Ехэ нуурнууд

Ехэ нуурнууд (, ) — Хойто Америкэ тибиин зүүн хойто хэһэгтэ оршохо сэбэр уһатай нуурнуудай бүридэл, Америкын Нэгэдэһэн Улас болон Канадын хилые дамнажа оршодог. Дээдэ, Мичиган, Хурон, Эри, Онтарио нуурнуудһаа бүридэдэг болоод ниитэ талмайн хэмжээгээрээ дэлхэйдэ нэгэдэ ородог. Зүгөөр лэ дараагаариинь Байгал нуур ородог. Ниитэ гадаргын хэмжээнь 244 106 км2 харин ниитэ эзлэхүүниинь 22 671 шоо км. Мүн Дэлхэйн ниитэ сэбэр уһанай 21%-ые агуулдаг.

 Нуурнууд 
 Дээдэ 
{{Сүнхэрэг
 |lake_name = Дээдэ нуур
 |image = 250px
 |caption = Дээдэ нуур
 |image_lake = Lake-Superior.svg
 |caption_lake =
 |countries = АНУ, Канада
 |catchment = 127 700 км2
 |area = 82 100 км2
 |depth = 147 м
 |max-depth = 406 м
 |volume = 12 000 км³
 |elevation = 183 м (2012 дундажа)<ref>Great Lakes Water Levels] , published by the US Army Corps of Engineers.  The link also has daily elevations for the current month.</ref>
}}
мини|слева|Дээдэ нуурДээдэ нуур (, оджибве Gichigami — ехэ уһан) — Ехэ нуурнууд дундада хамагай хойто болон үндэр нуур. Ехэ нуурнуудэй системын дундада энэ нуур хамагай томо болон хамагай гүнзэгы болон дэлхэйдэ хамагай томо талмайтай сэбэр уһатай нуур (82,7 тысяч км²) юм — эдэ нуурай орходоо гансахан Каспиин тэнгис (заримдаа нуур үзэһэн) үлэмжэ томо талмайтай нуур юм. Эдэ нуур АНУ ба Канадын хилэдэ оршодог — эдэ нуурай хойто зүгтэ Канадын Онтарио можо оршодог, баруун зүгтэ болон урда зүгтэ — Америкын Миннесота можо, Висконсин можо тиигэд Мичиган можо. Дээдэ нуур тэнгис уһанай нюрууһаа 183 метрын үндэрдэ мүльһэтэ үедэ байгуулһан хонхордо байруулагдаһан юм. Эгээн гүн гүнзэгынь — 406 метрууд, уһанай багтаса — 11,6 мянган км³. Нуурай талмай хамтар тоосоогдоһон һуба газарай талмай 207,2 мянган км² зохёоно. Томо шудхан үгы байна. Эрьеын шугам отологдоһон, томо булантай — Кивино, Уайтфиш. Хамагай томо аралууд: Айл-Ройал, Сент-Игнас, Мишипикотен тиигэд Апостл аралууд. Хойто зүгтэ үндэр эрьетэй (400 м) тиигэд байсатай, хабсагай эрьетэй; урда зүгтэ — доро элһэтэй эрьетэй. Сент-Мэрис голоор Хурон нуурда уһанай гоожолго 112 километр утатай. Нуурай уһан хүйтэн, сэбэр ба һэригэр байна. Нуурай түб хэһэгэй температура зундаашье 4 °C үлүүлдэггүй, үбэлдөө һалхи шуурганһаа боломжо хүрэдэггүй. Эрьеын зоно 12 һарын эхинһээ 4 һарын эсэс хүрэтэр хүрэдэг. Нуур загаһан баянтай: һэлбэрүүһэтэй, зэбгэтэй, хилмэтэй; бусад зүйлтэй, тиигэд Дээдэ нуур ажахын ябуулгада оногосын тамаралга ба уһанай сахилгаан тулада хэрэглэһэн юм. Дээдэ нуур уһан замай шухала хуби. Шухала портууд: Дулут, Супериор, Ашленд (АНУ), Тандер-Бей (Канада).
 Хурон 

