Чили

Чи́ли (, официалан цӀе — Респу́блика Чи́ли ( )) — Къилба Америкин къилба-малхбузера пачхьалкх, дӀалоцу Тийна Ӏапказан а, Андашна а йукъара йеха готта лаьттан аса.

Малхбузехьа Тийна Ӏапказ ду, малхбалехьа доза ду Аргентинаца, къилбаседехьа — Перуца, къилбаседа-малхбалехьа — Боливица.

Чили бердйистан аса йу 6435 км йохаллехь, эксклюзиван бакъо йу уллехь лаьтта хӀордан аренан, цунах олу Чилин хӀорд, цунна чуйогӀу йиъ область: мехкан хиш (), уллера зона (), йукъарайаьккхина экономикин зона (), бердаца йолу континентан шельф ().

 Этимологи 
Историка де Акоста Хосес ма-дийцара, «Chile» бохург кечуа маттахь «шийла»Coleccíon de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional йа  «доза»Вокруг Света | Журнал | Стручковые остряки бохург ду. Кхечу версица иштта олура Чилин махкарчу коьрта тогӀенах.

 Истори 


Чилин истори йолало оцу регионе нах хевшинчул тӀаьхьа 13 000 шо гергга хьалха.

 Испанин колонизацин мур 
Испанхой Чилин къилбаседа декъе чубаьхкале, цигахь дехара индихойн къаьмнаш кечуа а, аймара а, йуккъерчу декъехь — мапуче, къилбехахь — алакалуфаш, яганаш, она.

XIII бӀешо чекхдолуш — XIV бӀешо долалуш Чилин къилбаседа дакъа (Мауле эрк тӀекхаччалц) схьадаьккхира инкаша. Мауле эркан къилбехьа мапучен тайпанаш къар ца делира инкашка, чӀогӀа дуьхьало йира цара.

1535-50 шерашкахь испанхойн конкистадораш схьайоккху Чилин бердйист 40° къ. ш. гергга, цигахь кхуллу масех гӀала: Сантьяго, Нуэва-Эстремадура, Консепсьон, Вальдивия. Къилбаседа кӀошташ, цигара бахархой марзбелла бара инкашна куьйга кӀела Ӏан, испанхоша къарйира атта. Мапуче бехачу кӀошташкахь испанхой къилбехьа гӀертар тӀемаш бан безаш хуьлура.

де Сантильян Фернандо ву 1558 шарахь Чилехь йукъайаьккхинчу гӀарайаьллачу  () автор. Уьш дара испанхойн а, мапуче а къаьмнашна йукъара йукъаметтигаш нисъен дуьххьарлера законаш. Уьш хӀиттийнера бахархой кхалхар бахьнехь кӀезиг бисарна а, испанхой индихошца тӀех гӀуо хиларна а.

Колонизаци йолалуш Чилин махкахь вехара 1 миллион гергга стаг, 1590 шеран гергахь индихойн барам охьабелира 549 эзаре кхаччалц, тӀемаш, цамгарш, лайн белхаш бахьнехьПлатошкин Н. Н. Чили 1970—1973. Прерванная модернизация. 2011 с. 10.

Испанхошна ца карийра Чилехь алсама мехала металлийн маьӀданаш, колонизаци йирзира йуьртабахаман амале, XVII—XVIII бӀешерашкахь испанин къиечу Эстремадура провинцера а, кхин баскийн а мухажираш чубаржар бахьнехь.

Чилин йуккъерачу декъехь Ӏаламан хьолаш тера дара испанерачух. Цигахь ден долийра кӀа, мукх, кӀуомал, кемсаш. Иштта лелон долийра бежнийн а, уьстагӀий а.

XVIII бӀешарахь доккха маьӀна хилира цӀеста даккхаран. Иштта, колонин муьрехь бух биллира таханлерачу Чилин экономикин.

Оцу муьрехь къаьмнаш иэн доладелира. XIX бӀешо долалуш метисаш бахархойх 80 % гергга бара.

 Маршонан мур 

XIX бӀешо долалуш (1810—1823) Бернардо О’Хиггинс а, Родригес Мануэль а коьртехь волуш чилин къомо Испанин колонин Ӏедалах маршо йаьккхира.

1837 шарахь Чилин а, Аргентинан а Боливин а, Перун а дуьхьала аьтто болуш хилла тӀом, Хьалхара а, ШолгӀа а «тийнаӀапказан тӀемаш» Чилин ло гӀоле хьал Къилба Америкин малхбуза бердйистехь. XIX бӀешеран йуккъехь Чилин цхьа могӀа нах хевшина меттигаш кхоьллира Германера мухажираш.

Чилин ШолгӀа дуьненан тӀом болабаллалц хилла кхиамаш боьзна бара хьалха селитра а, цӀеста а даккхарца, цул тӀаьхьа баккха болийра кӀора, даккха долийра дети. Пайден маьӀданаш даха долоро хаъал айира Чилин экономика.

