Antički Rim

Antički Rim je bila Italska civilizacija koja je nastala od grada-države Rima osnovanog na Apeninskom poluostrvu u 8. stoljeću p.n.e. Ovaj grad-država se nalazio u sredini poluostrva na obali Sredozemnog mora, a proširenjem je postalo jedno od najvećih carstava u antičkom svijetu. Na vrhuncu svoje moći između prvog i drugog stoljeća imalo je teritoriju od 6,5 miliona kilometara kvadratnih na kojoj je živilo 50 do 90 miliona stanovnika (oko 20 % svjetske populacije). Tokom 12 stoljeća svog postojanja, rimska civilizacija je prešla put od monarhije u klasičnu republiku, da bi na kraju postala autokratsko carstvo. Kroz osvajanja i asimilaciju dominirala je južnom i zapadnom Evropom, Malom Azijom, sjevernom Afrikom i dijelovima sjeverne i istočne Evrope.

Rimska civilizacija se često svrstava u klasičnu antiku zajedno sa antičkom Grčkom koja je inspirisala veliki dio kulture antičkog Rima. Antički Rim je značajno doprinio razvoju moderne vladavine, zakona, politike, građevinarstva, arhitekture, tehnologije, rata, religije, jezika i društva. Kao visoko razvijena civilizacija, antički Rim je profesionalizirao i proširio svoju vojsku i stvorio sistem vlasti koji je bio inspiracija modernim državama kao što su Sjedinjene Američke Države i Francuska. Također su ostvarili impresivne tehnološke i arhitektonske podvige, kao što su izgradnja opsežnog sistema akvadukata i puteva, i izgradnja velikih spomenika, palača i javnih objekata.

Do kraja Republike, Rim je osvojio sve zemlje oko Mediterana i proširio svoju domenu od Atlantskog okeana do Arabije i od ušća Rajne do sjeverne Afrike. Rimsko carstvo je nastalo tokom vladavine Oktavijana Augusta. Rimsko-perzijski ratovi su postali najduži sukob u ljudskoj historiji i imali su velike trajne efekte i posljedice za oba carstva. Tokom vladavine Trajana, Rimsko carstvo je dostiglo svoj teritorijalni vrhunac. Republikanski običaji i tradicija počeli su da opadaju tokom carskog perioda, sa pojavom građanskih ratova koji su postali zajednički rituali za rast moći novog cara. Za vrijeme krize 3. stoljeća carstvo je privremeno bilo podijeljeno na splinter države, kao što je Palmirsko carstvo. Opterećen unutrašnjim nestabilnostima i napadima od strane različitih naroda, zapadni dio carstva se raspao na nezavisna kraljevstva u 5. stoljeću. Pad Zapadnog rimskog carstva koriste historičari kao orijentir u podjeli antičkog perioda univerzalne historije i pred-srednjovjekovnog "Mračnog doba" Evrope.

 Osnivanje Rima 
Prema mitu o osnivanju Rima, grad su osnovali braća blizanci Romul i Rem 21. aprila 753. godine p.n.e. na obali rijeke Tibar u centralnoj Italiji. Potomka trojanskog princa Eneje, kralja Numitora je svrgnuo njegov brat Amulije jer je Numitorova kćerka Rea Silvija rodila blizance. Bojeći se da će blizanci preuzeti prijestolje, novi kralj Amulije je naredio da se bace u rijeku Tibar. Kako je blizance vestalka Rea Silvija rodila sa bogom rata Marsom, bogovi su naredili da sanduk sa blizancima rijeka izbaci na obalu gdje ih je usvojila vučica. Braća su kasnije ubila kralja Amulija i osnovala vlastiti grad na mjestu gdje ih je rijeka izbacila. Nakon svađe oko toga ko će prvi vladati i koje će ime gradu dati, Romul je ubio Rema. Tako je grad dobio ime po Romulu - Roma (Rim) - koji je postao prvi od sedam legendarnih kraljeva. Kako bi privukao ljude u grad, Rim je postao utočište za siromašne, prognane i neželjene ljude. To je prouzrokovalo probleme jer je u Rim došla velika muška populacija bez žena. Romul je odlučio posjetiti susjedne gradove i plemena gdje je pokušao osigurati bračna prava ali je bio odbijen. Legenda kaže da su Latinci pozvali Sabinjane na festival i ukrali im nevjenčane sluškinje što je dovelo do integracije Latinaca i Sabinjana.

