Къуръан

Къуръа̄н ( [аль-Къуръа̄нул-Карӣм] — «Сийлахь Къуръан») — иза ислам динехь Делан Ӏаламат жайна ду. Бусалбачара даздо иза, уьш тешаш бу иза Делан къамел хиларх. И доссийна Мухьаммад пайхамарна ﷺ тӀе Жибрил малико, нахана и кхето а, уьш гӀорасизбан а шен Ӏаламаташца. Бусалбанаш тешаш бу иза куьг тохарх а, харцхьадаккхарх а лардина ду адамийн дегнаш чохь а, могӀанашкахь а аьлла. Иза схьадеана ду рогӀаллица (таватурца)معجزة حفظ القرآن نسخة محفوظة 02 يونيو 2017 على موقع واي باك مشين . И дешарца Далла Ӏибадат до. Стигалан жайнех тӀаьххьарниг а ду иза, ИбрахӀиман тептарш а, Таврат а, Забур а, Инжил а дӀадаьллачул тӀаьхьаWatton, Victor, (1993), A student's approach to world religions:Islam, Hodder & Stoughton, pg 1.Shaikh، Khalid Mahmood (1999). [http://books.google.com/books?id=wjNneGwYhUIC&lpg=PA71&dq="is%20the%20last%20and%20final%20testament."&pg=PA44#v=onepage&q="is%20the%20last%20and%20final%20testament."&f=false A study of the Qur'an & its teachings. ]. «Къуръан» бохучу дешан маьӀна Ӏаьрбийн маттахь «хозуьйтуш дешар» а, «хьехам» а бохург дуРезван Е. А. Зеркало Корана //«Звезда» 2008, № 11Бибикова О. П. Коран // Энциклопедия Кругосвет (С.1 , С.2, С.3, С.4, С.5, С.6).

Къуръан — иза Ӏаьрбийн шира жайна ду. И лоруш ду меттан Ӏилманан лаккхара мах хадош, цо шена чохь гулдо дела хаза къамел а, риторика а. Къуръанан лар а, сий а ду Ӏаьрбийн мотт а, цуьнан литература а, цуьнан морфологин а, синтаксисан а Ӏилманаш цхьаьнатохарехь а, уьш кхиорехь а. Иштта Ӏаьрбийн меттан бакъонийн коьрта Ӏалашонаш хӀиттайарехь а, йахкарехь а, цхьаьнатохарехь а. Ӏаьрбийн мотт цхьаьнатохаран дикалла Къуръан доссадаре йухадоьрзуш ду, хӀунда аьлча, цул хьалха цхьаьнатоьхна хилла бац и, ша хьалдолуш мотт боллушехь а.

