Andi

mini|200px|Cono de Arita, Argentina
Andi su nabrano gorje koje se u dužini od 7200 km proteže uz zapadnu obalu Južne Amerike. To je najduži kontinentalni planinski lanac na svijetu, a formira neprekidnu visoravan duž zapadnog ruba Južne Amerike. Opseg je dugačak 8.900 km, širok 200 do 700 km (najširi između 18°J – 20°J geografske širine), i ima prosječnu visinu od oko 4.000 m. Andi se prostiru od sjevera prema jugu kroz sedam južnoameričkih zemalja: Venecuelu, Kolumbiju, Ekvador, Peru, Boliviju, Čile i Argentinu. Građeni su pretežno od paleozojskih i mezozojskih naslaga, izdignutih alpskim nabiranjem i znatno prekrivenih vulkanskim izljevima. Najviše aktivnih i ugašenih vulkana ima između Kolumbije i Ekvadora (najpoznatiji je Chimborazo).

Istočni ogranci ističu se rudnim bogatstvom u paleozojskim stijenama. U sjevernim i srednjim Andima planinske zavale i ravnjaci dobro su obrađeni, a tu su i naselja na najvišim apsolutnim visinama na Zemlji.

Dužinom, Ande su podijeljene na nekoliko nizova, razdvojenih srednjim depresijama. Ande su lokacija nekoliko visokih visoravni - od kojih su neki domaćini većih gradova kao što su Quito, Bogota, Cali, Arequipa, Medellín, Bucaramanga, Sucre, Merida, El Alto i La Paz. Visoravan Altiplano je druga najviša na svijetu nakon Tibetanske visoravni. Ovi rasponi su zauzvrat grupisani u tri glavne divizije na osnovu klime: tropske Ande, suhe Ande i vlažne Ande.

Planine Ande su najviši planinski lanac izvan Azije. Najviša planina izvan Azije, argentinska Akonkagva, uzdiže se na nadmorsku visinu od oko 6.961 m. Vrh Chimborazo u ekvadorskim Andima udaljeniji je od Zemljinog centra od bilo koje druge lokacije na površini Zemlje, zbog ekvatorijalnog ispupčenja koje je rezultat Zemljine rotacije. Najviši vulkani na svijetu nalaze se u Andima, uključujući Ojos del Salado na granici Čilea i Argentine, koji se uzdiže na 6.893 m.

Ande su također dio američke Kordiljere, lanca planinskih lanaca (cordillera) koji se sastoji od gotovo kontinuiranog niza planinskih lanaca koji čine zapadnu "kičmu" Amerike i Antarktika.

Ime Andi je nastalo po imenu plemena Anti, Indijanaca koji su bili nastanjeni za vrijeme Inka u provinciji Antisuyu, koja je također nosila ime po njima.

 Geografija 
Andi se mogu podijeliti u tri dijela:

 Južni Andi:  Argentina i Čile, južno od Llullaillacoa.
 Centralni Andi: Peru i Bolivija.
 Sjeverni Andi: Venecuela, Kolumbija i Ekvador.

U sjevernom dijelu Anda, odvojeni lanac Sierra Nevada de Santa Marta se često tretira kao dio sjevernih Anda.

Za zavjetrinska Antila ostrva Aruba, Bonaire i Curaçao, koja leže u Karipskom moru kod obale Venecuele, ranije se smatralo da predstavljaju potopljene vrhove krajnjeg sjevernog ruba lanca Anda, ali tekuća geološka istraživanja pokazuju da je takvo pojednostavljenje ne opravdava složenu tektonsku granicu između južnoameričke i karipske ploče.

