Natpisi na stećcima

Natpisi na stećcima predstavljaju jedan od najorginalnijih tokova pisane riječi narodnoga jezika na području koje pokriva sadašnja Bosna i Hercegovina. Lapidarna pismenost se razvija tokom čitavog srednjeg vijeka, počevši od kraja 10. ili početka 11. (Humačka ploča), pa sve do 15. vijeka, a nastavlja se i u doba osmanske vladavine.

 Stećci sa natpisima 

Po raznim brojanjima, stećaka ima oko 60.000, no onih s natpisima je daleko manji broj. Marko Vego je u svojoj reprezentativnoj zbirci epigrafike naveo oko 400 natpisa. Manji je broj iz 12. i 13., dok je većina iz 14. i 15. vijeka. Osim najstarijih, najveći je dio pisan bosančicom, a gnomskim iskazima o životu i ljudskoj sudbini neki dosižu i umjetničku vrijednost (koja je inspirirala Maka Dizdara, bosanskohercegovačkog pjesnika i sastavljača antologije starih bosanskih tekstova).

 Epitafi 

Epitafi su natpisi na stećcima/nadgrobnim spomenicima - predstavljaju jedan vid orginalnog stvaralaštva u srednjovjekovnoj bosanskoj pismenosti i idu u sami vrh južnoslavenske epigrafike. Pisani su bosančicom, iznimno poluoblom bosanskom glagoljicom.

Umjetnost stećaka razvija se unutar najširih granica srednjovjekovne bosanske države u periodu od 13. pa sve do 16. vijeka, sa kulminacijom u 15. vijeku. Najstarija žarišta ove pismenosti nalaze se u starom Humu i srednjoj (banskoj) Bosni, a kao treći centar spominje se okolina Vidoške, u kojo je prvi epitaf pronađen tek početkom 13. vijeka. Najveći broj natpisa sa ovog područja nalazi se u Boljunima  jugozapadno od Radmilje i  Stoca. Značajni srednjovjekovni tekstovi na kamenu javljaju se i u okolini  Blagaja (središte humske vlastele), u dolini Lašve, u Podrinju (jugiistočna Bosna) od Foče do Vlasenice i Srebrenice. U najnovije vrijeme veći broj epitafa nađen je na području srednjovjekovnih župa Usora i Soli, te u Posavini oko Koraja i Bijeljine. Među nekropolama uzdvajaju se: Radimlja kod Stoca, nekropola u Boljunima kod Stoca, blizu Nevesinja, na Blidinjem jezeru u zapadnoj Hercegovini, te u Bjelosavljevićima kod Sokoca na Glasincu, na Gvoznom polju kod Kalinovika i na Ravanjsim vratima kod Kupresa. Vremenom su mnogi natpisi oštećeni ili uništeni, pa ih je stoga vrlo teško ili nemoguće rekonstruisati.

 Jezičke osobine i jezičko-stilski tipovi 

Natpisi su pisani strogo utvrđenim pravilima i dostojanstvenim stilom. Oni daju nam odgovore na pitanje odnosa između onoga što se smatra klasičnom redakcijom staroslavenskog jezika i onog što se smatra jezikom nadgrobnih spomenika. Jezik natpisa je narodni, većinom štokavsko - ikavski (rjeđe jekavski), uz dosta čakavizama (stoga katkad karakteriziran kao šćakavski, ili štokavsko-čakavski idiom), te određeni broj crkvenoslavizama.

Jezičke osobine:

 prodor žive narodne riječi ugrađen u pisani jezik tog doba
 potreba za zbijenošću, jasnošću i jednostavnošću izraza (sa što menje riječi trebalo je više reći, što je rezultiralo izrazitom poetikom)
 visok stepen ujednačenosti zapadnoštokavskih osobina
 bosanski pisani manir: ikavizam, neizvršeno jotovanje, grupa re umjesto ro, grupa va (<vb)
 karakteristična leksika (ase, se, jere, hotjeh, tagdi, vele, tko, sije, tuždi, sade)

Premda stećke kao cjelinu odlikuju zajedničke srednjovjekovne jezičke osobine, ipak se uočavaju dva osnovna jezičko-stilska tipa:

 hercegovački – istočnoštokavske osobine sa lokalnim jezičkim crtama
 srednjobosanski, zapadnobosanski i zapadnohercegovački tip – odlike zapadne štokavštine

Dakle, i u jeziku ovih natpisa dolazi do diferenciranja, ali isto tako je očita teritorijalna međudijalekatska ujednačenost u rasponu od nekoliko vjekova na jezičkom i palografskom nivou, što svjedoči o pisanom maniru srednjovjekovnog bosanskog književnog jezika koji je razvijen zaključno sa 15. vijekom.

Ostavljajući po strani njihovu estetsku vrijenost, ovi su natpisi nesumnjiv argument da se bosanska pisana riječ vezuje za jedan širi kulturni proces – pismenost koja je stvarana za potrebe ovoga prostora. Nijedna historija književnog jezika ne odbacuje spomenike imali oni književne elemente ili ne, ali ipak se vodi računa o tome da se neki natpisi ne mogu promatrati u istoj ravni sa spomenicima koji samo prenose golu informaciju.

Postavljanje stećaka je nastvaljeno i jedno vrijeme u osmanskom dobu (nišani kao arhitektonska evolucija stećaka, pokoji nišan sadrži i natpis ispisan bosančicom), što svjedoči o kontinuitetu razvoja bosanske tradicije i jezika.