 Къуръанан суратийн могӀа 
№ЦӀеӀаьрбийн цӀеГоч1Аль-ФатихьатالفاتحةСхьадоьллург2Аль-БакъаратالبقرةЙетт3Алу Ӏимранآل عمرانӀимранан доьзал4Ан-НисаъالنساءЗударий5Аль-МаидатالمائدةШун6Аль-АнӀамالأنعامДаьхний7Аль-АӀрафالأعرافДуьхьалонаш8Аль-АнфалالأنفالХӀонс9ТавбатالتوبةТобадар10ЮнусيونسЮнус11ХӀудهودХӀуд12ЮсуфيوسفЮсуф13Ар-РаӀдالرعدСтигал къовкъар14ИбрахӀимإبراهيمИбрахӀим15Аль-ХьиджрالحجرЧоьнаш16НахьльالنحلНакхармозий17Исра́ъالإسراءИсраъ18КахӀфالكهفХьех19МарйамمريمМарьям20ТӀа ХӀаطهТӀа ХӀа21АнбийаъالأنبياءПайхамарш22ХьаджالحجХьаьж23МуъминунالمؤمنونДелех тешарш24Ну́рالنورНур25ФуркъанالفرقانБашхалла26ШуӀараъالشعراءИлланчаш27НамльالنملЗингаташ28КъасасالقصصДийцар29ӀанкабутالعنكبوتГезг30РумالرومРим31ЛукъманلقمانЛукъман32СаждатالسجدةСужда33АхьзабالأحزابАхьзаб34СабаъسبأСаба35ФатӀирفاطرКхоллархо36Йа СинيسЕса37СаффатالصافاتМоггӀар дӀахӀиттинарш38СӀадصЭлп СӀад39ЗумарالزمرЖӀуга40ГӀафирغافرГечдийриг41ФуссилатفصلتКхетораш42ШураالشورىСовет43ЗухруфالزخرفХаздар44ДуханالدخانКӀур45ДжасийатالجاثيةГорхӀоттар46АхькъафالأحقافГӀамаран баьрзнаш47МухьаммадمحمدМухьаммад48ФатхьالفتحТолам49ХьужуратالحجراتЧоьнаш50КъафقКъаф51Аз-ЗариятالذارياتЧан дIасаяржораш52Ат-ТӀурالطورЛам53Ан-НажмالنجمСеда54Аль-КъамарالقمرБутт55Ар-РахьманالرحمنКъинхетамениг56Аль-ВакъиӀатالواقعةДужург57Аль-ХьадидالحديدЭчиг58Аль-МуджадилатالمجادلةДуьхьаллера59Аль-ХьашрالحشرГулам60МумтахьанатالممتحنةЗер61СафالصفМогӀанаш62Аль-ДжумуӀатالجمعةПӀераска63Аль-МунафикъунالمنافقونШалхолелораш64Ат-ТагӀабунالتغابنШа-шен Ӏехадар схьадаьллар65Ат-ТӀалакъالطلاقГалморзахдахар66Ат-ТахьримالتحريمЦа магор67МулькالملكБакъо68КъаламالقلمКъолам69ХьаккъатالحاقةХилаза ца долу70МаӀариджالمعارجТӀегӀанаш71НухьنوحНухь72ДжиннالجنДжинн73МуззаммильالمزملЙуккъехьарчориг74МудассирالمدثرДӀахьовзориг75КъияматالقيامةКъематде76ИнсанالإنسانАдам77МурсалатالمرسلاتДахьийтар78НабаъالنبأХаам79НазиӀатالنازعاتСинош дохурш80ӀабасаعبسКхоьлина81ТаквирالتكويرДӀахьарчор82ИнфитӀарالانفطارСтигал йекъайалар83МутӀаффифинالمطففونТерза эшораш84ИншикъакъالانشقاقСтигал ятIар85БуруджالبروجЗодиакан седарчийн гуламаш86ТӀарикъالطارقБуьйсанан некъахо87АӀлаالأعلىСийлахь-Везаниг88ГӀашийатالغاشيةДIахьулдийриг89ФаджрالفجرӀуьйре цӀийъйалар90БаладالبلدГӀала91ШамсالشمسМалх92ЛайлالليلБуьйса93ДухьаالضحىӀуьйре94ШархьالشرحНакха схьабеллар95ТинالتينИнжир96ӀалакъالعلقЦӀийн улх97КъадрالقدرБилгалдаккхаран буьйса98БайинатالبينةБӀаьрла билгало99ЗалзалатالزلزلةЛаттадегор100ӀадийатالعادياتХахкайелла йогӀурш101КъариӀатالقارعةБоккха бохам102ТакасурالتكاثرХьал дебор дезар103ӀасрالعصرМалхбузан хан104ХӀумазатالهمزةТIаьхьашха луьйриг105ФильالفيلПийл106КъурайшقريشКъурайшаш107МаӀунالماعونКегийра хӀуманаш108КавсарالكوثرШорто109КафирунالكافرونГаураш110НасрالنصرГӀо111МасадالمسدНахлун-диттан хьесий112ИхласالإخلاصДинан цIоналла113ФалакъالفلقСадаржар114НасالناسАдамаш

 Чулацам 

 Къуръанан структура 

Къуръанан чохь 114 сурат ду тайп-тайпана дохала долуш (3 тӀиера 286 аятан тӀекхаччалц, 15 тӀиера 6144 деше кхаччалц). Дерриг сураташ аяташна декъна ду. Тайп-тайпанчу дагардаршца Къуръан чохь 6204 - 6236 аят а, 320 эзар сов элп а ду. Къуръан кхин а декъна ду ворхӀ цхьатеррачу декъе (манзилшна) цхьана кӀирнах деша атта хилийта. Къуръан 30 декъе (джуз) декъаро, аьтту бо Къуръан деша цхьаьна баттахь.

Бусалбачеран ламастаца, сураташ доькъу Маккарнаш — Мухьаммада (АллахӀера салам-маршалла хуьлда цунна) хиджра (Мадината кхалхар) дан ле йа цига воьдуш новкъахь диссина долу, — Мадинатарнаш — Мадинатехь йа хиджра динчул тӀехьа цхьанхьа новкъахь диссинарш а.

Къуръанан чулацам хийцалур болуш бац, хӀунда аьлчи Лекхачу АллахӀа лардан тӀелаьцна Барт хӀотту де даллалц(Коран, 15:9):

Къуръанан дерриг сураташ, иссалгӀаниг доцург, долало дешнашца: «Къинхетаме а, Совкъинхетаме а волчу АллахӀ цӀарца доладо». Къуръанан хьалхарчу суратехь и дешнаш хьалхара аят долуш далийна.

Сураташ, цхьадерш доцурш, Къуръан чохь хронологица хӀиттийна дац, ткъа церан бараме хьаьжжина ду: хьалха лаьтта деха сураташ, тӀаккха тӀехь-тӀехьа аятан барам лахлучу кепара хӀиттийна.

