ДегӀаста

ДегӀастанан Республика (ДегӀаста) — Россин Федерацин (Россин) субъект, цунна йукъара республикаКонституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2. Къилбаседа Кавказан Федералан гуон йукъадогӀу, Къилбаседа-Кавказан экономикин кӀоштан дакъа ду.

Кхоьллина 1921 шеран 20 январехь РСФСР йукъара автономин республика санна. Республикин коьрта гӀала — ХӀинжа-ГӀала.

Доза ду Азербайджанан Республикица къилбехахь, Гуьржийчоьнца къилба-малхбузехьа, ткъа иштта Нохчийн Республикица малхбузехьа, Ставрополан мехкаца къилбаседа-малхбузехьа, ГӀалмакхойчоьн Республикица къилбаседехьа.

ДегӀастанан Республикин Конституцица пачхьалкхан меттанаш ду оьрсийн а, ДегӀастананахь деха дерриг къаьмнийн а меттанаш. Царна йукъахь йоза а ду, официалан статус а йу жӀайхойн, агулийн, азербайджанийн, саьрхьойн, гӀумкийн, гӀазгӀумкийн, лаьзгийн, ногӀийн, рутулийн, табасаранийн, татийн, цахурийн, нохчийн меттанийн.

 Этимологи 
Таханлера ДегӀастанан мехкан, алсама долу дакъа ломан ДегӀастанан, цӀе историн литературехь тайп-тайпана йоккху, иза доьзна ду луларчу къаьмнех, йа мостагӀий тӀелетарех, цара цӀе туьллура оцу мехкан шайн маттахь цӀе.

Цхьаболчу историкаша хуьлуьйту Къилба ДегӀастанан хьалхара цӀе «Албани», иза хуьлу «Ломан мохк». Гуьржаша исторехь ДегӀастанан цӀе йоккхура кхаа тайпана: «Лекети» (йа ЛакзИсторическая карта Грузинского царства и соседних территорий, йа Легийн латташ[Armenia, Colchis, Iberia, Albania, Etc.jpg]), «Хундзети» (Ломан ДегӀаста) а, «Дидоэти» (Дидой)Происхождение Хунз..

«ДегӀаста» цӀе йевза XVII бӀешарахь дуьйна, цуьнан маьӀна «ломан мохк» ду (туьркийн даг — лам, гӀажарийн стан — мохк, латта). А. К. Аликберовн хетарехь «ДегӀаста» гунно-савирийн (гӀумкийн дайн) ломан пачхьалкхан цӀеран калька ду — Тавъяка (гочдо с кипчакийн (гӀумкийн) меттара «Тав» — лам, «Як» — агӀо, мохк)Хазары: Миф и история. /Редколлегия: А. К. Аликберов, Т. М. Калинина, Т. М. Мастюгина, В. В. Наумкин, Е. Э. Носенко-Штейн (редактор-составитель), В. Я. Петрухин (редактор-составитель), В. С. Флёров, Р. Я. Эмануилов. Гешарим/Иерусалим — Мосты культуры/Москва, 2010.. В. В. Бартольдца «ДегӀаста» цӀе йукъайаьлла X/XVI бӀешерашкахь. «ДегӀаста» цӀе нийса йац историн маьӀнехь бен, хӀунда аьлча ДегӀастанан АССР (хӀинца ДегӀастанан Республика) йукъа ГӀизларан, НогӀийн аренаш тоьхначул тӀаьхьа, ломан регионаш 56 % бен ца хуьлу йерриг майданах.

 Географи 
ДегӀаста лаьтта Кавказан къилбаседа-малхбален декъехь, Каспий-хӀордан бердаца. Республикин къилбаседан декъехь — аренаш, къилбан декъехь — Йоккха Кавказан лаьмнаш. Къилбаседера къилбехьа йахйелла 400 км гергга, малхбузера малхбалехьа — 200 км гергга. ДегӀастанан къилбаседехьа доза ду Ставрополан махкаца а, ГӀалмакхойчоьнца а, малхбузехьа Нохчий Республикица а, Гуьржийчоьнца а, къилбехьа Азербайджанца. Латта тӀехула а, Каспий-хӀорд чухула а доза ду пхеа пачхьалкхаца — Азербайджанца, Гуьржийчоьнца, Кхазакхстанца, Туркменица, Иранца. Азербайджанан дозанца — Россин къилбан йист йу (41°10' къ-с. ш.).