1927—1931 — Карлос Ибаньесан диктатура. Диктаторан урхаллин хьесапаш Ибаньеса иэн дора социалан демагогица, гойтура ша гӀийлачу нехан агӀонча а, олигархин мостагӀ а, цунах олура «Керлачу Дуьненан Mycсолини».

1931 — демократи йухахӀоттийна, президентан харжамаш хилла.

1932 шеран июнехь аьрру эпсарийн хунтас харцам бина, вожийра демократица хаьржина президент, кхайкхийра Социалистийн республика Чили кхоллар, амма иза 12 дийнахь бен ца лаьттира.

1932 шеран октябрехь — демократи йухаерзийна, президентан харжамаш хилла. Цул тӀаьхьа 40 шо сов — демократин кхиар.

1938—1952 — Ӏедалехь йу аьрруцентристийн правительство.

1952—1958 — хилла волу диктаторан Ибаньесан демократица хаьржина президентан урхалла.

1964 шеран президентан харжамашкахь туьйлира шен хийцамийн «Маршонан хьолашкара революци» программица Керсталлин-демократин партин (КДП) корта Фрей Монтальва Эдуардо. Аграрийн хийцамаш, пачхьалкхо цӀеста схьаэцар (пачхьалкхо схьаийцира цӀеста доккху предприятийн 51 % акцеш).

 Альенден хийцамаш а, Пиночетан контрхийцамаш а 

Уггаре бес-бесара мах хадабо 1970—1988 шерийн муьро, иза боьзна бу президентан Альенде Сальвадоран правительствон гӀуллакхца а, инарла Пиночет Аугустон тӀеман хунтан хийцамашца а.

Коьртехь хаьржина (амма абсолютан дукхалла ца хилира) президент Альенде Сальвадор волу, Ӏедале блок «Халкъан марталла» (цхьаьнатоьхна аьрру а, аьрруцентристийн а партеш, кхолламаш) еиначул тӀаьхьа, 1970—1972 шерашкахь махкахь бира аьрру блокан цхьа комплекс социалан-экономикин хийцамаш: предприятеш а, банкаш а къоме ерзор, аграрийн хийцамаш, социалан программаш кхочушйар, белхалошна гӀоле долчу агӀора белхан законаш хийцар. Оцу хенахь зийра пачхьалкхан экономикин компьютеран урхалла (проект Киберсин), хилира ийна жамӀ йуханехьа йолу зӀе меллиша хиларна. Альенден политика Ӏоттаелира консервативн финансийн, промышленностан а, латифундин а гуонийн кхуьучу дуьхьалонца махкан чоьхьахьа а, кхечу мехкийн корпорацийн Ӏаткъамца арахьа а. Цуо кхачийра экономикин халонашка, тӀаккха цунах хилира экономикин бохам. Лакхара инфляцис а, сурсатан къоьлло а айира социалан Ӏаткъам, цуьнца цхьаьна аьтту оппозицин ахчанех йира забастовкашЛисандро Отеро. Разум и сила: Чили. Три года Народного единства. М.: Прогресс. 1983. Стр. 190—192, 205—208, 210—212, урамашкахь низамаш дохийра, аьтту терроризм йолаелира. Ражах зие хиллачеран а, гӀурт йукъахь беллачеран а барам хууш бац.

Экономикин хьал кхин а иэшийра, америкин а, дуьненайукъара а йаккхийчу банкийн агӀора, Чилин йина кредитан бойкото. Президент Альенден гуттаренна а Ӏаткъам бора цхьаьна агӀора аьррурадикалаш, цара сиха хийцамаш бие, дехьадовла арахецар къоме ерзорна тӀиера капиталистийн доларниг йуьззина экспроприаци йаре; ткъа кхечу агӀора — аьттушан, цара бохура хийцамаш сацабие, йита кхайкхийна социалан гарантеш.

280px|thumb|right|Чилин дерриг чоьхьара сурсат шарахь хийцадаларан процент

ЦТУ финансаш латтийра оппозицин массийн хаамийн гӀирсашна, политикашна, кхолламашна, гӀо дира кампанин махкара хьал эрча доккхушСеймур Херш. Тайная война ЦРУ против Чили. Альенден правительствос доху законаш чекх ца довлийтара «Халкъан марталлин» йукъара йоцучу парламентан дукхалло. Парламентан харжамаш 1973 шеран мартехь тӀечӀагӀдира йукъаралла йекъайалар. 1973 шеран 26 майхь Лакхара Суьдо бехке йира Альенден раж махкара законаш дохадарна. 1973 шеран 22 августехь Къоман конгрессо тӀеийцира резолюци, цуьнца правительство законехь йац аьлла кхайкхийра, Альенде бехке вира конституци йохайарна. Факт хилира, «Барто» кхойкхура тӀеман ницкъашка Ӏедалан дуьхьала бовларе, уьш «законан новкъа боллалц». Оппозицин дацара Альенде Ӏедалера дӀаваккха оьшу 2/3 дакъа аьзнаш. 1973 шеран сентябрехь пачхьалкхан Ӏедалан агӀо сецира.

