Rožaje

Rožaje (ćir. Рожаје, ) su grad i naseljeno mjesto, te sjedište općine u Crnoj Gori.

 Etimologija 

Trgovište je ime dobilo ili po starom trgu u Rožajama ili tako što je šire područje naslijedilo naziv starog Trgovišta nakon izdvajanja Novog Pazara u poseban kadiluk. Naziv Rožaje nastao je ili od karakterističnih krečnjačkih klikova u obliku rogova iznad kojih se nalazilo staro utvrđenje ili po Ružinoj crkvi čiji se ostaci vide u Suhom Polju.

 Geografija 

Rožaje se nalaze u gornjem toku rijeke Ibar, na raskrsnici puteva od Berana ka Peći, Novom Pazaru i Kosovskoj Mitrovici. Naselje se prostire u ledničkom basenu s obje strane Ibra, na mjestu gdje se sa prijevoja Kula na Žljebu, kojom se prelazi iz gornjeg Ibra u Metohiju i Turjak, preko kojeg vodi put iz Limske u Ibarsku dolinu, silazi u dolinu Ibra. Geografski gledano, Rožaje pripadaju području Sandžaka.

Graniči se sa općinama Berane i Petnjica u Crnoj Gori, Tutin u Srbiji te Istok i Peć na Kosovu. Najniža nadmorska visina iznosi 700 m, a najveća 2.403 m.

Rožajama pripadaju i naselja Šusteri i Bandžovo Brdo. Šusteri se prostiru između Grahovače, Lovničke rijeke i Ibra, a Bandžovo Brdo između Ibra i Crnje.

 Klima 

Klima u Rožajama je kontinentalna sa odlikama planinske. Količina godišnjih padavina, od 800 do 1.300 mm, nije velika s obzirom na nadmorsku visinu i blizinu Jadranskog mora. Planine Hajla i Cmiljevica sprečavaju prodor vlažnih vjetrova u dolinu Ibra. Najviše godišnjih padavina je tokom oktobra, kada počinje padati i snijeg koji predstavlja trećinu svih padavina. U planinskim predjelima dostiže debljinu od 2 do 3 m. Krajem marta preovlađuju vjetrovi koji izazivaju naglo topljenje snijega.

 Historija 
Tokom srednjeg vijeka rožajski kraj nalazio se na području srpske države. U osmanlijske ruke pao je 1455. Pod imenom Rožaje grad se prvi put spominje 1585.

U doba osmanlijske vladavine, na području Rožaja osnovana je Trgoviška nahija, koja je u narodu nazivana Rožajskom. Na početku je pripadala Vučitrnskom, a od 1527. Prizrenskom sandžaku. Nakon poraza Osmanlija u Prvom balkanskom ratu podijeljena je na dvije oblasti. Jugozapadni dio pripao je Crnoj Gori, a sjeveroistočni Srbiji dobivši ime Štavica (Tutin). U ranijim periodima obuhvatala je i gornji Bihor, Pešter i dio novopazarske okolice. Geografski i etnički gledano, Rožaje i Tutin predstavljaju jednu cjelinu.

Rožaje se pod imenom Trgovište javljaju u putopisima osmanlijskih historičara od početka 17. vijeka. Hadži-Kalfa Trgovište smješta između Novog Pazara, Bihora i Podmila (vjerovatno Budimlja), navodeći da u njemu žive samo Srbi.

Duče-paša obnovio je 1638. utvrđenje koje su porušili ustanici i na obližnjem brdu Izlit sagradio stražaru kako bi kontrolisao puteve i prolaze od napada Klimenti. Pogubio je kneza Hotaša, a ženu i djecu prodao kao roblje. Stara tvrđava bila je smještena između Ibra i Lovničke rijeke. Imala je kulu i više manjih zgrada opasanih velikim zidom. U njoj su poslije 1912. sagrađene škola i crkva, a porušene tokom Drugog svjetskog rata.