 Geologija 
Andi su mezozojsko-tercijarni orogeni pojas planina duž Pacifičkog vatrenog prstena, zone vulkanske aktivnosti koja obuhvata pacifički obod Amerike, kao i azijsko-pacifičku regiju. Ande su rezultat procesa tektonskih ploča, uzrokovanih subdukcijom okeanske kore ispod Južnoameričke ploče dok se Naska ploča i Južnoamerička ploča spajaju. Ovi procesi su ubrzani uticajem klime. Kako je izdizanje Anda stvorilo kišnu sjenu na zapadnim rubovima Čilea, okeanske struje i prevladavajući vjetrovi odnijeli su vlagu s čileanske obale. To je uzrokovalo da neka područja zone subdukcije budu izgladnjela sedimentom, uzrokujući prekomjerno trenje i povećanu stopu komprimovanog obalnog izdizanja. Glavni uzrok uspona Anda je kompresija zapadnog ruba Južnoameričke ploče zbog subdukcije Nazka ploče i Antarktičke ploče. Na istoku, lanac Anda je omeđen s nekoliko sedimentnih basena, kao što su Orinoco, Amazon, Madre de Dios i Gran Chaco, koji odvajaju Ande od drevnih kratona u istočnoj Južnoj Americi. Na jugu, Ande dijele dugu granicu s bivšim Patagonijskim Teranom. Na zapadu se Andi završavaju na Tihom okeanu, iako se rov Peru-Čile može smatrati njihovom krajnjom zapadnom granicom. Sa geografskog pristupa, smatra se da Ande imaju svoje zapadne granice obilježene izgledom obalnih nizina i manje krševitom topografijom. Planine Anda također sadrže velike količine željezne rude koja se nalazi u mnogim planinama unutar lanca.

Andski orogen ima niz zavoja ili oroklina. Bolivijska oroklina je konkavna krivina prema moru na obali Južne Amerike i Anda na oko 18° J. U ovom trenutku, orijentacija Anda skreće sa sjeverozapada u Peruu na jug u Čileu i Argentini. Andski segment sjeverno i južno od Orokline rotirani su za 15° do 20° u smjeru suprotnom od kazaljke na satu, odnosno u smjeru kazaljke na satu. Područje bolivijske orokline preklapa se s područjem maksimalne širine visoravni Altiplano i prema Isacksu (1988) Oroklin je povezan sa skraćivanjem kore. Specifična tačka na 18° J gdje se obala savija poznata je kao "Arica lakat". Dalje južnije leži Maipo Orocline, suptilnija oroklina između 30° J i 38° J sa konkavnim prelomom prema moru u trendu na 33° J. Blizu južnog vrha Anda nalazi se Patagonska Oroklina.

 Historija 
Planine Anda, koje su u početku naseljavale lovci-sakupljači, doživjele su razvoj poljoprivrede i uspon politički centraliziranih civilizacija, što je kulminiralo uspostavljanjem stoljetnog Carstva Inka. Sve se to promijenilo u 16. vijeku, kada su španski konkvistadori kolonizirali planine prije rudarske ekonomije.

U plimi antiimperijalističkog nacionalizma, Ande su postale poprište niza ratova za nezavisnost u 19. vijeku kada su pobunjeničke snage preplavile regiju kako bi zbacile špansku kolonijalnu vlast. Od tada su mnoge bivše španske teritorije postale pet nezavisnih andskih država.
 Klima i hidrologija 
Klima u Andama uveliko varira u zavisnosti od geografske širine, nadmorske visine i blizine mora. Temperatura, atmosferski pritisak i vlažnost se smanjuju na višim nadmorskim visinama. Južni dio je kišovito i svjež, centralni dio je suh. Sjeverni Andi su tipično kišoviti i topli, s prosječnom temperaturom od 18 °C u Kolumbiji. Poznato je da se klima drastično mijenja na prilično kratkim udaljenostima. Prašume postoje samo kilometrima udaljenim od snijegom prekrivenog vrha Cotopaxi. Planine imaju veliki uticaj na temperature okolnih područja. Granica snijega ovisi o lokaciji, nalazi se na između 4.500 i 4.800 m u tropskim ekvadorskim, kolumbijskim, venecuelanskim i sjevernim peruanskim Andima, uzdižući se na 4.800-5.200 m u južnom Peruu da bi spuštali u Čileu južno do oko 30°J na 4500 m na Akonkagui na 32°J, 2000 m, na 40°J, 500 m na 50°S, i samo 30 m 30°S 980 u Tierra del Fuego na 55°J; od 50°S, nekoliko većih glečera se spušta na nivo mora.