Лакхара инарлатето сацам бира тӀеман харцам бан. Харцам беш президентан гӀала йоккхуш Альенде Сальвадор вийра (ширачу хаамашцаЛаврецкий И. Р. Сальвадор Альенде. — М.: Издательство ЦК ВЛКСМ «Молодая Гвардия», 1975. (Жизнь замечательных людей) — Стр. 269Волков В. Ночь над Чили. 1974Robinson Rojas Sandford. The Murder of Allende: And the End of the Chilean Way to Socialism. Harper and Row, New York, 1975; Fitzhenry&Whiteside Ltd., Toronto, Canada, 1975. ISBN 0-06-013748-7) йа ша шен вийра (и верси елира 2011 шарахь Альенден дакъа схьадаьккхина теллинчул тӀаьхьаСмерть Сальвадора Альенде признали самоубийством). Махкахь хӀоттийра Правительствон Хунтин коьртехь инарла Пиночет Аугусто волу диктатура.


Конституци лелар сацийра, дӀасахийцира Чилин Къоман Конгресс, законехь йоцуш кхайкхийра йерриг аьрру а, аьрруцентристийн а партеш а, кхолламаш, Халкъан марталлин йукъайоьдурш а, ца йоьдурш а, ца магийра Белхалойн марталлин профцентр (CUT), хӀаллакйира Киберсин проект, аьтту партийн болх «сацабар» кхайкхийра, ткъа 1977 шарахь иштта маггане а ца магийра. ТӀаьхьа кхоьллира керланаш, тӀеман ражан тергонехь йолу можа профсоюзашСтроганов А. И. Латинская Америка в XX веке. М.: Дрофа, 2002. С. 279.Collier S., Sater W. F. A History of Chile, 1808—1994. Cambridge (MA): Cambridge University Press, 1996. P. 307..

Харцам бича хӀоттийна официалан хьал («Гуо лаьцна хьал»), лаьттира 11 сентябрал тӀаьхьа баттахь. Оцу муьрехь Чилехь вийра 30 эзар сов стагИстория Латинской Америки. Вторая половина XX века. М.: Наука, 2004. С. 209Страны мира. Краткий политико-экономический справочник. М.: Издательство политической литературы, 1975. С. 445Тарасов А. Н. Хватит врать о Пиночете!.

1990 шарахь Чилехь — АЦШ кховдийначу методикца — кхоьллира «Бакъ долчун а, маслаӀатан а комисси», цуо болх бира шарахь (зие хиллачеран дехаршца бен доцуш). Комиссис листира 4500 гергга диктатуро зулам диначеран гӀуллакхашCorrea Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Editorial Sudamericana, 2001. P. 347. ISBN 956-262-144-8. Шерца доза тоьхна Комиссин хан йоцуш, Комиссин лимит елира шен таронашца 1978 шарахь Пиночет Аугустос тӀеэцна Амнистех Законаца, цуо суд йан йиш ца лора харцаман муьран дукхаха долчу зулмашна. Иза бахьнехь Комисси хӀинца а емал еш йу аьрручеран, либералийн, профсоюзан, бакъоларйархойн кхолламийн агӀораМарта Абреу. Никто не отомстит за Серхио Чакона?.

2004 шарахь президентан Лагосан омарца кхоьллина Политика бахьнехь лецначеран а, ницкъ баран а гӀуллакхийн комиссин белхан жамӀашца баллалц долу пенси делира 28 эзар сов стагана, оцу йа кхечу агӀора тӀеман хунтан урхаллех лацар а, ницкъбар а бахьнехь зулам хиллачарна.

Ӏедалан мостагӀий хӀаллакбар дӀадаьхьира мехкал арахьа а. ГӀараелира политикин эмигранташ дӀабоху Операци «Кондор», иза йира Къоман талламан урхалло (ДИНА), Латинан Америкин кхечу диктатурийн баха гӀуллакхашца цхьаьна. Масала, «Коломбо» операцино «Чилера араваьккхина» 119 стаг вийра. Цуьнца цхьаьна Пиночетан ражо европин ультрааьтточаьрца оцу гӀуллакхна йукъаметтигаш латтийраСерхио Сорин. Секретные связи Пиночета, Франко и П-2.

Инарла Пиночетан урхаллин мур политикин агӀора гражданийн а, политикин а бакъонаш, оппозици къиза охьатаӀйаран бух тӀехь йара. Репрессеш, лецарш, ницкъбар лаьттира диктатура чекхйаллалцДокумент организации бывших политзаключённых о нарушениях прав человека в период диктатуры (2004) . ГӀараваьллачех репрессин кӀела вахнарг вара Чилин йишлакхархо-бард Хара Виктор.

