Итон-Кхаьлла

Итон-Кхаьлла, Итон-Кхелли () — Нохчийчоьнан Итон-Кхаьллан кIоштан юрт, административан центр. Кхуллу Итон-Кхаьллан йуьртан меттиг.

 География 
слева|мини|Итон-Кхаьлла, Итон-Кхаьллан кIоштан карте тӀехь
Эвла лаьтта Орган шина бердаца, цунна чу аьтту га Хьелдихойн-эрк кхетачохьhttp://www.etomesto.ru/map-genshtab_k-38/, Шуьйтан 24 км къилба-малхбузехьа, Соьлжа-ГӀалан 75 км малхбузехьа.

Гергара эвланаш: Виедача къилба-малхбалехьа, Кхокхада къилбаседехьа, Тас-ГутӀе (Тасбича) малхбалехь.

 Истори 
Итон-Кхаьллан къилба йистехь, эвлан гергахь дуккха а йуккъера бӀешеран иэсаш — тайпаний бӀаьвнаш, кешнаш а,  маьлхан кешнаш а ду. Шира эвла Шулкаг, хӀинца Итон-Кхаьллан дозан тӀехь йу, иза хила тарло М. Ю. Лермонтовн «Ломан эвла гар» суьртан тӀаьхь йерг . Иштта Итон-Кхаьлла йукъа йохуш йу Пхьакхоча. Тахана Пхьакхочара гӀаланаш а, бӀовнаш а архитектурни музей йукъа йолхуш йу. 
250px|мини|слева|М. Ю. Лермонтовн «Ломан эвла гар» 1840—1841.
1858 шарахь Орган аьтту бердаца, Итон-Кхаьллан къилбехьа юьйгӀира «Евдокимовн чӀагӀо»Военно-историческая карта северо-западного и северо-восточного Кавказа 1899 г.Кавказский сборник, издаваемый по указанию Его Императорского Высочества Главнокомандующего Кавказской Армией. Том III..

 Зазмерк эвлан гергахь, чуволучехь диллина ду Башан-кхеллахь дерг санна тӀай, некъ араболу арене, лаьмнаш агӀонашка дӀасахуьлу, садаӀа атта хуьлу. Сихха гучудовлу Итон-Кхаьллан тӀулгийн саьккалш. Евдокимовн чӀагӀо лаьтта цуьнца цхьаьна асанехь, кӀеззиг аьттухьа, Органан аьтту бердаца. Цунна тӀекхачале, дезара кхин цхьаъ кхозу тӀайн тӀехула довла, иза долчохь говрара дисса дезара. 

1944—1957 шерашкахь, нохчий а, гӀалгӀай а арабаьхначул тӀаьхьа, эвла дӀайелира Гуьржийн ССР йукъа цӀе Ахалхеви а тиллина. Нохчий цӀа бирзинчул тӀаьхьа шен цӀе меттахӀоттийра. 1967 шарахь кхузахь кхоьллира Органан историн-археологин музей-заповедник.

Итон-Кхаьллара болало Нохчийн Республика Ичкерис болийна автонекъ Итон-Кхаьлла — Шатили.

ШолгӀа нохчийн тӀом болуш, 2000 шеран 10 февралехь Итон-Кхаьлла каралецира федералан ницкъаша .

 Бахархой 

 Къоман хӀоттам
2010 шеран Ерригроссийской бахархой багарбаран терхьашца :

КъамБарам, ст.Берриг бахархойх дакъа, %нохчий 689 64,51 %оьрсий 122 11,42 %жӀайхой 81 7,58 %лаьзгий 50 4,68 %табасаранаш 47 4,40 %гӀумкий 24 2,25 %азербайджанаш 15 1,40 %кхин берш 40 3,75 %берриш 1 068 100,00 %

 Сийлаллаш 
Дукхаха долу цӀенош доьттина шарбанза тӀулгах, поппар хьаькхна, кир тоьхна, хуьлу йиллина уче. ЦӀеношна уллера декъан гуо бо лохачу тӀулгийн кертах. Юьртахь ду тодина маьждиг .

Цхьаьна меттехь хӀоттийна Россин Турпалхочун Узуев Мохьмадан бюстУказом президента Российской Федерации от 19 февраля 1996 года за мужество и героизм, проявленные в боях с фашистскими захватчиками в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 годов Узуеву Магомеду Яхъяевичу присвоено звание Героя Российской Федерации (посмертно). Узуев Магомед Яхъяевич (1917 — 2.7. 1941). Циггахь лаьтта Орган дозан тобан Узуев Мохьмадан цӀарах дозанера гӀап.X. Эскерханов Торжества в Итум-Кали 

 ГӀарабевлла эвлахой 
 Узуев Мохьмадд Яхъян воӀ (1917—1941) — Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо. Россин Турпалхо (веллачул тӀаьхьа, 1996 шо).
 Исаев Хьусейн Абубакарович (1960—2004) — Нохчийчоьн Пачхьалкхан кхеташонан хилла председатель. Кхелхина 2004 шеран 9 майн Соьлжа-ГӀалара терактехь.

 Галерей 

 Билгалдахарш 

 Литература 



Категори:Итон-Кхаьллан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Нохчийчоьнан кӀоштийн яккъаш