Opsada Sarajeva

Opsada Sarajeva bila je skoro četverogodišnja opsada ovog grada za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini. Opsada je počela zauzimanjem međunarodnog aerodroma u naselju Ilidža od de facto srpske Jugoslavenske narodne armije u noći sa 4. na 5. april 1992, a završila 29. februara 1996. Sarajevska je opsada sa 1.425 dana jedna od najdužih u historiji modernog ratovanja. Također, zračni most za podršku stotini hiljada opkoljenih ljudi u Sarajevu trajao je duže od Berlinskog zračnog mosta.

Za vrijeme opsade prosječno je padalo 329 granata dnevno na Sarajevo. Rekord od 3.777 ispaljenih granata zabilježen je 22. jula 1993. Granate su napravile ogromnu štetu, a najveću štetu su pretrpjeli civilni, kulturni i vjerski objekti.

 Pozadina 
Od svog osnivanja, nakon Drugog svjetskog rata, pa sve do raspada 1991. i 1992, vlada Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije držala je pod kontrolom nacionalističke osjećaje koji su postojali među mnogim etničkim i vjerskim grupama koje su činile stanovništvo zemlje. To je bila politika koja je sprječavala nastanak haosa i raspad države. Kada je dugogodišnji lider Jugoslavije, maršal Josip Broz Tito, umro 1980, ova politika obuzdavanja doživjela je dramatičan preokret. Nacionalizam je doživio procvat u narednoj deceniji nakon erupcije nasilja na Kosovu. Cilj srpskih nacionalista bio je centralizacija Jugoslavije u kojoj bi dominirali Srbi, dok su pripadnici drugih nacionalnosti u Jugoslaviji težili ka federalizaciji i decentralizaciji države.  

Prvi višestranački parlamentarni izbori u Bosni i Hercegovini održani su 18.10.1990. (drugi krug 25. novembra). Rezultirali su  formiranjem nacionalne skupštine u kojoj su dominirale tri etnički zasnovane stranke, koje su formirale labavu koaliciju kako bi sklonile komuniste s vlasti. Deklaracije o nezavisnosti, Hrvatske i Slovenije, te rat koji je uslijedio doveli su Bosnu i Hercegovinu i njena tri konstitutivna naroda u nezgodan položaj. Ubrzo je došlo do značajne podjele oko pitanja da li ostati u jugoslovenskoj federaciji (što su pretežno favorizirali Srbi) ili tražiti nezavisnost (što su pretežno favorizirali Bošnjaci i Hrvati ).

Tokom 1990, Uprava državne bezbjednosti (UDBA) zajedno sa grupom odabranih srpskih oficira Jugoslovenske narodne armije (JNA), razvija plan RAM s ciljem organizacije Srba izvan Srbije, učvršćivanja kontrole nad mladim SDP-om, te razmještanja oružja i municije.  Plan je trebao napraviti okosnicu za treću Jugoslaviju u kojoj bi svi Srbi, sa svojim teritorijama, živjeli zajedno u istoj državi. Uznemirena, vlada Republike Bosne i Hercegovine proglasila je nezavisnost od Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije 15. 10. 1991, nakon čega su bosanski Srbi ubrzo osnovali Srpsku narodnu skupštinu.

Srpski članovi parlamenta, koji su se uglavnom sastojali od članova Srpske demokratske stranke (SDP), napustili su centralni parlament u Sarajevu i formirali Skupštinu Srpskog naroda Bosne i Hercegovine 24. 10. 1991. To je označilo kraj tro-etničke koalicije koja je vladala nakon izbora 1990. Ova Skupština je 9. 1. 1992. osnovala Srpsku Republiku Bosnu i Hercegovinu, koja je u augustu 1992. postala Republika Srpska.

Nakon proglašenja suvereniteta Bosne i Hercegovine, uslijedio je referendum o nezavisnosti, 29. februara i 1. marta 1992, koji je bojkotovala većina Srba. Odaziv glasača na  referendum bio je 63,4%, a 99,7% birača se izjasnilo za nezavisnost.