Druga legenda, koju je zabilježio grčki historičar Dionizije iz Halikarnasa, govori da je trojanski princ Eneja predvodio grupu Trojanaca na morskom putovanju u potrazi za novom Trojom koja je bila uništena nakon Trojanskog rata. Nakon dužeg putovanja po nemirnim morima, oni su se iskrcali na obali rijeke Tibar. Nedugo nakon toga, muškarci su se htjeli ponovo iskrcati na more, ali žene koje su putovale sa njima nisu htjele otići. Jedna žena, po imenu Roma, je predložila ženama da spale brodove na moru kako bi spriječili njihov odlazak. Muškarci su se u početku ljutili na Romu, ali su ubrzo shvatili da su na idealnom mjestu za život pa su naselje nazvali po ženi koja je zapalila brodove. Rimski pjesnik Vergilije je prepričao ovu legendu u svojoj klasičnoj epskoj pjesmi Eneidi, gdje je trojanski princ Eneja odlučio da osnuje novu Troju. U ovom epu žene odbijaju povratak na more pa ostaju na rijeci Tibar. Nakon što je stigao do Italije, princ Eneja je bio primoran da vodi rat sa svojim bivšim štićenikom Turnom. I prema ovom epu, Romul i svi rimski kraljevi vode porijeklo od Eneje.

 Rimsko kraljevstvo 
Grad Rim je narastao iz malog naselja na rijeci Tibar u raskrsnicu prometa i trgovine. Prema arheološkim dokazima, grad Rim su tokom 8. stoljeća p.n.e. vjerovatno osnovali pripadnici latinskog plemena na vrhu brda Palatin. Čini se da su Etruščani, koji su se prethodno naselili na sjeveru Etrurije, uspostavili političku kontrolu u ovom regionu do kraja 7. stoljeća p.n.e. formirajući aristokratsku i monarhijsku elitu. Rimska tradicija i arheološki dokazi ukazuju na kompleks unutar Rimskog foruma kao sjedišta kraljeve vlasti i religijskog centra. Drugi rimski kralj Numa Pompilije je započeo izgradnju kraljevske palate Regia i kompleksa za vestalke.

 Rimska republika 

 Rimska republika (510. p. n. e.- 30. p. n. e.), kada Rim pod vodstvom senata kao grad i država uspijeva zavladati cijelim Apeninskim poluostrvom, Sredozemljem, sjevernom Afrikom i dijelovima Azije.
 Doba rane Rimske Republike (510. p. n. e. - 351. p. n. e.)
 510. p. n. e. - prvi konzuli su bili Lucije Junije Brut i Lucije Tarkvinije Kolatin
 508. p. n. e. - uprava pod Pontifex Maximus (visokim svećenikom)
 496. p. n. e. - bitka kod Regilskog jezera (Lago Reggilo) protiv latinskih legija 
 494. p. n. e. - prvi secessio plebis
 493. p. n. e. - Savez s federacijom latinskih gradova 
 450. p. n. e. - drugi secessio plebis 
 450. p. n. e. - Decemvir objavljuje Zakon dvanaest tablica rimskog prava
 447. p. n. e. - Tribunska skupština 
 443. p. n. e. - Centurijska skupština
 406. p. n. e. - 396. p. n. e. - rat s etrurskim gradom Vejom (Vei)
 390. p. n. e. - bitka na rijeci Aliji protiv Gala
 367. p. n. e. - obnova vlasti konzula - Licinijev i Sekstijev zakon
 366. p. n. e. - ured gradskog pretora (Preator Urbanus)
 365. p. n. e. - umire slavni rimski vojskovođa Kamilo, Marko Furije (lat. Marcus Furius Camillus) 
 Uspon i razvitak Rimske republike (351. p. n. e. - 130. p. n. e.)
