Katalonski jezik

Katalonski jezik (català []) pripada porodici romanskih jezika. Najbliži srodnik katalonskog jezika je oksitanski jezik koji se govori u južnoj Francuskoj. S druge strane, katalonski jezik je također srodan sa španskim, francuskim i italijanskim jezikom, tako da se često može čuti da katalonski predstavlja tzv. jezični most (llengua-pont) između galoromanskih i iberoromanskih jezika. Nastanak katalonskog jezika se može dovesti u vezu sa činjenicom da je uticajna domena iberskog vizigotskog carstva sezala sve do Septimanije (veliki dio današnje Provanse). S druge strane je i franački uticaj pod Karlom Velikim svojedobno sezao preko Pirineja sve do katalonskih kneževina.

Katalonski je službeni jezik u Andori, te pored španskog, regionalni službeni jezik u Kataloniji, na Balearskim Ostrvima i u Valenciji.

 Rasprostranjenost 
mini|desno|240px|Jezičko područje katalonskog jezika
mini|desno|240px|Dijalekti katalonskog jezika

Katalonski jezik je nastao u periodu između 8. i 10. vijeka u katalonskim kneževinama u graničnom području između arapske Španije i kršćanskog ostatka Evrope s obje strane Pirineja. U 12. i 13. vijeku je kroz osvajanja katalonsko-aragonskih kraljeva prema jugu i istoku došlo do širenja katalonskog jezika. Konačne granice katalonskog jezika su nastale za vrijeme vladavine aragonskog kralja Jakova I. (Jaume I.).

Otprilike 10,4 miliona ljudi razumije katalonski, najvećim dijelom u Španiji (u Kataloniji, u Valenciji - gdje katalonski zovu i 'valencijanskim' (valencià) -, na Balearima - gdje se govore tzv. 'balearski' dijalekti maljorkinski (mallorquí), menorkinski (menorquí) i ibicanski (eivissenc) i na istoku Aragona), te u južnoj Francuskoj (departman Pyrénées Orientales koji se ponekad naziva Sjeverna Katalonija), u Italiji (u gradu Alghero na Sardiniji) i u Andori. Jezično područje katalonskog jezika se obično naziva katalonske zemlje (Països Catalans). Od ovog broja, oko 7,7 miliona ljudi aktivno govori katalonski, a 4,4 miliona ljudi smatra katalonski svojim primarnim jezikom.

Katalonski jezični prostor se dijeli na istočnokatalonske (istočni dio Katalonije, katalonsko govorno područje u Francuskoj, Baleari i Alghero na Sardiniji) i zapadnokatalonske dijalekte. Osnovni kriterij za podjelu je izgovor nenaglašenih samoglasnika o, e i a. Dok se u zapadnokatalonskom ovi samoglasnici izgovaraju uvijek onako kako su napisani, u istočnokatalonskom izgovoru se ovi nenaglašeni samoglasnici izgovaraju 'oslabljeno' te tako o postaje u, a e i a tzv. 'Schwa-glas' ([]), koji zvuči otprilike kao kad se suglasnici b, c, d itd. izgovore samostalno [bə], [cə], [də].

Katalonski se piše latinicom.

Internacionalni jezični kod katalonskog je ca, odnosno cat (po ISO 639).

 Izgovor i pravopis 

 Nenaglašeno e ili a se u istočnokatalonskom izgovara kao neutralni samoglasnik ([ə]). U zapadnokatalonskom izgovor prati pravopis.
 Nenaglašeno o se izgovara kao u. I ovo pravilo važi samo za istočnokatalonski.
 Za razliku od španskog, u katalonskom postoji zvučno s [z]: casa (izgovoreno [kaza] - kuća).
 Glas n koji se u ostalim romanskim jezicima da primijetiti na kraju imenica i pridjeva se u jednini izgubio: capità (kapetan, up. špan. capitán ili ital. capitano). U množini se n ipak zadržalo: capitans (kapetani).
 c ispred e ili i se izgovara kao bezvučno s [s]. 
 r na kraju riječi se u nekim područjima ne izgovara.
 Glas [š] ([ʃ]) se piše na različite načine:
 kao ix : caixa (kasa). (U zapadnokatalonskom se izgovara [iš] ([jʃ]), kao što je napisano), ili
 kao x : xarxa (mreža). (U zapadnokatalonskom se x na početku riječi (s nekim izuzecima) i između suglasnika i samoglasnika ovaj glas čita kao [č] ([tʃ])).
 Takođe, [dž] ([ʤ]) se piše:
 kao tg : metge (ljekar), ili
 kao tj : viatjar (putovati)
 Glas [č] ([tʃ]) se može pisati:
 kao tx : despatx (kancelarija), ili 
 kao ig : puig (brdo)
 Glas ll se u suštini izgovara kao [lj] ([λ]), za razliku od kombinacije l·l (s tačkicom u sredini) koja se izgovara kao duplo l ([ll]) ili [l]).
 Glas ny se uglavnom izgovara kao [nj] ([ɲ]); odgovarajući glas se u španskom jeziku piše kao ñ. (Npr. España (špan.) – Espanya (kat.) (Španija))

