Štitasta žlijezda

Štitna ili tireoidna žlijezda je žlijezda sa endokrinim lučenjem, koja se nalazi u vratnom predjelu i sekretuje hormone tiroksin i trijodtironin, koji regulišu metabolizam svih ostalih tkiva. C ćelije štitne žlijezde sekretuju hormon kalcitonin, čija je uloga u regulaciji koncentracije kalcija u krvi i ima antagonističko dejstvo parathormonu, koga luče paraštitne žlijezde.

 Položaj i građa 
Štitna žlijezda je u obliku štita ili leptira i nalazi se u vratnom dijelu neposredno ispod grkljana, a ispred i sa strana dušnika. Pričvršćena je za tireoidnu hrskavicu grkljana i pokreće se prilikom gutanja. Sastoji se od dva režnja, lijevog i desnog, koji su povezani suženjem (lat: isthmus). Ponekad postoji i treći, piramidalni režanj (lat: lobus pyramidalis) u srednjem dijelu žlijezde. U svakom režnju nalazi se veliki broj folikula, koji su funkcionalne jedinice.

Folikuli su obloženi bazalnom membranom na kojoj se nalazi jedan red kockastih epitelnih ćelija, koje sekretuju u unutrašnjost folikula supstancu koloid. Koloid sadrži glikoprotein velike molekularne mase, tireoglobulin. Razlaganjem ove molekule nastaju hormoni štitne žlijezde. Između kockastih, epitelnih ćelija nalaze se i C-ćelije (parafolikularne ćelije), koje sekretuju kalcitonin.

Štitna žlijezda je jedna od većih žlijezda sa unutrašnjim lučenjem i njena težina je oko 10-20 g. Neposredno iza štitne žlijezde sa obje strane prolazi povratni grkljanski živac (lat: n. laringeus recurrens), bočno leži također sa obje strane zajednička karotidna arterija (lat: a. carotis comunis), unutrašnja jugularna vena (lat: vena jugulsris interna) i živac vagus (lat: n. vagus). Ispred je mišićni sloj prednje strane vrata.

 Krvni sudovi 

Svaki režanj štitne žlijezde snabdijevaju 2 para arterija: gornja (lat: a. thyroidea superior) i donja štitna arterija (lat: a. thyroidea inferior). Gornja štitna arterija potiče iz vanjske karotidne arterije (lat: a. carotis externa), dok donja štitna arterija potiče iz potključne arterije (lat: a. cubclavia dextra et sinistra). Vene štitne žlijezde se ulivaju u gornju šuplju venu (lat: vena cava superior).

U odnosu na svoju masu štitna žlijezda spada u najbolje prokrvljene organe u tijelu (oko 1% minutnog volumena srca ili 160 mL/min/100g tkiva).

 Embrionalni razvoj 

Tkivo štitne žlijezde se za vrijeme embronalnog razvoja spušta od korjena jezika do svoje krajnje lokacije ispred dušnika, štitasto-jezičkim kanalim (lat: canalis tyreoglossus). Nekada mogu postojati ostaci tkiva štitne žlijezde u oblasti korjena jezika ili u kanalu niz koji se štitna žlijezda spušta.
 Hormoni štitne žlijezde 

Štitna žlijezda stvara i sekretuje u krv hormone: tiroksin, tironin i kalcitonin.

 Tironin (T3) je aktivna forma hormona (oko 5 puta je aktivniji od tiroksina). Tironin nastaje iz aminokiseline tirozin i sadrži 3 atoma joda. Poluživot ovog hormona je kratak, oko 1 dan. Štitna žlijezda ga proizvodi u manjoj mjeri, a uglavnom nastaje u periferiji iz tiroksina, koji pod uticajm enzima dejodaza gubi 1 atom joda, tako da nastaje tironin. Gotovo sav tironin vezan je za proteine: prealbumin, albumin i tiroksin-vezujući globulin u krvi, svega 0,4% ovog hormona je slobodno i samo taj oblik je aktivni hormon.
 Tiroksin (T4), također nastaje iz aminikiseline tirozin, ali posjeduje 4 atoma joda. Štitna žlijezda u najvećoj mjeri sekretuje ovaj hormon. Vrijeme poluživota je oko 6 dana, i nalazi se u krvi još više vezan za proteine: prealbumin, albumin, tiroksin-vezujući globulin, nego tironin, slobodno je svega 0,04%. Iz njega dejodacijom nastaje aktivni oblik tironin.

