Ахча

Ахча — йохка-эцар лелош долу ша-тайпа товар. Иза коьртачу декъана хийцаран гӀирс, хьесапан барам, мах ларбаран хьесап а, наггахь тӀаьхьа луш йолу декхарш кхочушдаран барам а санна лелаш ду. ХӀорш ю ахча кхечу товарашна йукъахь къастош йолу цуьнан коьрта функцеш.

Истори

Ахча кхолладалале хьалха, адамаша вовшашца хӀуманаш хийцаран (бартер) хьесап лелийна хила мега 100 000 шо хьалха дуьйна. Делахь а, экономика ерриге бартер тӀехь лаьтташ хиларна тешаллаш дац. Дукхахьолехь ширачу йукъараллашкахь совгӀатан экономика а, декхарийн система а яра лелаш,Mauss, Marcel. The Gift: The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies. pp. 36–37. а бартер — девзаш доцучу адамашна я мостагӀшна йукъахь бен ца хуьлура.

ТӀаьхьо дуьненан дуккха а меттигашкахь лараме ахча лело долийра. Масала, Месопотамехь в. э. 3000 шо хьалха шекель леладора (иза 160 ячман сос йозалла яра). Америкехь, Азехь, Африкехь а, Австралехь а ахчанан метта каури олу чӀеран лекъарш леладора. Геродота чӀагӀдарехь, Лидин бахархой хилла дуьххьара дешин а, детин а нахарташ арахецнарш (в. э. 650–600 шерашкахь).

Кехатан ахча дуьххьара Цийчохь Сун династин заманчохь лела долийра. Уьш юьхьанца банкин квитанцеш хилла. Европехь кехатан ахча XVII бӀешарахь юкъаделира, а XIX бӀешарахь дуьненан пачхьалкхаш дашо стандарт тӀетайна яра. Оцу системехь кехатан ахча билгалчу барамехь дешица хийца йиш яра.

ШоллагӀа дуьненан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Бреттон-Вудсан система чӀагӀйира. Цуьнца дуьненан валюташ АЦШ-н долларах тесна яра, а доллар — деших. 1971-гӀа шарахь АЦШ-с доллар дешица хийцар сацийра. Оцу хенахь дуьйна дуьненахь фиатан ахча лелаш ду. Иза пачхьалкхан гарантешца а, налоган (ясакхан) системица а чӀагӀдина ду.

Финансийн зуламаш

Харц ахча
Харц ахча — иза пачхьалкхан я правительствон бакъо йоцуш, оригинална тера кечдина ахча ду. Харц ахча арахецар а, лелор а заьлха я ямартло лоруш ду. Харц ахча дар ахча кхолладаларе терра шира ду. Масала, Лидин дуьххьарлерачу нахартийн детин я дешин чкъор тесна харц копеш карийна.

Ширачу заманахь ахчанан метта харц дан хала долу хӀуманаш леладора (чӀеран лекъарш, деза тӀулгаш, металлаш). Кехатан ахча юкъадале, дукхахьолехь цӀеначу деших я детих кхин атта карош долу металлаш эдора. ШоллагӀчу дуьненан тӀамехь нацисташа ингалсан фунташ а, АЦШ-н долларш а харц кепара арахецара. Тахана дуккха а дика кечдина долчу долларшна «супердолларш» олу. Иштта евро юкъаяьллачул тӀаьхьа (2002 шо) иза харц еш меттигаш а дукха ю, амма долларца дуьстича уьш кӀезиг ю.

Ахча цӀандар
Ахча цӀандар — иза зуламан новкъа даьккхина ахча легале (бакъонан) кепе дерзоран процесс ю. Таханлерачу бакъонан системашкахь хӀара термин кхечу зуламашца а вовшахтесна ю: цифран валюташца я кредит-карточкашца лелош йолу ямартлонаш, налогех къайлавала гӀортар, терроризмана ахча латтор я дуьненайукъара санкцех къайлавала гӀортар.

 Билгалдахарш 

Категори:Ахча