Endosom

Endosomi su  redovne ćelijske organele svih eukariotskih ćelija. Na elektronskom mikroskopu vidlljiv je kao niz heterogenih, membranom ograničenih kanala i vezikula koji se proteže od periferije ćelije do perinuklearnog prostora. Često završava u blizini Golgijevog aparata ali se nikad s njim ne spaja. Na svjetlosnom mikroskopu nije vidljiv. Pošto nema karakterističnih morfoloških karakteristika, pod elektronskim mikroskopom se može sa sigurnošću dokazati jedino pomoću markiranih liganada. U tu svrhu može poslužiti bilo koja molekula koja se u ćeliju unosi putem receptorima posredovane pinocitoze.

 Osobine 

Primjenom te metode dokazano je da se endosomski set sastoji od dvije nakupine endosomskih  struktura: periferne i perinuklearne. Pošto se međusobno ne razlikuju samo po lokalizaciji, nego i po morfologiji i funkciji, napravljena je i terminološka distinkcija pa se tako razlikuju periferni i perinuklearni endozom. Endozom u prosjeku zauzima oko 1% celularnog volumena. 
Granična membrana endozoma je trilaminarnog izgleda, kao i ostale biološke membrane. U svom sastavu ima makromolekule koje joj daju identitet, te osiguravaju specifičnu funkciju u celularnoj ekonomici. U njenoom sastavu je, također, i enzim tipa ATP-aze koji ima ulogu održavanja stalne kisele reakcije u lumenu organele, sa pH 5-6.

 Tipovi 
Među endosomima se razlikuju periferni i perinuklearni. Perinuklearni imaju veću kiselost od perifernih zbog prisustva transmembranskog proteina enzima ATPaza,  iz granične memambrane. ATPaza učestvuje u  aktivnom transport vodikovih  iona iz citosola u lumen organele.  Postoje dva načina komuniciranja  između perifernog i perinuklearnog endosoma :
 Periferni endosom se pomjera prema centralnom dijelu ćelije i postepeno sazrijeva . Transportne vezikule  mu se pridružuju iz Golgijevog aparata, spajajući  se sa hidrolitskim enzimima i nastaje endolizosom. Daljim sazrijevanjem i preobrazbom razvija se lizosom.
 Periferni i perinuklearni endosom i lizosom su posebni entiteti  koji  komuniciraju preko transportnih vezikula. One iz Golgijevog aparata prenose lizosomske enzime u pre-lizosom, koji je završni stadij sazrijevanja, kada  počinje hidrolitiska razgradnja pinocitozom unesenog materijala.

 Funkcija 
Endosom je prihvatni i distribucijski centar proizvoda  pinocitoze, a njegova membrana ima  makromolekule   koje omogućavaju prepoznavanje i spajanje  pinocitoznih vezikula, dijeljenje unesenog materijala i usmeravanjem prema njihovom krajnjem odredištu,  kao i održavanje kisele reakcije u lumenu  (pH = 5-6). Makromolekule i vanćelijska  tečnost se pinocitozom unose u endosom i razvrstavaju prema krajnjem odredištu.

Ligandi se odvajaju od receptora i usmjeravaju prema lizosomu,  gdje se dalje razgrađuju. Isto se dešava i molekulama iz vanćelijske tešnosti,  koja su bez receptora. Oslobođeni receptori se, putem  transportnih vezikula vraćaju nazad u plazmalemu,  gdje učestvuju u novom procesu pinocitoze. Receptori koji su ostali sa ligandima se upućuju  do lizosoma na dalju razgradnju ili se pak odvajaju u tranportne vezikule za transcitozu.
Endosomi ima ulogu u unošenju  holesterola, željeza i EGF-a (ćelijski faktor rasta) u ćelije pomoću pinocitoze.

 Primjeri funkcioniranja endosoma 

Jedan od primjera funkcioniranja endosoma je unošenje holesterola. Holesterol se u ćeliju unosi u vidu LDL partikula (proteina niske gustoće). Kada kompleks receptor-LDL dospije u endosom, od njega se odvaja LDL. Dalje odlazi u lizosom,  odakle se odvaja holesterol. Holesterol dalje lahko difundira do plazmaleme,  gdje vrši svoju funkciju. Receptor se iz endosoma vraća u dio ćelijske membrane,  odakle je i došao.

Drugi primjer je unošenje željeza. Za normalno odvijanje procesa nastanka eritrocita, eritropoeze neophodno je da se u ćeliju čijim sazrijevanjem nastaje crveno krvno zrnce dopremi željezo. Željezo se u ćeliju unosi preko bjelančevine transferina. Kada kompleks receptor-transferin stigne u endosom, od njega se odvaja samo željezo. Ono zatim lahko difundira do citosola gdje obavlja svoju funkciju. Kompleks receptor-apotransferin (bjelančevina koja je preostala kada se od transferina odvojilo željezo) se vraća u plazmalemu gdje se od receptora odvaja apotransferin a njegovo mjesto ostaje upražnjeno za novu molekulu transferina. Ovaj proces se naziva kruženje receptora.
Također, jedan od primjera funkcioniranja endosoma je unošenje EGF-a (epitelni faktor rasta), ćelijskog  faktora rasta. Kada kompleks receptor-EGF stigne u endosom, cijeli se usmjerava ka lizosomu. Tamo receptor biva razgrađen, a EGF nastavlja do mjesta svoga djelovanja.Hrnjičević, M (1995). Funkcionalna citologija. Narodna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine. 57-61

Također pogledajte
Organela
Vezikula
Pinocitoza
 Reference 

Vanjski linkovi

Kategorija:Citologija
Kategorija:Organele