Галта уула

300px
 Галта уула: 1. Магма2. Хушааһан шулуулиг3.Сорго 4. Хормой5. Силл6. Һалбарилһан сорго7. Галта уулын үнэһэнһөө бии болоһон дабхарганууд8. Хажуу 9. Галта уулын лаваһаа бии болоһон давхрагууд10. Хоолой11. Паразит тогоо12. Халуун лавын урасхал13. Хабхалга14. Тогоо15. Үнэһэн

Галта уулын (вулканай) орой дээрэ тогоо байха болоод түүгээр газарай гүнһөө халуун лава (магма гү, али хайламал шулуу) газарай газаа таланууд гарана. Галта уулануудынь ехэбшэлэн тектоник хабтануудай ойротохо ба холдохо зааг, эхэ газарай рифтын бүһэнүүдтэ бии болоно. 

Галта уулын дэлбэрэлтэнь нэгэн түрэлэй байгаалиин гамшагта тоосогдохо ба доорохи байдалаар байгаали ба хүндэ һөөргэ нүлөө үзүүлнэ.

Галта уулын дэлбэрэлтээр халуун лаваһаа гадна уһанай уурал (H2O), нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл (CO2), хүхэрэй дабхар эһэл (SO2), хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF), үнэһэн ехэ хэмжээгээр агаар мандал руу (ехэбшэлэн стратосферэ рүү, 16-32 км хүрэтэр үндэртэ) сасагдана. Эдэһээ эгээн муу нүлөөтэйнь хүхэрэй дабхар эһэл болоод, энэ эһэл агаарта хүхэрэй хүшэл (H2SO4), уламаар маша жаахан шэрхэгтэй сульфат тооһонсор болон хубирна. Энэ тооһонсорынь наранһаа ерэхэ дулаанай энергиие бусаан ойлгохо ба томохон хэмжээнэй галта уулын дэлбэрэлэй дараа (1-3 жэлэй турша) агаарын дундажа температура багасадаг (хүйтэрдэг) байна. Энэһээ гадна сульфатын тооһонсорынь стратосферэ дэхи хлор, азотын химиин шэнжэ шанарые өөршэлэн, хлорой эһэл (ClO) үүсхэхэ ба энэ эһэлынь озоные (O3) усадхана. Хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF) борооной дуһалнуудта ууһан, богони хугасаада хүшэллиг бороо болоно. Агаарта сасагдаһан үнэһэниинь хэдэн үдэр гү, али хэдэн долоо хоногой дотор агаар мандалһаа газарай гадаргуу руу бууна. Галта уулын дэлбэрэлтээр ехэ хэмжээнэй хүлэмжын хии - нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл илгарна.

 Холбооһон 
 Smithsonian Institution - Global Volcanism Program 
 Volcanic and Geologic Terms from Volcano World 
 Volcano Information from the Deep Ocean Exploration Institute , Woods Hole Oceanographic Institution
 Glossary of Volcanic Terms from USGS 
 How Volcanoes Work by Tom Harris
 How Volcanoes Work - Educational resource on the science and processes behind volcanoes, intended for university students of geology, volcanology and teachers of earth science.
 Volcano Live - John Seach
 Volcanic Materials Identification 
 Erupting Volcano - Pyroclastic Flow - Video
 Natural Disasters - Volcano  Great research site for kids.
 Google Video: Erupting Volcano 
 Google Maps Plot of World Volcanoes 
 University of Washington Libraries: Digital Collections:

Галта уула