Пиночета политикин тӀаьхье бахархойн социалан-экономикин бахаман къийсаме болх бу. Аьрручарна хетарехь, хаъал йухайаьлла правительство болийна неолибералан контрхийцамаш бахьнехь (хийцамашна йуьххьехь мехаш айаделира цхьаццанхьа 18—20-за, ткъа коьрта дааран сурсаташна, масала, бепиг, шура, жижиг, — 4-10-заЦхьаццанхьа мехаш айаделира 8—20-за, ткъа коьрта дааран сурсаташна, масала, бепиг, шура, жижиг, — 4-10-за. Чилихоша хӀинца дагалоьцу, Альенден правительствон дуьхьала болх баро бинчу Ӏаткъаман уггаре халчу хенахь, оцу хенахь кхоьллина хьашташ даархойн ассоциацис духкура сурсаташ мах ца ойуш пачхьалкхан мехаех, адамашна таро лора сий долуш даха. ХӀинца «паргӀата мехаш» къоьлле бигина хьалха таро йолуш хилла доьзалш а. Йуккъера хьолера доьзал, хьалха баххал тӀе хӀума догӀуш болу, хӀинца шайн дааран доза туху цхьаьна бошхап коьшца денна, жижиг шайн менюра дӀадаьккхина бевлла. Шуран сурсаташ чӀогӀа мехала хилла, дукхаха болу доьзалшка иза эца а ца ло, ткъа Альенден правительство хӀора денна беран маьхаза ах литр шура латтайора. // Марио Сильверман. Хунта на службе монополий), иза бахьнехь тахана 20 % гергга бахархой (официалан хаамашца) беха къоьллехьПол Митчелл. Правительство Великобритании скорбит по чилийскому диктатору Пиночету, ткъа приватизацех пайда эцна ша диктаторо, цуьнан доьзалша, кхин ражан гӀуллакххошаХью О'Шонесси. Потерянные миллионы Пиночета: британский след. The Independent, 23 августа 2009 года.

Аьттучара а, неолибералийн авторша иштта хиламийн интерпретаци къовсаме йуьллу, ткъа тешаллин балабо Пиночетан экономикин политикин куьйгаллица бина болу ладаме экономикин кхиамаш. Тахана Чилин йу уггаре эффектан экономика йерриг Латинан Америкехь, адаман потенциал кхиаран индексца лаьтта 44-гӀа меттигехь, йукъайоьду чӀогӀа лакхара адаман потенциал йолчу мехкашна. Transparency International  рейтингца мехкан кхин а йу уггаре лахара коррупцин тӀегӀа — 2013 шарахь 20-гӀа меттиг.

1978 шарахь МХГӀ цензура мела а лагӀъелира цхьаццанхьа магийра «дуьхьала йолу эфир» радиохь а, телевиденехьТарасов А. Н. Верите, что можно подружиться с крокодилом? На «Скепсисе», на Saint-juste а. 1980 шарахь махкахь тӀеийцира керла конституци, амма йуьззина иза йукъайаккхар дӀатеттира 1988 шо кхаччалц. 1988 шарахь Чилин йерриг исторехь ца хиллачул йоккха протесташ а, АЦШ Ӏаткъам а бахьнехь, Пиночет реза хилира диктатура йисаран плебисцит йан. Плебисцит йолайалале бакъо елира болх бан аьтту партешна (фашистийн партеш де-факто йара Чилехь диктатура йолуш а, массо партешна болх бан ца магийтана доллушехь)Тарасов А. Н. Хватит врать о Пиночете! На Saint-juste, на «Скепсисе». 1988 шеран 5 октябрехь Пиночет ийшира плебисцитехь, ткъа цуо гулйина Къоман кхерамазаллин кхеташоно тӀе ца ийцира диктаторан лаам, тӀе ца иэцар плебисцитан жамӀаш, керла харцам барКармен А. Р. Мифотворчество невежд // «Латинская Америка», 2007, № 1.. 1989 шарахь Чили дехьаелира демократин урхалле, хилира харжамаш, цигахь туьйлира диктатуран оппозици блок «Демократин партийн коалици». 1990 шарахь Керсталлин демократи блока кандидат Патрисио Эйлвин дӀалецира президентан дарж.

Говзанчаша, 1980 шеран конституцин бух тӀаьхь, мах хадабо Чилин пачхьалкхан-бакъонан хӀоттаман демократин а, диктатуран а йукъара компромисс санна, хӀунда аьлча цунна чохь йу гражданийн Ӏедалан эскарна терго йан таронан доза туху механизмаш, цуо ло преференцеш хилачу тӀеман ражан гӀуллакххошнаИстория Латинской Америки. Вторая половина XX века. М.: Наука, 2004. С. 214—215.

