Organela

Organela je specijalizovana jedinica unutar ćelije koja posjeduje specifičnu funkciju i najčešće je odvojena od ostatka ćelije lipidnom membranom.

Naziv organela dolazi od ideje da su ove srukture za ćeliju isto što i organi za organizam, pa otud deminutiv od riječi organ.

Postoji više vrsta organela, pretežno u eukariotskim ćelijama, ali postoje dokazi da se nalaze i u nekim prokariotskim ćelijama.Kerfeld, Ca; Sawaya, Mr; Tanaka, S; Nguyen, Cv; Phillips, M; Beeby, M; Yeates, To (August 2005). "Protein structures forming the shell of primitive bacterial organelles.". Science (New York, N.Y.) 309 (5736): 936–8. doi:10.1126/science.1113397. PMID 16081736.

 Historija i terminologija 
Naziv organela je nastao po analogiji sa ćelijskim struktura s tjelesnim organima, o čemu svedoče najraniji radovi u kojima se spominje isključivo latinski naziv organum. Prvi koji je upotrebio deminutivni oblik „organulum“ bio je njemački zoolog Karl August Mobijus (1884.). Iz konteksta njegovog saopćenja vidljivo je da se u izboru ovog naziva ograničio na reprodukcijske strukture jednoćelijskih organizama.-{Amer. Naturalist. 23, 1889, S. 183}-

Termin organela se ustalio tek nekoliko godina kasnije kada je obuhvatio i ćelijske strukture višećelijskih organizama, o čemu svjedoči djelo „Organi ili organele“ Bengta Lidforsa iz 1915. Dvadesetih godina 19. stoljeća, organele su zadobile razna značenja, od pokretnih ćelijskih cjelina, do vanćelijskih i unutarćelijskih skeletnih sastava. Unatoč prijedlogu Alberta Frej-Vislinga (1978.) da se naziv odnosi samo na strukture koje pretvaraju energiju (centrosom, ribosom, jedarce), i tvrdnjama zagovornika endosimbiotske teorije, prema kojoj organela mora sadržavati sopstvene samoobnovljive strukture (mitohondrija, hloroplast), do danas se zadržala ranije prihvaćena definicija.

Organele su vidljive isključivo pomoču mikroskopa. Najraznovrsnije strukture organela nađene su kod eukariotskih ćelija viših organizama, iako su nedavno podneseni i dokazi o njihovom prisustvu i kod prokariota. Uz već pomenute organele postoje i ćelijske strukture sastavljene od nakupina makromolekula, koje imaju određenu specifičnu funkciju, a za koje se ne može upotrijebiti isti naziv.

 Organele eukariota 
Eukarioti imaju strukturno najsloženiji tip ćelija. Po definiciji, organizirani su u manje odjeljke zatvorene lipidnim membranama, koje su slične ćelijskog membrani. Veće organele, kao što su npr. jedro i vakuole, raspoznaju se već pod svjetlosnim mikroskopom, pa se ubrajaju među prva otkrića nakon izuma mikroskopa.

+Veće eukariotske organeleOrganelaGlavna funkcijaGrađaOrganizmi  Hloroplast (Plastid)FotosintezaDvomembranskiBiljke, ProtistiSadrži neke geneEndoplazmatski retikulum (ER)Translacija i savijanje proteina (hrapavi ER), metabolizam lipida (glatki ER)JednomembranskiSvi eukariotiHrapavi ER je prekriven ribosomima, u obliku je pločastih kesa; glatki ER je cjevastGolđijev aparatSortiranje i modificiranje proteinaJednomembranskiSvi eukariotiCis-strana najbliža ER-u; Trans-strana najdalje od ER-aMitohondrijaProizvodnja energijeDvomembranskiVećina eukariotaSadrži neke geneVakuolaPohranjivanje raznih supstanci, HomeostazaJednomembranskiEukariotiJedraOdržavanje DNK, Transkripcija iRNK JednomembranskiSvi eukarioti Sadrži genom

+Manje eukariotske organele i ćelijski sastojciOrganela / MakromolekulGlavna funkcijaGrađaOrganizmiAkrosomPomaže fuziju spermatozoida s jajetomJednomembranskiVećina životinjaAutofagosomOdvaja citoplazmatski materijal pred razgradnjuDvomembranskiSvi eukariotiCentriolPolazište citoskeletaCjevasti proteiniŽivotinjeTreplja (cilija)Kretanje u vanjskom medijuTubularni proteinŽivotinje, protisti, neke biljkeGlikosomProvodi glikolizuJednomembranskiProtozoa GliokzisomPretvaranje masti u šećereJednomembranskiBiljkeHidrogenosomProizvodnja energije i vodikaDvomembranskiNeki jednoćelijski eukariotiLizosomRazgradnja makromolekulaJednomembranskiVećina eukariotaMelanosomSkladištenje pigmentaJednomembranskiŽivotinjeMitosomNepoznatoDvomembranskiNeki jednoćelijski eukariotiMiofibrilKontrakcija mišićaFilamenti (niti)ŽivotinjeJedarceProizvodnja ribosomaProtein-DNK-RNKVećina eukariotaParentesomNepoznatoNepoznatoGljivePeroksisomRazgradnja vodik-peroksidaJednomembranskiSvi eukariotiRibosomTranslaciatRNK-proteinEukarioti, ProkariotiVezikula (mjehurič)Transport tvariJednomembranskiSvi eukarioti

Ostale strukture:
 Citosol
 Endomembranski sastav
 Nukleosom
 Mikrotubule
 Ćelijska membrana

 Organele prokariota 
Prokarioti nemaju eukariotsku složenosti, pa se ranije smatralo da imaju jako oskudnu unutrašnju organizaciju, tj. da nemaju unutrašnje strukture sa membranama. Te su tvrdnje u pitanje dovela nedavna otkrića proteinskih mikroodeljaka i lipidnih magnetozoma.

+Prokariotske organele i ćelijske struktureOrganela / MakromolekulaGlavna funkcijaGrađaOrganizmiKarboksisomFiksiranje ugljikaProteinski omotačNeke bakterijeHlorosomFotosintezaIskorištavanje svjetlosne energijeZelene sumporne bakterijeBič Kretanje u vanjskom medijuProteinsko vlaknoNeki prokarioti i eukariotiMagnetosomMagnetna orijentacijaNeorganski kristal, lipidna membranaMagnetotaksne bakterijeNukleoidOdržavanje DNK transkripcije u iRNKDNK-proteinProkariotiPlazmidMijenjanje DNKKružna DNKNeke bakterijeRibosomTranslacijaRNK-protein Eukarioti, ProkariotiTilakoidFotosintezaProteini fotostrukture i pigmentiUglavnom cijanobakterije
Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 1, Svjetlost, Sarajevo, .Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, .Hadžiselimović R., Maslić E. (1999): Osnovi etologije – Biologija ponašanja životinja i ljudi. Sarajevo Publishing, Sarajevo, .Mader S. S. (2000): Human biology. McGraw-Hill, New York, ; .Ibrulj S., Haverić S., Haverić A. (2008): Citogenetičke metode – Primjena u medicini . Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo,.Hadžiselimović R., Pojskić N. (2005): Uvod u humanu imunogenetiku. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, .Hall J. E., Guyton A. C. (2006): Textbook of medical physiology, 11th edition. Elsevier Saunders, St. Louis, Mo, .Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R.,  Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, .

 Dodatne slike

Također pogledajte
Ćelije
Tkivo

 Reference 

 Vanjski linkovi 
 Drvo života eurkariota 


Kategorija:Citologija