 351. p. n. e. - izabran prvi cenzor u u centurijsku skupštinu iz redova plebejaca
 343. p. n. e. - 341. p. n. e. - Prvi samnitski rat
 340. p. n. e. - 338. p. n. e. - Latinski rat
 327. p. n. e. - 304. p. n. e. - Drugi samnitski rat
 300. p. n. e. - plebejci mogu postati svećenicima (Lex Ogulnia)
 298. p. n. e. - 290. p. n. e. - Treći samnitski rat
 296. p. n. e. - Bitka kod Sentinuma (Sentino)
 280. p. n. e. - 275. p. n. e. - Pirov pohod na Italiju
 280. p. n. e. - Bitka kod Herakleje
 279. p. n. e. - Bitka kod Askuluma
 275. p. n. e. - Bitka kod Beneventuma
 265. p. n. e. - pad Etrurije i Kampanije (Campania), a Rimljani metodom podijeli pa vladaj (divide et impera) vladaju cijelom Italijom 
 264. p. n. e. - 241. p. n. e. - Prvi punski rat
 261. p. n. e. - bitka kod Agrigenta
 260. p. n. e. - bitka kod Mila
 256. p. n. e. - bitka kod rta Eknoma
 256. p. n. e. - brodolom kod Kamerine
 255. p. n. e. - bitka na rijeci Bagradi
 250. p. n. e. - opsada Lilibeja
 249. p. n. e. - bitka kod Drepana
 242. p. n. e. - bitka kod Egadskih otoka
 241. p. n. e. - kapitulacija Kartage i mirovni ugovor
 242. p. n. e. - ured pretora peregrina (Preator Peregrinus)
 241. p. n. e. - Sardinija i Korzika postaju prve rimske provincije
 229. p. n. e. - 228. p. n. e. - Prvi ilirski rat
 219. p. n. e. - Drugi ilirski rat
 218. p. n. e. - 201. p. n. e. - Drugi punski rat
 218. p. n. e. - bitka kod Ticina
 218. p. n. e. - bitka kod Trebije
 217. p. n. e. - bitka kod Trazimenskog jezera
 216. p. n. e. - bitka kod Kane
 207. p. n. e. - bitka kod Metaura
 202. p. n. e. - bitka kod Zame
 214. p. n. e. - 205. p. n. e. - Prvi rimsko-makedonski rat
 200. p. n. e. - 197. p. n. e. - Drugi rimsko-makedonski rat
 197. p. n. e. - bitka kod Kinoskefale
 197. p. n. e. - ustanak španskih plemena, od kojih je najznačajniji bio luzitanski ustanak pod vođstvom Varijata
 197. p. n. e. - širenje sirijskog kraljevstva u Maloj Aziji
 190. p. n. e. - bitka kod Magnezije protiv sirijskog kralja Antioiha III.
 180. p. n. e. - donošenje zakona Lex Villia Annali, čime je ustanovljen ured cursus honorum
 171. p. n. e. - 168. p. n. e. - Treći rimsko-makedonski rat
 168. p. n. e. - bitka kod Pidne 
 154. p. n. e. - 133. p. n. e. - borbe protiv luzitanaca u Španiji
 150. p. n. e. - Pobjeda nad Kartagom
 149. p. n. e. - 146. p. n. e. - Treći punski rat
 148. p. n. e. - bitka kod Leukopetre protiv Ahejskog saveza
 149. p. n. e. - zakonom Lex Carpurnia ozakonjena uspostava stalnog izvršnog suda 
 146. p. n. e. - Scipion Emilijan je razorio gradove Kartagu i Korint i osnovao provinciju Afriku
 138. p. n. e. - pobuna robova na Siciliji
 135. p. n. e. - Prvi robovski rat 
 133. p. n. e. - ubistvo poslanika (tribuna) Tiberija Grakha poslije izglasavanja agrarne reforme
 133. p. n. e. - Pergamski kralj Atal III. dobrovoljno predaje pergamsku kraljevinu u ruke Rimljana
 130. p. n. e. - osnivanje provincije Azije od pergamske kraljevine; sada u sastavu rimske države ima devet provincija: Azija, Afrika, Cisalpinska Galija, Ilirija, Korzika, Makedonija, Sicilija,Sardinija i Hispanija.