Аналитикийн хаамашца, хӀинца Чилис боккху 1-ра меттиг конкурент хила таро хиларан интегралан гайтамца Латинан Америкин мехкашна йукъахь (27 меттиг дуьненан рейтингехь), йукъайоьду хӀума иэца таро хиларан рейтингехь ткъе итт мехкан; рейтинг-агенталло Standard & Poor's риск-мехкийн классификацехь йелла лакхара A категори.

 Политика 

 Конституци 
Чилехь лела 1981 шеран 11 мартехь референдум йинчул тӀаьхьа тӀеэцна Конституци. Конституцин чудиллира Пиночета кхин а 8 шарахь урхаллехь вуьсур хилар, ткъа конституцин дукхаха йолу нормаш совцийра 1990 шо кхачале.

1988 шарахь референдуме даьккхира Пиночетан урхалла дӀадахьаран хаттар. Пиночет ийшира, кхайкхийра керла президентан харжамаш 1989 шаран.

 Кхочушдаран Ӏедал 
Пачхьалкхан корта — президент, изза — правительствон корта. Хоржу бахархоша 4 шаран, йуха харжа бакъо а йоцуш.

Президентан бакъо йу векалш, правительствон декъашхой хӀитто, билгалбаха Лакхара а, Апелляцин а суьдийн декъашхой, дерриг тайпана тӀеман ницкъашна баьччаш хӀитто, Къоман полицин хьаькам хӀотто. Иштта президентан бакъо йу законаш йукъа а дохуш, парламенте уьш тӀеэцаре кхийдор.

 Законаш кхолларан Ӏедал 
Лакхара законаш кхолларан меже — шина палатан Къоман конгресс:

 Сенат — 38 декъашхо, хоржу бахархоша 8 шаран (цуьнца цхьаьна ах сенаторш хийцало хӀора 4 шарахь);
 Депутатийн палата — 120 декъашхо (шишша депутат 60 харжамийн гуонера), хоржу бахархоша 4 шаран.

Къоман Конгресс 1990 шарахь дехьайаьккхира Сантьягора Ӏедалан децентрализаци йан Ӏалашо йолуш Вальпараисо гӀала.

 Суьдан система 
Махкара Лакхара суьдан тӀегӀа йу Чилин Лакхара суд, цунна куьйга кӀела йу лахара суьдаш, царна йукъахь Апелляцин суд.

 Политикин партеш 

2013 шеран ноябрера харжамийн жамӀашца:

«Керла дукхалла» (аьрруцентристаш а, аьррунарш а) — 21 сенатор а, 67 депутат а:
 Керсталлин-демократин парти — 6 сенатор а, 21 депутат а
 Социалистийн парти — 6 сенатор а, 15 депутат а
 Демократегахьа парти — 6 сенатор а, 15 депутат а
 Радикалан социал-демократин парти — 6 депутат
 Коммунистийн парти — 6 депутат
 Шуьйра социалан болам — 1 сенатор
 Чилин Аьрру гражданийн парти — 1 депутат
 Партехь боцурш — 2 сенатор а, 4 депутат а;

«Альянс» (аьттуцентристаш) — 16 сенатор а, 49 депутат а:

 Маьрша демократин союз — 8 сенатор а, 29 депутат а
 Къам карладаккхар — 8 сенатор а, 19 депутат а
 Партехь боцу аьттуцентристаш — 1 депутат;

«Хьуна лаахь, Чили хийцалур йу» (центристаш а, аьрруцентристаш а) — 1 депутат:

 Либералан парти — 1 депутат
 Прогрессин парти — 0 депутат;

Блокашкахь боцурш — 1 сенатор а, 3 депутат а;

 Административан йекъайалар 

220px|right|Чилин регионаш
Чили йекъало 16 областан, ткъа уьш 56 провинцин а, 348 йукъараллин а.
ОбластьАдминистративан йукъАрика-и-ПаринакотаАрикаТарапакаИкикеАнтофагастаАнтофагастаАтакамаКопьяпоКокимбоЛа-СеренаВальпараисоВальпараисоЛибертадор-Хенераль-Бернардо-О’ХиггинсРанкагуаМаулеТалькаБио-БиоКонсепсьонАрауканияТемукоЛос-РиосВальдивияЛос-ЛагосПуэрто-МонтАйсен-дель-Хенераль-Карлос-Ибаньес-дель-КампоКойайкеМагальянес-и-ла-Антарктика-ЧиленаПунта-АренасКоьрта гӀалан областьСантьягоНьюблеЧильян

 Географин хьал 

Чилин араволийла ду Тийна а, ткъа иштта Атлантикин а Ӏапказан.
Чилин къилбаседера къилбехьа йохалла йу 4630 км (2880 миль), малхбузера малхбалехьа 430 км (265 миль).

