Vitamini

Vitamini su esencijalni nutritijenti organskog porijekla i neizostavni su dio svake prehrane. Jedan od prvih otkrivenih vitamina je bio tiamin kojeg je otkrio poljski biohemičar Kazimierz Funk 1911. godine. Taj je naučnik smatrao da je otkrio supstancu važnu za život, a s obzirom na to da su hemičari svrstali tu tvar u grupu amina naziv je došao kombinacijom latinske riječi vita što znači život i pojma amin.

U početku, kada su se vitamini tek počeli otkrivati njihova hemijska struktura nije bila poznata. Tada je dogovorno da se dodjeljuju oznake koje su bile ili samo slova abecede ili kombinacija brojki i slova. Danas je, znanstvena javnost pronašla prikladne nazive za svaki pojedini vitamin: npr. tiamin (B1), riboflavin (B2), askorbinska kiselina (C), biotin (H), cijanokobalamin (B12) i dr. O njima ovise normalne funkcije ljudskog organizma.Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R. (2000): Biologija 2. Svjetlost, Sarajevo, .Korene Z., Hadžiselimović R., Maslić E. (2001): Biologija za 8. razred osnovne škole. Svjetlost, Sarajevo, .Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R.,  Ed. (2005): Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju. Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo, .

Voće je bogat izvor vitamina, mada, u poređenju sa povrćem, sadrži manje vitamina. Od vitamina voće sadrži najviše vitamina C i karotina. Njihova količina zavisi od vrste voća, sorte kao i niza drugih činilaca. Vitamin C nije podjednako raspoređen u cijelom plodu. Najviše ga ima u pokožici i ispod nje. Drugi vitamin po važnosti i količini je karotin. Najviše ga sadrži kajsija, ananas, suha šljiva, breskva, lubenica itd. U manjim količinama voće sadrži i druge vitamine: K, E
vitamine B grupe.

Vitamini su fiziološki aktivne supstance koje  se  u  organizmima javljaju  u  veoma malim količinama, ali bez kojih nije moguć normalan rast i razvoj živih bića.  Najveći dio tih spojeva sintetiziraju mikroorganizmi i  biljke, a neki  od  njih  se mogu sintetizirati  i u organizmima životinja.  Otkrića njihove  hemijske  strukture   omogućila su masovnu (laboratorijsku i industrijsku) vjestačku  proizvodnju većine vitamina.

U organizmuu, vitamini se redovno vežu za bjelančevine, među kojima i za enzime (u ulozi koenzima) čime  se  i  objašnjava   njihova biokatalitska  funkcija.   Pošto   su  biljke sposobne za samostalnu produkciju vitmni­na, značaj  ovih  hemijskih  jedinjenja  i nji­hovu funkciju kod njih je veoma teško prati­ti. Za razliku od biljaka, veći nedostaci vita­mina   kod  životinja  izazivaju različite poremećaje, a koji pri dužoj nestašici mogu izazvati i smrt organizmna. Još je u drugoj polovini prošlog vijeka je eksperimentalno  dokazano da bezvitaminska ishrana miševa  proteinima, mastima, šećerina, mineralnim solima i vodom izazi­va njihovi visoku sterilnost, bez obzira na obilnost i kvalitet spotnenutih kmnponenti.

Na osnovu otapala, vitmnini su podijeljeni na one koji su rastvorljivi u mastima (liposolubilni) i vitmnine rastvorljive u vodi (hidrosolubilni).

Vitamini  rastvorljivi  u mastima
Od  vitamina rastvorljivih u mastima najvazniji su vitamin A, D, E, K i F.

Vitamin A (antikseroftalmični)  je  po  hemij­skom sastavu  derivat pigmenta  karotena. Pripada grupi  termostabilnih (otpornih na visoke tempera­ture) vitamina.  Nedostatak ovog vitamina ispoljava se    u  usporenom rastu, kokošijem   sljepilu, usporenoj diobi stanica.  Kokošije sljepilo nastupa usljed    nemogucnosti   sintetiziranja   pigmenta rodopsina, koji učestvuje  u  primanju  svjetlosnih draži. Duži   nedostatak   ovog   vitamina   izaziva promjene na sluznici  i   koži (sušenje)  kao i  teško oboljenje  kseroftalmiju   (sušenje   rožnjače) i na kraju potpuno sljepilo. Vitamin A nalazi se u većim koncentracijama  u  svom  provitaminskom  obliku kod  mrkve  (karota),  ribljem ulju, maslacu, jajetu, kajmaku, masnom siru itd. Dnevne potrebe čovjeka za ovim vitaminom su od 1 do 2 mg. 