Tokom Velikog bečkog rata, srpski ustanici su 1689. prodrli do Bijelog Polja. Dok je austrijska vojska boravila u Peći i Prištini, Osmanlije su 1690. povratile Rožaje. Početkom 18. vijeka počinje proces iseljavanja srpskog i naseljavanja predaka današnjeg stanovništva, prije svega Klimenti i Kuča. Klimente su odmah prihvatile islam, dok je kod Kuča taj proces tekao sporije. Obično su islam prihvatali sinovi doseljenika. Preostali i dio naseljenog stanovništva učestvovao je u ustanku patrijarha Šakabente 1737. Tokom 18. vijeka Rožaje je razoreno više puta te je ostalo malo naselje.

Krajem 18. vijeka, rožajski muslimani podijelili su se u dva tabora. Kuči su podržavali pećke Mahmudbegoviće, predstavnike osmanlijske vlasti, a Klimente odmetnutog skadarskog vezira. U tom sukobu vlast u rožajskom kraju preuzeli su Ganići, predstavnici Kuča. Tokom Prvog srpskog ustanka Rožajci su slali vojsku protiv ustanika kod Suvog Dola gdje je poginuo vojskovođa Ganić. U periodu od 1825. do 1831. vlast je u Rožajama preko suvodolskog kadije Hasana Hota pokušao preuzeti skadarski vezir. Hot je mnoge Rožajce poslao u Skadar gdje su pogubljeni. Ganići su 1831. uspjeli preoteti Suvi Do od Hota.

Za vrijeme pokreta za autonomiju Bosne, Rožajci su se kolebali između podrške pokretu i pećkim pašama, sultanovim pristalicama. Kada su Osmanlije počele suzbijati pokret, Rožajci su otkazali poslušnost. Ganići su se nakon zajedničkog napada Bosanaca i Pazaraca povukli u Rožajsku pećinu i branili sve do dolaska pomoći Arslan-paše Pećkog. 1837. u gradu je bilo oko 60 kuća, džamija, hanovi i tvrđava u ruševinama.

Rožaje su 1847. iz Skadarskog premještene u Bosanski pašaluk. Bosanski veziri predvodili su sredinom 19. vijeka ekspedicije jer Rožajci nisu htjeli plaćati dažbine. Mnogi rožajski prvaci odvedeni su u Travnik kao taoci. Odmetništva u rožajskom kraju nisu prestala sve do 1912. Nije poštovana centralna vlast, a kajmakam je bio marioneta plemenskih vođa. Rožajci su nerado išli u vojsku, sem u slučaju rata protiv Srbije i Crne Gore kada su učestvovali kao samostalne plemenske jedinice. Mlađi dio grada u ovom se periodu počeo razvijati oko Ganića kule. Grad je imao četiri mahale: Kučansku, dvije klimentske (Zejnelagića i Kurtagića) i Cigansku. Prema statistici iz 1865, u kojoj su uračunati samo muškarci, u Trgoviškoj kazi živjelo je 7.188 muslimana i 3.972 pravoslavca.

Pred Balkanske ratove u čaršiji je bilo 40 trgovačkih i zanatskih radnji. Od tada su Rožaje počele naglo opadati, prije svega zbog siromašenja aga, tadašnje državne politike i opadanja stočarstva. Ponovni razvoj počeo je poslije Drugog svjetskog rata, prije svega zbog razvitka šumske industrije. Od Balkanskih ratova do 1970-ih oko 4.500 Rožajaca iselilo se u Tursku, a veliki broj i u Sarajevo.

 Stanovništvo 

Na popisu stanovništva 2011. godine općina Rožaje imala je 22.964 stanovnika, od čega u samim Rožajama 9.422.

 Općina Rožaje 

 Broj stanovnika po popisimaKnjiga 9,  Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2003, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2005, COBISS-ID 8.764.176 1948  1953  1961  1971  1981  1991  2003  2011 11.047  12.668  14.700  16.018  20.227  22.976  22.693  22.964

Napomena: Nastala iz stare općine Rožaje koja nije mijenjala granice.

Rožaje (naseljeno mjesto)

 Broj stanovnika po popisima 1948  1953  1961  1971  1981  1991  2003  2011 1.464  1.813  2.765  5.327  7.336  9.033  9.121  9.422

Popis 2011.