Andi Čilea i Argentine mogu se podijeliti u dvije klimatske i glaciološke zone: suhe Ande i vlažne Ande. Budući da se Suhi Andi prostiru od geografskih širina pustinje Atacama do područja rijeke Maule, padavine su sporadične i postoje jake temperaturne oscilacije. Linija ravnoteže može se drastično pomjeriti u kratkom vremenskom periodu, ostavljajući cijeli glečer u području ablacije ili u području akumulacije.

U visokim Andima Centralnog Čilea i provincije Mendoza, glečerske stijene su veće i češće od glečera zbog velike izloženosti sunčevom zračenju.Jan-Christoph Otto, Joachim Götz, Markus Keuschnig, Ingo Hartmeyer, Dario Trombotto, and Lothar Schrott (2010). Geomorphological and geophysical investigation of a complex rock glacier system—Morenas Coloradas valley (Cordon del Plata, Mendoza, Argentina) U ovim regijama glečeri se obično javljaju na većim nadmorskim visinama od kamenih glečera. Najniži aktivni glečer se nalazi na 900 m nadmorske visine u Akonkagvi. Iako se količina padavina povećava sa visinom, postoje polusušni uslovi na gotovo 7.000 metara najvišim planinama Anda. Ova suha stepska klima se smatra tipičnom za suptropski položaj na 32–34° J. Na dnu doline nema šuma, samo patuljasto šipražje. Najveći glečeri, na primjer, glečer Plomo i glečeri Horcones, ne dosežu ni 10 km u dužini i imaju samo neznatnu debljinu leda. Međutim, u glacijalna vremena cca. prije 20.000 godina glečeri su bili preko deset puta duži. Na istočnoj strani ovog dijela Mendozinskih Anda, one su se spuštale do 2.060 m, a na zapadnoj do oko 1.220 m nadmorske visine.Kuhle, M. (2011): The High-Glacial (Last Glacial Maximum) Glacier Cover of the Aconcagua Group and Adjacent Massifs in the Mendoza Andes (South America) with a Closer Look at Further Empirical Evidence. Development in Quaternary Science, Vol. 15 (Quaternary Glaciation – Extent and Chronology, A Closer Look, Eds: Ehlers, J.; Gibbard, P.L.; Hughes, P.D.), 735–738. (Elsevier B.V., Amsterdam).Brüggen, J. (1929): Zur Glazialgeologie der chilenischen Anden. Geol. Rundsch. 20, 1–35, Berlin. Masivi Cerro Aconcagua (6.961 m), Cerro Tupungato (6.550 m) i Nevado Juncal (6.110 m) udaljeni su desetinama kilometara jedan od drugog i bili su povezani ledom. Dendritski krakovi glečera Anda, odnosno komponente dolinskih glečera, bili su dugi do 112,5 km, debeli preko 1250 m i prelazili su vertikalnu udaljenost od 5150 m. Klimatska snježna linija glečera spuštena je sa 4.600 m na 3.200 m u vrijeme glacijala.Kuhle, M. (1984): Spuren hocheiszeitlicher Gletscherbedeckung in der Aconcagua-Gruppe (32–33° S). In: Zentralblatt für Geologie und Paläontologie Teil 1 11/12, Verhandlungsblatt des Südamerika-Symposiums 1984 in Bamberg: 1635–1646.Kuhle, M. (1986): Die Vergletscherung Tibets und die Entstehung von Eiszeiten. In: Spektrum der Wissenschaft 9/86: 42–54.Kuhle, M. (1987): Subtropical Mountain- and Highland-Glaciation as Ice Age Triggers and the Waning of the Glacial Periods in the Pleistocene. In: GeoJournal 14 (4); Kluwer, Dordrecht/ Boston/ London: 393–421.Kuhle, M. (1988): Subtropical Mountain- and Highland-Glaciation as Ice Age Triggers and the Waning of the Glacial Periods in the Pleistocene. In: Chinese Translation Bulletin of Glaciology and Geocryology 5 (4): 1–17 (in Chinese language).Kuhle, M. (1989): Ice-Marginal Ramps: An Indicator of Semiarid Piedmont Glaciations. In: GeoJournal 18; Kluwer, Dordrecht/ Boston/ London: 223–238.Kuhle, M. (1990): Ice Marginal Ramps and Alluvial Fans in Semi-Arid Mountains: Convergence and Difference. In: Rachocki, A.H., Church, M. (eds.): Alluvial fans: A field approach. John Wiley & Sons Ltd, Chester-New York-Brisbane-Toronto-Singapore: 55–68.Kuhle, M. (1990): The Probability of Proof in Geomorphology—an Example of the Application of Information Theory to a New Kind of Glacigenic Morphological Type, the Ice-marginal Ramp (Bortensander). In: GeoJournal 21 (3); Kluwer, Dordrecht/ Boston/ London: 195–222.Kuhle, M. (2004): The Last Glacial Maximum (LGM) glacier cover of the Aconcagua group and adjacent massifs in the Mendoza Andes (South America). In: Ehlers, J., Gibbard, P.L. (Eds.), Quaternary Glaciation— Extent and Chronology. Part III: South America, Asia, Africa, Australia, Antarctica. Development in Quaternary Science, vol. 2c. Elsevier B.V., Amsterdam, str. 75–81.

