Рузма

Ру́зма ( — декхаран жайна: Ширчу Румехь декхархоша са лора календашкахь, беттан хьалхарчу деношкахь) — еха хенан юькъан лараран система, йоьзна стиглара догӀмаш леларан бух тӀаьхь: Маьлхан — маьлхан рузманашкахь, Беттан — беттан рузманашкахь, Маьлхан а, Беттан а цхьаьна хенахь йолу беттан-маьлхан рузманашкахь. Иштта рузма олу тӀаьхь билгалдаьхна Ӏиданаш долу шеран денош кӀиранашка а, беттанашка а декъначу испискех, денойн, кӀиранийн, беттанийн раж гойту, ткъа иштта кхин тайп-тайпанчу амалера хаамаш а болу рогӀера справкин арахецар.

 Истори 
Хьалхара рузманаш евлира чӀогӀа иэшарна рогӀера а, хир буй хуучу хенан-хӀоттаман а хьолашкахь. Набта-Плаяхь (Мисран таханлера мохк) вайн эрал 5 эз. шо хьалха ахкхерста даьхнийлелорхойн тайпанаша йира, хила тарло, хьалхара шеран «рузманан гуо», шо долалора Сириус седа гучубаьлчи. Оцу рузмано гӀодора тайпанан догӀан зама йола а, чекх а маца йолу, тӀаккха гӀум-аренан регионах даьхний дажо мегаш йолу сенъелла саванна хуьлура. Оцу хенахь гергга таханлера Германин махкахь кхоьллира Гозекан гуо, цуьнан бух бара Ӏай малх цӀа кхачаран тӀаьхьFrançois Bertemes: Die Sonne und ihre Bedeutung im religiös-mythologischen Kontext der Urgeschichte Mitteleuropas. In: Andrea Bärnreuther (Hrsg.): Die Sonne. Brennpunkt der Kulturen der Welt. Minerva, Berlin 2009, ISBN 978-3-938832-49-3, S. 94-126.

 Нохчийн рузма 
Дечкен-буттДечкен-бутт
Чиллан-буттЧиллан-бутт
Зазадоккху-буттЗазадоккху-бутт
Оханан-буттОханан-бутт
Стигалкъекъа-буттСтигалкъекъа-бутт
Мангалан-буттМангалан-бутт
Товбецан-буттТовбецан-бутт
Марсхьокху-буттМарсхьокху-бутт
Гезгмашан-буттГезгмашан-бутт
ГIадужу-буттГIадужу-бутт
Лахьанан-буттЛахьанан-бутт
ГIуран-буттГIуран-бутт

 Хьажа иштта 
Бусулба динехь йолу рузма
КӀира
Бутт

 Билгалдахарш 

 Литература 

 Хьажоргаш