 Doba klasnih i građanskih ratova u Rimskoj Republici (130. p. n. e. - 30. p. n. e.)
 125. p. n. e. - 121. p. n. e. - borba protiv Kelta, utvrđivanje Rimljana u Masiliji (južna Francuska) i stvaranje desete rimske provincije Galije (Narbonska Galija)
 123. p. n. e. - Izbor Gaja Grakha za tribuna 
 121. p. n. e. - sprovedba zakona o zaštiti osobe rimskih građana (Senatus consultum de re publica defenda) na insistiranje Gaja Grakha
 111. p. n. e. - 105. p. n. e. - Jugurtin rat u Numidiji
 105. p. n. e. - borba Rimljana protiv Kelta i germanskih plemena Cimbri i Teutonci, te bitka kod Arauzija
 104. p. n. e. - Drugi robovski rat
 103. p. n. e. - izbor Lucija Apuleja Saturnina za narodnog tribuna, izbor Gaja Servilija Glaukije za pretora i Gaja Marija za konzula 
 102. p. n. e. - bitka kod Akva Sekstija protiv Teutonaca
 101. p. n. e. - bitka kod Vercela protiv Cimbra
 99. p. n. e. - izbor Marka Livija Druza za narodnog tribuna i pokušaj reorganiziranja senata i sudstva 
 91. p. n. e. - ubistvo narodnog tribuna Marka Livija Druza 
 91. p. n. e. - 88. p. n. e. - rat italskih saveza protiv Rima
 89. p. n. e. - bitka kod Askuluma
 88. p. n. e. - zapovjednik Kornelije Sula pokorava pleme Marse
 90. p. n. e. - izglasan zakon o dodjeli građanskih prava onima koji su vjerni Rimu (Lex Iulia)
 89. p. n. e. - zakonom obećana građanska prava onima koji se u slijedećih 60 dana pokore (Lex Plautia Papiria), što je izazvalo raspad među saveznicima
 89. p. n. e. - Mitridat VI. Eupator iskorištava zauzetost Rimljana i zauzima provinciju Aziju 
 89. p. n. e. - Rim imenuje Kornelija Sulu za upravitelja provincije Azije i zapovjednika u pontonskim ratovima (89. p. n. e. - 85. p. n. e.) protiv Mitridata VI. Eupatora što ujedno i zaoštrava političku borbu u Rimu
 87. p. n. e. - bitka protiv Arhelaja
 86. p. n. e. - iskrcavanje u Tesaliji i zauzimanje Atene poslije tri mjeseca opsade
 86. p. n. e. - bitka kod Heroneje
 86. p. n. e. - bitka kod Orhomena
 85. p. n. e. - potpisan Dardanski mir između pontonskog kralja Mitridata i Rimljana
 88. p. n. e. - cijelo slobodno stanovništvo Italije dobija prava rimskog građanstva; na prijedlog tribuna Publija Suflicija Rufa, oslabljen je položaj senata i slobodni italski građani ulaze u sve tribuse, Gaj Marije postaje prokonzul i zapovjednik vojske u ratu protiv Mitridata VI.