 Flora 
mini|Suha tropska šuma Laguna de Sonso u sjevernim Andima
Andska regija prostire se kroz nekoliko prirodnih i florističkih regija, od karipske Venecuele do hladnog, vjetrovitog i vlažnog rta Horn, prolazeći kroz hiperaridnu pustinju Atacamu. Kišne i tropske suhe šume nekada su okruživale veći dio sjevernih Anda, ali su sada znatno smanjene, posebno u Chocóu i međuandskim dolinama Kolumbije. Nasuprot vlažnim padinama Anda nalaze se relativno suhe padine Anda u većem dijelu zapadnog Perua, Čilea i Argentine. Zajedno s nekoliko međuandskih dolina, njima tipično dominiraju listopadna šuma, grmlje i kserofilna vegetacija, dostižući krajnje granice na padinama blizu gotovo beživotne pustinje Atacame.

Približno 30.000 vrsta vaskularnih biljaka živi u Andima, od kojih je otprilike polovina endemska za regiju, što nadmašuje raznolikost bilo kojeg drugog žarišta bioraznolikosti. Malo drvo kininovac, izvor kinina, koji se koristi za liječenje malarije, široko je rasprostranjeno u Andima, sve na jug do Bolivije. Druge važne kulture koje potječu iz Anda jesu duhan i krompir. Visoke šume grmlja iz roda Polylepis i druge šume locirane su u andskim područjima Kolumbije, Ekvadora, Perua, Bolivije i Čilea. Ovo drveće, koje lokalno stanovništvo naziva queñua, yagual i drugim imenima, može se naći na visinama do 4500 m. Ostaje nejasno je li nejednaka distribucija ovih šuma  prirodna ili rezultat krčenja koje je počelo tokom perioda Inka. Bez obzira na to, u moderno doba krčenje se ubrzalo, a drveće se sada smatra veoma ugroženim; neki vjeruju da je ostalo samo 10% prvobitne šume.

 Fauna 
Andi su bogati faunom: Sa skoro 1.000 vrsta, od kojih je otprilike 2/3 endemsko za regiju, Andi su najvažnija regija na svijetu za vodozemce.Tropical Andes  – biodiversityhotspots.org Raznolikost životinja u Andama je velika, sa skoro 600 vrsta sisara (13% endemskih), više od 1.700 vrsta ptica (oko 1/3 endema), više od 600 vrsta gmizavaca (oko 45% endemskih) i skoro 400 vrsta riba (oko 1/3 endemskih).