 Гидрографи 

ДегӀастанан мехкан малхбалехь Каспий-хӀордан хиш ду. Къилбан а, йуккъера а республикин дакъош дӀалоцу Йоккхачу Кавказан лаьмнаша а, ломан кӀажоша а, къилбаседехьа йолало Каспийнйистан аре.

 Эркаш 
Республикин йуккъерачу декъехула чекхдолу эркаш Терк а, ГӀой-хи а. ДегӀастахь ду 6255 эрк (царна йукъахь 25 км дохалла долу, 100 кв.км хи гулдаран майда йолу, 100 коьртаниг, 185 кегийра а, 5900 сов чӀогӀа кегийра а), царех уггаре даккхийнаш ду Терк, ГӀой-хи, Самур, Рубас геннашца . Дерриг эркаш Каспий-хӀордан бассейнера ду, амма хӀордах кхеташ 20 бен дац.

ДегӀастанан къилбаседе климат йекъа хиларна эркашца къиен йу. Долу эркаш а аьхка леладо хи дуьллуш, тӀаккха уьш хӀордах ца кхета.

Уггаре дукха хи долуш ду ломан эркаш, хи чехка хиларна уьш Ӏай а гӀуора ца до, церан амалехь ду дикка алсама хи хилар а, йаккхий охьенаш а.

Самур ДегӀастанахь шен барамца шолгӀа эрк ду. Цуьнан майда 7,3 эз. км² йу. Хьост ду ДегӀастанан Рутулан кӀоштахь. Каспий-хӀорд чукхетачу меттигехь Самур геннашна декъа а лой дельта до. Эрк тӀаьхь а, цуьнан коьрта геннаш тӀаьхь а кхоъ ГЭС йан план йу. Самуран хиш иштта леладо йалташна хи дуьллуш: эрк чуьра долу Азербайджанан лулахь долу (Самур-Апшеронан татол) Къилба ДегӀастанан хи дуьллу татолаш (Самур-Дербентан татол).

ГӀой-хи кхоллало ГӀазгӀумкийн ГӀой-хи, ЖӀайхойн ГӀой-хи, Ӏаьндийн ГӀой-хи цхьаьна а кхетий, ткъа уьш схьадовлу Йоккхачу Кавказан лаьмнашкахь. Цуьнан бассейнан майда йу 15,2 эз. км². ГӀой-хино ло ДегӀастанан йерриг гидроэнергоресурсех ах ресурсаш, кхунна тӀаьхь йу Чиркейн ГЭС, Миатлин ГЭС, Гельбахан ГЭС, Чирюртан ГЭС-1, Чирюртан ГЭС-2.

 Ӏаьмнаш
 Къоьзана Ӏам (Ботлихан кӀошт, Ӏоман доккхаха долу дакъа Нохчийчоьнан Веданан кӀоштехь ду — Къилбаседа Кавказехь уггаре боккха а, кӀорга а ломан Ӏам
 Теркан лахенашкара Ӏаьмнаш
 Ак-Гёль Ӏам — ХӀинжа-ГӀала

 Рельеф 

ДегӀастанан орографи ша кепара йу: лаьмнийн кӀажойн 245 километр аса гӀоьрта пурх долчу даккъех, цара гуо бо доккхачу Ӏадца Чоьхьара ДегӀастанан. Коьрта ши эрк арадолу лаьмнашкара — Сулак къилбаседехьа, Самур къилбехьа. Ломан ДегӀастанан Ӏаламан дозанаш ду: Лайн а, Ишхеш а даккъаш — ГӀой-хин доккхачу Ӏине кхаччалц ду, Гимрин, Хьаннийн, Кокма, Джуфудаг, Ярудаг даккъаш — ГӀой-хин а, Самуран бассейнан а йуккъехь ду, Коьрта Кавказан дукъ — шине а бассейнан къилба-малхбузехьа ду.

Чоьхьара ДегӀаста, шеен рогӀехь, йекъало йуккъера лаьмнийн, акъари кепара кӀошт а, альпийн, лекха лаьмнийн кӀошт а .