 Humanitarni zračni transport 

UNPROFOR je pokrenuo svoje operacije humanitarnog zračnog transporta, opskrbljujući Sarajevo prijeko potrebnim zalihama od sredine 1992. do početka 1995. Bio je to najduži trajući humanitarni zračni most za opskrbu jednog opkoljenog grada od berlinskih zračnih prijevoza. Dnevno je slijetalo od 30 do 40 aviona. Bili su to vojni avioni poput Herkulesa i Ilijušina a njima su putovali unproforci, diplomati, novinari, humanitarci. Koristili su ih UNPROFOR, UNHCR i Crveni krst. U grad je sedmično dopremano između 1.500 i 2.000 tona hrane, a više od 13.000 letova je obavljeno tokom više od tri godine.   

Činjenicu da je aerodrom bio pod komandom UNPROFOR-a, iskoristili su Sarajevski borci pa su počeli kopati tunel ispod piste. Povezivao je dvije teritorije pod kontrolom Armije Republike Bosne i Hercegovine (Dobrinja i Butmir). Bio bi poznat kao " Sarajevski tunel ". To bi postala jedina kopnena veza koju je opsjednuto Sarajevo imalo sa ostatkom svijeta. Tunel je dužine 785,5 m, širine oko 1 m i visine oko 1,5 m, iako je na nekim dijelovima visina i do 1,8 m. Nekoliko stotina ljudi je poginulo pretrčavajući preko piste, što je bio jedini način za ulazak ili izlazak iz opkoljenog Sarajeva prije nego što je iskopan Sarajevski ratni tunel. 

 Uvod u opsadu 
Već tokom zime 1991/92, Jugoslavenska narodna armija je rasporedila artiljeriju i drugo oružje na brdima oko Sarajeva. Oko 120 minobacača i 250 tenkova je bilo stacionirano na tim brdima. U martu 1992. u Sarajevu je došlo do sukoba između pripadnika Srpske demokratske stranke (SDS) Radovana Karadžića i policajaca pod kontrolom vlade Bosne i Hercegovine kad su srpske snage na Grbavici i Vracama postavili barikade. Dana 5. aprila 1992. održale su se demonstracije za mir. Pripadnici SDS-a su pucali sa krova hotela Holliday Inn na demonstrante. Nakon demonstracija održanih na Marijin Dvoru, okupljeni demonstranti su se uputili ka tadašnjem mostu Vrbanja. Snajperisti koji su bili pozicionirani u objektu naspram benzinske pumpe su otvorili vatru demonstrante i tu, na mostu su ubili Suadu Dilberović i Olgu Sučić. Suada Dilberović i Olga Sučić su prve žrtve opsade Sarajeva, a most na kojem su ubijene danas nosi njihova imena i stih:

U aprilu 1992. bosanskohercegovačka vlada je tražila povlačenje srpskih vojnih jedinica sa brda. Vlada Slobodana Miloševića je pristala na povlačenju svih nebosanskih boraca, koji je obuhvatao neznačajan broj. Preostalim bosanskim Srbima ostavljeno je oružje Jugoslavenske narodne armije i oni su se transformirali u vojsku Republike Srpske, dok je Republika Srpska izglasila njenu nezavisnost od Republike Bosne i Hercegovine samo nekoliko dana od proglašenja nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine od Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.

 Opsada 
Poslije neuspješnog pokušaja Jugoslavenske narodne armije da uz pomoć tenkova zauzme Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine, koji su spriječili borci Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovine naoružani samo zoljama, 2. maja 1992. je postavljena zvanična blokada na Sarajevo od strane VRS-a. Glavne ulice u grad su blokirane i tim putem se spriječila opskrba Sarajeva. Naoružanje i broj srpskih vojnika oko Sarajeva bili su nadmoćniji u odnosu na branioce grada. Uprkos tome, VRS nije uspjela zauzeti grad i nastavila je sa gađanjem sa okolnih brda. Ciljevi su bili morenje glađu i demoralizacija stanovništva putem besmislenih grozota.

Zapovjednik snaga bosanskih Srba, general Ratko Mladić, dao je izrazitu naredbu da se gađaju svi nesrpski ciljevi u Sarajevu. Granatirani su gradska bolnica (posebno je bila granatirana tokom vremena za posjete poslijepodne), džamije, crkve i mnogi drugi objekti.

