара ИйдалтӀиен, Уралан, Сибрехан, Цийчоьнан, Йуккъера Азин йукъахь. Доза ду къилбаседехь а, малхбузехь а Россица (дозан дохалла — 7548,1 км), малхбалехь — Цийчоьнца (1782,8 км), къилбехь — ГӀиргӀазойчоьнца (1241,6 км), Узбекистанца (2351,4 км), Туркменица (426 км). Латтан тӀехула долчу дозан дохаллин барам — 13392,6 кмСтратегический план Агентства Республики Кхазакхстан по управлению земельными ресурсами на 2011—2015 годы.  (Земли водного фонда на 1 ноября 2011 года). Мохк малхбалера малхбузехьа бахбелла 2963 км, ткъа къилбаседера къилбехьа — 1652 км. Туьркийн кхеташон уггаре йоккха пачхьалкх йу. Континентан чоьхьара Каспий-хӀорд а, Арал-хӀорд а бу дозанашца. ХӀорд тӀе араволийла йац, иштта башхалла йолчу мехкашлахь дуьненахь уггаре боккха мохк бу.

Административан-мехкийн агӀора йекъало 14 областан а, республикин маьӀнин 3 шахьран а: Астана, Алма-Ата, Шымкент. Цул сов, башха статус йолуш шахьар ю, Байконур, иза 2050 шо кхаччалц аренде эцна йу Россис, оцу муьранна цуьнца йолчу йукъаметтигашкахь цунна йелла Россин Федерацин федералан маьӀнин шахьаран статус; Россис аренде эцна латтанийн майда йу 111 913 км² (4,1 % мехкан латта). Экономикин-географин агӀора Кхазакхстан йекъало Йуккъера, Малхбузен, Малхбален, Къилбаседа, Къилба регионашна.

Кхазакхстанан мохк историн агӀора дӀалаьцна кхерста этносаша цхьацца заманашкахь имперешна йукъахь хилла. Ширачу заманахь кхузахь кхирстина скифаш. Туьркех бевлла кхерстарш баьхна махкахь цуьнан историн доккхаха долчу декъехь. АхеменидгӀеран пачхьалкх кхочура таханлерачу мехкан къилбан декъера латташка вайн эрал хьалхара IV бӀешо кхачале. XIII бӀешарахь йара Монголийн империн Чингисхананан Ӏедал бухахь. XVI бӀешарахь кхазакхаш кхоллабелира, кхаа жузе (цхьацца мехкашкахь деха дайн геннаш) йекъайелла, ша тоба санна. Россин импери чуяржа йолаелира Кхазакхийн арешка XVIII бӀешарахь, ткъа XIX бӀешерашна йуккъехь урхалла деш йу ала мегар дара ерриг Кхазакхстанан а. 1917 шеран Октябран революцил тӀаьхьа а, цул тӀаьхьара гражданийн тӀемашкахь а Кхазакхстанан мехкан масийттаза хийцамаш бира. 1936 шарахь кхоьллира, Советийн Союзан йукъахь Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика.

Кхазакхстан йара, 1991 шарахь Советийн Союз юхуш маршо кхайкхийна, тӀаьххьара союзан республика. Республикин дуьххьарлера президент хилира Назарбаев Нурсултан. 2019 шеран мартехь цуо дарж дитира, ткъа Сенатан председатела Токхаев Къасым-Жомарта дӀалецира цхьаьна хенан дарж, тӀаьхьа туьйлира 2019 шеран 9 июнера харжамашкахь. Human Rights Watch и другие правозащитные организации регулярно описывают ситуацию с правами человека в Казакстане как плохую.

 Йукъара хаамаш 
Дуьхьанца кхоьллина Оренбург коьрта шахьар йолуш ГӀиргӀазойн АССР аьлла РСФСР йукъахь 1920 шеран 26 августехь. 1925 шеран февралехь Оренбурган область ГӀиргӀазойн АССР йукъара ара а йаьккхина дӀаелира РСФСРн, ткъа коьрта шахьар дӀайаьхьира Кхызыл-Орда (1925), тӀаьхьа Алма-Ата (1929).