Vikunja i Gvanako mogu se naći, dok lokalno stanovništvo usko srodne domaće lame i alpake uzgajaju kao tovarne životinje i zbog njihovog mesa i vune. Krepuskularne (aktivne tokom zore i sumraka) činčile, dva ugrožena pripadnika reda glodara, naseljavaju alpske regije Anda.Eisenberg, J.F.; & Redford, K.H. (2000). Mammals of the Neotropics, Volume 3: The Central Neotropics: Ecuador, Peru, Bolivia, Brazil. Eisenberg, J.F.; & Redford, K.H. (1992). Mammals of the Neotropics, Volume 2: The Southern Cone: Chile, Argentina, Uruguay, Paraguay.  Andski kondor, najveća ptica te vrste na zapadnoj hemisferi, javlja se u velikom dijelu Anda, ali općenito u vrlo malom broju.Fjeldsaa, J.; & Krabbe, N. (1990). Birds of the High Andes: A Manual to the Birds of the Temperate Zone of the Andes and Patagonia, South America.  Ostale životinje pronađene u relativno otvorenim staništima visokih Anda uključuju huemul, pumu, lisice iz roda Pseudalopex, i, za ptice, određene vrste tinamousa (posebno pripadnici roda Nothoprocta), andske guske , džinovsku lisku, flamingosi (uglavnom povezani sa hiperslanim jezerima), mala nandja, andski treperak, dijademski šljunak, rudari, sierra-zebe i diuca-zebe.

Jezero Titicaca ugošćuje nekoliko endema, među kojima su visoko ugroženi neleteći gnjurac Titicaca i Titicaca vodena žaba.Stuart, Hoffmann, Chanson, Cox, Berridge, Ramani and Young, editors (2008). Threatened Amphibians of the World.  Nekoliko vrsta kolibrija, posebno neke brdske zvijezde, mogu se vidjeti na visinama iznad 4000 m, ali daleko veće raznolikosti mogu se naći na nižim nadmorskim visinama, posebno u vlažnim andskim šumama koje rastu na padinama u Kolumbijami, Ekvadoru, Peruu, Boliviji i na krajnjem sjeverozapadu Argentine. Ovi tipovi šuma, koji uključuju Yungas i dijelove Chocóa, vrlo su bogati florom i faunom, iako postoji nekoliko velikih sisara, izuzeci su ugroženi planinski tapir, medvjed i žutorepi vunasti majmun.

Ptice u vlažnim andskim šumama uključuju planinske tukane, kecale i andskog pijetla od stijene, dok se često mogu vidjeti jata mješovitih vrsta u kojima dominiraju tanageri i furnariidi – za razliku od nekoliko vokalnih, ali tipično zagonetnih vrsta vranca, tapaculosa i Grallariidae.

Brojne vrste kao što su kraljevski cinklod i L. xenothorax su povezane sa Polylepisom, a samim tim i ugrožene.

 Vrhovi 
Ova lista sadrži neke od glavnih vrhova u planinskom lancu Anda. Najviši vrh je Akonkagva u Argentini (vidi dole).

Argentina
 Aconcagua – 6961 m
 Cerro Bonete – 6759 m
 Galán – 5912 m
 Mercedario -  6720 m
 Pissis – 6795 m

Granica između Argentine i Čilea
 Cerro Bayo – 5401 m
 Cerro Fitz Roy – 3375 m ili 3,405 m Patagonia, također poznata kao Cerro Chaltén
 Cerro Escorial – 5447 m
 Cordón del Azufre – 5463 m
 Falso Azufre – 5890 m
 Incahuasi – 6620 m
 Lastarria – 5697 m
 Llullaillaco – 6739 m
 Maipo – 5264 m
 Marmolejo – 6110 m
 Ojos del Salado – 6893 m
 Olca – 5407 m
 Sierra Nevada de Lagunas Bravas – 6127 m
 Socompa – 6051 m
 Nevado Tres Cruces – 6749 m
 Tronador – 3491 m
 Tupungato – 6570 m
 Nacimiento – 6492 m

