Rana

Rana (lat. vulnus) je fizička ozljeda živog  tkiva, koja zahvata kožu ili sluznicu i može prodrijeti u dublje slojeve tkiva u različitom stepenu.Medicinski leksikon, Medicinska knjiga Beograd-Zagreb, 1987 JU ISBN 86-311-0017-H

 Historija 
I. Prahistorija

Zbog jako niskog stepena razvoja i nedostatka odgovarajuće opreme, a stalno u sukobu sa prirodom i problemima potrage za hranom, pračovjek je vrlo često bio izložen mnogobrojnim ozljedama. Kontrola krvarenja i prekrivanje rane "oblozima" (blato, mahovina, kora hrasta), bili su prvi čovjekovi koraci u liječenju rana. Kod Kromanjonaca pronađena su oruđa slična skalpelu i koštane igle sa ušicama, a 4000-1800. g. p. n. e. - pronađeni su vidljivi pokušaji hirurških zahvata na ostacima lubanje.

II.  Egipatsko carstvo

Rane su se u starom Egiptu smatrale  "Božijom kaznom" pa se u njihovom liječenju isprepliće medicina, religija i magija. Opis liječenja rana pronađen je zapisan na papirusu koji datira iz 1700. g. p. n. e.; 
 Rane su prekrivane - životinjskim izmetom, medom i smolom 
 Na rane su stavljane mirisne smole sa jakim i neprijatnim mirisom 
 Živa se upotrebljavala za uništavanje bakterija a rane su čišćene upotrebom vode i mlijeka 
 Kao obloga za rane korišteni su i masni jastučići od vune s kaučukom. 
Oko 1600. g. p. n. e. Egipćani upotrebljavaju vunena vlakna za ušivanje rana.

III.  Grčko, antičko doba

U liječenju rana stari Grci koristili su sljedeće metode; 
 Usijano željezo za kauterizaciju rane  (Homer - Ilijada: 800. g. p. n. e.) 
 Ispiranje rane toplom vodom, sirćetom ili vinom 
 Ušivanje krajeva rane 
 Prekrivanje rane vunenom tkaninom prokuhanom u vodi 
 Pranje ruku i rezanje noktiju 
Hipokrat (460-377. g. p. n. e.) unosi napredak u liječenju rana i prvi daje opis primarnog i sekundarnog zarastanja rane

IV.  Starorimsko doba 
mini|Obrada rane usijanim kopljem u 17. vijeku 
 U ovom historijskom periodu napisano je preko 300 knjiga o liječenju rana. 
 Celsus (25. p.n.e - 50) Opisuje klasične znake infekcije rane: Rubor (crvenilo), Tumor (otok), Calor (toplota) i Dolor (bol), i u liječenju rana preporučuje primjenu agresivnih metoda. 
  Galen (130 - 200) Predlaže upotrebu slane vode i vina za čišćenje rana 
 Dresinzi u liječenje rane uvodi upotrebu ulja, kruha, pšenice i vina za ispunjavanja šupljina rane (podaci iz Biblije)

V. Novi vijek

 Semmelweis 1847, uvodi u medicinsku praksu pranje ruku hlornim vapnom.
 Louis Pasteur 1860. prvi uvodi u savremeno liječenje sterilizaciju 
 Lister (1812. - 1912.) uvodi  dezinfekciju karbolnom kiselinom 
 Bergman 1878. uvodi u svakodnevnu praksu primjenu starilizacije toplinom - asepsa 
 Fürbinger 1880. uvodi u hirurgiju klasično hirurško pranje ruku 
 Halstedt 1890. prvi predlaže upotrebu hirurških rukavica 
 Friedrich 1898. započinje s ekscizijom rubova rane radi uklanjanja nekrotičnog (mrtvog) tkiva i bakterija. 
 IV.Savremeno doba  
 Ternerom (1990) propisuje kriterije koje treba imati idealna obloga za rane: 
 da uklanja eksudaciju, 
 podržava vlažno okruženje u rani, 
 osigurava propusnost za kisik, 
 održava temperaturu okoline rane, 
 sprečava infekciju rane, 
 ne sadrži otrovne sastojke, 
 da se može ukloniti bez oštećenja tkiva.