Druga polovina 1992. i prva polovina 1993. predstavljaju vrhunac opsade Sarajeva. Sarajlije su pretrpjele velike gubitke. Najvažnija uporišta i skladišta oružja grada čvrsto su bila u rukama VRS-a. Gradom je vladao strah od snajpera i table s napisom "Pazi, snajper!" su postale svakodnevnica. Neke su ulice bile toliko ugrožene da su nosile naziv "snajperska staza". Mnogi dijelovi grada, kao naprimjer Novo Sarajevo, bili su pod kontrolom vojske Republike Srpske.

Branioci grada po naoružanju su bili daleko slabiji od srpskih napadača. Napadima na srpske kasarne u gradu branioci Sarajeva su pokušali kompenzirati nedostatak oružja. Neki bosanski kriminalci koji su u početku rata formirali odbrambene jedinice učestvovali su u trgovini oružjem.

Sredinom 1993. između Aerodromskog naselja i Butmira prokopan je 800 metara dugačak tunel spasa, koji je dozvolio ne samo ranjenima da napuste grad, nego je prije svega omogućio opskrbu grada hranom, ali, putem prevazilaženja embarga Ujedinjenih nacija na oružje, i oružjem. Početak tunela je u porodičnoj kući Kolarevih pored piste Sarajevskog aerodroma na Butmiru. Danas je ta kuća muzej ratne historije Republike Bosne i Hercegovine. Najvjerovatnije Sarajevo ne bi preživjelo bez oružja, hrane i medikamenata koji su prošli kroz taj tunel.

 Kraj opsade 
Godine 1995. međunarodne snage su se suprotstavile vojsci Republike Srpske. Srpske snage su napale jednu tačku za skupljanje oružja koja je bila pod zaštitom Ujedinjenih nacija, što je NATO nagnalo na zračne napade na skladišta oružja bosanskih Srba. Srbi su pokušavali spriječiti te napade putem uzimanja talaca vojnika Ujedinjenih nacija, ali u toku sukoba vojska Republike Srpske morala se povući. Grijanje i opskrba strujom i vodom su se vratili u grad.

Poslije genocida u Srebrenici i poslije drugog masakra na Markalama 28. augusta 1995. gdje je ubijena 41 osoba, međunarodna zajednica je bila prisiljena da reagira. Krajem augusta 1995. NATO avioni su počeli bombardirati srpske položaje u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. Istovremeno "Rapid Reaction Force" Ujedinjenih nacija pod zapovjedništvom Velike Britanije i Francuske gađa srpske položaje oko Sarajeva minobacačima sa Igmana. U oktobru 1995. sklopljeno je primirje i kasnije te godine Dejtonski sporazum je Bosni i Hercegovini i Sarajevu donio mir.

U sklopu Dejtonskog sporazuma, Sarajevo je poslije rata podijeljeno na dva dijela. Jedan dio pripada novoformiranoj Federaciji Bosne i Hercegovine i u njemu se nalazi vlada države i vlada Federacije, a jedan dio (istočni) pripada Republici Srpskoj. Granica između ta dva entiteta je na Dobrinji kod aerodroma. Iako je tada slijedio jedan period stabilizacije i normalizovanja, bosanska vlast je tek 29. februara 1996. opsadu Sarajeva proglasila završenom.

Tokom opsade ubijen je 11.541 građanin, (od toga 1.601 dijete), a bilo je 50.000 lakše i teže ranjenih. Broj stanovnika se krajem opsade 1995. smanjio na 250.000.

 Posljedice 
mini|left||Naselje Grbavica, mart 1996. neposredno nakon reintegracije; razaranje uzrokovano ratom.
mini|220p|Vedran Smailović: Ruševine gradske vijećnice.

U ovom su vremenu bile napadnute mnoge civilne zgrade. Izvještaji ističu da je u septembru 1993. 35.000 zgrada u Sarajevu bilo srušeno i sve ostale zgrade bile su manje ili više oštećene. U to spadaju bolnice, novinarske agencije, industrijske zgrade, zgrade vlasti, kasarne i baze Ujedinjenih nacija. Među važnijim objektima se nalaze zgrada Predsjedništva Republike Bosne i Hercegovine i Sarajevska vijećnica, koja je 25. aprila 1992. izgorjela zajedno s mnoštvom nenadoknadivih djela historije i kulture.

