Татабанья

Татаба́нья (, ) — Мажаройчоьнан къилбаседа-малхбузера гӀала, Комаром-Эстергом медьен административан йукъ. Бахархой 67 043Ежегодное издание  «Административная Венгрия», Центральное Статистическое Бюро, 2014. стаг (2014).

 Географи а, транспорт а 
ГӀала лаьтта ломан Герече а, Вертеш а цӀе йолчу шина дукъан атагӀехь Будапештан 55 километр къилбаседа-малхбузехь. ГӀалахула чекхдовлу Будапешт — Вена цӀерпоштнекъ а, автомагистраль а (M1, E-60, E-75). ЦӀерпоштахь Будапеште кхочу цхьаьна сахьтахь гергга.

 Истори 
ХӀинца Татабанья лаьттачохь хилла кхоъ историн эвла — Альшогалла, Фельшёгалла, Банхида. Уггаре шираниг царех — Банхида — дуьххьара хьахийна 1288 шарахь.

XVI бӀешарахь область дӀалаьцна хилла туркоша, туркойх маьрша йаллачулла тӀаьхьа XVII бӀешо чекхдолуш адам кӀезиг хиларна немцойн а, словакийн а бахархой балийна кхуза баха. 1787 шарахь Альшогаллехь ваьхна 580 стаг, Фельшёгаллехь — 842.

ЦӀеххьана бахархой тӀекхета буьйлабелла XIX бӀешеран хьалхарчу декъехь, гӀалин йисташкахула кӀора карийча. Шахташна гергахь керла эвла йиллира, цӀе Татабанья тиллира.

ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи мехкан коммунистийн правительство индустриализаци йаран программа тӀеийцира, цуьнца дагахь бара масех жима мажарийн гӀалинех йаккхий индустрийн йаккъаш йан. 1947 шарахь историн кхо эвла а, шахтёрийн посёлок Татабанья а цхьаьнатоьхна Татабанья гӀала йира, цигахь йолийра йаккхий масштабан гӀишлошйар. Альшогалла, Фельшёгалла, Банхида гӀалин кӀошташ хилира. Кхин а кхо шо даьлчи гӀалинах Комаром-Эстергом медьен коьрта шахьар хилира.

ГӀалин экономикин бух хилира металлурги, кӀора баккхар, йеза машенашйар.
XX бӀешеран 80-гӀачу шерашкахь бахархойн барам 80 000 стагал сов белира.

90-гӀа шерашкахь коммунистийн правительство йоьжначул тӀаьхьа, йезачу а, маьӀдадаккхаран а  промышленностийн экономикин роль цӀеххьана охьаелира, гӀалара дикка нах дӀабахара. ГӀалин экономикин структура чӀогӀа хийцайелира, хӀинца гӀалин бахархой балхахь бу электрийн дакъош дарехь, дӀакъовлу гӀирсаш кечбеш, наштар тодеш; ткъа кхин а сервисехь а, махлелорехь а. 90-гӀа шерашкара экономикин къоьлла дӀайаьлла, тахана Татабанья — динамикаца кхуьуш гӀала йу.

 Дешар 
ГӀалахь 2 колледж а, 10 йуккъера а, 16 йуьхьанцара а ишкол йу. 1992 шарахь дуьйна болх беш йу Таханенан экономикин университет.

 Спорт 
Татабаньяхь дукха еза спорт, гӀалахь йина дуккха а спортгӀишлош — футболан стадион, къевлина а, йиллина а бассейнаш, масех спортан гӀаланаш а, залаш а.

Татабаньяхь йу 1910 шарахь кхоьллина футболан команда, иза ловза мажарийн хьалхекъовсаран лакхарчу лигехь. 2006/2007 шеран чемпионатехь командо 12 меттиг йаьккхира. Иштта Татабаньяхь йу гӀарайаьлла божарийн гандболан команда «Татабанья-Карбонэкс».

 Сийлаллаш 
 Монумент Турул. Иэс, гойту Татабаньян хӀост тӀиера легенда хилла олхазар Турул, хӀоттийна гӀалин тӀехуларчу лам боьххьехь.
 Селиман хьех. Герече лаьмнашках йу.
 Ломан даккъаш Герече а, Вертеш а. Хьаннаш йевлла шунаш чӀогӀа хаза ду, Ӏалам дезархой оьху цига.

 ДоттагӀий-гӀаланаш 
  Аален (Германи)
  Бендзин (Польша)
  Крайстчерч (Йоккха Британи)
  Фэрфилд, Коннектикут (АЦШ)
  Ижевск (Росси)
  Соьлжа-ГӀалаhttp://nado.znate.ru/%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D1%8B%D0%B9  (Росси)
  Одорхею-Секуеск (Румыни)

 Билгалдахарш 

Категори: Мажаройчоьнан гӀаланаш