Лаьмнаша дӀалоцу 25,5 эз. км² майда, ткъа ДегӀастанан берриг мехкан йуккъера локхалла йу 960 м. Уггаре лекха лам — Базардюзю (4466 м). ДегӀастанан лаьмнаш ден породаш, цӀеххьана къаьсташ йу. Коьртаниш царех — Ӏаьржа а, саз-латта кепара а сланцаш, чӀогӀа доломит долуш а, гӀийла щелоч долуш а кира маьӀданаш, ткъа иштта гӀамаран тӀулг а. Сланцийн даккъаш ду Лайн дукъ Дукълуо-Ломаца (4285 м), Богоссан дукъ Адалла-Шухгельмеэр (4151 м) бохьца, Шалиб Дюльтыдаг (4127 м) бохьца .

Каспийн бердйист а, Теркан-Куман а, Теркан-ГӀойхин тогӀен а аренийн доккхаха долу дакъа лаьтта дуьненан океанан тӀегӀанал 27 м лахахь .

 Климат 

ДегӀастанан къилбаседехьарачу а, йуккъерачу а декъера климат йу барамера континенталан а, йекъа а .

ДегӀаста йекъна кхаа лаьттан-климатан зонашка:
 ломан — 850 (1000) м лакхе (майда 2,12 млн.га йа 39,9 % мехках)
 ломан кӀажошкара — 150 (200) - 850 (1000) м (майда 0,84 млн.га йа 16 % мехках)
 аренан — −28 - 150 (200) м (2,35 млн.га йа 43,3 % мехках) .

Январан йуккъера температураш +4 °C чӀожашкахь, −11 °C лекха лаьмнашкахь, июлан температура +30 °C чӀажашкахь, +8 °C лекха лаьмнашкахь. Шеран йочанаш хуьлу, Ӏай 200—300 мм, аьхка 600—800 ммБОЛЬШАЯ СТРАНА :: РЕСПУБЛИКА ДАГЕСТАН.

Вегетацин мур бу 200—240 де.

 Сахьтан аса 

 Ораматаш 
ДегӀаста географин агӀора йекъало ломан кӀажошкара, ломан, лекха ломан физикин-географин асанашна, хӀоранна а царна чохь йу тайп-тайпана ораматаш. ДегӀастахь йолу 4500 гергга кепара лакхара ораматаш, царех 1100 эндемикаш. Аренашкахь коьртаниг ахгӀум-аренан ораматаш йовлу. Ломан кӀажошкара асанехь (600 м лакхара) баьржина байнаш а, хьаннаш а. Субальпийн а, альпийн а байнаш тӀаьхь алсама йу овсяница, клевер, астрагал, скабиоза, горечавка, кхин а бецаш. 3200—3600 м лакхахь алсама йу кӀорсамаш а, шело ловш йолу ораматаш а.

 Истори 

 Историн областаш 

ДегӀаста даиман а йекъалора историн-географин областашка: ЖӀайхойн мохк, Кайтаг, ГӀумкийчоь, Табасаран.

 Палеолит 
ДегӀастанан махкахь нах баьхна 2 миллион шо гергга хьалха: ХӀордйистан ДегӀастара хӀуттийла Рубас-1 (2,2—2,3 млн шо хьалха)Деревянко А. П., Анойкин А. А., Казанский А. Ю., Матасова Г. Г. Новые данные по обоснованию возраста раннепалеолитического комплекса артефактов местонахождения Рубас-1 (Приморский Дагестан) // Известия Алтайского государственного университета. Выпуск № 3 (87) / том 2 / 2015., Айникаб 1-2, Мухкай 1, Мухкай 2 хӀуттийлин чкъор 80 (1,8 млн шо хьалха), Мухкай 2 чкъор 129 (2,5 - 1,9 млн шо хьалха)Ожерельев Д. В. Культурно-хронологическое определение каменных находок из слоя 129 многослойной раннепалеолитической стоянки Мухкай II. Краткие сообщения Института археологии. Вып. 241 (2015)Чепалыга А. Л., Амирханов Х. А., Садчикова Т. А., Трубихин В. М., Пирогов А. Н. Геоархеология олдувайских стоянок горного Дагестана. Бюллетень Комиссии по изучению четвертичного периода. № 72. Москва. ГЕОС. 2013. — С. 73-94., Гегалашур 1-3, Ругуджа (Амирханов Хизрин интервью), Урма-1Амирханов Х. А., Мащенко Е. Н. Урма 1 — местонахождение раннего плейстоцена в Центральном Дагестане (1.2. Памятник Урма-1) // Stratum Plus, 2012. Ах миллион шо сов ду Дарвагчай эрк тӀиерачу хӀуттийланИльская стоянка на Кубани.