мини|слева|Хурон нуурХурон нуур () — Ехэ нуурнууд системын дундада хоёрдохи томо нуур болон дэлхэйдэ гурбадахи томо талмайтай сэбэр уһатай нуур (60 мянган км² эзэлнэ). Оодон Макино хоолойгоор (үнгэрэнь 3 км оршом) Сент-Клэр нууртай холбогдоно; Детройт голоор (утань 51 км) Эри нууртай холбогдоно. Мичиган нуурай зүүн зүгтэ оршоно. Албан ёһоной гидрографиин шэнжэлхэ ухаанай үзэл бодолһоо Мичиган Хурон хоёр нуурнууд нэгэмэл системые байгуулна (Макино хоолойгоор холбогдоһоншье, газар зүйн ёһо заншалаар тусгаар нуурнууд тоологдоһон юм). Хурон нуурай талмайнь — 59600 км² оршом (Ехэ нуурнууд системын дундада хоёрдохи томо нуур). Мичиган адли тэнгис уһанай нюрууһаа 176 метрын үндэрдэ оршодог, гүнзэгынь 229 метр юм. Эдэ нуурай эрьеын шугам Мичиган можо (АНУ) ба Канадын Онтарио можо хубаагдаһан. Хурон нуурда гол портууд — Сагино, Бей-Сити, Алпина (АНУ) ба Сарни (Канада). Хурон нуурда хамагай томо сэбэр уһанай нуур соо оршодог Манитулин арал ажа.

Францишуудһаа нэрэгдэһэн эдэ нуурай нэрэ Хурон индианшуудай яһатанай нэрэһээ гаралһан.

 Мичиган 

мини|слева|Мичиган нуурМичиган нуур () — дэлхэйдэ дүрбэдэхи томо талмайтай сэбэр уһатай нуур — 58 мянган км². Онгосын ябадаг һубагаар Миссисипи мүрэнэй системэтэй холбогдодог. Ехэ нуурнуудай дундада хүсэдөөр Америкын Нэгэдэһэн Уласта оршодог ганса нуур байна. Дээдэ нуурай урда зүгтэ оршодог, Хурон нууртай Макино хоолойгоор холбогдодог, Чикаго — Локпорт һубагаар Миссисипи мүрэнэй системэтэй холбогдодог. Мичигана нуурай талмай — 57 750 км² оршом (Ехэ нуурнуудай дундада гурбадахи томо талмайтай), утань 500 км оршом, үргэниинь 190 км оршом. Тэнгис уһанай нюрууһаа үргэниинь — 177 метр (Хурон нуур адли), гүнзэгынь 281 м болотор. Нуур 4 һара забһар оршом мүльһэнээр бүрхөөһэн. Аралууд — Бивер (Beaver Island), Хойто Маниту, Урда Маниту. Эдэ нуурай эрьеын шугам Мичиган можо, Индиана можо, Иллинойс можо ба Висконсин можо хубаагдаһан. Мичиган нуурай томо хото һууринуудта Чикаго, Эванстон ба Хайланд-Парк (Иллинойс), Милуоки ба Грин-Бей (Висконсин), Гэри ба Хэммонд (Индиана) оруулна.

Заримдаа Мичиган Хурон хоёр нуурнууд нэгэ нэгэдэмэл нуураар (Сент-Мэрис гол хамтараа) тоосоогдоһон байна. Энэ үзэл бодолой баригшад Мичиган Хурон хоёр нуурнууд гэжэ нэгэдэмэл гидрологиин юумэн: адли нюруутай, 40 м гүнзэгытэй 8 км үргэтэй хоолойгоор ниилэлгэтэй. Тиихэдэнь Мичиган-Хурон нуурай талмайнь 117 мянган км² үлүү байхад, дэлхэйдэ хамагай томо талмайтай забаан уһатай нюруу болон Каспиин тэнгис удаахи хоёрдохи томо нуур болоно.
 Эри 

