Solun

Solun ili Tesaloniki (grčki: Θεσσαλονίκη, latinično: Thessaloníki) je drugi po veličini grad u Grčkoj. Ovo je glavno mjesto grčke regije Makedonije i smatra se drugim grčkim glavnim gradom zbog svoje velike historijske i strateške važnosti. Grad se rasprostire na 17 km, duž Solunskog zaliva i sastoji se od 13 općina.

U grčkom jeziku, grad je još poznat pod nazivom Σαλονίκη (Saloniki), u turskom kao Selânik, u slavenskim jezicima kao Solun (Солун), na arumunjskom kao Săruna i na ladinu kao Selanik.

U Grčkoj je grad drugo po veličini privredno, industrijsko, trgovačko i kulturno središte, kao i važno prometno mjesto u jugoistočnoj Evropi. Trgovačka luka grada je vrlo važna za Grčku i za druge zemlje na jugoistoku Evrope. Grad je poznat po mnogobrojnim spomenicima i zgradama iz bizantskog i osmanlijskog perioda.

 Historija 
 Helenističko doba 

Grad je oko 315. godine p. n. e. osnovao Kasander, kralj Makedonije (Μακεδών) na ili blizu mjesta starog grada Terme i na 26 drugih okolnih sela. Nazvao je grad po svojoj ženi Tesaloniki, sestri Aleksandra Velikog, njoj je ime dao njen otac Filip II Makedonski, koji je na dan njenog rođenja ostvario pobjedu (grčki, latinično: nike) protiv Tesalijaca.

Solun se počeo naglo razvijati, i u 2. vijeku p. n. e. je dobio zidove. Grad je bio autonomni dio Kraljevine Makedonije, sa vlastitim parlamentom u kojem je kralj imao svog predstavnika.

 Rimsko doba 

Poslije pada Kraljevine Makedonije, 168. p. n. e., Solun je postao grad u Rimskoj Republici. Postao je važno trgovačko središte na Via Egnatiji, rimskoj cesti koja je spajala Bizantion (latinski: Byzantium, kasnije Konstantinopol) sa Dyrrachiumom (danas Drač, albanski: Durrës) u Albaniji. Ta cesta je omogućavala trgovinu između Evrope i Azije. Grad je postao glavno mjesto jednog od četiri rimska okruga u Makedoniji. Zadržao je svoje povlastice, ali je njime vladao pretor (latinski: praetor) i imao je rimski vojni garnizon. U jednom kratkom periodu u 1. vijeku p. n. e., sve grčke provincije su bile pod Solunom. Zbog velike trgovačke važnosti, Rimljani su gradu izgradili prostranu luku (Σκαπτός Λιμήν), koja je opsluživala grad sve do 18. vijeka.

mini|200p|Galerijev slavoluk u Solunu

Solunska akropola koja se nalazi na sjevernim brdima je izgrađena 55 godine p. n. e., nakon napada Tračana.

U gradu je tokom 1. vijeka osnovana jevrejska kolonija, a i bio je jedan od ranih centara kršćanstva. Na svom drugom misionarskom putovanju Pavao iz Tarza je propovijedao u gradskoj sinagogi i postavio temelje nove crkve. Pobunjeni Jevreji su ga izbacili iz grada i on je pobjegao u Veroiju. Pavlova poslanica Solunjanima je poslana kršćanskoj zajednici u Solunu.

Zaštitnika, Svetog Dimitrija, grad je dobio 306. godine. Njemu se pripisuje veliki broj čuda koja su spasila grad. On je bio rimski prokonzul (latinski: Proconsul) Grčke, za vrijeme protivkršćanskog cara Maksimijana i bio je mučen u rimskom zatvoru, na čijem mjestu je danas crkva Svetog Dimetrija. Crkvu je sagradio rimski podprefekt Ilirika, 463. godine.