 Razlike u odnosu na ostale romanske jezike 

Katalonski rječnik sadrži manje riječi arapskog porijekla kao španski. Ukoliko je i dolazilo do preuzimanja riječi iz španskoarapskog (hispanoárabe), riječi su preuzimane bez arapskog člana /'al-/. Katalonski je u ovom pogledu sličan italijanskom koji je preuzeo arabizme preko sicilijanskog:

portugalskišpanskikatalonskiitalijanskifrancuskibosanskitapetealfombracatifatappetotapistepihalmofadaalmohadacoixícuscinocoussinjastuk	 	pedreiroalbañilpaletamuratoremaçonzidar

U katalonskom se zbog drugačijeg razvoja samoglasnika i suglasnika jasnije raspoznaju latinske osnove riječi nego u španskom. Između ostalog se razlika jasno vidi kod diftongiranih samoglasnika, gdje španski zauzima posebnu ulogu:

UE (špan.) vs. O (kat.):

španskiitalijanskikatalonskiportugalskifrancuskibosanskibuenobuonobobombondobrocuerdacordacordacordacordenit, žicacuernocornocorncornocornerogbueybuebouboibœufvol

I kod latinskih riječi s početnim /f-/ da se primijetiti razlika, jer je na iberskom poluostrvu došlo do promjene lat. /f-/ >> /h-/ >> /nula-fonem/:

H (špan.) vs. F (kat.):

portugalskišpanskikatalonskifrancuskiitalijanskibosanskifarinhaharinafarinafarinefarinabrašnofilhohijofillfilsfigliosinfunchohinojofonoll/fenollfenouilfinocchiokomorač (slatki kopar)ferrohierroferroferferroželjezofelhielfelfielfieležuč

U galoromanskom su neki trugi etimi bili polazna osnova za razvoj riječi nego u iberoromanskom. I po ovome se da primijetiti uloga jezičnog mosta koju igra katalonski:

portugalskišpanskikatalonskifrancuskiitalijanskibosanskimanhãmañanademàdemaindomanisutraborboleta/mariposamariposapapallonapapillonfarfallaleptirqueijoquesoformatgefromageformaggiosir

Neke druge riječi opet ne pokazuju nikakvu sličnost sa španskim ili francuskim:

portugalskišpanskikatalonskifrancuskiitalijanskibosanskiamareloamarillogrocjaunegialložutocachorro/cãoperrogoschiencanepas

U katalonskom se daju naći i neke riječi germanskog porijekla koje su u taj jezik stigle za vrijeme Velike selidbe naroda. Ipak, radi se o veoma malom dijelu katalonskog vokabulara.

portugalskišpanskikatalonskiitalijanskifrancuskibosanskiazulazulblauazzurro/blubleuplavo

 Pravopisne osobitosti 

 Katalonski koristi (kao i španski) znak trema da označi izgovor glasa /u/ ukoliko se ovaj nalazi između g i e ili i.
npr.: llengües (bos.: jezici, izgovor [ʎengvɘs])

 Osim toga se u katalonskom između dva slova l koristi takozvani punt volat (doslovno 'leteća tačka') ukoliko se dva slova trebaju izgovarati kao [l]. 
npr.: col·lecció (bos.: zbirka), izgovor [kulleksjo])
za razliku od npr. castellà (bos.: kasteljanski), izgovor [kasteλa])

Upotreba ovog znaka je po svom značenju jedinstvena na svijetu. Slično se koriste jedino crtica (-) za odvajanje slova s i ch u engadinskom jeziku, tzv. punt interior (bos.: unutrašnja tačka) u gaskonjskom jeziku, ili  tzv. punt volat u franko-provansalskom jeziku.

 Vanjski linkovi 

 http://www.katalanistik.uni-frankfurt.de – Katalanistik Homepage der Universität Frankfurt
 http://www.grec.cat/cgibin/mlt00.pgm  – Kostenlose Online-Version des mehrsprachigen Wörterbuchs der Enciclopèdia Catalana .
 http://dcvb.iecat.net  – Diccionari català-valencià-balear (das DCVB oder auch nach seinem Urheber der Alcover genannt; ein 10-bändiges, einsprachiges, katalanisches Wörterbuch im Netz)
 http://www.diccionari.info  – Freies GPL Deutsch-Katalanisches Wörterbuch

Kategorija:Katalonija
Kategorija:Romanski jezici
Kategorija:Jezici u Španiji