Чилин климат хийцало тропикан гӀум-арен тӀиера къилбаседехь, Ӏапказан барамера тӀекхаччалц къилбехахь.

Йуккъера температура:
 къилбехахь +3 °С - +16 °С
 къилбаседехь +12 °С - +22 °С

Уггаре лекха меттиг — Охос-дель-Саладо лам, 6893 м

Пайден маьӀданаш — цӀеста, эчиг, марганцан маьӀданаш, дети.

 Экономика 


Промышленностан коьрта отрасль йу маьӀда даккхар (цӀеста а, кхин металлаш а), Чили дуьненахь йаккхийчех цӀестан экспортёр йу, иза доккху, лаладо къоман CODELCO предприятис. Кхечу промышленностан отраслашна йукъахь — металлургин, дечигтодаран, йуурган, текстилан. Йуьртабахамо, цунна йукъахь чӀара лацар а, хьаннаш лелор а, ло 7 % ЧКЪС (13 % болх бийриш), кхиина ду даьхнийлелор, кхиадо кӀа, кемсаш, кхоьш, шекаран буракъ, картол, стоьмаш. Чили — йаккхийчех цхьаъ экспортёр йу стоьмийн, ткъа иштта чӀеран, дечиган сурсатийн. 1994 шарахь ЧКЪС хилира $97,7 млрд. (ЧКЪС бахархойн синна — $7010), 2008 шарахь иза кхечира $169,6 млрд (бахархойн синна — $14,9 эз. ИТПцаКнига фактов ЦРУ ).

ДЧС бахархойн синна ИТПн тӀегӀанца, 90-гӀа шераш долалуш, Чили совъелира Латинан Америкин йуккъерчу тӀегӀанал. И гайтам айаран тенденци дӀайахара тӀаьхьа а, 2013 шарахь Чилин йу уггаре лакхарчех бахархойн синна са Латинан Америкехь (Уругвайца цхьаьна могӀарехь).

Коьрта махлело мехкаш: Цийчоь, АЦШ, Япон, Бразили. Ахча — чилин песо (1 чилин песо (Ch$) йукъахь 100 сентаво ду). ЦӀерпоштнекъан бохалла — 7 766 км, автонекъийн − 79 025 км, чоьхьара хин некъаш — 725 км. Мехкан ладаме порташ: Икике, Вальпараисо.

2008 шарахь (мах хадор) бюджетан са $44,79 млрд, дайар — $35,09 млрд.

Экспорт 66,46 млрд долл. (2008 шарахь) — цӀеста, стоьмаш, чӀара, кехат, химин сурсаташ, чагӀар.

Коьрта иэцархой (2008 шо): Цийчоь — 14,2 %, АЦШ — 11,3 %, Япон — 10,4 %, Бразили — 5,9 %, Къилба Корей — 5,7 %, Нидерландаш — 5,2 %.

Импорт 57,61 млрд долл. (2008 шарахь) — мехкдаьтта а, мехкдаьттан сурсаташ а, химикаташ, электроника, промышленностан сурсаташ, автомобилаш, газ.

Коьрта сурсаташ латторхой (2008 шарахь): АЦШ — 19,1 %, Цийчоь — 11,9 %, Бразили — 9,3 %, Аргентина — 8,8 %, Къилба Корей — 5,6 %, Япон — 4,6 %.

ГӀоле дерш: дуьненахь уггаре цӀеста дийриг. Стоьмийн экспорт. Йаккхий кхечу мехкашкара инвестицеш бина экономикин айам. Лакхара тӀегӀанера кредитан тешам, чилин песо а, финансийн базар а цхьаьнаэшшара хиларна, пачхьалкхан декхар ца хилира 5,2 % шеран ДЧСх (2008 шарахь; 2004 ш. — 12,8 %) — дуьненахь 121 меттиг. Кхиина ду чагӀардаккхар а, чӀерий кечдар а.

ГӀийла агӀонаш: дуьнанан базарахь цӀестан мах чӀогӀа охьабожаро цхьацца хенахь 40 % зие до экспортан. Арахьарчу мехкдаьтта латточарах чӀогӀа йозуш хилар (90 % дерриг дойу мехкдаьттах). Америкин мах лелочарех йозуш хилар. Кхечаьрца дуьстича гӀийла валюта (хийцаран курс 2008 шарахь 1 долларах  509 песо, амма 2004 шарахь 609 песо дара). Инфляци 8,7 % — 2008 ш. мах хадор (2007 ш. 4,4 %).

Индекс Джини — 54,9 2003 ш. (дуьненахь 14 меттиг), 57,1 2000 ш. ЦӀера бахамаша хьаште хьажор (2006 ш.): уггаре мискачара 10 % хьаште хьажадо 1,6 %, ткъа 10 % уггаре хьалдолчара — 41,7 %. Къоьллин тӀегӀа 18,2 % (2005 ш.).