 Bizantsko doba 
mini|desno|200p|Rotunda - najstarija zgrada u središtu grada

Nako podjele Rimskog carstva na istočni i zapadni dio kojima se vladalo iz Konstantinopola i Rima, Solun je potpao pod Istočno Rimsko Carstvo (Bizant). Solun je bio drugi po važnosti grad poslije Konstantinopola. 390. godine, grad je postao mjesto revolta protiv cara Teodozija Prvog i njegovih gotskih plaćenika. Rimski general i nekoliko drugih visokih funkcionera su ubijeni u pobuni, što je rezultiralo masakrom od 7.000 do 15.000 stanovnika na gradskom hipodromu.

Nakon ovoga slijedi zlatno doba grada, sve do pada Rimskog carstva i najezda barbara. 620. godine veliki potres je pogodio grad u kojem je srušen veliki broj zgrada, uključujući i rimski forum.

U 7. vijeku, Slaveni su napali grad, ali ga nisu uspjeli osvojiti. Bizantska braća Ćirilo i Metodije, koji su rođeni u Solunu su poslani od strane bizantskog cara Mihajla Trećeg u misionarsku misiju u sjeverne regije zemlje. Tamo su uzeli južnoslavenski govor za osnovu starocrkvenoslavenskog jezika.

U 9. vijeku, Bizantinci su odlučili preseliti tržnicu za bugarska dobra iz Carigrada u Solun. Bugarski car Simeon I je napao Tračku, pobijedio bizantsku vojsku i prisilio Carstvo da vrati tržnicu u Carigrad. 904. godine Saraceni sa Krete su napali grad i nakon deset dana pljačkanja, otišli sa bogatim plijenom i 22.000 robova, većinom mlađeg stanovništva.

Usprkos ovom, grad se brzo oporavio i zajedno sa Bizantom doživio procvat u 10, 11. i 12. vijeku. Broj stanovnika grada se naglo povećavao, zajedno sa velikom jevrejskom zajednicom. Svakog oktobra, izvan gradskih zidina se održavao sajam sv. Dimitrija, koji je trajao šest dana. U to vrijeme ovo je bio jedan od najvećih sajmova u tom dijelu svijeta.

Ekonomski razvoj grada je nastavljen i u 12. vijeku za vrijeme dinastije Komneni, koja je proširila bizantsku vladu na sjever u Srbiju i Mađarsku. U gradu se tad nalazila kovnica novca, što je u to vrijeme bio veliki znak bogatstva.

Poslije smrti cara Manuela I, 1180. godine, Bizantsko carstvo je započelo svoj pad. 1185. godine normanski vladari Sicilije su napali i okupirali grad, što je rezultiralo njegovim popriličnim uništenjem. Njihova vladavina je trajala manje od godinu dana, jer ih je Bizant pobijedio u dvije bitke i prisilio na evakuaciju.

Solun je nestao sa karte Bizanta 1204. godine, kada su Carigrad osvojili križari u Četvrtom križarskom ratu. Solun i okolna teritorija su postali dio Solunskog Kraljevstva u Latinskom carstvu. Grad je vraćen u Bizantsko carstvo 1246. godine.

Iako je ovo vrijeme raznih invazija, Solun je imao veliki broj stanovnika i razvijenu trgovinu. Ovo je rezultiralo intelektualnim i umjetničkim procvatom, čiji tragovi se i danas mogu naći u mnogim crkvama i njihovim freskama.

U 14. vijeku grad je zahvatio zelotski pokret, koji je započeo kao religijski sukob između konzervativnog biskupa Gregoriosa Palamasa (Γρηγόριος Παλαμάς) i redovnika Barlaama. Brzo se ovo pretvorilo u politički sukob u kojem su zeloti nakratko osvojili vlast nad gradom.

 Osmanlijsko doba 
mini|200p|desno|Bijeli Toranj, osmanlijska utvrda
Bizantsko carstvo, koje nije uspijevalo zaštititi grad od najezda Osmanlija, je prodala Solun Mletačkoj Republici, koja je kontrolirala grad do osmanlijskog napada 29. marta 1430. godine, pod vodstvom Murata Drugog, koji je nakon trodnevne opsade zauzeo grad.

