Fantastika

Fantastika ili fantazija je oblik spekulativne fikcije koja uključuje magične elemente, obično smještena u izmišljeni univerzum, a ponekad inspirisana mitologijom i folklorom.

Njeni korijeni su u usmenoj tradiciji, koja je potom postala fantastična književnost i drama. Od dvadesetog vijeka proširila se na različite medije, uključujući film, televiziju, grafičke romane, mangu, animacije i video igrice.

Fantazija se razlikuje od žanrova naučne fantastike i horora po odsustvu naučnih ili sablasnih tema, iako se ti žanrovi preklapaju.  U popularnoj kulturi, žanr fantazije pretežno sadrži postavke koje oponašaju Zemlju, ali s osjećajem drugosti. U svom najširem smislu, međutim, fantazija se sastoji od djela mnogih pisaca, umjetnika, filmaša i muzičara, od drevnih mitova i legendi do mnogih novijih i popularnih djela.

 Osobine 
Većina fantastike koristi magiju ili druge natprirodne elemente kao glavni element radnje, temu ili okruženje. Magija, praktičari magije (čarobnjaci, vještice i tako dalje) i magična stvorenja su uobičajena u mnogim od ovih svjetova.

Identifikaciona osobina fantazije je autorova upotreba narativnih elemenata koji se ne moraju oslanjati na historiju ili prirodu da bi bili koherentni.ed. Edward James and Farah Mendlesohn, Cambridge Companion to Fantasy Literature,  Ovo se razlikuje od realističke fikcije po tome što realistička fikcija mora da vodi računa o historiji i prirodnim zakonima u stvarnosti, gde fantazija to ne čini. U pisanju fantazije autor koristi izgradnju svijeta da stvori likove, situacije i postavke koje možda nisu moguće u stvarnosti.

Mnogi autori fantastike koriste folklor i mitologiju iz stvarnog svijeta kao inspiraciju;John Grant and John Clute, The Encyclopedia of Fantasy, "Fantasy", str. 338  i iako je još jedna definitivna karakteristika fantazijskog žanra uključivanje natprirodnih elemenata, kao što je magija,Diana Waggoner, The Hills of Faraway: A Guide to Fantasy, str. 10, 0-689-10846-X to ne mora biti slučaj.

Fantastika se često uspoređuje sa naučnom fantastikom i hororom jer su oni glavne kategorije spekulativne fantastike. Fantastika se razlikuje od naučne fantastike po vjerodostojnosti narativnih elemenata. Naučnofantastični narativ je malo vjerojatan, iako naizgled moguć kroz logičku naučnu ili tehnološku ekstrapolaciju, gdje fantastični narativi ne moraju biti naučno mogući. Autori se moraju osloniti na čitalačku suspenziju nevjerice, prihvatanje nevjerovatnog ili nemogućeg zarad uživanja, da bi napisali efektne fantazije. Uprkos velikom oslanjanju oba žanra na natprirodno, fantazija i horor se razlikuju jedan od drugog. Horor prvenstveno izaziva strah kroz slabosti protagonista ili nesposobnost da se nose sa antagonistima.

 Historija 
 Rana historija 
Elementi natprirodnog i fantastičnog bili su dio književnosti od njenog početka. Elementi fantastike javljaju se u drevnim vjerskim tekstovima kao što je Ep o Gilgamešu. Drevni babilonski ep o stvaranju, Enûma Eliš, u kojem bog Marduk ubija boginju Tiamat, sadrži temu kosmičke bitke između dobra i zla, što je karakteristično za žanr moderne fantastike. Žanrovi romantične i fantastične književnosti postojali su i u starom Egiptu. Priče o dvoru kralja Kufua, koje su sačuvane u Westcar papirusu i vjerovatno su napisane sredinom druge polovine osamnaestog vijeka p. n. e., čuvaju mješavinu priča s elementima historijske fikcije, fantastike i satire. Egipatski pogrebni tekstovi čuvaju mitološke priče, od kojih su najznačajniji mitovi o Ozirisu i njegovom sinu Horusu.

