Бацой

Бацой, цӀов-тушхой, цӀо́вхой (, цхь.т. — ; , , ) — Кавказера жима вайнехан къам, деха Гуьржийчоьнан Кахетин махкахь. Схьабевлла нохчех. 2017 шеран барам  — 3000 гергга стаг. Леладо православин дин (коьртаниг ГПК).

 Охьаховшар а, барам а 
Тушете (Гуьржийчоьнан къилбаседа-малхбален ламанан область) бацой кхелхина Ламанан Нохч-ГӀалгӀайчуьра. Тушетехь, Ӏаьндийн ГӀойсин лакхенашкахь уьш бехира тушхошца. 1926 шарахь ССРС бахархой багарбарца «бацо» йа «цӀов-тушхо» аьлла дӀайазвина 7 стаг бен вац — и 7 а гӀалин бахархойх зударий хилла; Гуьржийн ССР (ЧКСФСР) Телавин уездехь дӀайазбина бацойн мотт лело 2564 стаг . ХӀинца дукхаха болу бацой беха Алазанин лакхенашкара Ахмета гӀалин гергара Лакха Олан эвлахь (КӀахети, Йоккха Кавказан дукъан къилба басие).

 Бацойн мотт лелориш ССРС бахархой багарбаран официалан жамӀашца: 1926 берриш бож зуд ССРСхь берриш (берриш ЧКСФСР махкахь)— гӀалин меттигашкахь— йуьртан меттигашкахь 256422562 5272525 203702037

 Схьабовлар 
Дукхаха болчу авторшца, масала гуьржийн, бацой схьабевлла гӀалгӀайх. ЦӀовхой-тушхой гӀалгӀайх схьабовлар къобалдора цӀовхойн-тушхойн хьалхарчу йаздархочо И. Цискаровс. ГӀалгӀайн а, бацойн а къаьмнийн хаамаша тешалла до, бацой ламанан ГӀалгӀайчуьра Вабуа олучу меттигера баьхкиний. Иза теллира лерина талламашца XX бӀешеран йуьххьехь. Цхьацца хаамашца гӀалгӀай-ваьппийн дакъа Тушете кхелхина XVI бӀешо чнекхдолуш йа XVII бӀешеран йуьххьехь.

П. К. Услара бацой нохчашна йукъатухура — «Правда, что тушины принадлежат также к племени нахче, что доказывается грамматическим строением их языка, но они, подчинившись грузинскому влиянию, совершенно переродились и утратили чеченский характер»., ткъа Е. Г. Вейденбаума а, Брокгаузан а, Ефронан а энциклопедин дошамо а бацойх жима нохчийн йукъаралла олуПутеводитель по Кавказу. — Тф.: Тип. Канц. главн. гражд. частью на Кавказе, 1888. Стр — 96..

 Мотт 
Буьйцу Бацойн мотт (йоза доцу), исторера хаьа гуьржийн а, оьрсийн а.

XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь Ӏилманчо моттбовзархочо цӀов-тушхочо Цискаров Иова, «ЦӀован а, Пирикителан а тушхой изза кистӀой бу схьабовлар гӀалгӀайн йукъараллех а долуш. Церан мотт кистӀойн бу, нохчийн бу аьлча изза ду». «Нохчийн меттан йозанаш дустар чӀогӀа пайденна хир дара, — чӀагӀдора И. Цискаровс шен очеркехь. — Бухара бахархойн дешарна кӀеззиг харж йича беркат хир дара, цуо атта дийр дара, аьтто а бийр бара правительство шайна ца беза кистӀошна а, и мотт буьйцу дерриг къар ца ло къаьмнашна дуьхьала беркате болх бича».

1771 шеран сентябрехь И. А. Гюльденштедт кхечира Гуьржийчу. Цигахь иза Ӏийра дийнна шарахь. Картлин а, Кахетин а паччахьца Ираклий II Гюльденштедт чекхвелира йерриг Кахетехула.

Нохчийн меттаца уггаре гергара бу тушхой олу мотт. И цӀе дуьххьара лелийна академика Гюльденштедта, тӀеэцна тӀаьхьарчу лингвисташа, данне а нийса дац, масийттаза бахьна даьлла цецвала. Тушхой олу, шайн меттигехь ма-аллара Ӏаьндийн ГӀойсин (Тушхойн Алазани) лакхенашкахь а, цхьацца берш Коьрта Кавказан дукъан къилба басенан Кахетин Алазанин чӀож чохь а беха ламанан гуьржех. Ца хуу, амма тер аду, чӀогӀа генарчу муьрехь, Ӏаьндийн ГӀойсин лакхенашкахь охьахевшина жима нохчийн йукъаралла, шайха бацой олу. Гюльденштедтан хианехь а церан меттан нохчийн маттаца долу гергарло, амма аьлла царех тушхой, уьш цхьана бехачу, амма меттаца а, схьабовларца а къаьсташ болу къоман цӀарах. Бацой хьалха бехара беккъа ЦӀован йуьртан йукъараллехь, ткъа хӀинца бекъало шинна: Индуртан а, Сагиртан а, царна чохь ду 1500 цӀа. Оцу ламанхойн доккхаха долу дакъа дукха хан йоцуш кхелхина Алазанин аренашка, охьахевшина Ахмет эвлана герга. Бацойн мотт теллина академика Шифнера, иза схьаболу Нохчийчух, амма заманан йохаллехь, гуьржийн меттан Ӏаткъамца чӀогӀа къаьстина цуьнца грамматики нагӀор, хӀинца иза нохчийн меттан га лара а мегар дац, ткъа ша болу мотт лара беза.

1855 шарахь, Германехь, немцойн академика А. Шифнера моттбовзархочун Цискаров Иован (1820-1860) материалашца толлу (цуьнан бух тӀе йехкинера, цӀов-тушхойн хьалхара Ӏилманчо гулйина Ӏилманан а, литературин а материалаш), Берлинехь арахоьцу «Тушхойн меттан амал» болх. Оццу шерашкахь цуо зорбатуху немцойн меттара монографешна, уьш йу тушхойн меттан грамматикин структурех лаьцна. Цискаров Иован ненан меттан грамматикин бух Ӏаморехь лаьцначу декъех чӀогӀа лерамца дуьйцура, А. Шифнера монографин дешахьалхенехь йаздина: «ХӀинццалц нохчашна йукъахь цхьа стаг ца вели, шен ненан меттана мозгӀаро И. Цискаровс динарг деш».

 Оьздангалла 
ЙСЭца бацойн бахамехь а, оьздангаллехь а гуьржийн оьздангаллера дукха дакъалгаш ду, уьш цаьрца ийна болун дела. Н. Г. Волковас шен «XIX—XX бӀешерашкара Чоьхьара Кавказера этносийн процессаш» балхахь билгалдоккху:

Бацойн а, кистӀойн а масалица го иштта и къаьмнаш гуьржашца иэдаларан процесс. ЧӀогӀа жигара и хуьлу цӀов-тушхошна йукъахь, гуьржашца ийначу цара XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь: тӀеийцира церан духар, гӀиллакхаш, эшарш, иштта кхин дерг

 Билгалдахарш 
Комментареш

Хьосташ

 Литература 












 Хьажоргаш 
 Бацби: ингуши-христиане
  А. С. Хаханов Тушины // Этнографическое обозрение. 1889. № 2. С. 40-62.

Категори:Гуьржийчоьнан къаьмнаш
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:ГӀалгӀайчоьнан истори
Категори:Вайнах