Tokom osmanlijske vlasti, grad je postao multikulturalan, a stanovništvo su činili Jevreji (najveća zajednica), Turci, Slaveni, Albanci i Grci koji su činili četvrtinu stanovništva. Od oko 130.000 stanovnika koji su živjeli u gradu početkom vijeka, 60.000 su bili Sefardski Jevreji, čiji su preci prognani iz Španije i Portugala poslije 1492.

Grad je ostao u rukama Osmanlija idućih pet vijekova i postao je jedan od najvažnijih gradova u Carstvu i jedno od najvažnijih trgovačkih središta Balkana. Željeznička pruga je stigla u grad 1888. godine, a u periodu od 1896. do 1904. je izgrađena nova luka. Osnivač moderne Turske, Kemal Atatürk je rođen u gradu 1881. godine, a ovdje se i nalazilo sjedište pokreta Mladih Turaka, početkom 20. vijeka. Solun je prvo bio središte sandžaka u vilajetu Rumeli između 1393. i 1402. i opet, između 1430. i 1864. godine, nakon čega je postao pokrajina. Solunska pokrajina se sastojala od sandžaka Selânik (Solun), Drama i Serres (Siroz ili Serez).

Građevine iz osmanlijskog perioda se mogu najviše naći u dijelu grada 'Ano Poli' (Gornji grad), u kojem se nalaze jedine tradicionalne drvene kuće i fontane koje su preživjele veliki požar. U središtu grada je opstalo i nekoliko džamija, kao "Hamza-Bej džamija", Alatza Imaret džamija", "Bezesteni" i "Jahudi Hamam". Skoro svi od više od 40 minareta su izgorjeli u požaru ili su maknuti poslije 1912. Samo je jedan preživio u Rotundi. Također je preživjelo i nekoliko turskih kupališta.
mini|centar|600p|Solunski 'Ano Poli' (Stari grad)

 Moderno doba 
mini|desno|Marš grčkih vojnika u Solunu, 1916. godine
Solun je bio meta Prvog balkanskog rata, 1912. godine, tokom kojeg je Grčka ujedinjena, 26. oktobra 1912. godine, što je u Grčkoj praznik. Kralj Đuro Prvi je ubijen u atentatu tokom svog posjeta Solunu, 18. marta 1913.

1915. godine, tokom Prvog svjetskog rata, savezničke snage su se iskrcale u Solunu i koristili grad kao bazu za ofanzivu protiv pronjemačke Bugarske. Prosavezničku privremenu vladu je odavde vodio Elefterios Venizelos, suprotno volji neutralnog kralja Grčke.

Veći dio grada je uništen u požaru 18. augusta 1917. godine, kojeg su slučajno uzrokovali francuski vojnici. Požar je u beskućnike pretvorio 72.000 ljudi, od ukupno 271.157 ljudi koji su živjeli tad u gradu. Obnova središta grada je bila zabranjena, sve dok se nije donio moderni razvojni plan grada. Taj plan je napravio francuski arhitekt Ernest Hebrard. Njegov plan je uklonio istočnjački izgled grada i pretvorio ga u moderni evropski grad.

Jedna od glavnih posljedica požara je bilo i uništenje polovine domova Jevreja, što je dovelo do njihovog masovnog iseljenja. Veliki broj njih se preselio u Palestinu, a manji u Francusku i SAD. Njih su zamijenili grčke izbjeglice, koje su bježale iz Smirne u Turskoj, 1922. pred Grčko-turskim ratom. Kao rezultat ove humanitarne krize, gradsko stanovništvo se naglo povećalo.

Solun je zauzela Nacistička Njemačka, 9. aprila 1941. godine i držala ga pod okupacijom sve do 30. oktobra 1944. Grad je teško oštećen u Savezničkom bombardiranju, a jevrejsko stanovništvo su gotovo u potpunosti istrijebili nacisti. Jedva je hiljadu Jevreja preživjelo. Poslije rata je Solun brzo obnovljen i broj stanovništva se naglo povećao. Grad se najviše razvijao od 1950-ih do 1980-tih, ali bez urbanističkog plana, što je dovelo do velikih prometnih gužvi, koje su ostale do danas.