Mit sa fantastičnim elementima namijenjen odraslima bio je glavni žanr starogrčke književnosti. Aristofanove komedije pune su fantastičnih elemenata, posebno njegova drama Ptice u kojoj Atinjanin sa pticama gradi grad u oblacima i osporava Zeusov autoritet. Ovidijeve Metamorfoze i Apulejev Zlatni magarac su oba djela koja su uticala na razvoj žanra fantazije uzimajući mitske elemente i utkajući ih u lične priče. Oba djela uključuju složene narative u kojima se ljudska bića pretvaraju u životinje ili nežive objekte. Platonska učenja i ranokršćanska teologija imaju veliki utjecaj na žanr moderne fantastike. Platon je koristio alegorije kako bi prenio mnoga svoja učenja, a ranokršćanski pisci su tumačili i Stari i Novi zavjet kao korištenje parabola za prenošenje duhovnih istina. Ova sposobnost pronalaženja smisla u priči koja nije doslovno istinita postala je temelj koji je omogućio razvoj modernog žanra fantazije.

Najpoznatija fikcija iz islamskog svijeta je Hiljadu i jedna noć (Arapske noći), koja je kompilacija mnogih drevnih i srednjovjekovnih narodnih priča. Razni likovi iz ovog epa postali su kulturne ikone u zapadnoj kulturi, kao što su Aladin, Sinbad i Ali Baba.John Grant and John Clute, The Encyclopedia of Fantasy, "Chinoiserie", str. 189  Hinduistička mitologija je bila evolucija ranije vedske mitologije i imala je mnogo više fantastičnih priča i likova, posebno u indijskim epovima. Pančatantra (Basne o Bidpaiju), naprimjer, koristila je razne bajke o životinjama i magične priče da ilustruje centralne indijske principe političke nauke. Kineske tradicije su bile posebno uticajne u fantastici poznate kao Kinoserija, uključujući pisce kao što su Ernest Bramah i Barry Hughart.

Beowulf je među najpoznatijim staroengleskim pričama na engleskom govornom području i imao je dubok uticaj na žanr fantastike; nekoliko fantastičnih djela prepričavalo je priču, kao što je Grendel Johna Gardnera.John Grant and John Clute, The Encyclopedia of Fantasy, "Beowulf", str. 107  Nordijska mitologija, kako se nalazi u Starijoj Eddi i Mlađoj Eddi, uključuje figure poput Odina i njegovih kolega Aesira, te patuljke, vilenjake, zmajeve i divove.John Grant and John Clute, The Encyclopedia of Fantasy, "Nordic fantasy", str. 691  Ovi elementi su direktno uvezeni u različita fantastična djela. Odvojeni folklor Irske, Velsa i Škotske se ponekad koristio neselektivno za "keltsku" fantaziju, ponekad sa velikim efektom; drugi pisci su precizirali upotrebu jednog izvora.John Grant and John Clute, The Encyclopedia of Fantasy, "Celtic fantasy", str. 275  Velška tradicija je bila posebno uticajna, zbog svoje veze s kraljem Arthurom i njene zbirke u jednom djelu, epu Mabinogion.

Postoje mnoga djela gdje granica između fantastike i drugih djela nije jasna; pitanje da li su pisci vjerovali u mogućnosti čuda u Snu ljetne noći ili Sir Gawain i Green Knight otežava razlikovanje kada je fantastika, u njenom modernom smislu, prvi put počela.Brian Attebery, The Fantasy Tradition in American Literature, str. 14, 

 Moderna fantastika 
Iako je prethodio romanu John Ruskina Kralj Zlatne rijeke (1841), obično se kaže da historija moderne fantastične književnosti počinje sa George MacDonaldsom, škotskim autorom romana kao što su Princeza i Goblin i Fantastici (1858.), od kojih se potonji smatra prvim fantastičnim romanom ikada napisanim za odrasle. MacDonald je imao veliki utjecaj na J. R. R. Tolkiena i C. S. Lewisa. Drugi veliki autor fantazije ovog doba bio je William Morris, engleski pjesnik koji je napisao nekoliko romana u drugoj polovini vijeka, uključujući Bunar na kraju svijeta.