Za stvaranje ova dva hormona potreban je jod, koji se unosi hranom iz vanjske sredine. Nedeljna potreba za jodom je oko 1 mg. U nekim krajevim je koncentracija joda u zemlji i samim tim hrani nedovoljna, pa se kuhinjska so jodira. Jod se apsorbuje iz crijeva i dospijeva u cirkulaciju. Ćelije folikula štitaste žlijezde posjeduju transportni mehanizam (natrij-jod sintransport), kojim se jod uzima u kockaste (epitelne) ćelije ove žljezde i oksidira do elementarnog joda uz pomoć enzima peroksidaza. U ćelijama folikula u endoplazmatičnom retikulumu i goldžijevom kompleksu se iz aminokiseline tirozin stvara tireoglobulin, čija molekula sadrži oko 70 molekula tirozina. Zatim se oksidirani jod uz pomoć enzima jodaze vezuje za tireoglobulin. Ovakav tiroglobulin se deponije u sredini folikula u vidu koloida. Iz tiroglobulina se kasnije u kockastim ćelijama otcjepljuju manji segmenti koji se sekretuju u krv u vidu tiroksina i tironina, također i tireoglobulin se sekretuje u manjoj količini.

 Kalcitonin je peptidni hormon koji igra ulogu u regulisanju metabolizma kalcija. On smanjuje koncentraciju kalcija u krvi tako što podstiče njegovu ugradnju u kosti u vidu kalcijfosfata.

 Uloga hormona štitne žlijezde i njihova regulacija 

Proizvodnja i sekrecija tiroksina i tironina leže pod kontrolom tireo stimulišućeg hormona (TSH) hipofize. TSH stimuliše sintezu i oslobađanje ovih hormona, ali i on stoji pod kontrolom tireotropina (TRH), hormona hipotalamusa, koji stimuliše lučenje TSH. Tiroksin i tironin mehanizmom negativne povratne sprege smanjuju lučenje TRH i TSH i na taj način se prekida dalja sinteza hormona štitne žlijezde. Kada im koncentracija u krvu opadne, odblokira se lučenje TRH i TSH i tako omogućava proizvodnja tiroksina i tironina. Također i TSH djeluje mehanizmom negativne povratne sprege na hipotalamus (TRH).

Tiroksin i tironin se vezuju receptore u jedru ćelije što dovodi do intenzivne transkripcije velikog broja gena strukturnih i transportnih proteina. Promjene se ostvaruju na nivou čitavog organizma. Ovi hormoni dovode do:

 povećanja bazalnog metabolizma usljed čega je potrošnja energije povećana, sinteza proteina i rast mladih osoba se također ubrzavaju,
 povećava se i aktivnost endokrinih žlijezda, sekrecija insulina, glukokortikoida...
 Povećava se broj i veličina mitohondrija u većini ćelija u tijelu. To je direktno povezano sa povećanjem aktivnosti i potrošnjom enrgije, jer mitohondrije stvaraju ATP.
 Povećava se aktivnosti natrijsko-kalijske pumpe.
 Podstiče se rast i razviak mozga u fetalnom priodu i tokom prvih nekoliko godina života. Nedostatak tiroksina u ovom periodu može izazvati mentalnu zaostalost (retardaciju).
 Povećava se razgranja glukoze-glikoliza, ali i njeno stvaranje-glukoneogeneza,
 razgrađuju se masti iz masnog tkiva i povećava količina slobodnih masnih kiselina u krvi,
 U srcu dolazi do povećanja njegovog rada (minutni volumen srca se povećava), povećava se frekvenca i snaga srca.
 Povećana sekrecija ovih hormona može dovesti do nervoze i drugih psihičkih poremećaja.
 Umjerena koncentracija tiroidnih hormona povećava snagu mišićne kontrakcije, a povišena koncentracija ovih hormona dovodi na mišićima do pojave tremora (podrhtavanja) i slabljenja mišića.
 Ovi hormoni potrebni su i za normalnu seksualnu funkciju.

 Poremećaji funkcije štitne žlijezde 

Gušavost (struma) označava povećanje štitne žlijezde. Ovo povećanje žlijezde može biti praćeno njenom smanjenom, normalnom i povećanom funkcijom. Povećanje funkcije zove se hipetireoidizam, a smanjenje hipotireoidizam. I jedan i drugi poremećaj može biti:

 primaran (ako je poremećaj na nivou štitne žlijezde) 
 sekundaran (ako je poremećaj na nivou hipofize) 
 tercijaran (ako je poremećaj na nivou hipotalamusa).

 Hipotireoidizam 

 Hashimotov tireoiditis
 De Quervainov tireoiditis
 Tireoiditis (zapaljenje štitne žlijezde)
 jatrogeni hipotireoidizam
 Hipotireoidizam izazvan raznim medikamentima
 Endemski kretenizam

 Hipertireoidizam 

 Bazedovljeva bolest
 Tireoiditis (u početnoj fazi)
 Adenom štitne žlijezde
 Karcinom štitne žlijezde
 Tireotoksična kriza

 Literatura 
 H.Renz-Polster S.Krautzig J.Braun Basislehrbuch Innere Medizin Urban&Fischer 
 Arthur C. Guyton John E. Hall Medicinska fiziologija savremena administracija Beograd 1999 

Kategorija:Štitasta žlijezda
Kategorija:Žlijezde
Kategorija:Glava i vrat
Kategorija:Endokrini sistem