Homeostaza

Homeostaza označava održavanje stalnih uvjeta u unutrašnjoj okolini ćelija. Gotovo svi organi i tkiva u tijelu vrše funkcije koje doprinose održavanju ovih stalnih uvjeta. Iz pluća npr. dolazi kisik u onoj količini koja je potrebna ćelijama, bubrezi održavaju stalnu koncentraciju elektrolita, crijeva pribavljaju hranjive tvari. Svaki organ ili tkivo pridonosi homeostazi.

Pregled
Homeostaza je temeljna  i središnja osobenost  života, koja se ispoljave u sposobnosti  živih sistema da održavaju dinamičnu unutrašnju ravnotežu, koju podešavaju i obna­vljaju djelovanjem  sopstvenih  regulacijskih  mehanizama. Drugim rječima, ho­meostaza  je i osnova i rezultat održavanja  i samopodešavanja stabilnosti unu­trašnje ćelijske sredine, unatoč  promjenljivosti spoljnih  uvjeta života. U tome učestvuju gotovo svi tjelesni organi i tkiva: disajni i probavni organi obezbjeđuju potrebne  količine kisika i hranidbenih tvari, krvotok ih raznosi do žarišta životnih aktivnosti, organi za lučenje odstranjuju otpadne tvari i održavaju stalnu koncentraciju  elektrolita, termoregulacijski mehanizmi i procesi metabolizma obezbjeduju stalnu unutrašnju temperaturu tijela itd. Ljudski organizam pritom nije prosti  zbir oko 100 triliona ćelija, povezanih  u tkiva, organe i njihove sistema, nego je to usklađena cjelina, objedinjena posebnim regulacijskim funkci­jama. Svaki dio te cjeline, na samosvojan  način doprinosi održavanju homeostatskih uvjeta: samo  u normalnim okolnostima unutrašnje  sredine  on ce se normalno održavati i funkcionirati. Prema tome, svaka ćelija opstaje zahvaljujući homeostazi, istovremeno dajući svoj doprinos održavanju takvog stanja. Ovako  pode­šen trajni automatizam funkcija ljudskog tijela održava se sve dotle dok jedan ili  više funkcijskih sistema  ne izgubi  sposobnost ostvarivanja svoje specifične uloge u održavanju homeostaze. Neotklonjivi teži poremećaji bilo kog dijela ovog sistema  uzrokuju smrt, a lakši različite bolesti.

Sistem fiziološke kontrole i regulacije cjelovitosti organizma, odnosno har­monijskog  sudjejstva pojedinih funkcijskih  sistema,  ima  poseban  značaj  u procesu održavanja homeostaze. Objedinjavanje životnih funkcija, tj, njihovo usklađeno reagiranje na djelovanje  vanjskih  i unutrašnjih faktora, ostvaruje se  pomoću dva  komplementarna sistema:  hemijske  (hormonske) i nervne regulacije. Nervni  sistem  primarno kontrolira  brze  tjelesne  aktivnosti:  misišne  kontrakcije, brze  promjene funkcije unutrašnjih organa pa i intenzitet lučenja hormona nekih žlijezda sa unutrašnjim lučenjem (endokri­nih  žlijezda). Može  primiti na hiljade  djelića informacija iz različitih osjetnih organa, zatim  ih sve integrirati i na osnovu toga odrediti svrsishodnu reakciju organizma. S druge strane, sistem  hemijske regulacije cjelovitosti ljudskog organizma djeluje putem hormona - izlučevina endokrinih žlijezda. Kontro­lira i podešava brzinu i intenzitet specifičnih hemijskih reakcija  u određenim ili svim  tjelesnim ćelijama. Neki hormoni djeluju vrlo kratko (na sekunde), dok  drugi počinju djelovati tek nekoliko dana  nakon lučenja, ali zatim  ostaju aktivni više sedmica, mjeseci  pa  čak  i godina. Hormoni su  ustvari, bioloski aktivne hemijske tvari  različite  prirode - bjelančevine i njihovi derivati, ami­nokiseline, steroidi i sl., koje  izlučuje jedna  (žljezdana) ćelija  ili više njih (žlijezda) u unutrašnje tjelesne tekućine (krv i limfu),  a koji fiziološki  djeluju na druge ćelije.

Neki od  njih  djeluju  u neposrednoj blizini nastajanja (lokalni hormoni) a drugi se izlučuju  u vanćelijsku tjelesnu tečnost i djeluju  na udaljene organe (opći hormoni). Lučenje  hormona je regulirano negativnom povratnom spregom. Funkcionalnost svake žlijezde  je "podešena" na pojačano lučenje. Međutim, čim izlučeni  hormon dostigne  svoj normalni  fiziološki učinak, žlijezda o tome dobija "povratnu obavijest" koja aktivira regulatore smanjenja, do potpune obustave daljeg lučenja. U obmutom slucaju, tj. izluči li se premalo hormona, njegovi fiziološki učinci se smanjuju pa mehanizam povratne veze stimulira ponovno lučenje odgovarajućih količina hormona.

Ovaj pojednostavljeni primjer samopodešavanja istovremeno može ilustrirati i opći sistem fiziološkog održavanja homeostatskih uvjeta u cjelini ili u pojedinim ostalim  komponentama. Između sistema  hormonske i nervne  regulacije  inte­griteta organizma postoje brojne  međusobne veze koje ih spajaju  u jedinstvenu cjelinu i omogućavaju usaglašenu reakciju u redovnim (normalnim) i vanrednim (poremećenim) životnim okolnostima. Tako,  npr.,  najmanje dvije  endokrine žlijezde (srž nadbubrežne i zadnji režanj hipofize) izlučuju svoje hormone samo na živčane  impulse, dok u kontroli sekrecije svih ostalih žlijezda direktno ili indirektno učestvuje i nervni sistem. S druge strane, prenošenje nervnih impulsa sa jedne na drugu nervnu ćeliju ostvaruje se isključivo preko posebnih hemijskih supstanci kratkotrajnog djejstva, koje se označavaju zajedničkim imenom neuro­transmiteri (neuromedijatori).

Jedna  od  posebno  značajnih  odlika svih  živih bića je sposobnost  prijema podataka o stanju vanjske i unutartjelesne sredine i, na osnovu toga, podešavanja sopstvenih životnih  aktivnosti  na održavanju  homeostaze.  Taj složeni sistem odnosa organizma sa životnim okruženjem  reguliran je funkcijom receptora, pro­vodnog sistema i efektora.

 Također pogledajte 
 Kibernetika
 Osmoza
Nervni sistem
Endokrini sistem

Reference

Vanjski linkovi

 Homeostasis 
 Walter Bradford Cannon, Homeostasis (1932)

Kategorija:Biološki procesi
Kategorija:Ekologija
Kategorija:Fiziologija
Kategorija:Teorija sistema
Kategorija:Hronobiologija
Kategorija:Kibernetika
Kategorija:Homeostaza
Kategorija:Promjena