Azerbejdžanska Sovjetska Socijalistička Republika

mini|120px|desno|Grb Azerbejdžanske SSR
mini|desno|Himna Azerbajdžanske SSR
Azerbejdžanska Sovjetska Socijalistička Republika, poznat i pod skraćenicom Azerbejdžanska SSR (azerski: Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası, Azərbaycan SSR; ruski: Азербайджанская Советская Социалистическая Республика, Азербайджанская ССР) bila je jedna od republika koje su sačinjavale Sovjetski Savez. Ustanovljena je 28. aprila 1920. godine, pod imenom Azerbejdžanska SSR. Od 12. marta 1922. do 5. decembra 1936. godine bila je republika unutar Transkavkaske SFSR, zajedno sa Armenskom i Gruzijskom SSR. Azerbejdžan je istupio iz SSSR-a 25. decembra 1991. godine.

 Historija 
 Formiranje 
Nakon završetka Ruskog građanskog rata i poraza snaga Azerbejdžanske demokratske republike, 28. aprila 1920. godine proglašena je Azerbejdžanska SSR. Vlast su prije toga preuzeli lokalni boljševici pod vodstvom Mirze Davuda i Narimana Narimanova, uz pomoć ruske Crvene armije.

Sovjetske republike Rusija, Armenija i Azerbejdžan su, 13. oktobra 1921. godine, potpisali sa turskom vladom ugovor u Karsu. Tim ugovorom je dotadašnja Nahičevanska SSR postala Nahčivanska autonomna sovjetska socijalistička republika u sastavu Azerbejdžanske SSR.http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+az0020%29

 Transkavkaska SFSR 
Pod utjecajem političkog pritiska iz Moskve, lideri Azerbejdžanske, Armenske i Gruzijske SSR su, 12. marta 1922. godine, osnovali uniju tih triju zemalja poznatu pod imenom Transkavkaska sovjetska federativna socijalistička republika. Članovi Saveznog vijeća Transkavkaske SFSR bili su Nariman Narimanov (Azerbejdžan), Polikarp Mdivani (Gruzija) i Aleksandar Mijasnikjan (Armenija). Prvi sekretar Komunističke partije TSFSR bio je Sergo Ordžonikidze.

U decembru 1922. godine, Transkavkaska SFSR je pristupila uniji sa Ruskom SFSR, te Ukrajinskom i Bjeloruskom SSR, koje su zatim 30. decembra 1922. godine zvanično utemeljile Savez sovjetskih socijalističkih republika. U decembru 1936. godine, Transkavkaska SFSR je rasformirana, jer se članovi Saveznog vijeća nisu mogli dogovoriti oko nekih državnih pitanja. Nakon toga su Azerska, Armenska i Gruzijska SSR postale direktne članice Sovjetskog Saveza.

 Razvoj i industrijalizacija 
Poslije 1921. godine, Vrhovno vijeće za narodnu ekonomiju pokrenulo je projekat osavremenjivanja i industrijalizacije azerbejdžanskih polja nafte. Otkrivena su mnoga nova naftna polja, poput Iljičevog bazena, Kara-Čuhura, Lok-Batana i Kale. Nakon pokretanja kolektivizacije 1929. godine, Azerbejdžanska SSR je po prvi put postala drugi proizvođač čaja u SSSR-u nakon Gruzijske SSR. Naftna industrija Azerbejdžanske SSR, koja je zauzimala preko 60% sovjetske proizvodnje naftnih derivata, odlikovana je Ordenom Lenjina, 31. marta 1931. godine. Republika je po drugi put odlikovana Ordenom, prilikom proslave petnaeste godišnjice postojanja.

 Veliki domovinski rat 
Po početku Velikog domovinskog rata, industrija Azerbejdžanske SSR proizvela je 25,4 miliona tona goriva, što je bio rekord u cijeloj historiji azerbejdžanske naftne proizvodnje. Velika Britanija i Francuska tada su ozbiljno razmišljale o bombardovanju azerbejdžanskih naftnih polja, kako ne bi došla pod kontrolu Hitlerovih snaga. Do kraja 1941. godine, velik broj Azera priključio se Narodnim dobrovoljačkim korpusima. Radnici na naftnim poljima pokrenuli su incijativu rada dvanaest sati dnevno, bez slobodnih dana ili proslava praznika sve do kraja rata, kako bi time pomogli sovjetskoj ekonomiji da izdrži ratne napore. Baku je Hitleru i njegovim generalima bio glavni strateški cilj, kako bi iskoristili naftna polja. Snage njemačkog Wehrmachta stigle su do Kavkaza, ali to je bio njihov krajnji domet kada su poraženi kod Staljingrada početkom 1943. godine. Od 700.000 do 800.000 Azera, koji su bili regrutovani u Crvenu armiju, poginulo je njih 400.000.

 Nakon rata 
Važan događaj za Azere u Azerbejdžanskoj SSR bila je sovjetska okupacija sjevernog Irana, također pretežno naseljenog Azerima. Ovo je za posljedicu imalo rast panazerbejdžanskog nacionalizma, oživljavanje azerskog jezika, koji je do tada bio potiskivan od persijskog. U novembru 1945. godine, u Tabrizu je pod sovjetskim pokroviteljstvom osnovana Narodna vlada Azerbejdžana, pod vodstvom Džafara Piševarija. Među Azerima je vladalo uvjerenje da će se dva Azerbejdžana uskoro ujediniti, ali se pod pritiskom Zapadnih sila Crvena armija morala povuči iz sjevernog Irana. Iranska vlada je uspostavila vladu nad iranskim Azerbejdžanom do kraja 1946. godine, a članovi Narodne vlade sklonili su se u Azerbejdžansku SSR.