 88. p. n. e. - 82. p. n. e. - Prvi građanski rat u Rimu
 88. p. n. e. - Sula zauzima Rim i protjeruje pristalice Marija Gaja iz Rima
 82. p. n. e. - Sula ponovno ulazi u Rim poslije krvave bitke kod Porta Kolina i zavodi diktaturu
 83. p. n. e. - 82. p. n. e. - drugi pontonski rat
 82. p. n. e. - 79. p. n. e. - diktatura Kornelija Sule
 78. p. n. e. - konzul Marko Emilije Lepid organizira ustanak seljaka protiv Sulinih veterana i biva poražen na Marsovom polju ispred Rima, pri svom pokušaju ulaska u Rim
 78. p. n. e. - pobuna pristalica Marija Gaja, predvođenih sa Sertorijem Kvintom, protiv Sulinih pristalica u Hispaniji
 77. p. n. e. - Pompej Veliki pobjeđuje Marijevce u Hispaniji; robovi postaju važan faktor u životu Rima, osnivaju se gladijatorske škole
 74. p. n. e. - 64. p. n. e. - treći pontonski rat
 69. p. n. e. - bitka kod Tigranokerta
 65. p. n. e. - pobjeda Pompeja Velikog nad Mitridatom VI. i osnivanje provincije Armenije i širenje rimske dominacije do Partija
 73. p. n. e. - pobuna robova na čelu sa Spartakom
 67. p. n. e. - Pompej Veliki čisti Sredozemno more od gusara
 63. p. n. e. - Tulije Ciceron biva izabran za konzula; Ciceronov sukob sa Lucijem Katilinom se zaoštravaj i pokušaj Katilinog nasilnog osvajanja vlasti i poraz kod Pistoje; Cezar i Marko Licinije Kras zbog svoje upetljanosti u urotu izbjegavaju smrtnu kaznu
 59. p. n. e. - Uspostava prvog trijumvirata između Krasa, Pompeja velikog i Cezara
 58. p. n. e. - Pobjeda Cezara protiv u galskim ratovima protiv Helveta i Germana i njegovo postavljanje za prokonzula u Cisalpijskom Galijom, Ilirijom i Narborskom Galijom
 56. p. n. e. - Cezar zauzima prostore današnje Francuske i Belgije; pomirenje između Krasa i Pompeja Velikog na sastanku trijumvirata u Luki (Lucca).
 55. p. n. e. - Pompej Veliki i Marko Kras izabrani za konzule; Pompej dobio upravu nad provincijom Hispanijom a Kras nad provincijom Sirijom
 54. p. n. e. - Cezar prelazi u Britaniju i nameće vlast; Kras je krenuo na Mesopotaniju (Partski ratovi Rima)
 53. p. n. e. - u bici kod Carrhae, Marko Kras je poražen i ubijen 
 52. p. n. e. - Cezar je porazio Gale u bici kod Alezije i ugušio ustanak u Galiji; raspad prvog trijumvirata, izbor Pompeja Velikog za konzula i prelazak na stranu optimata, konzervativne frakcije senata
 49. p. n. e. - Cezar prelazi Rubikon (alia iacta est) i krenuo na Rim što je uzrokovalo drugi rimski građanski rat
 48. p. n. e. - Cezar pobjeđuje Pompejeve pristalice u bici kod Ilerde u Španiji, proglašen je za diktatora poslije njegova povratka u Rim, a u bici kod Farsale, pobjeđuje Pompeja i protjeruje ga u Egipat
 47. p. n. e. - Aleksandrijski rat
 46. p. n. e. - Bitka kod Thapsusa
 46. p. n. e. - Cezar proglašen diktatorom
 45. p. n. e. - Bitka kod Munde, gdje je Cezar potukao pristalice Pompeja i Pompejeve sinove
 44. p. n. e. - Senat je proglasio Cezara za doživotnog imperatora, s pravom odlučivanja o ratu i miru, upravljanjem državnim novcem. Njegovim se odlukama niko nije smio usprotiviti.
 44. p. n. e. - atentat na Cezara i treći rimski građanski rat između Cezarovih ubica (republikanaca) predvođenih Gajem Kasijem Longinom i Markom Junijem Brutom i Cezarovih štovatelja Marka Antonija, Marka Emilija Lepida i Gaja Julija Oktavijana
 43. p. n. e. - Oktavijan, Lepid i Marko Antonije osnivaju drugi trijumvirat
 42. p. n. e. - bitka kod Filipa, u Makedoniji, protiv republikanaca i pobjeda Oktavijana i Antonija, poslije čega Antonije dobija upravu nad istočnim provincijama a Oktavijan se vraća u Rim
 41. p. n. e. - pobuna u Peruzijumu (Peruđa)
 40. p. n. e. - Senat imenuje Heroda Velikog kraljem Judee
 39. p. n. e. - Antonije vraća teritorije koje su zauzeli Parti na početku drugog partskog rata
 36. p. n. e. - Marko Vipsanije Agripa u bitkama kod Mile i Nauloha pobjeđuje Seksta Pompeja, sljedbenika Cezarovih protivnika koji se bio učvrstio na Siciliji i ugrožavao trijumvirsku vladavinu
 32. p. n. e. - prekid prijateljstva između Oktavijana i Antonija
 31. p. n. e. - bitka kod Akcija, između Oktavijana na jednoj i Kleopatre i Antonija na drugoj strani
 30. p. n. e. - Egipat postaje rimska provincija; Oktavijan postaje neograničeni vladar Rimskog carstva, čime je i završeno doba velikih osvajanja i Rimske Republike

 Rimska imperija 

 Rimska imperija (27. p. n. e.- 476.) započinje s prvim carem, Augustom. 117. godine, za cara Trajana, rimski imperij dostiže najveće teritorijalno proširenje. 395. carstvo se dijeli na Zapadna Rimska Imperija i Bizantsko Carstvo (Istočno Carstvo). Zapadna Rimska Imperija je propala 476, a Bizantsko Carstvo 1453.