 Vrste rana prema mehanizmu nastanka   
 Nagnječenja (lat.v. contusum) su rane nastale prilikom pada s visine ili udarca tupim mehaničkim predmetom ili oružjem. Njih karakterizira nagnječenje i krvlju podliveni rubovi. 
 Razderotine (lat.v. lacerum) su rane nastale u kontaktu sa tupim ili oštrim predmetima ili pri padu s visine, nepravilnih su rubova i često sa znacima nečistoća i infekcije. 
 Nagnječnorazderna rana  (lat.v. lacerocontusum) je sa osobinama nagnječenja i razderotine i izazvana je tupim ili oštrim predmetom ili pri padu s visine. Ovaj tip rane može nastati i pri otvorenim prelomima kostiju. 
 Prostrelna rana (lat. v. sclopetarium) spada u ovu grupu rana, a izazvana je vatrenim oružjem. Ove rane su različitog oblika, od tačkastog do zvijezdastog. Njihov izgled zavisi od vrste projektila ili eksplozivnih dijelova koji dolaze iz neposredne blizine. Djelovanje projektila objašnjava se na taj način što on velikom kinetičkom energijom razara tkivo snažnim pritiskom uslijed širenja zraka  i vakuma koji slijedi nakon prodora projektila. 
 Posjekotina (lat. v. incisum) je rana izazvana oštrim oruđem. Ona je pravilnih rubova i obično bez primjesa nečistoća i rijetko sa znacima infekcije. 
 Ujedina (lat. v. morsum) je rana izazvana dubokim prodiranjem zuba životinje ili čovjeka i obično je inficirana. 
 Ubodina (lat v. punctum) je rana najčešće tačkastog oblika izazvana ubodom insekta ili mehaničkih šiljatih predmeta koji prodiru duboko u tkivo.
 Oguljotina (lat excoriatio) je rana gdje je oštećen samo površni dio kože.

 Vrste rana prema stanju kože   
 Nepenetrantna  (zatvorena) rana  -(lat.v. nonpenetrans) obilježava je očuvanje kože, ali sa znacima oštećenja dubljih tkiva. 
 Otvorena rana  (lat.v. penetrans) obilježava se prekidom cjeline kože, a rana dolazi u kontakt sa atmosferom. 
 Probojna rana  (lat.v. perforans) je ozljeda koja prodire u neki organ ili tjelesnu šupljinu. 
 Potkožna rana  (lat.v. subcutaneum) je rana koja zahvaća samo kožu i potkožno tkivo.

 Vrste rana prema zagađenju   
 Nezagađena rana (lat.v. asepticum) je ona koja nije zagađena mikroorganizmima i drugim nečistoćama. 
 Zagađena rana (lat.v. inflamata) je ona koja je zagađena mikroorganizmima i drugim nečistoćama.

 Fiziologija zarastanja rane 

Proces zarastanja rane prolazi kroz četiri faze ..Liječenje rana , Preuzeto: juli, 2009.

1. Vaskularni odgovor ili hemostaza (zaustavljanje krvarenja ); Ovu fazu karakterizira; 
 Krvarenje rane, koje ima ulogu prirodnog ispiranje rane od manjih stranih tijela, 
 Vazokonstrikcija (stezanje) krvnih žila s ciljem  zaustavljanja krvarenja 
 Povezivanje, agregacija i spajanje  trombocita, ili zgrušavanje krvi 
  Koagulacija, stvaranje fibrina iz fibrinogena i matriksa u koji migriraju ćelije.

2. Upalna faza; Ova faza javlja se u dva oblika, 
 Rana upala rane, koje nastaje 24 - 48 sata nakon ozljede i karakterizira se formiranjem  granulocita, odstranjenjem  bakterija i stranog sadržaja iz rane, 
 Kasna upala rane, nastaje nakon 48 do 72 sata nakon ozljede, a karakterizira je dominantno umnožavanje fagocita i limfocita (fagocitoza i limfocitoza), praćena oslobađanjem tumor nekrotičkog faktora. Umnožavanje oba ova tipa ćelija ima presudnu ulogu u čišćenju rane digestiji bakterija i oslobađanju proteolitičkih enzima koji uništavaju strana tijela i mobilne izlučevine.