Epitafi i epigrafi jedan su od načina da se prikaže lapidarna pismenost i oblikovanje bosančice. Danas je od 20 do 30 dobro istraženih stećaka. Problem objavljivanja ovih natpisa je u fotografiji tih tekstova, njihovoj transkripciji i transliteraciji, koje su vrlo složene. Time su se bavili Marko Vego i Šefik Bašlagić, a što se tiče objavlljivanja ovih spomenika najveću zaslugu ima Zemaljski muzej.

Stećci u sebi sadrže ponajviše elemenata književnog govorenja – više negoli u administrativnoj pismenosti. Takva tradicija nastavlja se i u osmansko doba kao lapidarna pismenost i pisani jezik upravo ima svoj kontinuitet u lapidarnosti pisanog jezika, jer ona sama po sebi nikad nije mogla spadati u književnost, jer klesanje u kamenu se ne poima kao književni rad. Dakle, srednjovjekovna lapidarana pismenost nastavlja se kroz čitav osmanski period, jednako kao i srednjovjekovna administrativna pismenost koja se nastavlja kroz krajišnička pisma. Ipak, za razliku od krajišničkih pisama koja se dosljedno pišu na svome jeziku i na grafiji tog prostora, osmanska epigrafika ogleda se u pisanju na arapskom i turskom jeziku na izvornom arapskom pismu.
 Kamenoresci 
Na kraju treba spomenuti kovače i dijake koji su u jednu ruku i originalni pisci, odnosno pjesnici bosanskog književnog jezika: Prodon i Miogost u srednjoj Bosni, Veseoko Kukulamović i Vukašin u području Lašve i Jajca, Bratjen u Travuniji, Semorad, Miogost, Grubač i Krilić iz okoline Stoca – tvorci najautentičnijih stećaka i njihovih epitafa u Radimlji, Nikola Dragojević i Dragoje u Podrinju, Ugarak u Vrhbosni (današnje Sarajevo).

 Evidentirani natpisi 
Do sada je evidentiran veliki broj nadgrobnih spomenika – 323, a natpisi o kojima se najviše zna su slijedeći:

 Natpis iz Arhanđelova iz prve polovine 13. vijeka, jedan od najstarijih natpisa
 Natpis iz Malog Čajna iz 13. vijeka pronađen u Gračanici, a danas se čuva u Zemaljskom muzeju
 Natpis iz Jušića kod Uloga (od 1353. do 1378.)
 Natpis iz Donje Zgošće kod Kaknja, jedan od najljepših stećaka u obliku stupa koji je pisan prije 1377.
 Natpis iz Veličana u Popovom polju (od 1377. do 1391.)
 Natpis iz Milavića s kraja 14. vijeka nađen na prostoru između Miljevine i Foče
 Natpisi iz sela Lađevine kod Rogatice, pisani krajem 14. ili početkom 15. vijeka za vojvode Vlatka Lađevića i Miotoša, danas se čuvaju u Zemaljskom muzeju
 Natpis iz Čevina iz druge polovine 14. vijeka na području srednje Bosne
 Natpis iz Vrpolja iz druge polovine 14. vijeka pronađen u selu Ljubomiru kod Trebinja
 Natpis iz Humskog iz 14. vijeka nađen u selu Humsko kod Foče
 Natpis u Podgradinju iz 14./15. vijeka na prostoru srednje Bosne
 Natpis iz Troskota 14./15. vijeka na hercegovačkom prostoru
 Natpis iz Kočerina kod Širokog Brijega s početka 15. vijekaKočerinska ploča – osvrt - www.siroki.com 
 Natpis iz Gradice s početka 15. vijeka iz okoline Konjica
 Natpis iz Ričice s početka 15. vijeka iz Kraljeve Sutjeske
 Natpis iz Slatine kod Banja Luke iz 1471.
 Natpisi iz Boljuna iz 1477, šire područje StocaŠefik Bešlagić, Uređenje nekropole stećaka u Boljunima
 Natpis iz Han Podbrdice iz 15. vijeka, okolina Stoca  
 Natpis iz Đurđevca i Zgunje, srednji tok Drine 
 Natpisi u Radimlji kod Ošanjića, Stolac
 Natpis iz Zabrđa kod Kiseljaka
 Natpisi iz Vlahovića i Uboskog kod Ljubinja
 Natpis iz Banova sela kod Banovića

 Literatura 
 Alojz Benac, Stećci, Prosveta, Beograd, 1963;
 Šefik Bešlagić, Boljuni, Starinar XII /1961., Beograd, 1961., 175.-205. sa kompletnom literaturom,
 S. Pudarić, Program zaštite i uređenja nekropole stećaka u Boljunima, Slovo Gorčina, Stolac 1988./89., 16.-17.,
 Marko Vego,Patarenstvo u Hercegovini u svjetlu arheoloških spomenika, GZM, NS (A), XVIII, Sarajevo, 1963
 Marian Wenzel, Ukrasni motivi na stećcima, Sarajevo, 1964.
 Alojz Benac, Radimlja, Sarajevo ,1950.
 B. Hrabak, Prilog datovanju hercegovačkih stećaka, Glasnik Zemaljskog muzeja, n.s. sv. VIII/1953., Sarajevo, 325.-328.

 Reference 


Kategorija:Stećci u Rogatici
Kategorija:Stećci