 23. p. n. e. - Oktavijan, sada August, dobija zvanje Imperium maius
 19. p. n. e. - August je sastavio novi spisak senatora, kojih sad ima 600, a sebe je stavio na prvo mjesto (otkuda potječe i naziv princeps senatus - prvak Senata) i uspostavio novi oblik vladavine - principat; organizirao je osobnu gardu - pretorijance; proglasio se Augustusom (uzvišeni); uspostavio je snage javnog reda u Rimu i osnovao vatrogasnu službu
 19. p. n. e. - August je potpuno pokorio Španiju
 16. p. n. e. - 15. p. n. e. - Pobjeda nad germanskim plemenima i proširenje carstva do rijeke Elbe
 12. p. n. e. - 7. p. n. e. - Tiberije osvaja Panoniju i odlazi u provinciju Germaniju, radi spriječavanje pobune germanskih plemena 
 5 – Tiberije potpuno pokorava Germaniju
 6 – Judeja postaje rimska provincija
 6 – 9 – Batonski rat
 9 – Bitka kod Teutoburške šume, teški rimski poraz, germanska plemena, pod vodstvom Arminija (donedavna služio Rimu), iz zasjede napala i uništila tri rimske legije 
 11 – Tiberije i Germanik su ugušili ustanak u provinciji Germaniji
 13 – Senat proglašava Tiberija za Augustovog suvladara 
 14 – smrt cara Augusta i imenovanje Tiberija za njegovog nasljednika sa imenom Tiberije Julije Cezar August
 15 – nemiri u provinciji Germaniji
 17 – vojničke pobune u Galiji i Numidiji
 21 – vojnička pobuna u Trakiji
 26 – Tiberije se povlači u mirovinu na otok Capri, a ovlaštenja preuzima zapovjednik njegove garde Sejan, koji provodi teror po Rimu
 31 – slom Sejana
 37 – smrt Tiberija i Gaj Julije Cezar Kaligula postaje imeratorom
 41 – Tiberije Klaudije Neron postaje imperator
 41 – 42 – ustanak u Mauritaniji
 43 – pohod na Britaniju
 54 – Klaudije Cezar Neron postaje imperator
 61 – ustanak u Britaniji, predvođen Boudicom, poglavicom plemena Iceni
 64 – Rim je uništen u jednom požaru; Neron okrivljuje kršćane i organizira prvi progon
 66 – Tit Flavije guši židovski ustanak u Judeji
 68 – samoubistvo Nerona i kraj vladavine dinastije Julijevaca - Klaudijaca
 69 – Godina četiri cara: vladavina četiri imperatora: Senat je priznao za Neronovog nasljednika Galbu; rimske legije u Germaniji su izabrale Vitelija Aula; pretorijska garda u Rimu je izglasala Ota Marka Salvija, a krajem godine je na vlast došao Vespazijan
 69–70 – Batavijanski ustanak u provinciji Germaniji, predvođen Civilijem
 70 – Tit, Vespazijanov sin, budući car, razorio Jeruzalem 
 71–84 – pacifikacija Britanije i osvajanje teritorija današnjeg Velsa i Škotske