Uprkos MacDonaldovom budućem uticaju sa romanom „Na pozadini sjevernog vjetra“ (1871), Morrisovoj popularnosti kod njegovih savremenika i „The Wonderful Visit“ H. G. Wellsa (1895), tek u 20. vijeku fantastika je počela da dopire do široke publike. Lord Dunsany je utvrdio popularnost žanra iu obliku romana i kratke priče. H. Rider Haggard, Rudyard Kipling i Edgar Rice Burroughs počeli su pisati fantaziju u to vrijeme. Ovi autori, zajedno sa Abrahamom Merrittom, uspostavili su ono što je poznato kao podžanr "izgubljenog svijeta", koji je bio najpopularniji oblik fantazije u ranim decenijama 20. stoljeća, iako je nekoliko klasičnih dječjih fantazija, poput Petra Pana i Čarobnjaka iz Oza, također objavljeni otprilike u to vrijeme.

Maloljetnička fantastika se smatrala prihvatljivijom od fantazije namijenjene odraslima, s posljedicom da su pisci koji su željeli pisati fantaziju morali svoje djelo uklopiti u forme namijenjene djeci.C. S. Lewis, "On Juvenile Tastes", str. 41, Of Other Worlds: Essays and Stories,  Nathaniel Hawthorne je napisao fantaziju u knjizi Čudesa za djevojčice i dječake, namijenjenoj djeci,Brian Attebery, The Fantasy Tradition in American Literature, str. 62,  iako su djela za odrasle samo na granici fantazije. Dugi niz godina, ovo i uspjesi poput Alisa u zemlji čuda (1865), stvarali su kružni efekat da su sva fantastična djela, pa čak i kasniji Gospodar prstenova, klasifikovana kao književnost za djecu.

Politički i društveni trendovi mogu uticati na prihvatanje fantazije u društvu. Početkom 20. vijeka, entuzijazam Pokreta za novu kulturu za vesternizaciju i nauku u Kini naterao ih je da osude fantastični Šenmo žanr tradicionalne kineske književnosti. Čarolije i magična stvorenja iz ovih romana smatrani su praznovjernim i zaostalim, proizvodima feudalnog društva koje ometa modernizaciju Kine. Priče o natprirodnom nastavile su se osuđivati nakon što su komunisti došli na vlast, a kontinentalna Kina je doživjela oživljavanje fantazije tek nakon što je Kulturna revolucija završila.

Fantazija je postala žanr pulp časopisa koji se izdaju na Zapadu. Godine 1923. izašao je prvi časopis o fantaziji, Weird Tales. Na kraju su uslijedili mnogi drugi slični časopisi, uključujući The Magazine of Fantasy and Science Fiction; kada je osnovan 1949. godine, format pulp magazina bio je na vrhuncu svoje popularnosti, a časopis je bio ključan u donošenju fantastike širokoj publici u SAD-u i Britaniji. Takvi časopisi su također bili ključni u usponu naučne fantastike, a u to vrijeme su dva žanra počela da se povezuju jedan s drugim.

Do 1950. fikcija o "maču i čarobnjaštvu" počela je da nailazi na široku publiku, uz uspjeh priča Conan Barbarijana od Roberta E. Howarda i priča Fafhrd and the Grey Mouser od Fritza Leibera.L. Sprague de Camp, Literary Swordsmen and Sorcerers: The Makers of Heroic Fantasy, str. 135  Međutim, pojava visoke fantazije, a prije svega Hobita i Gospodara prstenova J. R. R. Tolkiena, koji su dosegli nove visine popularnosti u kasnim 1960-im, omogućila je fantaziji da zaista uđe u mainstream.Jane Yolen, "Introduction" str. vii–viii After the King:  Stories in Honor of J.R.R. Tolkien, ed, Martin H. Greenberg,   Nekoliko drugih serija, kao što su C. S. Lewisove Hronike Narnije i knjige Earthsea od Ursule K. Le Guin, pomogle su učvršćivanju popularnosti žanra.

Popularnost žanra fantazije nastavila je da raste u 21. vijeku, o čemu svjedoči status najprodavanijih serijala o Harry Potteru od J. K. Rowling, serijala Točak vremena od Roberta Jordana, serijala Pjesma vatre i leda od Georgea R. R. Martina, serijala Stivena Eriksona Malazan Book of the Fallen zamahujući ep, The Stormlight Archive i Mistborn serijal od Brandon Sandersona, i Witchera od A. Sapkowski.