Vitamin D (antirahitični) nepohodan jc za re­gulaciju minerala u organizmu. Nedostatak ovog vitamina izaziva promjene na kostima koje se krive u  odsustvu   Ca++  i P04.  Poremećaji  izazvani nedostatkom   vitamina  D  u  kostima  dovode  do oboljenja nazvanog rahitis. Rahitične prom­jene su posljedica poremećaja u okoštavanju i deponiranja mineralnih soli u kosti. Vitamin D je aktivator enzima alkalne fosfataze, pod čijim djelo­vanjem se izdvaja fosforna kiselina iz njenih estara. Fosforna   kiselina  reagira  sa  kalcijem,  a  nastali kalcij-fosfat se  taloži u kostima. U slučaju rahitisa smanjena  je resorpcija kalcija iz crijevnog trakta, a preko njega i fosfora. Nedostatak vitamina D može se liječiti unošenjem u hrani ili izlaganjem organiz­ma suncu. Naime, dokazano je da se provitamin vitamina D,  u  koži, pod  uticajem  ultravioletnih zraka,  pretvara u vitamin D. Namimice bogate ovim su: riblje ulje, riba, mlijeko, jaja, gljive itd. Dnevna potreba za vitaminom D je 400 IJ (internacionalnih jedinica).

Vitamin K (antihemoragicni) nalazi se u hloroplastima  zelenih biljaka, kod kojih imajnu važnu ulogu  katalizatora  ciklusa  transmiije  elektrona u procesu fotosinteze. U životinjskim organizmima, uključujući i čovjeka, ovaj vitamin ima značajnu ulogu u zaus­tavljanju krvarenja. Naime, vitamin K učestvuje u nastanku  protrombina i ostlaih faktora koagulacije krvi. Značajni izvori vitamina K su: jetra, špinat, zele­na salata, a sintetizira se i pod uticajem mikrof1ore u debelom crijevu. Dužim uzimanjem antibiotika u terapiji uništava se mikroflora debelog crijeva, pa se tako indirektno smanjuje sinteza vitamina K.

Vitamin E (tokoferol) nazvan je i vitaminom plodnosti. Nedostatak ovog vitamina  izaziva degenerativne promjene na spolnim žlijezdama i kanalima muškaraca, a kod žena na maternici. Mada je  rijetka  pojava,  avitaminoza  vitamina  E je najčesći  uzrok muške sterilnosti (neplodnosti). Glavni izvori  vitamina E  su  sojino ulje,  klice pšenice i kukuruza  te sjemenke sa visokim sadržajem ulja: orah, lješnjak, kikiriki, bademi. U životinjskom organizmu pored sterilnosti, nedostatak vitamina E izaziva promjene i na poprečnoprugastoj  muskulaturi, te mozgu  i kičrnenoj moždini. Značajna funkcija vitamina E je regulacija  ekonomičnog trošenja  energetski bogatog jedinjenja ATP (adenozintrifosfata).

Vitamini rastvorljivi u vodi

Među hidrosolubilnim vitaminima najpoznatiji je niz B-kompleksa i vitamin C.

Vitamin B1 (tiamin ili aneurin) sintetizira se u zelenim organima biljaka. Njegova uloga u metabolizmu  biljaka  vezana  je  za  koenzimski  efekt  u dekarboksilaciji   pirogrožđane i  alfaketoglutarne kiseline.  Nedostatak  ovog  vitamina  izaziva  oboljenje  "beri-beri".  Ovisno o dužini  nestašice, bolest se javlja u tri oblika: 
upala  veceg  broja nerava  zvana  polineuritis;  
usporen  rad srca  i  slabost  srčanog mišića, koji  dovode  i  do  smrti, i
želudačni poremećaji u lučenju solne kiseline, enzima pepsina i  slaba kontrakcija želuca.

Unošenjem u organizam životinja, uključujući i čovjeka,  vitamin B1 se fosforilizira, dajući energetsko jedinjenje  tiamin-pirofosfat (tpp). Nedostatak ovog vitamina dovodi  do nakupljanja  pirogrožđane  kiseline, te sprečavanja oksidacijskih  procesa, posebno u nervnom sistemu i srčanom mišiću. Izvori vitamina B1    su kvasac,  mekinje pšenice  i riže, mrkva, špinat, grah, grašak, a od životinjskih namimica:  jetra, bubrezi, mozak, mišići te, manjim dijelom, imlijeko.