2018 шеран 3 сентябрехь уггаре лахара белхан алапан барам Чилехь хилира 288000 песо баттахь ($440.37 баттахь)¿Cuál es el valor del ingreso mínimo mensual? — DT — Consultassalariominimo2017.de - Данный веб-сайт выставлен на продажу! - salariominimo2017 Ресурсы и информация Nuevo reajuste del sueldo mínimo entra en vigencia el 1 de julio | Tele 13Ley Chile — Leyes por tema — Ingreso mínimo desde 1990 hasta 2018Sueldo mínimo en Chile. Чилера йуккъера белхан алапан барам 2018 шеран хьолехь хилира 4761.92 песо сахьтехь ($7.28 сахьтехь).

 ТӀеман ницкъаш 

 ГӀаланаш 
Коьрта гӀалийн агломерацеш (ст):
 № Агломераци Бахархой(19-04-2017)1Сантьяго6.160.0402Вальпараисо 901.4683Консепсьон722.9294Ла-Серена 401.9385Антофагаста 352.6386Ранкагуа 290.8647Темуко 278.5138Талька 237.2959Арика 204.07810Чильян 191.983

 Бахархой 


30 - 55 % чилихой Кавказан расех бу. Метисаш — 45 - 65 %, индихой бу 5 % бахархойх (). Иммигрантийн къоман хӀоттам бан а бара, хӀинца а бу бес-бесара: алсама бу Испанера (коьртаниг баскаш а, галисихой а), Италера, Германера, Францера, Хорватера, Британин гӀайренаш тӀиера бевлларш. 5 процент бахархой бевлла немцойх, португалихойх, италихойх, французех, къилба славянех.

Колонин мур болуш Чилин махка баьхкина, охьахевшира 100 - 150 эзар европахо, коьртаниг испанихой. Цул тӀаьхьа, XIX бӀешеран 70 — 90-гӀа шерашкахь мехкан йуккъерачу декъан къилба кӀошташка кхелхира 20 эзар гергга немцой. 1880—1890-гӀа шерашкахь Чиле кхелхира 75 эзар керла гражданаш, царех 44 эзар испанхой, 19 эзар италихой а, французаш а, 12 эзар швейцарихой.

XX бӀешарахь Чилин иммигрантийн барам кхечира 600 эзар сов стаге, коьртаниш испанихой, италихой, немцой, хорваташ, Ӏаьрбий. Таханлерачу дийнахь Чилехь веха, дозанал арахьа вина болу, 800 эзар сов стагChile y Latinoamérica en el siglo XX. Los inmigrantes europeos en América Latina durante el siglo XX.

 Барам 
 стаг (2018 ш. июль).

 Этносан хӀоттам 
 Европера бевлларш — 30-49 %
 метисаш — 35-60 %
 индихой — 5-12 %

 Ксенофоби 

 Адаман дахаран йукъара барам 
Адаман дахаран йукъара барам — 79,1 шо.

 Божарий — 76 шо.
 Зударий — 82,2 шо.

ГӀалин бахархойн дакъа — 87,6 %.

 Оьздангалла 

 Дин 
Чилехь килс дӀакъастийра пачхьалкхах 1925 ш. конституцица, бахархойх 80 % сов бу Руман-католикийн килсанах. Дукха хьолахь килс наггахь бен ца гӀертара мехкан политикин дахарна йукъа, амма 1960-гӀа шераш чекхдовлуш, социалан белхана лерина папин энцикликашна тӀаьхьа дозуш, ткъа иштта европин католицизман социалан боламийн Ӏаткъам бахьнехь, чилин килса йолаелира ладаме роль ловзо махкахь социалан хийцамаш барехь, социалан жигара динан белхалойн барам хаъал тӀекхийтира. Цхьаболчу динан гӀуллакххоша гӀо дира Керсталлин-демократин партин Ӏаткъам сов боккхуш.

1970 шарахь Чилин католикийн килсо официалан кхайкхийна капитализме цабезам, дӀатесира дерриг шен хилла мехала кехаташ, ткъа иштта шайн хилла, са луш долу, латташ а, объекташ а. 1973 шерал тӀаьхьа килсо емал дора адамашна ницкъ бар, дайар, лечкъор.

Католикаш боцуш, Чилехь йу онда тобанаш протестантийн а (1992 шеран бахархой багарбаран терхьашца, уьш бахархойх 13 % бара), яхӀудийн а.

Протестантийн килсан ладаме Ӏаткъам кхетало Йоккха Британино чӀогӀа гӀолацарца а, махкахь Къилбаседа Америкин динан кхолламаша кхоьллина цхьа могӀа дешаран меттигаш а, социалан институташ а хиларцаХронос.

 МХГӀ 
Пачхьалкхан телекомпани — TVN (Televisión Nacional — «Къоман телевизион»), шена чохь ду иштта цӀе йолу телеканал, коьллина 1969 шарахь.