3. Proliferativna faza; nastaje nakon 5.-7. dana i traje do 2-3 sedmice od nastanka ozljede. Ovu fazu karakterizira sinteza kolagena od strane fibroblasta (tip I - XII) koji je presudan element u fazi zarastanja rane. Kolagen daje čvrstoću i integritet tkiva. Na ovaj proces nadovezuje se angiogeneza ili granulacija (stvaranje novih krvnih žila), kontrakcija (skupljanje krajeva rane) i epitelizacija,

4. Maturacija ili faza remodelacije oštećenog tkiva; Ova faza traje od 21. dan do 1 godine od trenutka ozljede.

Ukoliko zarastanje rane zastane u nekoj od gore navedenih faza, rana prelazi u hronični oblik čiji proces zarastanja traje izuzetno dugo.
Proces zacjeljivanja rana
Reparacija krvnog suda, nakon ozljede ili prekida, odvija se pomoću četiri glavna mehanizma, koji slijede jedan za drugim.
u trenutku povrede krvne  žile dolazi do naglog  grčenja (spazma) njenog zida, zahvaljujući  refleksnoj  kontrakciji lokalnih mišićnih vlakana. Ovaj grč u značajnijoj mjeri  smanjuje oticanje  krvi  tokom  prvih  20 - 30 minuta nakon ozljede, što je dovoljno za uključivanje narednih faktora i etapa  reparacije.
Sljedeći mehanizam zacjeljivanja ovakvih rana je stvaranje "trombocitnog čepa". Krvne  pločice (trombociti)  na oštećenom mjestu postaju  ljepljive i vežu se za zid krvnog suda.  Tako obrazuju početnu masu  na koju se lijepe nadolazeći trombociti i stvaraju rahli čep.
Stvaranje krvnog ugruška počinje oko dvadesetak sekundi (veće povrede) ili 1-2 minute (manje  povrede) nakon  oštećenja krvnog suda. Ubrzo (za oko 5 minuta) zatim ugrušak potpuno zatvori ozlijeđeni kraj krvnog suda. Sam proces stvaranja ugruška odvija se u nekoliko  faza. Odmah nakon  ozljede  oslobađa se "aktivator protrombina" (enzim  trombokinaza), koji od protrombina u prisustvu kalcijevih (Ca) iona  stvara aktivni enzim  trombin.
Ovaj  djeluje  na  bjelančevinu fibrinogen, koji je stalno  prisutan u krvi, i razlaže ga na  prostije  molekule. Od njih  se, djelovanjem odgovarajuceg enzima  i kalcija,  stvaraju  fibrinske niti. Ta vlakna fibrina se zalijepe za zid krvne žile i formiraju mrežu u koju se upliću krvne ćelije, trombociti i plazma i tako  obrazuju "krvni  ugrušak". Oko 0,5 -1 sat  nakon ozljede,  ugrušak se stegne  i istisne tečnu plazmu, pa još čvrsće zatvori oštećeno mjesto.
Konačno, ćelije vezivnog  tkiva postepeno urastaju  u  ugrušak  i trajno zatvaraju razoreno mjesto ili oštećenje krvnog suda.

Zacjeljivanje rana na kozi predstavlja karakteristični primjer složenije reparativne regeneracije ozlijeđenih ili izgubljenih dijelova tkiva. Manje povrede kože (ranice, posjekotine, ogrebotine) su gotovo svakodnevna pojava. Primijetit ćemo da nakon ozljede povrijeđeno mjesto nekoliko minuta  krvari, a da se sutradan zatvara "krastom" koja nakon izvjesnog vremena  otpada i ispod nje se ukazuje nova koža. Iza ovog slijeda površnih utisaka krije se veoma složen proces zacjeljivanja rane.