20. juna 1978. godine, grad je pogodio jak potres jačine 6,5 stepeni. Ovaj potres je prouzrokovao štetu na mnogim zgradama i historijskim spomenicima, kao i smrt 40 ljudi. Grad se opet brzo oporavio i nakon ove prirodne katastrofe.

Raniji kršćanski i bizantski spomenici u Solunu su stavljeni na UNESCO-ov popis Svjetske baštine, 1988. godine. Solun je postao Evropski grad kulture za 1997. godinu.

Solun je vrlo važan univerzitetski centar jugoistočne Evrope i u njemu živi veliki broj studenata iz cijele zemlje. U gradu se nalazi Aristotelov Univerzitet, najveći u Grčkoj, i Makedonski Univerzitet.

 Ekonomija 
Solunska ekonomija najviše ovisi o luci, kao i o industrijskom i trgovačkom sektoru. Industrijski se u gradu proizvodi: rafinirano ulje, hemikalije, tekstil, mašine, brašno, cement, farmaceutika i alkohol. Veliki broj obližnjih država koriste ovaj grad kao luku. Većina ljudi u gradu je zaposlena u manjim poduzećima. Službeno je 2002. godine stopa nezaposlenosti bila 10%, ali pravi brojevi su vjerovatno mnogo niži.

 Stanovništvo 
 Statistički podaci 
Stanovništvo u Solunskoj općini-

 Godina  Stanovništvo  Promjena   1981  406,413  -  1991  383,967  -22,446/-5.52%  2001  363,987  -19,980/-5.20% 
Iako se stanovništvo općine Solun konstantno smanjuje, aglomerizacijsko područje grada raste, budući da se stanovništvo preseljava u predgrađa.

 Solunski Jevreji 
200p|mini|desno|Dućani u četvrti Ladadika, koja je prije bila jevrejska četvrt
Solunska jevrejska zajednica je bila većinom sefardijskog porijekla, iako je postojala i manja grupa starih Romaniota. Tokom osmanlijske vladavine Jevreji u Solunu su činili više od polovine stanovništva i postojala je jaka jevrejska vladavina u trgovini, sve dok Grčka nije preuzela grad u 1912. godini. Kao rezultat jevrejskog uticaja na grad, veliki broj nejevrejskog stanovništva je govorila ladino, a grad se praktički gasio u subotu, na jevrejski sabat.

Najveće opadanje broja Jevreja počinje nakon velikog požara 1917. Grčka vlada je u svojim naporima heleniziranja grada, namjerno onemogućavala povratak Jevreja svojim domovima, iako je kompenzirala njihove gubitke. Veliki broj Jevreja se tad preselio u Tursku, SAD, Evropu i Aleksandriju u Egiptu. 1922. godine zakon koji je zabranio trgovinu nedjeljom je dodatno uzdrmao jevrejske trgovce.

Solunski Jevreji su i dalje bili važan dio grada, sve do nacističke okupacije tokom Drugog svjetskog rata. Nacisti su ubili 96% solunskih Jevreja u holokaustu, čime su uništili jevrejsku zajednicu grada.

Danas u gradu živi oko 1.000 Jevreja, iako postoje značajne zajednice solunskih Jevreja u SAD-u i Izraelu.

Jevreji u Solunu

 Godina Ukupno stanovništva Jevrejsko stanovništvo postotak Jevreja184270.00036.00051%187090.00050.00056%1882/8485.00048.00056%1902126.00062.00049%1913157.88961.43939%194353.0002000363.9871.0000%

 Kultura 
mini|200p|desno|Dio Hipodroma
mini|200p|desno|Aja Sofija
 Muzeji 
 Jevrejski muzej u Solunu (Museo Djudio de Salonik)
 Makedonski muzej savremene umjetnosti
 Državni muzej savremene umjetnosti
 Makedonsko-trački folklorni i etnološki muzej
 Muzej Bizantske kulture
 Solunski arheološki muzej
 Solunski kinematografski muzej
 Solunski muzej makedonske borbe
 Solunski sportski muzej 
 Vodeni muzej
 Bijeli toranj, muzej i spomenik
 Tehnički muzej  
 Muzej fotografije 
 Zaklada za umjetnost Teloglion