Bolivija
 Janq'u Uma – 6427 m
 Cabaraya – 5860 m
 Chacaltaya – 5422 m
 Wayna Potosí – 6088 m
 Illampu – 6368 m
 Illimani – 6438 m
 Laram Q'awa – 5182 m
 Macizo de Pacuni – 5400 m
 Nevado Anallajsi – 5750 m
 Nevado Sajama – 6542 m
 Patilla Pata – 5300 m
 Tata Sabaya – 5430 m

=== Granica između Bolivije i Čilea
 Acotango – 6052 m
 Michincha – 5305 m
 Iru Phutunqu – 5163 m
 Licancabur – 5920 m
 Olca – 5407 m
 Parinacota – 6348 m
 Paruma – 5420 m
 Pomerape – 6282 m

Čile
 Monte San Valentin – 4058 m
 Cerro Paine Grande – 2884 m
 Cerro Macá – 2300 m
 Monte Darwin – 2500 m
 Volcan Hudson, c.1900|m
 Cerro Castillo Dynevor – 1100 m
 Mount Tarn – 825 m
 Polleras – 5993 m
 Acamarachi – 6046 m

Kolumbija
 Nevado del Huila – 5365 m
 Nevado del Ruiz – 5321 m
 Nevado del Tolima – 5205 m
 Pico Pan de Azúcar – 5200 m
 Ritacuba Negro – 5320 m
 Nevado del Cumbal – 4764 m
 Cerro Negro de Mayasquer – 4445 m
 Ritacuba Blanco – 5410 m
 Nevado del Quindío – 5215 m
 Puracé – 4655 m
 Santa Isabel – 4955 m
 Doña Juana – 4150 m
 Galeras – 4276 m
 Azufral – 4070 m

Ekvador
 Antisana – 5752 m
 Cayambe – 5790 m
 Chiles – 4723 m
 Chimborazo – 6268 m
 Corazón – 4790 m
 Cotopaxi – 5897 m
 El Altar – 5320 m
 Illiniza – 5248 m
 Pichincha – 4784 m
 Quilotoa – 3914 m
 Reventador – 3562 m
 Sangay – 5230 m
 Tungurahua – 5023 m

Peru
 Alpamayo – 5947 m
 Artesonraju – 6025 m
 Carnicero – 5960 m
 Chumpe – 6106 m
 Coropuna – 6377 m
 El Misti – 5822 m
 El Toro – 5830 m
 Huandoy – 6395 m
 Huascarán – 6768 m
 Jirishanca – 6094 m
 Pumasillo – 5991 m
 Rasac – 6040 m
 Rondoy – 5870 m
 Sarapo – 6127 m
 Salcantay – 6271 m
 Seria Norte – 5860 m
 Siula Grande – 6344 m
 Huaytapallana – 5557 m
 Yerupaja – 6635 m
 Yerupaja Chico – 6089 m

Venecuela
 Pico Bolívar – 4978 m
 Pico Humboldt – 4940 m
 Pico Bonpland – 4880 m
 Pico La Concha – 4920 m
 Pico Piedras Blancas – 4740 m
 Pico El Águila – 4180 m
 Pico El Toro – 4729 m
 Pico El León – 4740 m
 Pico Mucuñuque – 4609 m

 Reference 

 Vanjski linkovi 

 https://web.archive.org/web/20050922180841/http://www.geo.arizona.edu/geo5xx/geo527/Andes/intro.html

Kategorija:Andi
Kategorija:Planinski lanci u Južnoj Americi
Kategorija:Planinski lanci u Argentini
Kategorija:Planinski lanci u Boliviji
Kategorija:Planinski lanci u Čileu
Kategorija:Planinski lanci u Ekvadoru
Kategorija:Planinski lanci u Kolumbiji
Kategorija:Planinski lanci u Peruu
Kategorija:Planinski lanci u Venecueli