ЖӀайхой

ЖӀайхой () — Кавказан орамера къаьмнех цхьаъ, гена заманара дуьйна деха Ломан ДегӀастахь, ткъа иштта Малхбузан ГуьржийчохьЮ. А. Жданов. Энциклопедия культур народов Юга России: Народы Юга России. Ростов-на-Дону: Северо-Кавказский научный центр высшей школы, 2005. — 244 с. а, Къилбаседа Азербайджанехь а, таханлерачу ДегӀастанан уггаре доккха къамhttp://www.irs-az.com/pdf/090621161354.pdf.

 Барам а, охьаховшар а 
Дуьнен тӀиера жӀайхойн барам: берриш 1 млн: Россехь — 850 эз., Азербайджанехь — 50 эз., Туркойчохь — 50 эз.

2010 шарахь бахархой багарбаран терхьашца жӀайхойн дакъа кӀошташкахула:
 КӀоштан цӀе Регионан цӀе % жӀайхойн Ӏахвахойн кӀоштДегӀаста99,4 % ЦӀунтӀан кӀоштДегӀаста99,4 % Харгабин кӀоштДегӀаста99,3 % ЦӀумадан кӀоштДегӀаста98,9 % Шемалан кӀоштДегӀаста98,7 % Гумбетан кӀоштДегӀаста98,6 % ТлаьратӀан кӀоштДегӀаста98,4 % Ботлихан кӀоштДегӀаста97,5 % Унсоколон кӀоштДегӀаста97,5 % Хунзахан кӀоштДегӀаста97,5 % ЧӀарадан кӀоштДегӀаста97,3 % ГӀунибан кӀоштДегӀаста96,3 % Казбековн кӀоштДегӀаста85,9 % Кизилюртан кӀоштДегӀаста83,4 % Кизилюрт гӀалаДегӀаста72,1 % Шаройн кӀоштНохчийчоь54,4 % ГӀизларан кӀоштДегӀаста46,6 % Южно-Сухокумск гӀалаДегӀаста46,1 % Шури-ГӀалаДегӀаста45,79 % Тарумовкан кӀоштДегӀаста35,8 % Хаси-Эвлан кӀоштДегӀаста31,4 % Хаси-Эвл гӀалаДегӀаста30,6 % ХӀинжа-гӀалаДегӀаста26,7 % Шури-ГӀалин кӀоштДегӀаста23,5 % Левашин кӀоштДегӀаста22,4 % Ӏовхойн кӀоштДегӀаста21,9 % Бабаюртан кӀоштДегӀаста20,3 % ГӀизлар гӀалаДегӀаста20,1 % Кумторкалан кӀоштДегӀаста18,4 % Каспийск гӀалаДегӀаста14,7 % Черноземельскан кӀоштГӀалмакхойчоь7,2 %

Беха ДегӀастанан ломан доккхаха долчу декъехь, ткъа кхин а аренашкахь (Шури-ГӀалан, Хаси-Эвлан, Кизилюртан, кхин а кӀошташкахь). ДегӀаста йоцуш, беха Нохчийчохь, ГӀалмакхойчохь, кхин РФ субъекташкахь (берриш — 912 090 ст.). ДегӀастанахь жӀайхой охьаховшаран коьрта область — ЖӀайхойн Койсу (ЖӀайхойн-ор) а, Ӏаьндийн Койсу (Ӏаьндийн-ор),Ӏаьржа-Койсу (Чеэр-ор) а эркийн майданаш. 28 % жӀайхой беха гӀаланашкахь (2002).

ЖӀайхой иштта беха Азербайджанехь (коьртаниг Белоканан, Закаталын, Кахан кӀошташкахь а, Бакохь а), цигахь 1999 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, массеран барам 49,8 эзар стаг хилираThe State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. Population by ethnic groups. . ЖӀайхойн кегийра тобанаш еха Гуьржийчох, гулахь Кварелин муниципалитетехь, кхин а Логодехан муниципалитетехь, Тиблисехь, Туркойчохь, Кхазакхстанехь, кхечу махкашкахь а.

«ЧӀогӀа чолхе а, цхьаьна ца догӀуш а ду тахана, — ала дийзира 2005 ш. реза ца хиларца дегӀастанан Ӏилманчо Б. М. Атаевс, — Россин арахьара жӀайхойн диаспоран барамех лаьцна хаттар. Иза доьзна ду уггаре хьалха, уьш бехачу мехкашкахь политикин а, кхин а бахьнашца бахархой багарбарехь къам ца гайтарца. Цундела далош долу тайп-тайпанчу хьосташца жӀайхойн тӀаьхьенийн барам хетарехь гергара бен ца хаьа, масала, Туркойн Республикехь. Амма нагахь ларахь дегӀастанан малхбалеӀаморхочун А. М. Магомеддадаевн дешнаш, „таханлерачу Туркойчоьнан махкахь 1920-гӀа шерашкахь хилла 30 сов дегӀастанан эвланаш, 2/3 царех лаьтташ хилла жӀайхойх, „оцу махкахь беха дегӀастанхойн-баккхийн наха дийцарехь, тахана кхузахь беха 80 эзар сов дегӀастанхо“, тӀаккха лерича царех 53 эз. жӀайхо хуьлу».

Иштта, уггаре йоккха ССРС хиллачу мехкан дозанал арахьара жӀайхойн диаспора Туркойчохь ю. Цуьнца цхьаьна, лара деза, Хункар-мохк йукъахь хиллачу Шеман а, Урданан а мехкашкахь кӀез-кӀезиг жӀайхойн мухажирийн тӀаьхьенаш хилар, уьш кӀезиг хиларна, меттигерчу Ӏаьрбийн бахархойн оьздангаллан а, меттан а боккха Ӏаткъам хилла, иштта къилбаседакавказхойн, алсама адыгийн а, нохчий а. «ДегӀастанхойн Ӏусманан импере мухажиралла» цӀе йолчу шина томан монографин авторо Магомеддадаев Амирхана тешалла до: «Къилбаседакавказан векалш, царна йукъахь дегӀастанан диаспоро а ладаме роль ловзайо Туркойчоьнан, Урданан, Шеман социалан-экономикин а, йукъараллин-политикин а, синмехаллин-этносан дахарехь… Таханлера Туркойчохь, вайн гарехь, тоьар ду, Туркойн Республикин Тансу Чиллеран правительствехь пачхьалкхан кхерамазаллин министр Мехьмет Гёльхан хилар гайтича аУ автора должность „Emniyet Bakanı“ ошибочно переведена как „Министр Обороны“, тогда как она означает „Министр Госбезопасности“. Мы исправили эту ошибку, о чём проинформировали и автора монографии. — Кулецма эвлара мухажирийн тӀаьхьенах волу, я Ментеш Ӏабдулхьалим, 1960 шарахь Туркойчохь пачхьалкхан харцам охьатаӀийна, авиаполкан баьчча»А. М. Магомеддадаев. Эмиграция дагестанцев в Османскую империю. История и современность. Кн. II. — Махачкала: ДНЦ РАН, 2001. — С. 151—152. — ISBN 5-297-00949-9.

 Билгалдахарш 

Категори:Къаьмнаш