 79 – poslije smrti Vespazijana, Tit Flavije postaje imperatorom; 24. augusta, erupcija vulkana na Vezuvu i uništenje gradova Pompeja i Herculaneuma
 80 – djelomično uništenje Rima u požaru
 80 – otvoren Colosseum
 81 – Domicijan postaje imperator
 85 – pobuna u Dakiji
 96 – Ubistvo Domicijana i kraj vladavine dinastije Flavijaca; Nerva, prvi od tzv. pet dobrih careva postaje imperator
 98 – Trajan postaje imperator
 101–102 – Prvi dakijski rat
 106–109 – Drugi dakijski rat, samoubistvo dakijskog kralja Decebala i Dakija postaje provincija
 106 – izgradnja Trajanovog foruma
 113–117 – rat sa Partima i gušenje ustanaka u sjevernoj i srednjoj Mesopotaniji
 117 – Publije Elije Hadrijan postaje imperator
 122 – izgradnja Hadrijanova bedema (Vallum Hadriani)
 132–135 – Židovski ustanak predvođen Simonom bar Kokhba
 138 – Antonin Pio postaje imperator
 140–143 – poslije pobune, Antonin zauzuma Škotsku; početak izgradnje Antonina bedema
 152–153 – pohodi protiv ustanika u Ahaji i Egiptu
 161 – Marko Aurelije postaje imperator
 162–166 – neuspješni pohodi Lucija Verija protiv partskog kralja Olagaza III. u petom partskom ratu
 166–175 – Markomanski rat protiv germanskih plemena Markomana i Kvada
 172 – ustanak Bukola (pastira) u Egiptu
 180 – smrt Marka Aurelija, posljednjeg od pet dobrih imperatora; sin mu Komod postaje imperator (180. - 192)
 192 – ubijen Komod, na prijestolje dolazi Pertinaks, vlada tri mjeseca (192 - 193)
 193 – ubijen Pertinaks, panonske legije proglašavaju carem Lucija Septimija Severa
 195–197 – Septimije Sever vodi šesti partski rat Rima; raspuštanje stare pretorijanske garde, koju su samo sačinjavali Italici i stanovnici Galije i Španske i formiranje nove od stanovnika podunavskih i istočnih provincija; legaliziranje prava stupanja u brak vojnika
 208–211 – Septimije Sever zauzima Kaledoniju
 211 – Marko Aurelije Karakala postaje imperator
 212 – Karakala odobrava zakon Constitutio Antoniniana, kojim skoro cjelokupno slobodno stanovništvo rimskog carstva dobija pravo rimskog građanstva
 217 – ubistvo Karakale; Marko Opelije Makrin postaje imperator kao prvi car iz redova vitezova 
 218 – ubistvo Makrina; za nasljednika proglašen Varije Avit Basijan ili Marko Aurelije Antonin, poznat kao Elagabal ili Heliogabal, bez konkurencije najrazvratniji rimski car, koji je na vlast došao kao 14-godišnjak, ali su ga zbog silnog razvrata ubili Pretorijanci kad je imao 18 godina !!! 