 Къуръанан истори 

Къуръан доьссина дуьнен тӀе АллахӀера дуьззина Лейлатуль-Къадр буса, амма Джабраил малико пайхӀамарна  делла иза дакъошкахь 23 шарахь(Коран, 17:106).
Дин даржош, Мухьаммада  дукха хьехамаш бина. Цуьнца цхьаьна ша АллахӀа цӀарах дуьцург Къуръанан тӀиера бен ца дуьцура. Мухьаммадан  еша а, йаздан хууш ца хилла, аяташ дӀайаздойтуш хилла. Амма цхьа дакъа дӀайаздар бахьнехь ца дисина, ткъа дагахь Ӏамийна дисина. Дерриг а 114 сурат, 30 джуз хилира. Къуръан хронологица хӀоттийна дац. ТӀаккха а цхьацца агӀонаш йу хенаца сураташ къасто. Масала сураташ декъна ду Макканаш а, Мадинатанаш а.Глава 58 Коран, предание и фик // Иллюстрированная история религий в 2-х тт./ Ред. Проф. Д. Л. Шантепи де ля Соссей. Изд. 2-е. М.: изд. отдел Спасо-Преображенского Валаамского монастыря, 1992. Т. 1 ISBN 5-7302-0783-2.

ПайхӀамар  дийна волуш йаздина Къуръан оьшуш дацара — муьлхха а ца кхеташ дерг ша Мухьаммада  хьоьхура. Иза кхелхинчул тӀаьхьа, сиха даьржачу исламан ийшира пайхӀамаран  бетехула схьадеана долу йозанан закон. Иза бахьнехь Абу Бакра а, Ӏумара а (АллахӀ реза хуьлда царна) тӀедиллира пайхӀамаран  уллохь леллачу Зайд ибн Сабитан (АллахӀ реза хуьлда цунна) вовшахтоха долаш долу йаздинадолу пайхӀамаран  дешнаш. Дикка сиха чекхбаьккхира Зайда (АллахӀ реза хуьлда цунна) шен болх, йуьхьанцара Къуръанан вариант гайтира. Оццу хенахь изза болхбеш бара кхин нах. Иштта АллахӀан къамелан кхин диъ жайна хилира. Зайдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) тӀедиллира пхий а редакци цхьаьнатохар, и болх чекхбаьлча хьалхалера пхи жайна дӀадаьккхира. ЧӀогӀа хазахеташ доьшуш хилла Къуръан халифа Ӏусмана (АллахӀ реза хуьлда цунна), иза вуьйчу хенахь Къуръан доьшуш хилла боху. Ду боху шира куьйга йаздина Къуръан, дийцарехь, тӀехь халифан цӀий долушГлава 9 Ислам: теория и практика//Л. С. Васильев. История религий востока . — М.:Книжный дом «Университет», 2000. ISBN 5-8013-0103-8.

Мухьаммад  кхелхинчул тӀехьа, хьалхарчу иттаннаш шерашкахь къийсамаш буьйлабелира бусалба нахана йукъахь. Уьш бекъабала буьйлабелира тобанашка — суннаш, хьариджийш, шиӀийш. Царна йукъахь йаздинчу Къуръанан цхьацца долчун реза боцурш а бара. Суннийш шеко йоцуш къобал йира Зайдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) текст. Хьариджий реза ца хилира шен вежарша Мисаре лолле воьхкинчу Юсупах (ӀалайхӀи салам) лаьцначу 12 суратан. Хьариджийшна гарехь, сурато эвхьаза дуьйцу Мисран хьаькаман зудчо Юсуп (ӀалайхӀи салам) Ӏехо гӀортар. ШиӀийшна хетара, Ӏусманан (АллахӀ реза хуьлда цунна) омрица Къуръан чуьра Ӏелех лаьцна меттигаш дӀайаьхна. ТӀаккха а массара а лелийра Зейдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) верси.

Цуьнан цӀаро ма-баххара, Къуръан хезаш деша дезаш дара. Хан-хене мел йолу Къуръан дешарах дийнна говзалла хилира. Иштта хӀоранна а дагахь хаа дезаш дара Къуръанан дакъа. Хьалха а хилла, хӀинца а бу дерриг Къуръан дагахь хуурш – хьафизаш. Къуръан доккха беркат ду адаман, ладаме меттиг йу цуьнан адаман дахарехь, дика дешаран гӀирс а бу иза. Къуръан Ӏарбийн маттахь доссарна, иза Ӏамадарца баьржа Ӏаьрбийн мотт. Исламах йолу литература, муьлххачу маттахь иза елахь а, Къуръанан тӀе хьажоргех йуьззина йу.

 Билгалдахарш 

 Хьажоргаш 
 Переводы Корана // QuranAcademy.org

!