 Arheološka nalazišta 
 Kripta crkve sv. Dimitrija
 Agia Paraskevi, Solun, staro groblje
 Stara Agora u Solunu
 Manastir Latomos u Solunu
 Rimska palača i Hipodrom

 Spomenici 
 Galerijev slavoluk i grobnica
 Gradske zidine
 Trigonijski toranj
 Stara Agora
 Rotunda
 Rimska palača i Hipodrom
 Crkva Aje Sofije

 Manifestacije 
 Solunski međunarodni trgovački sajam
 Solunski međunarodni filmski festival 
 Solunski festival dokumentarnog filma
 Solunski međunarodni festival fotografije
 Dimitria
 Video Dance Festival
 DMC DJ Championship

 Mediji 
 Novine 
 Makedonia-Thessaloniki 
 Agelioforos

 Televizija 
 ERT3   - odjeljak Elliniki Radiophoniki Tileorasi (ERT)
 TV Macedonia  
 TV100
 Apollon TV
 Best TV (lokalna) 
 TV Balkania
 Europe One 
 Omega TV
 Orion TV
 Panorama TV
 Gnomi TV
 TV Thessaloniki
 Vergina TV
 4E, Crkvena TV stanica Radio 
 Panorama FM - 98.4 FM
 Star FM - 97.1 FM
 Laikos FM - 87.6 FM 
 Mylos FM - 88.5 FM
 Thessaloniki Radio Deejay - 89.0 FM
 Zoo Radio - 90.8 FM
 Ellinikos FM - 92.8 FM 
 Heart FM - 93.1 FM 
 Radio Thessaloniki - 94.5 FM
 Eroticos FM - 94.8 FM
 Cosmoradio - 95.1 FM
 Athlitiko Metropolis - 95.5 FM
 ERT 3 95.8 FM - public - 95.8 FM 
 ERT 3 102 FM - public - 102.0 FM 
 Extra Sport - 103.0 FM 
 Banana FM - 104.0 FM
 Rock Radio 104.7 - 104.7 FM
 1055 Rock - 105.5 FM 
 City International -106.1 FM 
 Safari FM - 107.1 FM
 Republic Radio - 100.3 FM

 Sportski klubovi 

mini|desno|200p| Navijači PAOK-a na utakmici
mini|desno|200p|Alexandreio Melathron (Palais des Sports) Košarkaška dvorana (kapacitet: 5.500). Dom historijske košarkaške ekipe  Aris

 Iraklis FC   Igra u prvoj ligi. (2005-2006: 4. mjesto)
 PAOK FC   Igra u prvoj ligi. (2004-2005: 5. mjesto)
 Aris FC  Igra u prvoj ligi. (2004-2005: 14. mjesto)
 Apollon Kalamarias  Igra u prvoj ligi (2004-2005: 12. mjesto)
 Agrotikos Asteras - treća liga
 Epanomi (bivši ILTEX Lykoi, danas su to spojeni klubovi) - treća liga
 Pavlos Melas FC - treća liga

 Bolnice i klinički centri 
 Međubalkanski medicinski centar 
 AHEPA univerzitetska bolnica 
 Bolnica Papageorgiou
 Bolnica Papanicolaou
 Solunska Hipokratova bolnica
 bolnica Georgia Gennimatasa
 Bolnica sv. Dimitrija
 Klinika sv. Luke
 Kyanous Stavros (Crveni Križ)

 Prijevoz 
Prvi autoput je kroz Solun prošao u 1970-ima. Solun je dostupan sa autoputem GR-1/E75 iz Atine, GR-4, GR-2, (Via Egnatia) /E90 i GR-12/E85 iz Serresa i Sofije. Autoput GR-1 je u 1970-ima dosegnuo Solun i to je bio kraj njegove gradnje. U 1980-ima započela je gradnja solunske obilaznice, koja je otvorena 1988. Nedavno je postojeća infrastruktura na autoputevima dograđena. Gradnja 9,6 km duge mreže metroa je počela u junu 2006, a završetak gradnje planiran je 2018. godine. Ovo će bitno smanjiti velike gužve u središtu grada. Javni prijevoz u gradu se trenutno odvija samo autobusima.

