Tadžikistan

Tadžikistan (tadžički: Ҷумҳурии Тоҷикистон, Çumhuriji Toçikiston), službeno Republika Tadžikistan, ranije poznata i kao Tadžička Sovjetska Socijalistička Republika) je država u Srednjoj Aziji. Planinska je zemlja, bez izlaza na more, sa procjenjenih 8,7 miliona stanovnika (2016) i površinom od 143.100 km2. Graniči sa Afganistanom na jugu, Uzbekistanom na zapadu, Kirgistanom na sjeveru i Kinom na istoku.

Tradicionalna je domovina tadžikistanskog naroda.

Teritorija koja danas sačinjava Tadžikistan je nekada kroz historiju bila dom nekim starim kulturama, uključujući grad Sarazm iz perioda neolita i bronzanog doba, a poslije i dom kraljevstvima kojima su vladali narodi različitih vjera i kultura, uključujući i oksusovu civilizaciju, Andronovsku kulturu, budizam, nestorijanstvo, kršćanstvo, zoroastrizam, manihejstvo i islam. Područjem su vladala brojna carstva i dinastije, uključujući Ahemenidsko, Sasanidsko, Heftalitsko, Samanidsko, Mongolsko, Timuridsko i Rusko Carstvo a potom i Sovjetski Savez, čijim raspadom 1991. Tadžikistan proglašava nezavisnost i postaje nezavisna nacija. Građanski rat se vodio skoro odmah nakon nezavisnosti, u periodu od 1992. do 1997. Od kraja rata, novonastala politička stabilnost i strana pomoć omogućili su rast ekonomije države.

Tadžikistan je predsednička republika koja se sastoji od četiri provincije. Većina tadžikistanskog stanovništva pripada tadžikistanskoj etničkoj grupi koja govori tadžički jezik (dijalekat perzijskog jezika). Mnogi Tadžici takođe govore ruski kao svoj drugi jezik. Gorno-Badahšanska oblasta Tadžikistana uprkos svojoj rijetkoj naseljenosti dom je neverovatnoj jezičkoj raznolikosti koju između ostalog sačinjavaju Rušani, Šugnijski, Iškašimski, Vahanski i tadžički jezik. Planine pokrivaju više od 90% zemlje. Privreda Tadžikistana je u tranziciji iz nekadašnjeg socijalističkog u kapitalistički sistem i u velikoj mjeri zavisi od tranzicionu ekonomiju koja je veoma zavisna od doznaka, proizvodnje aluminija i pamuka.

 Etimologija 
Termin Tadžikistan znači "zemlja Tadžika". Sufiks "stan" je perzijskog porijekla i označava mjesto ili zemlju a Tadžikistan je, najverovatnije, ime predislamskog plemena. Prema studiji Kongresne biblioteke o Tadžikistanu iz 1997, teško je definitivno navesti porijeklo naziva Tadžikistan jer je termin upleten u političke sporove 20. vijeka o tome da li su turkijski ili iranski narodi bili izvorni stanovnici Srednje Azije.

 Historija 

Područje današnjeg Tadžikistana bilo je dio Perzijskog Carstva kao i carstva Aleksandra Velikog. Arapi su osvojili ovo područje u 7. i 8. vijeku i donijeli Islam. Domaća dinastija Samanida vladala je zemljom i okolnim područjima u 10. vijeku i današnji Tadžikistan smatra je svojim pretkom začetnikom.
250px|lijevo|Samanidski vladar Mensur I (961–976)
U sljedećih 500 godina Tadžikistanom su vladali turkijski Gaznavidi, Mongoli i Timuridi, nasljednici Timur Lenka. Od početka 16. vijeka Tadžikistan je bio dio Buharskog kanata koji je 1868. postao vazalna država Ruskog Carstva.
Nakon dolaska boljševika na vlast Tadžici su isprva dobili autonomnu republiku u okviru Uzbekistana, a od 1929. svoju vlastitu saveznu republiku. Područja u kojima su živjeli Tadžici nije bilo lako razgraničiti od uzbečkih, pa su dva velika središta tadžičke kulture, Buhara i Samarkand, kao i oko milion etničkih Tadžika ostali unutar Uzbekistana.

Nakon nezavisnosti u zemlji je izbio građanski rat između plemenskih frakcija s navodnom podrškom Rusije i Irana. Mnogi Rusi napustili su Tadžikistan tokom godina rata, koji je okončan potpisivanjem prekida vatre 1997. Slično drugim zemljama Središnje Azije, predsjednik Emomali Rahmonov je na vlasti praktički od nezavisnosti zahvaljujući ustavnim promjenama koje su mu omogućile ponavljanu kandidaturu na izborima na kojima obično pobjeđuje s velikim postotkom osvojenih glasova.
 Geografija 


Tadžikistan je kontinentalna država, bez izlaza na more. Po površini je najmanja država Srednje Azije. Nalazi se uglavnom između 36. i 41. stepena sjeverne geografske širine i 67. i 75. stepena istočne geografske dužine. Pokrivena je planinama pamirskog planinskog masiva, a više od pedeset % teritorije Tadžikistana nalazi se na nadmorskoj visini iznad 3.000 metara. Jedina veća područja niže nadmorske visine su Ferganska dolina na sjeveru države i doline rijeka Kofarnihon i Vakš na jugu, koje čine rijeku Amu Darja. Glavni grad Dušanbe se nalazi na južnim padinama, iznad doline Kofarnihon.