1924—1925 шерашкахь Йуккъерачу Азин къоман-пачхьалкхан межа яр бахьнехь дерриг кхазакхийн латташ цхьаьнакхийтира. 1925 шарахь ГӀиргӀазойн АССР цӀе хийцира Кхазакхийн АССР аьлла. 1930 шеран 20 июлехь цунна йукъара РСФСР куьйгакӀела дӀаелира Кхара-Калпакийн автономин область, 1936 шарахь дӀаелла йолу Узбекийн ССР йукъа.

1936 шеран 5 декабрехь Кхазакхийн АССРн союзан республикин статус йелира.

1990 шеран 25 октябрехь Кхазакхийн ССР Лакхарчу Совето тӀеийцира Республикин пачхьалкхан суверенитетех долу деклараци.

8 декабрехь Белоруссин, Россин, Украинин паччахьаша куьг яздира ССРС йохаран беловежскан барт тӀехь.

1991 шеран 10 декабрехь пачхьалкхан цӀе «Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика» хийцира «Республика Кхазакхстан»Об изменении наименования казахской советской социалистической аьлла. Амма, 1978 шеран кхазакхийн конституцехь «Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика» цӀе йисира 1993 шеран 28 январехь Республика Кхазакхстанан Конституци тӀеэццалцКонституция Республики Казахстан от 28 января 1993 года см. «ПЕРЕХОДНЫЕ ПОЛОЖЕНИЯ»О Конституции Республики Казахстан — ИПС «Әділет».

1991 шеран 16 декабрехь Кхазакхстан тӀаьххьара союзан республикех кхайкхийра шен маршохКонституционный закон Республики Казахстан от 16 декабря 1991 года № 1007-XII «О государственной независимости Республики Казахстан». И акт 1990 шеран 3 апрелан «ССРС йукъара союзан республика арайаларан долу гӀуллакхийн низамех» цӀе йолчу ССРС законаца догӀуш дацара, хӀунда аьлчи Кхазакхийн ССРхь ССР Союз йукъара арайаларх йолу референдум ца йира.

21 декабрехь Кхазакхийн ССРн Президента Н. Назарбаевс куьг яздира ССРС йохайаран беловежскан бартан динчу алма-атан протокол тӀехь а, Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла (ЛПД) Ӏалашонех а, принципех а долу Алма-Атан деклараци тӀехь а.

23 декабрехь Кхазакхийн ССР Лакхара Совето ратификации йира беловежскан бартан протоколца цхьаьнаПостановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств.

 ХӀинцалера административан йекъайалар 

 ЦхьалгӀа дарж 
Казахстанан 14 область а, 2 республикин маьӀна долу гӀаланаш а юГеографическое положение, природные условияВ республике 14 областей, 86 городов, в том числе 2 города республикинского подчинения (г. Астана, г. Алматы), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка.
Цул совнах йу, республикин муьтӀахь йолу гӀала Байконур, иза 2050 шо кхаччалц. Россин Федерацин арендехь йу и хан чекхйаллалц гӀалин йу Россин Федеральни маьӀна долу статусМеждународное Соглашение между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 1995 года, статья 1, пункт 1.  Субъектом Российской Федерации не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г. (см. Байконур. Юрисдикция).

