Башкир хэлэн

Башкир хэлэн () — тюрк хэлэн, башкирнуудай үндэһэтэнэй хэлэн. Эжэл-хибчаг дэд бүлэгэй, хибчаг бүлэгэй, тюркын һалаагай алтай хэлэнүүдэй нэгэ. Гол аялгуунууд: зүүн, баруун хойто, урда.

Башкир хэлэн хадаа Башкортостан Уласай албан ёһоной хэлэнЗакон Республики Башкортостан «О языках народов Республики Башкортостан», 1999. Түрүүшынхиеэ 1920 ондо хуули ёһоор албан ёһоной хэлэнэй статустай болоһон. Мүнөө үедэ албан ёһоной статусынь Башкортостан Уласай Үндэһэн Хуулида баталһанКонституция Республики Башкортостан. ч.4 статья 1.

 Башкир үзэглэл 

Түрүүн башкирнууд сагадай бэшэгэй хэлээр хэрэглэбэ. XIX зуун жэлһээ 1923 хүрэтэр турки хэлэнэй араб бэшэг хэрэглэбэ.

1923 ондо араб үзэгые шэнэшлэн хэрэглэбэ. 1930 лата үзэгые баталһаншье һаа, 1938 оной үбэлдөө дахин шэнэшлээд кирилл үзэгые баталба.

1940—мүнөө:
 А а Б б В в Г г Ғ ғ Д д Ҙ ҙ Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Ҡ ҡ Л л М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Ҫ ҫ Т т У у Ү ү Ф ф Х х Һ һ Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ә ә Ю ю Я я

1928—1940:
 A a B ʙ C c D d Đ đ E e Ə ə F f G g Ƣ ƣ H h I i J j K k L ʟ M m N n N̡ n̡ O o Ɵ ɵ P p Q q R r S s Ş ş T t Ѣ ѣ U u V v X x Y y Z z Ƶ ƶ Ƅ ƅ ' 

 Хэлэнэй дүрэм 
Тюрк хэлэнүүдэй нэгэн болохо башкир хэлэн хадаа залгамал (агглютинативна), SOV (Нэрлүүлэгшэ–нэмэлтэ–үйлэ үгэ) дэглэмтэй.

Юумэнэй нэрын тонгойлго

  Тиин илгал   аба  эжы  үхибүүн  нохой  миисгэй Ганса тоо  Нэрын ата ata  әсәй äsäy  бала bala  эт et  бесәй besäy Хамаанай атаның atanıñ  әсәйҙең äsäyźeñ  баланың balanıñ  эттең etteñ  бесәйҙең besäyźeñ Зүгэй (үгэхэ) атаға atağa  әсәйгә äsäygä  балаға balağa  эткә etkä  бесәйгә besäygä Үйлын атаны atanı  әсәйҙе äsäyźe  баланы balanı  этте ette  бесәйҙе besäyźe Оршохын атала atala  әсәйҙә äsäyźä  балала balala  эттә että  бесәйҙә besäyźä Гаралай атанан atanan  әсәйҙән äsäyźän  баланан balanan  эттән ettän  бесәйҙән besäyźän Олон тоо  Нэрын аталар atalar  әсәйҙәр äsäyźär  балалар balalar  эттәр ettär  бесәйҙәр besäyźär Хамаанай аталарҙың atalarźıñ  әсәйҙәрҙең äsäyźärźeñ  балаларҙың balalarźıñ  эттәрҙең ettärźeñ  бесәйҙәрҙең besäyźärźeñ Зүгэй (үгэхэ) аталарға atalarğa  әсәйҙәргә äsäyźärgä  балаларға balalarğa  эттәргә ettärgä  бесәйҙәргә besäyźärgä Үйлын аталарҙы atalarźı  әсәйҙәрҙе äsäyźärźe  балаларҙы balalarźı  эттәрҙе ettärźe  бесәйҙәрҙе besäyźärźe Оршохын аталарҙа atalarźa  әсәйҙәрҙә äsäyźärźä  балаларҙа balalarźa  эттәрҙә ettärźä  бесәйҙәрҙә  besäyźärźä Гаралай аталарҙан atalarźañ  әсәйҙәрҙән äsäyźärźän  балаларҙан balalarźañ  эттәрҙән ettärźän  бесәйҙәрҙән besäyźärźän

Түлөөнэй нэрын тонгойлго

 Асууха түлөөнэй нэрэ  Нюурай түлөөнэй нэрэ Тиин илгал  хэн  юун  Ганса тоо  Олон тоо I  ши  тэрэ  бидэ  таанар  тэдэнэр Нэрын кем kem  нимә nimä  мин min  һин hin  ул ul  беҙ beź  һеҙ heź  улар ular Хамаанай кемдең kemdeñ  нимәнең nimäneñ  минең mineñ  һинең hineñ  уның unıñ  беҙҙең beźźeñ  һеҙҙең heźźeñ  уларҙың ularźıñ Зүгэй (үгэхэ) кемгә kemgä  нимәгә nimägä  миңә miñe  һиңә hiñe  уға uğa  беҙгә beźgä  һеҙгә heźgä  уларға  ularğa Үйлын кемде kemde  нимәне nimäne  мине mine  һине hine  уны unı  беҙҙе beźźe  һеҙҙе heźźe  уларҙы ularźı Оршохын кемдә kemdä  нимәлә nimälä  миндә mindä  һиндә hindä  унда unda  беҙҙә beźźä  һеҙҙә heźźä  уларҙа ularźa Гаралай кемдән kemdän  нимәнән nimänän  минән minän  һинән hinän  унан unan  беҙҙән beźźäñ  һеҙҙән heźźäñ  уларҙан ularźan

 Зааха түлөөнэй нэрэ Тиин илгал  Ганса тоо  Олон тоо энэ  тэрэ  эдэ  тэдэ Нэрын был bıl  ошо oşo  шул şul  теге tege  былар bılar  ошолар oşolar  шулар şular  тегеләр tegelär Хамаанай бының bınıñ  ошоноң oşonoñ  шуның şunıñ  тегенең tegeneñ  быларҙың bılarźıñ  ошоларҙың oşolarźıñ  шуларҙың şularźıñ  тегеләрҙең tegelärźeñ Зүгэй (үгэхэ) быға bığa  ошоға oşoğa  шуға şuğa  тегегә tegegä  быларға bılarğa  ошоларға oşolarğa  шуларға şularğa  тегеләргә tegelärgä Үйлын быны bını  ошоно oşona  шуны şunı  тегене tegene  быларҙы bılarźı  ошоларҙы oşolarźı  шуларҙы şularźı  тегеләрҙе tegelärźe Оршохын бында bında  ошонда oşonda  шунда şunda  тегендә tegenda  быларҙа bılarźa  ошоларҙа oşolarźa  шуларҙа şularźa  тегеләрҙә tegelärźä Гаралай бынан bınan  ошонан oşonan  шунан şunan  тегенән tegenän  быларҙан bılarźan  ошоларҙан oşolarźan  шуларҙан şularźan  тегеләрҙән tegelärźän

 Зүүлтэ 

Категори:Башкортостан
Категори:Хэлэнүүд