Chĭng-dièu

Chĭng-dièu (清朝), hĕ̤k-ciā hô̤ lā̤ Muāng-chĭng (滿清), Dâi-chĭng (大清, Muāng-ciŭ-ngṳ̄: ) gâe̤ng Chĭng-guók (清國), sê Dṳ̆ng-guók có̤i-hâiu siŏh-ciáh hŭng-gióng uòng-dièu (封建王朝). Muāng-chĭng gì huòng-dá̤ dŭ sê Muāng-ciŭ-nè̤ng (hiêng-câi hô̤ lā̤ Muāng-cŭk-nè̤ng), sáng “Ái-sĭng Gáuk-lò̤” (愛新覺羅,  Muāng-ciŭ-ngṳ̄: ).

Muāng-chĭng huóng-dá̤ gì cū-cūng sê Gióng-ciŭ Nṳ̄-cĭng (建州女真) gì siū-liāng. Nū-ī-hăk-cà̤ gì nông-bâ, ĭ-gŭng gâe̤ng ngiê-gŭng dŭ găk Mìng-dièu páh Nṳ̄-cĭng-nè̤ng puáng-lâung gì sèng-âu ké̤ṳk nè̤ng tài-sī, gáu-muōi Nū-ī-hăk-cà̤ cêu cióh cuòi kī-bĭng, cê-chĭng Hâiu-gĭng huòng-dá̤, huăng-dó̤i Mìng-dièu. Mìng-dièu puái bĭng tié-lāu kó̤ páh, dŭ mâ̤ iàng. Muāng-ciŭ-nè̤ng lièng-hăk Mùng-gū, chă-nék-giāng páh gáu Báe̤k-gĭng-siàng. Gái hô̤ ô Uòng Cùng-huáng (袁崇煥), Sŏng Sìng-cūng (孫承宗) gáuk-nè̤ng gì bō̤-hô, ciā siàng cá mò̤ ké̤ṳk ĭ páh giâ lì.

Gáu Huòng Tái-gĭk chiū lā̤, ngék-siū iā sâ̤ Háng-nè̤ng lì có̤ ĭ gì buô-hâ. Muāng-chĭng muōng biéng muōng giòng-duâi, páh iàng Dièu-siēng, páh giâ Mùng-gū, 1636 nièng, ciŏng guók-hô̤ gāi siàng Dâi-chĭng. 

Hī sèng-âu Săng-hāi-guăng (山海關) sê Mìng-dièu gâe̤ng Muāng-ciŭ (滿洲, hiêng-câi hô̤ lā̤ “Dĕ̤ng-báe̤k”) gì biĕng-gái. Mìng-dièu puái Ngù Săng-gié (吳三桂) kó̤ siū guăng. Ciā Ngù Săng-gié sê siŏh ciáh chók-miàng gì ciŏng-gŭng, Muāng-ciŭ-nè̤ng dŭ iā giăng ĭ. 

1644 nièng, Lī Cê̤ṳ-sìng (李自成) cô̤-huāng chuáng-ôi (造反篡位), Ngù Săng-gié gì nông-bâ ké̤ṳk Lī Cê̤ṳ-sìng bŏng-gá, ĭ sá̤-bò̤ (細婆) Dìng Uòng-uòng (陳圓圓) iâ ké̤ṳk Lī Cê̤ṳ-sìng gì buô-hâ Làu Cŭng-mīng (劉宗敏) dŏk kó̤. Ngù Săng-gié iā sêu-ké, cêu bóng Muāng-chĭng buô-dôi diē guăng, ciŏng Lī Cê̤ṳ-sìng miĕk lâi. Cī siŏh nièng, Muāng-chĭng ciŏng siū-dŭ buăng gáu Báe̤k-gĭng.

Muāng-chĭng diē guăng ī-hâiu diòng 10 ciáh huòng-dá̤ (muôi diē guăng gì sèng-âu gó ô 2 ciáh). 1911 nièng huák-sĕng̤ Sĭng-hâi Gáik-mêng (辛亥革命), Muāng-chĭng ké̤ṳk Sŏng Dṳ̆ng-săng gì Dṳ̆ng-huà Mìng-guók tŭi-huăng.

Muāng-chĭng gì huòng-dá̤
  chiông nièng-hô̤ miêu-hô̤ ié-hô̤ miàng-cê câi-ôi 180px Tiĕng-mêng天命 Tái-cū太祖 Gŏ̤-huòng-dá̤高皇帝 Nū-ī-hăk-cà̤努爾哈齊 1616 - 1626280px Tiĕng-chŭng天聰Cùng-dáik崇德 Tái-cŭng太宗 Ùng-huòng-dá̤文皇帝 Huòng Tái-gĭk皇太極 1626 - 1643 380px Sông-dê順治 Sié-cū世祖 Ciŏng-huòng-dá̤章皇帝 Hók-lìng福臨 1643-1661480px Kŏng-hĭ康熙 Séng-cū聖祖 Ìng-huòng-dá̤仁皇帝 Hièng-iék玄燁 1661 - 1722580px Ṳ̆ng-céng雍正 Sié-cŭng世宗 Hièng-huòng-dá̤憲皇帝 Êng-cĭng胤禛 1722 - 1735680px Gièng-lṳ̀ng乾隆 Gŏ̤-cŭng高宗 Sùng-huòng-dá̤純皇帝 Hùng-lĭk弘曆 1735 - 1795780px Gă-kéng嘉慶 Ìng-cŭng仁宗 Iô-huòng-dá̤睿皇帝 Īng-iēng顒琰 1796 - 1820880px Dô̤-guŏng道光 Sŏng-cŭng宣宗 Sìng-huòng-dá̤成皇帝 Mìng-nìng旻寧 1820 - 1850980px Hièng-hŭng咸豐 Ùng-cŭng文宗 Hièng-huòng-dá̤憲皇帝 Ĭk-cê̤ṳ奕詝 1850 - 18611080px Dùng-dê同治 Mŭk-cŭng穆宗 Ngiê-huòng-dá̤毅皇帝 Cái-sùng載淳 1861 - 18751180px Guŏng-sê̤ṳ光緒 Dáik-cŭng德宗 Gīng-huòng-dá̤景皇帝 Cái-tièng載湉 1875 - 19081280px Sŏng-tūng宣統 mò̤ mò̤ Puō-ngì溥儀 1908  - 1912

分類:Dṳ̆ng-guók
分類:Gô-dā̤ gì guók-gă