Grad je veliki željeznički čvor na Balkanu, sa direktnim vezama za Sofiju, Skoplje, Beograd, Moskvu, Beč, Budimpeštu, Istanbul i Zagreb, kao i za Atinu i druga odredišta u Grčkoj.

Aviosaobraćaj se odvija preko Makedonskog međunarodnog aerodroma. Budući da su piste na aerodromu dosta kratke, aerodrom ne može primati prevelike avione, u budućnosti se planira njegovo proširenje.

 Klima 
Solun se nalazi u području izmijenjene sredozemne klime, zahvaljujući otvorenosti grada i okoline utjecajima iz unutrašnjosti Balkana. Zbog toga su zime sa negativnim temperaturama i manjim količinama snijega normalna pojava, što je bitno drugačije od južne Grčke i Atine. Mraz je također česta pojava zimi. Ljeta su topla, ali ne žarka sa rijetkim padavinama u vidu jakih pljuskova. Godišnja količina oborina je 451 mm.

 Mjesec Jan Feb Mart April Maj Juni Juli Aug Sept Okt Nov Dec Maks. [°C] 9 10 13 18 23 28 31 30 26 21 14 10 Min. [°C] 1 2 5 7 12 16 18 18 15 11 6 2 Padavine (mm) 40 38 43 35 43 30 22 20 27 45 58 50 Najveće temp. [°C] 20  22 25 31  36 39 42  39 36 32  27 26

 Galerija slika 

 Poznate ličnosti 
 Sveti Ćiril i Sveti Metod, apostoli Slavenima.
 Manolis Anagnostakis, doktor i ljevičarski pisac
 Pavle Savić, srpski fizičar
 Stavros Koujioumtzis (1932-2005), grčki kompozitor
 Dionisis Savvopoulos (rođen 1944.), grčki pjevač i kompozitor
 Arif Hikmet (umro 1978.), turski arhitekt
 Stratos Dionisiou (umro 1990.), pjevač
 Zoe Laskari (rođena 1938.), grčka glumica
 Marinella (rođena  1935.), grčka pjevačica
 Kostas Voutsas ( rođen 1930.), grčki glumac
 Calliope Tatti (1897 - 1978)
 Mustafa Kemal Atatürk (1881 - 1938), političar, osnivač moderne Turske
 Nazım Hikmet, (1902 - 1963), turski pjesnik
 Cahit Arf (1910 - 1997), turski matematičar
 Salih Omurtak (1889 - 1954) turski general
 Peja Stojaković, srpsko-grčki NBA košarkaš

 Gradovi partneri 
(u hronološkom redu)
  Hartford, Connecticut, SAD, od 5. maja 1962.
  Plovdiv, Bugarska, od 27. februara 1984.
  Melbourne, Victoria, Australija, od 19. marta 1984.
  Limassol, Kipar, od 30. juna 1984.
  Leipzig, Saska, Njemačka, od 10. oktobra 1984.
  Bologna, Emilia-Romagna, Italija, od 20. oktobra 1984.
  Bratislava, Slovačka, od 23. aprila 1986.
  Köln, Sjeverna Rajna-Vestfalija, Njemačka, od 3. maja 1988.
  Constanţa, Rumunija, od 5. jula 1988.
  San Francisco, Kalifornija, SAD, od 6. augusta 1990.
   Nica, Provansa-Alpe-Azurna obala, Francuska, od 20. marta 1992.
  Aleksandrija, Egipat, od 12. jula 1993.
  Tel Aviv, Izrael, od 24. novembra 1994.

 Reference 

 Vanjski linkovi 

 Thessaloníki Photos
 Službena stranica
 Vodič kroz grad
 Solunski filmski festival
 Mapquest - Solun
 Vodič
 www.saloniki.org Solun
 Vodič za posjetioce
 Galerija fotografija
 Stare razglednice
 Solun današnjice
 Karta grada
 Aristotelov Univerzitet u Solunu
 Tramvaj u Solunu
 Makedonski Univerzitet

Kategorija:Gradovi u Grčkoj
*