Vitamin B2 (riboflavin) u organizmima biljaka i životinja funkcionira kao gradivna komponenta koenzima   flavomononukleotida  (FMN)   i flavinadeninukleotida (FAD), koji su bitni za Krebsov ciklus i proces oksidacije masnih kiselina. Zato je ovaj vitamin jako bitan za metabolizam masti, ugljikohidrata i nekih aminokiselina.
Nedostatak vitamina B2 manifestira se u promjenama naočnoj rožnjači, te koži i  sluzokoži.  U
njegovom nedostatka javlja se upala usne duplje, jezika i  desni.

Najbogatiji    izvori   vitamina  B2   su  kvasci, grašak, karfiol, kelj, špinat, mlijeko, bubrezi, jetra, srce i mišići.

Vitamin B3 ili PP vitamin (antipelagrični ili nikotinska kiselina) ima ulogu koenzima u katalizi prenosa vodika (NAD = nikotinamindinukleotid  i NADP
= nikotinamindinukleotidfosfat).  Bez  ovog vitamina biljke se ne mogu ni razvijati, što je dokazano u kulturi odgovarajućih tkiva.

Kod čovjeka,  nedostatak ovog vitamina manifestira se pojavom bolesti pelagra. Ona se češće javlja u pasivnim krajevima,  gdje dominira ishrana kukuruznim  brašnom, bez mlijeka i mesa, odnosno  sa malo bjelančevina.  Bolest je praćena upalama kože (dermatitisom), proljevima (dijarejama), slabljenjem inteligencije i gubitkom pamćenja (demencijom).  Glavni izvor vitamina PP su kvasci, jetra, nadbubrežne žijezde i mišići.

Vitamin B12  (antianemijski, cijankobalamin)  u strukturi sadrži mikroelement  kobalt (Co). U organizmu  životinja (uključujući i čovjeka) i ima nekoliko važnih funkcija: 
sa C vitaminom učestvuje u  sintezi purinskih i pirimidinskih baza:
učestvuje i u prevođenju šećera  riboze u dezoksiribozu, čime  pospješuje i sintezu DNK i razmnožavanje.
učestvuje  i  u sazrijevanju   eritrocita,  pa   njegov    nedostatak uzrokuje pojavu  bolesti perniciozna anemija.

Glavni izvori vitamina B12 su jetra, bubrezi, riba i mlijeko.

Vitamin C  (antiskorbutni, askorbinska kiselina) ima značajnu fiziološku ulogu, kako za biljne organizme, tako i  životinje, uključivši  i čovjeka. Kod biljaka najvišu koncentraciju ima u zelenim listovima i plodovima. Za biljke je veoma bitan u procesima fotosintske fosforilacije, odnosno sinteze energetskih jedinjenja bogatih  fosforom.  Učestvuje također i u  regulaciji
tonusa protoplazme, te aktivnosti sa CH skupinom. Pored toga, vitamin C ima bitnu ulogu u procesima rasta biljaka. Isto tako,  u sudjejstvu sa biljnim hormonima – auksinima bitan je za pretvaranje tačaka rasta u reproduktivne centre (cvjetanja i plodonošenja). Sadržaj ovog vitamina kod biljaka takoder je bitan i za intenzitet sinteze DNK i RNK.

U životinjskom organizmu, C vitamin ima značajnu ulogu u procesima bioenergetske i oksidacije. Ovaj vitamin značajno  utice na stvaranje kolagena,  sintezu glikoproteida, supstanci koštanog sistema, hrskavice, zuba, omogućava zarastanje rana, stvaranje kalusa poslije prijeloma kostiju itd. Takoder je bitan i za sintezu adrenalina  i  noradrenalina,   te  mobilizaciju   željeza  u  prihvatljive forme.

Izvori vitamina C su skoro svi zeleni dijelovi biljke. Ovim vitaminom najbogatiji su biljni plodovi:   kivi,  šipurak,  nar,  narandža, limun,   te razne povrtlarske kulture (posebno paprika, kupus i dr.).  Prisustvo   vitamina   C  u  jetri   pušača   ima značajnu  ulogu u neutralizaciji  alkaloida nikotina. Uz pomoć  vitamina  C,  zdrava  jetra  pušača  (koji dnevno  popuši 40 cigareta = 2 mg nikotina) može razgraditi sav uneseni nikotin.

Reference

Kategorija:Vitamini
Kategorija:Esencijalne hranjive tvari
Kategorija:Ishrana