 Ӏиданаш 
Чилехь хӀоттийна 15 официалан Ӏидан де, царех исс динан ду, йалх — дуьненан. Цул сов Ӏидан лору плебисцит, президентийн йа парламентан харжамийн, официалан бахархой багарбаран денош.

Чилера мукъа деношТерахь ЦӀе Оригиналан цӀе Амал Билгалдахарш1 январь Керла шо Año Nuevo Гражданийн ТӀедиллинамарт-апрельСийлахь пӀераска а, Сийлахь шот — уьш догӀу шина денца Пасхан кӀиранде хилале долу, цуьнан терахь хӀора шарахь башха лору. Хьалхарчу терахь 20 мартан а, 23 апрелан а йукъахь ду, ткъа шолгӀачун — 21 мартан а, 24 апрелан а.Сийлахь пӀераска Viernes Santo Динан Сийлахь шот  Sábado Santo 1 майКъинхьегаман деDía del Trabajo Гражданийн ТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу21 майЧилин ТӀеман-хӀордан флотан де Día de las Glorias Navales Гражданийн 29 июнь Петран а, Павелан а де  San Pedro y San Pablo Динан Дехьадоккху гергарчу мукъа деношна, нагахь иза нислахь шинаран а, пӀераскан а йукъарчу муьрехь16 июль Кармен жӀаран де Día de la Virgen del Carmen Динан 15 август Марьям хьалайаккхар Asunción de la Virgen Динан 18 сентябрь Хьалхара правительствон иэсан де Primera Junta Nacional de Gobierno ГражданийнТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу19 сентябрь Эскаран деDía de las Glorias del Ejército de Chile ТӀедиллина Ӏида, терахь ца хуьйцу12 октябрь Колумбан деDescubrimiento de Dos Mundos Гражданийн Дехьадоккху гергарчу мукъа деношна, нагахь иза нислахь шинаран а, пӀераскан а йукъарчу муьрехь31 октябрь Реформацин де Día Nacional de las Iglesias Evangélicas y Protestantes Динан 1 ноябрь Берриг сийлахьчеран гулам Día de Todos los Santos Динан 8 декабрь Марьям доьзалах хилар Inmaculada Concepción Динан 25 декабрь Ӏийса пайхамар вина деNavidad Динан ТӀедиллина

 Хьажа кхин а 

 Билгалдахарш 
Комментареш

хьосташ

 Литература 

Оьрсийн маттахь
 Вильегас С. Стадион в Сантьяго. Преступления чилийской военной хунты. М.: Прогресс, 1976.
 Зорина И. Н. Революция или реформа в Латинской Америке. Критика реформизма чилийской христианской демократии. М.: Наука, 1971.
 Лабарка Годдард Э. Чили, раскалённое докрасна. М.: Прогресс, 1973.
 Отеро Л. Разум и сила: Чили. Три года Народного единства. М.: Прогресс, 1983.
 Очерки истории Чили. М.: Наука, 1967.
 Трагедия Чили. Материалы и документы. М.: Издательство политической литературы; Издательство Агентства печати Новости, 1974.
 Чили: боль и борьба. М.: Правда, 1974.
 Чили. Политика. Экономика. Культура. М.: Наука, 1965.

Испанхойн маттахь
 Adler Lomnitz L., Melnick A. Neoliberalismo y clase media: el caso de los profesores de Chile. Santiago: DIBAM, 1998. ISBN 956-244-074-5
 Cademartori J. Chile: el módelo neoliberal. Santiago:Chile-América CESOC, 2001.
 Correa Sutil S. y.o. Historia del siglo XX chileno. Santiago: Sudamericana, 2001. 
 Fuentes M. Memorias secretas de Patria y Libertad y algunas confesiones sobre la Guerra Fría en Chile. Santiago: Grijalbo, 1999. 
 González Pino M., Fontaine Talavera A. Los mil dias de Allende. Vol. 1. Santiago: Centro de Estudios Publicos, 1998. 
 Rojas A. Salvador Allende. Una época en blanco y negro. Buenos Aires: Aguilar, 1998. 
 Uribe A. Intervención norteamericana en Chile: dos textos claves. Santiago: Sudamericana, 2001. 

Ингалсан маттахь
 Dinges, J. The Condor Years: How Pinochet and His Allies Brought Terrorism to Three Continents. New York and London: New Press, 2004.
 Schneider, C. L. Shantytown Protest in Pinochet’s Chile. Philadelphia: Temple University Press, 1995.
 The Pinochet Case: Origins, Progress and Implications. London: Institute of Latin American Studies, 2003.

 Хьажоргаш 

 Сайт парламента 
 Сайт посольства РФ в Чили


 Информационно-познавательный сайт о Чили
 Портал русскоязычного сообщества в Чили