Малхбален Тимор

Малхбален Тимор, шолгӀа йоца цӀе Тимо́р-Ле́стеКлассификатор стран мира (ОКСМ) , юьззина официалан цӀе — Демократин Респу́блика Малхбален Тимор — Къилба-Малхбален Азин пачхьалкх, дӀалоцу Тимор гӀайренан малхбален дакъа, цул совнах жима эксклав йу (Окуси-Амбено провинци) оцу гӀайренна малхбузе декъехь а, кегий гӀайренаш а Атауру (къилбаседа) а, Жаку а (малхбале).

XVI бӀешарахь мехкан колонизаци йира Португалин империс, йевзара Португалин Тимор санна колонизаци дӀайаккхалц. 1975 шо долалуш Малхбален Тимора кхайкхийра маршо, амма тӀаьхьо оццу шарахь оккупаци йира ХӀиндонезис, ткъа шолгӀачу шарахь — схьаяьккхира хӀиндонезин 27-гӀа провинци санна. 1999 шарахь, Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламо къобал дина дӀакъастаран акт динчул тӀаьхьа, ХӀиндонезин правительствон терго дӀаелира оцу махкара, тӀаккха 2002 шеран 20 майхь Малхбален Тимор хилира дуьххьарлера керла Суверенан пачхьалкх ткъе хьалхарчу бӀешеран. Маршо яьккхинчул тӀаьхьа мохк йукъа бахара Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан а, Португалхойн мотт буьйцучу мехкийн доттагӀаллин.  2011 шарахь Малхбален Тиморо кхайкхийна шен Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциацех дӀакхета лаам, чу кехат а делла тобан цхьайтталгӀа декъашхо хила ният долуш. Иза шиннах цхьаъ керсталлин мохк бу Къилба-Малхбален Азехь (важа — Филиппинаш).

 Истори 

ГӀайренан дуьххьарлера бахархой баьхна Джерималай хьех чохь 60—50 эз. шо хьалха. Вайн эрал 38 - 17 эз. шо хьалхарчу муьрехь Джерималай хьех чохь нах ца Ӏийна, иза доьзна хетарехь, хӀорд чубожарцаАрхеологи откопали на острове Тимор древнейшие рыболовные крючки, 25.11.2011.

Тардалийтарехь 4 эзар шо хьалха Тиморе охьахевшина австралоидан расан векалш, цара буьйцуш хилла шира папуасийн меттанаш. ТӀаьхьа Тимор тӀеховша буьйлабелла австронезийн монголоидан тайпанаш, уьш баьхкина хӀинцалерачу ХӀиндонезин гӀайренаш тӀиера. ТӀаьххьара баьхкина тетумаш — тера ду, XVI бӀешарахь. Тетумаш бина хаъал Ӏаткъам гӀайрен тӀехь хилла къаьмнаш кхиош — тетумашкара масала оьцуш, уьш буьйлабелира шира бахаман гулдар тӀиера латта лело, масала, дуга кхио.

Оцу хенахь (XIV—XVI бӀешерашкахь) Тимор тӀехь хуьлура яван, малайн, цийн махлелорхой, цара хуьйцура меттигерачу бахархошца сандалан дитт, иза дика оьцура Къилба-Малхбален а, Къилба а Азин мехкашкахь.

Португалхой хилира европахойх дуьххьала кхаьчначех, уьш баьхкира оцу махка XVI бӀешарахь, масех эвла йиллира цара Тимор гӀайрен тӀехь, оцу хенахь гуонахьара гӀайренаш карадахнера голландхойн.

 Административан йекъайалар 
 №  Байракх  Гуо  Адм.центр  КодISO 3166-2  ЦӀен.бахам  МайдаDirecção Nacional de Estatística: 2010 Census Wall Chart (English) ,км²  БахархойHighlights of the 2010 Census Main Results in Timor-Leste English ,адам. (2010)  Луьсталла,адам./км²  Гуонкарта  Картан тӀехь Нохчийн     1  70px  Айлеу  Aileu  Aileu  Айлеу  TL-AL  7745  676,02  44 325  65,57  70px  100px 2  70px  Айнару  Ainaro  Ainaru  Айнару  TL-AN  11 527  869,79  59 175  68,03  70px  100px 3  70px|border  Баукау  Baucau  Baukau Баукау  TL-BA  22 659  1507,95  111 694  74,07  70px  100px 4  70px  Бобонару  Bobonaro  Bobonaru Мальяна  TL-BO    18 397  1380,82  92 049  66,66  70px  100px 5  70px  Викеке  Viqueque  Vikeke  Викеке  TL-VI  15 115  1880,39  70 036  37,25  70px  100px 6  70px|border  Дили  Díli  Dili  Дили  TL-DI  31 575  368,12  234 026  635,73  70px  100px 7  70px  Кова-Лима  Cova Lima  Kovalima  Суаи  TL-CO  11 820  1206,66  59 455  49,27  70px  100px 8  70px  Лаутен  Lautém  Lautein  Лоспалос  TL-LA  12 998  1813,11  59 787  32,97  70px  100px 9  70px  Ликиса  Liquiçá  Likisá  Ликиса  TL-LI  11 063  550,95  63 403  115,08  70px  100px 10  70px  Манатуту  Manatuto  Manatutu  Манатуту  TL-MT  8338  1785,96  42 742  23,93  70px  100px 11  70px  Мануфахи  Manufahi  Manufahi  Саме  TL-MF  8901  1326,60  48 628  36,66  70px  100px 12  70px|border  Окуси-Амбено  Oecusse  Oe-Kusi Ambenu  Панте-Макасар  TL-OE  13 659  817,23  64 025  78,34  70px  100px 13  70px  Эрмера  Ermera  Ermera  Глену  TL-ER  21 165  770,83  117 064  151,87  70px  100px     Массо      194 962  14 954,43  1 066 409  71,31       

 Билгалдахарш