Gađanje grada je koštalo mnogo ljudskih života. Prilikom pojedinih gađanja ubijene su desetine i ranjene stotine ljudi. Jedan strašan primjer za to je masakr na otvorenoj tržnici "Markale", gdje su u februaru 1994. granate ispaljene sa srpskih položaja na Špicastoj stijeni pogodile masu ljudi i uzeli život 68 Sarajlija. Kao odgovor na ta gađanja Ujedinjene nacije su srpskim snagama diktirale jedan ultimatum prijeteći da će ih bombardirati ukoliko Srbi ne pristanu na povlačenje svog teškog naoružanja do jedne određene tačke. Pristali su pred isticanje ultimatuma i od tog trenutka granatiranje Sarajeva se umnogo smanjilo, što se može smatrati kao početak puta ka završavanju rata.

 Presude Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju 
5. decembra 2003. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju (MkSJ) osudio je prvog komandanta Sarajevsko-romanijskog korpusa, generala Stanislava Galića, za granatiranje i kampanju snajperskog teroriziranja građana Sarajeva, uključujući i prvi masakr na Markalama. Galić je osuđen na doživotnu robiju za zločine protiv čovječnosti tokom opsade grada.

U predmetu vođenom protiv Stanislava Galića, optužba je u uvodnom izlaganju optužnice tvrdila da:

General Dragomir Milošević, koji je Galića zamijenio na mjestu komandanta Sarajevsko-romanijskog korpusa, proglašen je 2007. krivim za granatiranje Sarajeva i kampanju snajperskog teroriziranja njegovih stanovnika u periodu od augusta 1994. do kraja 1995, uključujući i drugi masakr u Markalama. Osuđen je na 29 godina zatvora. ICTY je zaključio da je gradska pijaca Markale 28. avgusta 1995. pogođena minobacačkom granatom od 120 mm ispaljenim sa položaja koje je držao sarajevsko-romanijski korpus.

 Opsada u popularnoj kulturi 
 Film  
 Remake, igrani film u režiji Dine Mustafića po scenariju Zlatka Topčića

 Strip  
 Le Sommeil du monstre, strip Enki Bilala,
 Sarajevo Tango, strip Hermanna Huppena
 Fax From Sarajevo, strip Joea Kuberta
 The Fixer, grafički roman Joe Saccoa

 Videoigre 
 This War of Mine - videoigra od 11 bit studios, bazirana na opsadi Sarajeva

 Također pogledajte 

 Masakri na Alipašinom Polju
 Masakr na Drveniji
 Masakr djece u Bakarevoj
 Masakr u Boljakovom Potoku
 Masakr u Budakovićima
 Masakri na Dobrinji
 Masakr u Ferhadiji
 Masakr u Halačima
 Masakr u Isevića sokaku
 Masakr u Ulici oslobodilaca Sarajeva
 Masakri na Markalama
 Masakr na Trgu ZAVNOBiH-a
 Masakr u ulici Žrtava fašizma
 This War of Mine - videoigra bazirana na opsadi Sarajeva
 Exile in Sarajevo (film)
 Opsada Bihaća
 Snajperska aleja
 Remake (film)

 Napomene 

 Reference 

 Vanjski linkovi 

 SA92.BA: Sarajevo 1992. - 1996. foto galerija
 Hronologija opsade Sarajeva
 Presuda Haškog suda Stanislavu Galiću za opsadu Sarajeva
 Opsada Sarajeva - Sarajevo under siege - multimedijalna prezentacija    
 Sarajevo 1.425 dana pod opsadom (Facebook) - Arhiva fotografija i video-snimaka Sarajeva iz perioda 1992-1995.

Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini
Kategorija:Sarajevo
Kategorija:Opsada Sarajeva
Kategorija:1992. u Jugoslaviji
Kategorija:NATO-ova intervencija u Bosni i Hercegovini
Kategorija:1992. u Bosni i Hercegovini
Kategorija:1993. u Bosni i Hercegovini
Kategorija:1994. u Bosni i Hercegovini
Kategorija:1995. u Bosni i Hercegovini
Kategorija:1996. u Bosni i Hercegovini
Kategorija:Bitke JNA u Bosni i Hercegovini
Kategorija:Sukobi u 1992.
Kategorija:Sukobi u 1993.
Kategorija:Sukobi u 1994.
Kategorija:Sukobi u 1995.
Kategorija:Sukobi u 1996.