 Mediji 
Nekoliko fantastičnih filmskih adaptacija postiglo je status blockbustera, među kojima se izdvaja filmska trilogija Gospodar prstenova koju je režirao Peter Jackson i filmovi o Harryju Potteru, dva filmska serijala s najvećom zaradom u povijesti kinematografije. U međuvremenu, David Benioff i D. B. Weiss su producirali televizijsku dramsku seriju Igra prijestolja za HBO, zasnovanu na seriji knjiga Georgea R. R. Martina, koja je postigla neviđeni uspjeh za žanr fantazije na televiziji.

Fantastične RPG igre prelaze nekoliko različitih medija. Dungeons & Dragons je bila prva stolna RPG igra i ostala je najuspješnija i najutjecajnija. Prema istraživanju iz 1999. u Sjedinjenim Državama, 6% ljudi od 12 do 35 godina je igralo RPG igre. Od onih koji igraju redovno, dvije trećine igra D&D. Proizvodi pod markom Dungeons & Dragons činili su preko pedeset posto RPG proizvoda prodanih 2005. godine.

Naučna fantazija serija igranja uloga Final Fantasy bila je ikona žanra RPG igranja (od 2012. i dalje je bila među deset najprodavanijih franšiza video igara). Prva kolekcionarska kartaška igra, Magic: The Gathering, ima fantastičnu temu i na sličan način je dominantna u industriji. Note that the "twelve million" figure given here is used by Hasbro; while through their subsidiary Wizards of the Coast they would be in the best position to know through tournament registrations and card sales, they also have an interest in presenting an optimistic estimate to the public.

 Klasifikacija 
 Bangsijska fantazija, interakcije sa poznatim historijskim ličnostima u zagrobnom životu, nazvana po Johnu Kendricku Bangsu
 Komična fantazija, duhovitog tona
 Savremena fantazija, smještena u moderni svijet ili svijet zasnovan na savremenom dobu, ali uključuje magiju ili druge natprirodne elemente
 Mračna fantazija, uključujući elemente horor fantastike
 Ekstrudirani fantazijski proizvod, pogrdni izraz za izvedena djela
 Basne, priče sa neljudskim likovima, koje vode do "poente" ili lekcija
 Bajke, kao i bajkovita fantastika, koja se oslanja na teme iz bajki 
 Fantastična poezija, poezija sa fantastičnom temom
 Fantastique, francuski književni žanr koji uključuje natprirodne elemente
 Fantazija o manirima ili mannerpunk, fokusirana na pitanja društvenog položaja na putu komedije ponašanja
 Gaslamp fantazija, koristeći viktorijansko ili edvardijansko okruženje, pod uticajem gotičke fikcije
 Fikcija o bogovima i demonima (shenmo), koja uključuje bogove i čudovišta iz kineske mitologije
 "Grimdark" fikcija, pomalo bezobrazna oznaka za fikciju s posebno nasilnim tonom ili distopijskim temama
 Teška fantazija, čiji su natprirodni aspekti namijenjeni da budu interno konzistentni i objašnjivi, nazvana je analogno tvrdoj naučnoj fantastici
 Herojska fantazija, koja se bavi pričama o herojima u imaginarnim svjetovima
 Visoka fantazija ili epska fantazija, koju karakterizira zaplet i teme epskog razmjera
 Historijska fantastika, historijska fikcija sa elementima fantastike
 Isekai, ljudi prebačeni iz stvarnog svijeta u drugi, uglavnom u japanskoj fikciji (anime, lagani romani i manga)
 Maloljetnička fantastika, dječja književnost sa elementima fantastike
 LitRPG, postavljen u stolnu ili kompjutersku igru uloga, i koji prikazuje napredak i mehaniku igre
 Niska fantazija, koju karakterizira nekoliko ili nenametljivih natprirodnih elemenata, često u suprotnosti s visokom fantazijom
 Magični realizam, žanr književne fikcije koji uključuje manje natprirodne elemente
 Magična djevojačka fantazija, koja uključuje mlade djevojke s magičnim moćima, uglavnom u japanskoj fikciji
 Paranormalna romansa, romantična fikcija s natprirodnim ili fantastičnim stvorenjima
 Romantična fantazija, fokusirana na romantične veze
 Naučna fantazija, fantazija koja uključuje elemente iz naučne fantastike kao što su napredna tehnologija, vanzemaljci i svemirska putovanja, ali i fantastične stvari kao što je magija i sl.
 Steampunk, žanr koji je ponekad vrsta fantazije, sa elementima parne tehnologije iz 19. vijeka (historijska fantazija i naučna fantazija se preklapaju s njim)
 Mač i čarobnjaštvo, avanture heroja koji drže mač, općenito ograničenijeg obima od epske fantazije
 Urbana fantazija, smještena u gradu
 Čudna fikcija, sablasne i uznemirujuće priče prije nego što su termini "fantazija" i "horor" bili široko korišteni
 Xianxia (žanr), kineska fikcija o borilačkim vještinama koja često uključuje elemente fantazije, kao što su bogovi, vile, demoni, magična carstva i reinkarnacije