мини|слева|Эри нуурЭри ( , ) — дэлхэйдэ арбадахи томо сэбэр уһатай нуур, Ехэ нуурнууд дундада дүрбэдэхи ородог. 25 700 км² талмай эзэлээд, Эри нуур 13-дахи томо талмайтай нуур болоно (Каспиин ба Арал тэнгис оруулаад). 92 км болотор үргэн эдэ нуур баруун-урда баруун зүгһээ зүүн-хойто зүүн зүгдэ 388 км һунаагдаһан. Эдэ нуурай эрьедэ Америкын Мичиган можо, Охайо можо, Пенсильвани можо ба Нью-Йорк можо тиигэд Канадын Онтарио можо оршодог. Дундажа гүнзэгынь 19 м, максимум гүнзэгынь — 64 м. Урда баруун хэһэгтэ олон аралтай. Уһанай температура үбэлдөө 0—2 °C-һаа зундаа 24 °C хүрэтэр хубилагдана. Эрьеын хэһэг 12 һараһаа 3 гү, али 4 һара хүрэтэр хүрэдэг. Ниагара мүрэн урдажа гараад, Детройт, Гранд, Рейзин, Хурон, Моми, Сандаски, Куяхога гол мүрэнүүд шудхана. Эри нуур Ниагараар (утань 56 км) болон Уэлленд һубагаар Онтарио нууртай холбогдодог, онгосын ябадаг һубагаар —  Хатсонтай холбогдодог. Нуурай эрьедэ Баффало, Эри, Толедо, Порт-Стенли, Монро, Кливленд хото һуринууд оршодог. Эри нуурай нэрэ индианшуудай яһатанай эриелхонан нэрэһээ (сэхэ хэлэхэдэ  «ута һуул», Пума амитанай нэрэ) гараһан.
 Онтарио 


 Сент-Клэр 
Сент-Клэр — Ехэ нуурнууд системэдэ хамагай бишыхан нуур, Хурон болон Эри нуурнууд хороондо оршодог.

 Хадамал газарзүй 

 НуурСент-КлэрЭриХуронМичиганОнтариоДээдэ Талмай 1114 км² 25 700 км² 59 600 км² 58 000 км² 19 500 км² 82 400 км² Багтаса 3,4 км³ 480 км³ 3540 км³ 4900 км³ 1640 км³ 12 000 км³ Тэнгис уһанай нюрууһээ үндэрынь 175 м 174 м 176 м 176 м 75 м 186 м Дундажа гүнзэгынь 3,4 м 10 м 59 м 85 м 86 м 147 м Эгээн гүнзэгынь 8 м 64 м 230 м 281 м 246 м 406 м Гол һууринууд Детройт, МичиганУинсор, Онтарио Баффало, Нью-ЙоркКливленд, ОхайоЭри, ПенсильванияТолидо, Охайо Сарни, ОнтариоПорт-Хурон, МичиганБей-Сити, Мичиган Чикаго, ИллинойсГэри, ИндианаГрин-Бей, ВисконсинМилуоки, Висконсин Хамильтон, ОнтариоКингстон, ОнтариоОшава, ОнтариоРочестер, Нью-ЙоркТоронто, ОнтариоМиссиссога, Онтарио Дулут, МиннесотаСу-Сент-Мари, ОнтариоТандер-Бей, ОнтариоМаркетт, Мичиган

 Холбооһон 


 Документальный фильм о Великих озёрах, рецензия (англ.) 

 Зүүлтэ 

 Ном зохёол 

 Anin, Peter. (2006) [http://books.google.ca/books?id=VzMeZHaLP_gC&lpg=PP1&dq=inauthor%3A%22Peter%20Annin%22&pg=PP1#v=onepage&q&f=true The Great Lakes Water Wars Island Press ISBN 1-55963-087-6
 Beltran, R. et al. The Great Lakes: An Environmental Atlas and Resource Book. (United States Environmental Protection Agency and Government of Canada, 1995, ISBN 0-662-23441-3).
 Coon, W.F. and R.A. Sheets. Estimate of Ground Water in Storage in the Great Lakes Basin'' [Scientific Investigations Report 2006-5180]. Department of the Interior, U.S. Geological Survey, 2006.
 Боли А., Северная Америкэ, [пер. с франц.], М., 1948.
 Канада. Географические районы, пер. с англ., М., 1955.

Категори:Нуурнууд