Odmah  nakon  oštećenja pokožice i kože, formira se fibrinski ugrušak, koji se odstranjuje  tokom narednih nekoliko dana. Ćelije okolnog epiderma  počinju da se ubrzano dijele i (nakon 12- 24 sata) postepeno zatvaraju oštećeno mjesto. Ćelije dermisa također se umnožavaju, a specijalna bijela krvna zrnca otklanjaju ugrušak i ostatke "ruševnog" materijala,  pa se povrijeđeno mjesto popunjava mladim vezivnim ćelijama (fibroblastima). Trajno zacjeljenje rane se dovršava prirodnim "zašivanjem", tj. stezanjem njenih unutrašnjih ivica pomoću kolagenih vlakana (vezivnog tkiva). Zarastanje kožnih rana stimulira posebna regulatorna supstanca - "epidermski faktor rasta" - koju luči povrijeđena pokožica.

Opće faze zarastanja rana u ljudskom organizmu mogu se izdvojiti na osnovu opisanih primjera reparacije ozljeda krvnih zila i kože.

Upalna (inflamatorna) faza obuhvata aktiviranje vlastite "hitne pomoći" organizma, a odvija se burnom pojavom, smjenom i sadjejstvom nekoliko reparacijskih mehanizama. U "alarmantnim" uvjetima oni zaustavljaju infektivno-upalni proces i krvarenje, te omogućavaju zatvaranje rane fibrinskim ugruškom.
Faza proliferacije  (bujanja,  zarastanja) uključuje  početak  saniranja  ozljede, razlaganjem ugruška  i otklanjanjem razrušenog tkiva. U tome su posebno  aktivni  specifični  limfociti  (poseban   tip  leukocita).  Uz  njih  rana  biva popunjena i karakterističnim ćelijama oštećenog tkiva (fibroblasti, vezivna  i nervna vlakna itd.).
Faza remodeliranja obuhvata proces ponovnog oblikovanja ozlijeđenog mjesta, koji obezbjeđuju:  
(a) mehaničku otpornost  repariranog dijela (u čemu poseban značaj ima ugradnja kolagenog vezivnog tkiva), 
(b) reparaciju postojećih krvnih sudova i urastanje novih - ispod ožiljka i 
(c) uspostavljanje cjelovitosti funkcije oštećenog mjesta, tj. funkcijsko "dozrijevanje" ozlijedenog i reparacijskog tkiva.

Opisane faze i putevi zacjeljivanja rana su dio jedinstvenog i kontinuiranog procesa, koji se u dodirujućim periodima  međusobno prepoznavaju, uslovljavaju i isprepliću. Najšire prihvaćena teorija biološke regulacije tih složenih procesa počiva na pretpostavci da se u trenutku oštećenja tkiva aktivira proizvodnja tzv. hormona rane.

 Liječenje 
mini|170px| Rana obrađena Stapler-om | desno 
mini|170px| desno | Stapler za ušivanje rana 
Iako je nakon Drugog svjetskog rata u praksu uveden cijeli niz novih sredstava za liječenje rana i dalje primat u svijetu ima primjena klasične pamučne poveske (gaze) i raznih hemijskih otopina.

Tretman rana uključuje pregled, čišćenje i zatvaranje rana. Ako se radi o nedavno nastaloj rani ona se mora što prije obraditi kako ne bi došlo do sekundarne infekcije.

 Čišćenje

Za jednostavne rane čišćenje može biti obavnjeno korištenjem nekoliko različitih rješenja, uključujući: mlaz vode (pod uvjetom da nije zagađena), sterilnu fiziološku otopinu ili antiseptičko sredstvo (dezinficijens).

 Zatvaranje 

Ako se ljekar odluči za zatvaranje rane, primjenjuju se neke od brojnih tehnika; ljepljiva traka, cianoakrilatno ljepilo, stapler, i šav (šavovi koji se resorbiraju imaju prednost jer ne zahtijevaju naknadno uklanjanje i prioritetno se koriste kod djece).

Nakon čišćenja i zatvaranja rana se prekriva sterilnim povezom (gazom i poveskom).

 Reference 

 Vanjski linkovi 

Kategorija:Patologija
Kategorija:Hirurgija
Kategorija:Povrede
Kategorija:Akutna bol
Kategorija:Hitni medicinski slučajevi