Od 1950-ih godina, u Azerbejdžanskoj SSR potaknut je period ubrzane urbanizacije i industrijalizacije. Međutim, od 1960-ih opala je važnost azerbejdžanske naftne industrije, djelimično zbog intenzivnije prerade nafte u ostalim regionima Sovjetskog Saveza. Jedan od problema bio je rast tenzija između Armenaca i Azera oko Nagorno-Karabaha. Moskva je zbog toga na čelo Azerbejdžanske KP 1969. godine postavila Hejdara Alijeva. Alijev je bio uspješan u poboljšanju ekonomskih uslova i odnosa između Azera i Armenaca. Nakon pokretanja "Perestrojke", Alijev se protivio Gorbačovljevim reformama, nakon čega ga je ovaj prisilno penzionisao.http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+az0021%29

Etničke tenzije potakle su osnivanje brojnih opozicionih organizacija, od kojih je najznačajnija bila Narodni Front Azerbejdžana. Međutim, u organizaciji je krajem 1989. godine došlo do rascjepa između modernista i konzervativnih islamista. Rascjep je uzrokovao nasilje usmjereno protiv Armenaca, zbog čega je Sovjetska armija upućena da smiri stanje. Nemiri su kulminirali nakon što su sovjetski vojnici u suzbijanju nereda ubili 132 demonstranta u Bakuu, 20. januara 1990. godine.Azerbejdžan je usvojio deklaraciju o nezavisnosti 30. augusta 1991. godine, a nakon raspada Sovjetskog Saveza 25. decembra, pristupio je Zajednici nezavisnih država.

 Funkcioneri Azerbejdžanske SSR 
desno|mini|280px|Slika Bakua iz sovjetske ere

 Predsjednici 
Predsjednik Privremenog revolucionarnog komiteta
Mirza Davud (28. april 1920 – 16. maj 1920)
Nariman Narimanov (16. maj 1920 – 21. maj 1921)
Predsjednik Centralnog izvršnog komiteta
Muktar Hadžijev (21. maj 1921 – 6. maj 1922)
Samed Alijev (6. maj 1922 – 14. mart 1930)
Gazanfar Musabekov (14. mart 1930 – decembar 1931)
Sultan Efendijev (13. decembar 1931 – 10. juni 1937)
Mir Kasumov, v.d. (juli 1937 – 19. juli 1938)
Predsjednik Vrhovnog sovjeta
Mir Jakubov (19. juli 1938 – 21. juli 1938)
Predsjednik Prezidija vrhovnog sovjeta
Mir Kasumov (21. juli 1938 – 23. april 1949)
Nazar Hajdarov (23. april 1949 – 9. mart 1954)
Mirza Ibrahimov (9. mart 1954 – 23. januar 1958)
Iljas Abdulajev (23. januar 1958 – 26. novembar 1959)
Saftar Džafarov (26. novembar 1959 – 16. novembar 1961)
Mamed Iskenderov (29. decembar 1961 – 25. decembar 1969)
Kurban Halilov (25. decembar 1969 – 30. decembar 1985)
Sulejman Tatlijev (30. decembar 1985 – 22. juni 1989)
Elmira Kafarova (22. juni 1989 – 18. maj 1990)

 Premijeri 
Predsjednik Vijeća narodnih komesara
Nariman Narimanov (maj 1921 – april 1922)
Gazanfar Musabekov (april 1922 – 14. mart 1930.; v.d. do 6. mаја 1922)
Dadaš Bunijatzade (14. mart 1930 – 23. oktobar 1932)
Mir Bagirov (23. oktobar 1932 – 12. decembar 1933)
Husein Rahmanov (12. decembar 1933 – 22. august 1937)
Timur Kulijev (22. august 1937 – 29. mart 1946)
Predsjednik Vijeća ministara
Timur Kulijev (29. mart 1946 – 18. april 1953)
Mir Bagirov (18. april 1953 – 17. august 1953)
Timur Kulijev (17. august 1953 – 1. mart 1954)
Sadih Ragimov (1. mart 1954 – 8. juli 1958)
Veli Ahundov (8. juli 1958 – 10. juli 1959)
Mamed Iskenderov (10. juli 1959 – 29. decembar 1961)
Enver Alikanov (29. decembar 1961 – 10. april 1970)
Ali Ibrahimov (10. april 1970 – 22. januar 1981)
Gasan Seidov (22. januar 1981 – 27. januar 1989)
Ajaz Mutalibov (27. januar 1989 – 25. januar 1990)
Hasan Hasanov (25. januar 1990 – 7. februar 1991)http://www.worldstatesmen.org/Azerbaijan.html

 Reference 

 Literatura 
Istoriя gosudarstva i prava Azerbaйdžanskoй SSR. B., Akademiя nauk SSR, 1964. 
Graždanskiй kodeks Azerbaйdžanskoй SSR. Б., Verhovnji sovet, 1964. 
Madatov, G. Azerbaijan During the Great Patriotic War. Baku, 1975. 
Nezavisimja gazeta, 12 August 1992, str. 1–2

 Također pogledajte 
Azerbejdžan
Azerbejdžanska Demokratska Republika
Azerbejdžanska komunistička partija
Nagorni Karabah
Nahčivan
Transkavkaska SFSR


Kategorija:Sovjetski Savez