 222 – ubistvo Elagabala i Aleksandar Sever postaje imperator
 235 – ubistvo Aleksandra Severa i početak vladavine tzv. vojničkih careva, gdje je do 284. godine vladalo negdje oko pedeset careva
 249. na prijestolje dolazi Trajan Decije, prvi rimski car ilirskog porijekla
 284 – Dioklecijan postaje imperator
 285 – Bagaudski rat - ustanak bagauda robova, seljaka i bezemljaša
 negdje oko 290 – Dioklecijan dijeli vladavinu sa Markom Aurelijem Maksimilijanom koji vlada zapadnim dijelom carstva a Dioklecijan istočnim; Rim nije više sjedište carstva; Dioklecijan stvara apsolutnu monarhiju (dominat), zadržava graničnu vojsku ali i stvara i operativnu, čiju srž čine palatini i carstvo dijeli na dvanaest dieceza; Senat gubi politički značaj
 301 – utvrđene su maksimalne cijene robe i radne snage
 303. i 304 – uvedene su mjere protiv kršćana
 305 – Maksimilijan abdicira i naslijeđuje ga njegov suvladar Konstancije Klor 
 306 – Konstantin Veliki ili Konstantin I (Flavije Valerije Konstantin) postaje imperator
 306–324 – međusobni okršaji rimskih suvladara, Licinijevim porazom Konstantin Veliki postaje jedini vladar Rima
 312 – bitka kod Mulvijeva mosta, Konstantin pobjeđuje uzrupatora Maksencija, a prije bitke mu se, po legendi ukazao križ s natpisom: 'U ovom ćeš znaku pobijediti', pa je stoga:
 313 – donesen zakon o slobodnom ispovjedanju kršćanske vjere u Milanu, znan kao Milanski edikt
 325 – car Konstantin Veliki stavlja van zakona gladijatorske borbe, koje se, međutim, i dalje sporadično održavaju do oko 450. godine
 330 – Konstantinopol postaje glavi grad carstva
 337 – smrt cara Konstantina (I ili Velikog, jer kad se govori o caru ovoga imena, misli se uvijek na njega), nasljeđuje ga Konstancije II
 357 – Julijan Apostata kao namjesnik u Galiji pobjeđuje Alemane kod Argentoratuma
 361 – smrt Konstancija II i Julijan Apostata biva proglašen carem
 363 – pogibija Julijana Apostata u ratu sa Persijcima pri opsadi Ktesifona; braća Valentinijan Flavije i Valens dolaze na vlast i prvi vlada zapadnim carstvom iz Milana a drugi istočnim iz Kostantinopolja
 378 – bitka kod Adrijanova polja protiv Vizigota i i pogibija Valensa; Teodozije dolazi na vlast 
 379 – Teodozije objedinjuje oba dijela carstva
 379–382 – pobjeda nad Gotima i sklapanje saveza sa Gotima protiv Huna
 391 – Teodozije proglašava kršćanstvo jedinom i službenom religijom Rimskog carstva
 393 – Teodosije ukida Olimpijske igre (koje dotad traju neprekidno od 776 prije Krista.
 395 – smrt Teodozija i konačna podjela rimskog carstva na Istočno i Zapadno Rimsko Carstvo
 402 – pobjeda Stilihona nad Gotima
 402 – Ravenna postaje (i ostaje zadnji) glavni grad Zapadnog Rimskog carstva 
 404 – 1. januar, posljednja gladijatorska borba u gradu Rimu
 408 – Goti zauzimaju Panoniju i Norikum
 410 – Goti prodiru u Italiju, zauzimaju Rim i pljačkaju ga
 430 - tih godina - Huni i pod zapovjedništvom Atile prodiru u Galiju 
 451 – posljednji Rimski trijumf: bitka na Katalaunskim poljima. Rimski vojskovođa Flavije Aecije, znan i kao 'posljednji pravi Rimljanin', potpomognut Vizigotima kralja Teodorika, pobjeđuje Atilu, ali ga, iz taktičkih razloga, ne uništava.
 475 – Romul Augustul postaje imperator
 476. godine (3. ili 4. aprila) - germanski zapovjednik Odoakar skida sa vlasti Romula Augustula, kao posljednjeg vladara Zapadnog Rimskog carstva (ali mu, kao dječaku, pošteđuje život, pa ovaj umire oko 511. godine) i proglašava se kraljem Italije, što se smatra i posljednjom godinom Zapadnog Rimskog Carstva, dok Istočno Rimsko Carstvo ili Bizant nastavlja trajati do 1453. godine.
 480 – u Splitu (u Dioklecijanovoj palači) ubijen posljednji legitimni car Zapadnorimskog carstva (jer je Romul Augustul 'vladao' samo Italijom), Julije Nepot. Danas jedna ulica u Splitu nosi njegovo ime.
 Bilo kako bilo, historičari se slažu da je 476. godina - godina propasti (Zapadnog) Rimskog carstva. Završava Stari vijek i razdoblje Antike. Započinje mračni Srednji vijek.

Rimljani su imali razrađenu terminologiju za svoj novac kao i za osobna imena.

 Također pogledajte 
 Hronologija antičkog Rima
 Legija
 Rimska imperija
 Spisak rimskih careva

Kategorija:Antički Rim
Kategorija:Rim
Kategorija:Rimsko Carstvo