 Антикалла 
мини|300px|Кавказан Албани вайн эра долалуш. Батлер Самуэлан «Классикан а, антикан а географин атлас», XIX бӀешо.
Вайн эра долалуш таханлера ДегӀастанан дакъа дара Кавказан Албанин йукъахь.

 Йуккъера бӀешераш 

 КӀошташ 
 № Муниципалан кӀошт Бахархой Луьсталла, адам./км² Административан шахьар 1 Агулийн кӀошт 10 647 14 э. ТипагӀ 2 Акхушан кӀошт 52 464 84 э. Акхуша 3 АхцахӀан кӀошт 31 622 29 э. АхцахӀ 4 Бабаюртан кӀошт 45 073 14 э. Бабаюрт 5 БежтӀан дакъа 9500 17 э. БежтӀа 6 Ботлихан кӀошт 53 408 77,2 э. Ботлих 7 Шури-ГӀалин кӀошт 72 761 40 гӀ. Шури-ГӀала 8 Харгабин кӀошт 19 225 52 э. Харгаби 9 Гумбетан кӀошт 18 482 25 э. Мехельта 10 ГӀунибан кӀошт 25 633 42 э. ГӀуниб 11 Дахадаевн кӀошт 37 439 25 э. Уркарах 12 Дербентан кӀошт 93 282 113,4 гӀ. Дербент 13 Докузпарин кӀошт 14 906 33 э. Усухчай 14 Казбековн кӀошт 41 927 75 э. Дылым 15 Кайтаган кӀошт 34 635 51 э. Маджалис 16 КхарабудагӀгентан кӀошт 71 913 50 э. КхарабудагӀгент 17 Кхаякентан кӀошт 55 323 87 э. Керла-Кхаякент 18 Кизилюртан кӀошт 80 450 150 гӀ. Кизилюрт 19 ГӀизларан кӀошт 65 966 21 гӀ. ГӀизлар 20 Кулин кӀошт 10 232 16 э. Вачи 21 Кумторкалан кӀошт 23 804 18 э. Коркмаскала 22 Курахан кӀошт 14 989 20 э. Курах 23 ГӀазгӀумкийн кӀошт 11 951 17 э. Кумух 24 Левашин кӀошт 68 712 82 э. Леваши 25 Магарамкентан кӀошт 61 187 93 э. Магарамкент 26 НогӀийн кӀошт 22 539 3 э. Терекли-Мектеб 27 Рутулан кӀошт 21 018 11 э. Рутул 28 Сергокалан кӀошт 31 454 54 э. Сергокала 29 Сулейман-Сталан кӀошт 56 081 83 э. Касумкент 30 Табасаранан кӀошт 54 205 68 э. Хучни 31 Тарумовкан кӀошт 31 654 11 э. Тарумовка 32 ТлаьратӀан кӀошт 23 069 15 э. ТлаьратӀа 33 Унсоколон кӀошт 28 710 51 э. Унсоколо 34 Хаси-Эвлан кӀошт 140 387 100 гӀ. Хаси-Эвл 35 Хиван кӀошт 19 979 32 э. Хив 36 Хунзахан кӀошт 30 702 56 э. Хунзах 37 ЦӀумадан кӀошт 22 683 21 э. Агвали 38 ЦӀунтӀан кӀошт 17 889 14 э. Кидеро 39 ЧӀарадан кӀошт 11 340 11 э. ЦӀуриб 40 Шемалан кӀошт 25 970 29 э. Хебда 41 Ӏовхойн кӀошт 27 367 126 э. Бони-Эвла 42 Ӏахвахойн кӀошт 21 326 73 э. Карата

 ГӀаланаш 

 ГӀаланаш 2006 2007 2008 ХIинжа-ГIала 49 801 49 801 46 813 Шури-ГӀала 2095 2095 2095 Дагестански Огни 927 927 927 Дербент 7100 7100 6963 Избербаш 2292 2292 2255 Каспийск 3294 3294 3294 Кизилюрт 2370 2370 2370 ГӀизлар 3231 3231 3231 Хаси-Эвл 3848 3848 3848 Южно-Сухокумск 9170 9170 9170

 Билгалдахарш 

 Комментареш 

Категори:ДегӀаста