Чоьхьара Кавказ

Чоьхьара КавказКарасаев А.Т., Мациев А.Г. - Русско-чеченский словарь - 1978 (, Transcaucasia, Russian Zakavkazye Britannica, , , ), йа Къилба Кавказ — Кавказан дакъа, геополитикан регион, лаьтта Малхбален Европин а, Хьалхара Азин дозанехь, Йоккха Кавказера Коьрта, йа Хи доькъа дукъал къилбехьа.

Чоьхьара Кавказан йукъайогӀу Йоккха Кавказан къилба басен доккхаха долу дакъа, Колхидан аре, Куран кӀаг, Жима Кавказ, Эрмалойн акъарин къилбаседа-малхбален дакъа, Талышийн лаьмнаш Ленкоранан аренца цхьаьна. Чоьхьара Кавказехь йу пачхьалкхаш: Азербайджан, Гуьржийчоь, Эрмалойчоь. Оцу регионехь йу цхьаццама къобалйина пачхьалкхаш: Республика Абхази а, Къилбаседа ХӀирийчоь а, церан маршо къобалйина Российс а, кхин масех махко а, ткъа иштта къобалйанза Ломан-Карабахан Республика. Чоьхьара Кавказан доза ду къилбаседехьа Россин Федерацица, къилбехьа — Туркойчоьнца а, Иранца, малхбузехьа Ӏаьржа хӀордан, малхбалехьа — Каспийн хиш ду. Чоьхьара Кавказан майда йу 190 эз. кв.кмКавказ .

 ЦӀераш 
«Къилба Кавказ» цӀе лелон йолийна Хьалхара дуьненан тӀом болалучу, Россин империи йухучу муьрехь дуьйна, ткъа шуьйра лелон йолийна Советийн Союз йоьхначул тӀаьхьа. И цӀе, Чоьхьарчу Кавказан «Азербайджан» (Россин империн йукъахь) кхетам санна, кховдийра ингалсхоша, схьаийцира Туркойчоьно. Масала, 2007 шарахь дӀайиллира Къилба-Кавказан газбиргӀа. Амма «Азербайджан» кхетам Чоьхьара Кавказан малхбалехь Советийн Союзехь йиснехь а, «Къилба Кавказ» кхетаме ламастан кхетам «Чоьхьара Кавказ» ара ца таттабелира.

1918 шарахь йоьхначу Россин империн хиллачу махкахь кхоллаелира Чоьхьара Кавказан демократин федеративан республика, иза лаьттара пхеа губернин — Тифлисан, Кутаисин, Эриванан, Бакохан, Елизаветполан; цхьаьна областан — Карсан; цхьаьна гуонан — Закаталан мехкашкахь. 1922 шарахь кхоьллира Чоьхьара Кавказан Социалистийн Федеративан Советийн Республика, цуо дӀалецира Азербайджанан, Гуьржийчоьнан, Эрмалойчоьнан мехкаш. 1935 шарахь оцу мехкашкахь кхоьллира ССРС Чоьхьара Кавказан тӀеман гуо.

 Чоьхьара Кавказ къаьмнаш 
Чоьхьара Кавказахь ду 20 сов къаьмнаш. Уггаре даккхий къамнаш ду гӀаьжарий (8,832,000), гуьржий (4,260,000), эрмалой (3,250,000). Дукхах долу кавказан къамнаш бусулба динаьхь ду (9,5 миллион), амма Кавказаьхь Ӏаш болу гуьржий a эрмалой керст динаьхь бу (8 миллион).

 Географи 

 Хьажоргаш 
Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien
Atlas of the Caucasian Languages 
Кавказ-Чат. Молодёжни форум
Кавказ-Центр. Кавказан ИнформАгенство, 5 маттахь 

 Билгалдахарш