 №
 ХӀост
 ГӀала/Область
 Административан центр
 майда,км²
 бахархой, стаг.,01.04.2012Численность населения РК по областям, городам и районам   
 Луьсталла, стаг./км²
 ДЧС 01.01.2008млн тенге   
  Официалан цӀе кхазакхийн
 Официалан цӀе нохчийн
 Россихь лелош йолу цӀерш
   Республикин маьӀна долу гӀаланаш
   1
  50 px
  ГӀала
  Астана
  Астана
  Астана
  710
 752 262
  1046,36  
    2
  50 px
  ГӀала
  Алматы
  Алматы
  Алма-Ата
  332
 1 455 271
  4368,45  
    Россин Федерацис 2050 шо кхаччалц аренде эцна а, и хан чекхйаллалц Россин Федерацин федеральни маьӀна долу гӀалин статус а, республикин маьӀна а долу гӀала. Х
   3
  50 px
  ГӀала
  Байқоңыр
  Байконыр
  Байконур*
  57
 37 912
  662,00  
    Областаш  
   4
  50 px
  Акмолан область
  Көкшетау
  Коькшетау
  Кокшетау
  146 219
 731 526
  5,00 
  8772  
   5
   Акхтоьбен область
  Ақтөбе
  АкхтоьбеУказ Президента Республики Казахстан «О переименовании отдельных административано-территориальных единиц Жамбылской и Северо-Казахстанской областей и об изменении транскрипции названия города Актюбинска» 
  Актобе
  300 629
 788 594
  2,62  
  66917  
   6
  50 px|хьажорг=Special:FilePath/Алматы_облысы_герб.png
  Алматан область
  Талдықорған 
  Талдыкорган
  Талдыкорган
  223 911
 1 918 109
  8,53  
  18841  
   7
  50px
  Атыраунан область
  Атырау
  Атырау
  Атырау
  118 631
 546 057
  4,58  
  161271 
   8
  50px
  Малхбален-Кхазакхстанан область
  Өскемен
  Усть-Каменогорск
  Усть-Каменогорск
  283 226
 1 395 012
  4,93  
  35920  
   9
  50 px
  Жамбилан область
  Тараз
  Тараз
  Тараз
  144 264
 1 059 390
  7,32 
  8999  
   10
   Малхбузен-Кхазакхстанан область
  Орал
  Уральск
  Уральск
  151 339
 613 560
  4,05 
  77162 
   11
  50 px
  Карагандан область
  Қарағанды
  Караганда
  Караганда
  427 982
 1 359 077
  3,17
  62529  
   12
  50 px|хьажорг=Special:FilePath/Герб_Костанайской_области_Казахстана.png
  Костанайн область
  Қостанай
  Костанай
  Костанай
  196 001
 879 511
  4,49 
  20860  
   13
  50 px
  Кызылордан область
  Қызылорда
  Кызылорда
  Кызылорда
  226 019
 716 807
  3,15  
  68683  
   14
  50 px
  Мангистаунан  область
  Ақтау
  Актау
  Актау
  165 642
 551 939
  3,29 
  116674 
   15
  50 px
  Павлодаран область
  Павлодар
  Павлодар
  Павлодар
  124 755
 747 584
  5,99  
  48010 
   16
  50 px
  Къилбаседа-Кхазакхстанан область
  Петропавл
  Петропавловск
  Петропавловск
  97 993
 582 560
  5,96 
  4354  
   17
  50 px
  Къилба-Кхазакхстанан область
  Шымкент
  Шымкент
  Шымкент
  117 249
 2 636 950
  22,36 
  12572 
     Массо      2 724 90216 675 3926,12  
* - город Байконур, арендуемый Российской Федерацией, имеет особый статус; органы статистики Казахстана учитывают этот город в составе Кызылординской области в качестве города областного подчинения, бахархой города приводится только для граждан Казахстана.

 ШолгӀа дарж 
Административан йекъайаларан шолгӀа даржехь йу 160 эвланийн кӀошт, 15 гӀаланийн кӀошт а 38 гӀала а.

 КхолгӀа дарж 
КхолгӀа даржехь йу 46 гӀала, 241 эвлаКазахстан кхин 2453 эвлийн гуош а.

 Билгалдахарш 

Хьажоргаш

Йукъара

Кхазакхстан  во Всемирной книге фактов ЦРУ
Независимый новостной портал KazakhSTAN 2.0 
Новости страны от Радио Азаттык
Новости страны  от Би-би-си
Данные и статистика Всемирного банка по Кхазакхстану
Кхазакхстанская интернет-энциклопедия
Кхазакхстан в «Британской энциклопедии»
Первый информационный портал Кхазакхстана
Информационный портал Кхазакхстана «KZinform»
Деловые новости Кхазакхстана от «Курсив» 

Правительство

Портал электронного правительства Кхазакхстана
Сайт Министерства иностранных дел Кхазакхстана
Сайт Правительства Кхазакхстана

Сайт Парламента Кхазакхстана 
Законодательство Республики Кхазакхстан 
Статистика Кхазакхстана
Сайт Президента Кхазакхстана

Карташ

OpenStreetMap т\ийра Кхазакхстануах лаьцна географин хаамаш 


Категори:Трансконтиненталан пачхьалкхаш