Тыва Улас

Тува () гү, али Тыва (), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Тыва Улас (;  ), болбол Оросой холбоото уласай нютаг можо. Сибириин холбооной тойрогой зайда оролсоно. Ниислэл хото — Кызыл.

Тыва Улас баруун зүгһөө Алтай Уластай ба Хакаси Уластай, хойто зүгһөө Красноярскын хизаартай, зүүн зүгһөө Эрхүүгэй можотой ба Буряад Уластай хилэлнэ.

1911 ондо Цин гүрэн мүхэжэ Ара Монгол бэеэ даанги боложо, уряанхайшууд Хитадһаа халхалагдаһан Тывае СССР мэдэлдээ оруулба. Тусгаар байһанаа болёод СССР-эй РСФСР-эй бүрилдэхүүндэ 1944 ондо «Тува автономито можо» болон элсэһэн байна. 1961 ондо «Тува АССР» гэжэ хубилагдан байгуулагдажа байгаа. СССР-эй бутаралаар Оросой холбоото уласай тусгаар тогтоноходо байра һуури дээшэлжэ 1992 ондо мүнөөгэй зэргэеэ, нэрэеэ олонхой. 

 Газар зүй 
168,6 мянган хабтагай дүрбэлжэн километр газар (Буряадай хахад) эзэлэн оршодог Тыва Уласые Орос дотор Зүүн Сибириин урда үзүүртэ байрладаг гэжэ ойлгожо болоно. Мүн газарзүйн байрашалгаар Ази түбиин түбтэ шахуу байха болоод энэниие танюулжа Кызыл хотодо «Азиин түб» (; ) гэхэ хүшөө бодгобо. Тыва нютагай 80%-нь ой тайгата уулархаг газар, үлэхэ хубинь уулануудай забһарай хээр, голнуудйа хүнды байдаг. Нютагай баруун хэһэгтэ Алтайн шэлэ нюруугай 3000 метрһээ үндэр Мүнгэн-Тайга (орос. Монгун-Тайга; тув. Мөңгүн-Тайга; 3976 м), Ак-Оюк (3608 м), Мүнгэлиг (ород Монгулек; 3485 м), Кызыл-Тайга («Улаантайга»; 3121 м) гэхэ мэтэ үндэр орёолтой бол зүүн болон хойто талаарынь д.т.д. 2000-3000 метр Саяан уула (орос. Саяны) һунадаг.

Тыва Улас арбин уһанай нөөсэтэй. Бараг бүхы голынь Енисей мүрэнэй дээдэ һабада багтадаг. Урда талаархи Тагна уулын үбэрэй гол горхон Убса нуурай урасхалгүй ай һабада хамаарна. Тыва хэлэнэй хем гэдэг үгэ «гол» (магадгүй «мүрэн») гэһэн удхатай. Бэе-Хэм («Бие гол» гэһэн удха байжа магадгүй; ород Большой Енисей), Каа-Хем (магадгүй «Хаа гол») хоёр ниилэжэ яг Енисей мүрэниие (тув. Улуг-Хем, «Үлэг гол») үүсхэдэг. Томо нуургүй. Харин Уш-Бельдир («Гурбан бэлшээри») аршаан (тув. аржаан), аршаан уудаг газар бии.

 Хотонууд 
 3 мянган хүнһөө олон ажаһуугшадтай Тыва Уласай хото һуурин01.01.2011 г.    Кызыл хото
   110 233
   Тээли һуурин
   3407 

   Ак-Довурак хото
   13482 
   Хову-Аксы һуурин
   3674 

    Каа-Хем хотын түхэлэй тосхон
   15095 
   Сукпак һуурин
   4345 

    Шагонар хото
   10937 
   Самагалтай һуурин
   3739 

    Чадан хото
   8999 
   Чаа-Холь һуурин
   3215 

    Туран хото
   4975 
   Балгасан һуурин
   3535 

    Кызыл-Мажалык һуурин
   5039 
   Хандагайта һуурин
   3102 

    Сарыг-Сеп һуурин
   4495 
   Бай-Хаак һуурин
   3162 

    Харгы һуурин
   4698 
   Суг-Аксы һуурин
   3439 


 Засаг захиргаанай хубаари 
Мүнөө Тыва Улас 17 хошуун (кожуун, район), хошуунһаа гадна хоер хототой (хоорай, город). 

Хошуунда дотороо 116 сомон (сумон), сомондонь сааша арбадта (арбан) хубаагддааг.

 № Нютаг(хошуун, хото) Ород нэрэ(район, город) Уряанхай нэрэ(кожуун, хоорай) Талмай"Territories, number, density of population and territorial units by economic and administrative regions of Azerbaijan Republic", The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan.(км²) Хүн зон(2010)Einwohnerzahlen vom 1. Januar 2010 (Berechnung)IКызыл хотоКызылКызыл200 км²109,986IIАк-Довурак хотоАк-ДовуракАк-Довурак49 км²14,4581Баян-Тайга хошуунБай-ТайгинскийБай-Тайга7,923 км²12,4532Баруун-Хэмчиг хошуунБарун-ХемчикскийБарыын-Хемчик 1,050  км²100,6003Зүүн-Хэмчиг хошуунДзун-ХемчикскийЧөөн-Хемчик6,485 км²21,1704Хаахэм хошуунКаа-ХемскийКаа-Хем25,726 км²12,7345Кызыл хошуунКызылскийКызыл8,527 км²24,9916Мүнгэн-Тайга хошуунМонгун-ТайгинскийМөңгүн-Тайга4,414 км²6,2997Үбэр хошуунОвюрскийӨвүр4,523 км²8,0188Бэехэм хошуунПий-ХемскийБий-Хем8,194 км²11,0999Сүтэ-Нуур хошуунСут-ХольскийСүт-Хөл6,691 км²8,68910Тагнын хошуунТандинскийТаңды5,092 км²13,99411Тэрэ-Нуурай хошуунТере-ХольскийТере-Хөл10,050 км²1,87312Тэсхэм хошуунТес-ХемскийТес-Хем6,691 км²9,59613Тожо хошуунТоджинскийТожу44,757 км²6,17014Үлэгхэм хошуунУлуг-ХемскийУлуг-Хем5,335 км²19,50715Чаа-Нуурай хошуунЧаа-Хольский кожуунЧаа-Хөл2,903 км²6,57716Чэди-Нуурай хошуунЧеди-ХольскийЧеди-Хөл3,706 км²8,17117Эрзин хошуунЭрзинскийЭрзин11,081 км²8,637

 Ажаглалата 

 Холбооһон 

 Официальный сайт Республики Тыва  ()
 Национальный музей Республики Тыва  ()
 Сайт Территориального органа ФСГС по Республике Тыва ()
 Административные преобразования в Туве  ()
 История Тувы  ()
 Географическое описание Тувы ()


Категори:Уряанхай