Rijeke Amu Darja i Panj formiraju granicu sa Afganistanom, a glečeri koji se nalaze u tadžikistanskim planinama su glavni izvori vode Aralsko jezero. U Tadžikistanu postoji preko 900 rijeka dužine iznad 10 kilometara.

Najviši vrhovi u državi dati su u sljedećoj tabeli. 
Planina/vrhVisinaLokacija Ismoil Somoni (najviši vrh)7.495 m Na sjeverozapadnoj ivici Gorno-Badakšana (GBAO), južno od granice sa Kirgistanom  Vrh Ibn Sina7.134 m Sjeverna granica Trans-Alay planinskog masiva, sjeveroistočni dio Ismoil SomonijaKorzhenevskaya7.105 m Sjeverno od vrha Ismoil Somoni, na južnoj obali rijeke MuksuVrh nezavisnosti 6.974 m Centralni dio Gorno-Badakšana, jugoistočno od Ismoil SomonijaAcademy of Sciences Range6.785 m Sjeverozapadni Gorno-Badakšan, pruža se u pravcu sjever-jugVrh Karl Marx6.726 mGBAO, u blizini granice sa Afganistanom, na sjevernom grebenu Karakoram planinskog masivaVrh Garmo6.595 m Sjeverozapadni Gorno-BadakšanVrh Mayakovskiy6.096 m Krajnji jugozapadni dio Gorno-Badakšana, u blizini granice sa Afganistanom,Vrh Concord5.469 m Južna granica sjevernog dijela Karakoram planinskog masivaVrh Kyzylart4.280 m Sjeverna granica Trans-Alay planinskog masiva

 Politika 
Nedugo nakon što je stekao nezavisnost, Tadžikistan je zapao u građanski rat u kome su učestvovale razne frakcije, navodno podržavane od strane Rusije i Irana. Od 400.000 Rusa, koji su uglavnom bili zaposleni u industriji samo je 25.000 ostalo u Tadžikistanu. Ostali su prebjegli u Rusiju. Do 1997. rat se smirio, a centralna vlast je počela da se formira prema rezultatima izbora održanih 1999, u mirnodobskim uslovima.

Tadžikistan je zvanično republika gdje se održavaju izbori za predsjednika (mandat od sedam godina) i parlament (mandat od pet godina).

mini|300p|Karta Tadžikistana
U parlamentu, opozicione grupe su se često sukobljavale sa vladajućom partijom, ali ovo nije dovelo do većih nestabilnosti.

Najvažnije političke partije u Tadžikistanu su: Narodna demokratska partija Tadžikistana, Tadžikistanska komunistička partija, Tadžikistanska partija islamskog povratka, Demokratska partija Tadžikistana (dvije frakcije), Socijalistička partija Tadžikistana (dvije frakcije), Tadžikistanska socijaldemokratska partija, Partija ekonomske reforme Tadžikistana, Tadžikistanska agrarna partija.

 Administrativne podjele 
mini|300p|Provincije Tadžikistana

U Tadžikistanu postoji 4 nivoa administrativnih podjela. To su: provincije (viloyat) Sogd i Katlon, autonomne provincije Gorno-Badašan i provincija Region administrativno podređen državi. Svaka od ovih administrativnih jedinica je podijeljena na okruge ( Ноҳия), koji su zatim podijeljeni na džemate (samoupravne jedinice na nivou sela) i sela (qyshloqs). Od 2006. u Tadžikistanu je postojalo 58 okruga i 367 džemata.Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2008, State Statistical Committee, Dushanbe, 2008

Glavni grad Dušanbe je zasebna administrativna jedinica.

 Division  ISO 3166-2  Mapa  Glavni grad  Površina (km²)Population of the Republic of Tajikistan as of 1 January 2008, State Statistical Committee, Dushanbe, 2008 stanovništvo (2010)  SogdTJ-SU  1  Kujand  25.400  2.233.500 Region administrativno podređen državi TJ-RR  2  Dušanbe  28.600  1.722.900 Katlon TJ-KT 3  Kurgontepa　 24.800  2.677.300 Gorno-Badašan TJ-BG 4  Horog  64.200  206.000 Dušanbe   Dušanbe  124,6  778.500

 Privreda 
Privreda Tadžikistana je bila nerazvijena i u sklopu Sovjetskog Saveza, a nakon otcjepljenja situacija se još i pogoršala pa većina stanovnika živi u oskudici, a Tadžikistan je jedna od najsiromašnijih zemalja svijeta.

 Stanovništvo 
Veći dio stanovništva (preko 95%) čine muslimani, koji su se smjestili u Ferganskoj zavali i u dolinama na jugozapadu. Ostatak zemlje vrlo je rijetko naseljen.

 Kultura 

 Također pogledajte 
 Karakul (Tadžikistan)
 Zorkul

 Literatura 
 Historical Dictionary of Tajikistan by Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzadeh
 Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia by Monica Whitlock
 Lonely Planet Guide: Central Asia by Paul Clammer, Michael Kohn and Bradley Mayhew
 Tajikistan: Disintegration or Reconciliation by Shirin Akiner
 Tajikistan: The Trials of Independence by Shirin Akiner, Mohammad-Reza Djalili and Frederic Grare

 Reference 

 Vanjski linkovi 
 Tadžikistan online
 Tadžikistan portal
 Tadžikistanska novinska agencija

Kategorija:Države svijeta
Kategorija:Države srednje Azije
Kategorija:Tadžikistan