 Narodnost 2011Zvanični rezultati popisa na web stranici Zavoda za statistiku Crne Gore Bošnjaci8.136 (86,35%)Muslimani537 (5,69%)Crnogorci215 (2,28%)Albanci187 (1,98%)Srbi175 (1,85%)Egipćani55 (0,58%)Goranci15 (0,15%)Bošnjaci–Muslimani11 (0,11%)Bosanci6 (0,06%)Crnogorci–MuslimaniZHrvatiZItalijaniZMakedonciZMuslimani–BošnjaciZMuslimani–CrnogorciZRusiZSlovenciZSrbi–CrnogorciZTurciZOstalo20 (0,21%)Ne želi da se izjasni47 (0,49%)ukupno9.422

 Jezik 2011 Bosanski6.757 (71,71%)Crnogorski1.809 (19,19%)Srpski265 (2,81%)Bošnjački259 (2,74%)Albanski158 (1,67%)Makedonski8 (0,08%)Srpskohrvatski8 (0,08%)HrvatskiZMaternjiZRuskiZOstali64 (0,67%)Regionalni jeziciZNe želi da se izjasni87 (0,92%)ukupno9.422

 Vjera 2011 Islamska9.064 (96,20%)Pravoslavna289 (3,06%)Adventist14 (0,14%)KatoličkaZKršćaniZOstale vjeroispovijesti10 (0,10%)AteistaZNe želi da se izjasni38 (0,40%)ukupno9.422

Napomena: Oznaka Z predstavlja zaštićen podatak.

Raniji popisi

 Rožaje 1991  2003Knjiga 1, Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2004, ISBN 86-84433-00-9    

 Vjera 1991Islamska8.160 (90,33%)Pravoslavna578 (6,39%)Katolička12 (0,13%)Judaistička10 (0,11%)Ostale vjeroispovijesti25 (0,27%)Vjernik je ali ne pripada nijednoj vjeroispovijesti1 (0,01%)Nije vjernik33 (0,36%)Nepoznato214 (2,36%)ukupno9.033

 Jezik 2003Bosanski5.053 (55,40%)Crnogorski1.895 (20,78%)Bošnjački1.039 (11,39%)Srpski877 (9,62%)Albanski158 (1,73%)Romski16 (0,18%)Hrvatski2 (0,02%)Mađarski1 (0,01%)Makedonski1 (0,01%)Njemački1 (0,01%)Slovenski1 (0,01%)Ostali12 (0,13%)Neizjašnjeni / nepoznato65 (0,71%)ukupno9.121

 Vjera 2003Islamska8.631 (94,63%)Pravoslavna411 (4,51%)Katolička5 (0,05%)Ateista1 (0,01%)Ostale vjeroispovijesti31 (0,34%)Neizjašnjeni15 (0,16%)Nepoznato25 (0,30%)ukupno9.121

 Kultura 
Od kulturnih institucija postoje Zavičajni muzej "Ganića kula" i Centar za kulturu, a od udruženja Udruženje umjetnika "Kula" te folklorni ansambli KUD "Vrelo Ibra" i KUD "Centar za kulturu".

Centar za kulturu organizuje manifestacije: Međunarodni festival dječije pjesme "Zlatna pahulja", Rožajsko kulturno ljeto, Dani dijaspore, Septembarski dani kulture, Književni susreti "Miroslav Đurović" i Likovni salon Likovnog kluba "Kula". Osim toga, jednom godišnje izlazi i časopis Rožajski zbornik.

 Obrazovanje 
Na teritoriji općine Rožaje nastava se odvija u dvije srednje i 10 osnovnih škola sa 12 područnih odjeljenja. Postoje i dvije predškolske ustanove.

 Poznate ličnosti 

 Galerija 

 Literatura 
 Lutovac, Milisav (1960). Rožaje i Štavica: antropogeografska ispitivanja. Beograd: Srpski etnografski zbornik.

Također pogledajte

 Sandžak
 Spisak općina u Crnoj Gori

 Reference 

 Vanjski linkovi 

Kategorija:Gradovi u Crnoj Gori
*