 Subkultura 
Profesionalci kao što su izdavači, urednici, autori, umjetnici i naučnici u žanru fantastike okupljaju se svake godine na Svjetskoj konvenciji fantastike. Na konvenciji se dodeljuju World Fantasy Awards. Prvi SKF održan je 1975. godine i od tada se održava svake godine. Konvencija se održava u drugom gradu svake godine.

Osim toga, mnoge konvencije naučne fantastike, kao što su FX Show na Floridi i MegaCon, služe ljubiteljima fantastike i horora. Anime konvencije, kao što su Ohayocon ili Anime Expo, često sadrže prikazivanje fantastičnih, naučnih fantazija i mračnih fantastičnih serija i filmova, kao što su Majutsushi Orphen (fantazija), Sailor Moon (urbana fantazija), Berserk (mračna fantazija) i Spirited Away ( fantazija). Mnoge konvencije znanstvene fantastike/fantastike i anima također snažno predstavljaju ili se bave jednom ili više od nekoliko subkultura unutar glavnih subkultura, uključujući i cosplay subkulturu (u kojoj ljudi izrađuju ili nose kostime na osnovu postojećih ili sami kreiranih likova, ponekad također glumeći skečeve ili predstave), subkultura fan-fikcije i subkultura fan videa ili AMV, kao i velika internetska subkultura posvećena čitanju i pisanju proze ili doujinshija u tim žanrovima ili vezanih za njih.

Prema statistici iz 2013. koju je objavio izdavač fantastike Tor Books, muškarci su brojniji od žena za 67% do 33% među piscima historijske, epske ili visoke fantastike. Ali među piscima urbane fantazije ili paranormalne romanse, 57% su žene, a 43% muškarci. (See full statistics)

 Povezani žanrovi 
 Horor
 Naučna fantastika

 Značajni autori fantastike 
 John Ronald Reuel Tolkien Hobit, Gospodar prstenova - Prstenova družina, Gospodar prstenova - Dvije kule, Gospodar prstenova - Povratak kralja, Silmarilion
 Roger Zelazny Amberske kronike (10 nastavaka) Donesite mi glavu dražesnog princa, ... i zovem se Konrad, Gospodar svjetlosti
 Stephen Donaldson
 Gene Wolfe Knjiga novog sunca
 Terry Pratchet Boja magije
 Robert Asprin Još jedan krasan mit, Mitovi i korupcija, Nove Mitkoncepcije
 George R.R. Martin Pjesma sudnjeg dana - Armaggedon Rag, "Pjesma leda i vatre"
 Joan D. Vinge Zimska kraljica - I, Ljetna kraljica - II
 Guy Gavriel Kay Fionavarska tapiserija (tri dijela) Tigana, Lavovi Al-Rassana, Sarantinski mozaik (Odjedriti u Sarant i Gospodar careva), Pjesma za Arbonnu, Posljednja svjetlost sunca
 Robert Jordan Točak vremena (14 romana)
 Robin Hobb Realm of the Elderlings (16 romana u 5 pod-serijala)

 Reference 


Fantastika
Fantastika