Budimpešta

Budimpešta je glavni i najmnogoljudniji grad Mađarske. Osim toga, glavni je politički, industrijski, trgovački i saobraćajni centar države. Prema popisu stanovništva iz 2011, imala je 1.740.000 stanovnika,http://www.nepszamlalas2011.hu/files/sharedUploads/Anyagok/2012/03_ho/Nepsz_1elozetes_egybe_int.pdf što je manje u odnosu na 1989, kada je broj stanovnika dostigao maksimalnu cifru 2,1 milion.http://www.ksh.hu/interaktiv/korfa/terulet.html Budimpeštansko metropolitansko područje dom je za 3,3 miliona ljudi. Dana 17. novembra 1873. postala je jedan grad koji zauzima obje obale Dunava spajanjem Budima i Starog Budima na desnoj obali s Peštom na lijevoj (istočnoj) obali.

 Historija 
Poznata historija Budimpešte počinje sa rimskim gradom pod imenom Aquincum, osnovanim oko 89. nove ere, na mjestu starije keltske naseobine blizu mjesta gdje je nastala Obuda. Aquincum je od 106. do kraja 4. vijeka bio glavni grad pokrajine Donje Panonije. Na mjestu današnje Pešte bio je izgrađen grad Contra Aquincum (ili Trans Aquincum).

Oblast su oko 900. godine osvojili Mađari, koji su oko jednog vijeka kasnije osnovali kraljevinu Mađarsku. Kada su je uništili Mongoli, 1241, Pešta je već bila značajno mjesto, i brzo je ponovo izgrađena, ali je Budim bio sjedište kraljevskog dvora od 1247. i 1361. je postao glavni grad Mađarske.
Osmanlije su osvojili veći dio Mađarske u 16. vijeku, te time prekinuli rast grada: Peštu su sa juga zauzeli 1526. godine, a Budim 15 godina kasnije. Dok je Budim ostao sjedište osmanskog upravnika, Pešta je bila vrlo zapuštena do 1686. kada su je osvojili Habzburški vladari.

Pešta je od 1723. bila sjedište administrativnog aparata kraljevstva, koji je najbrže rastao u 18.  i 19. vijeku i inicirao izraziti rast grada u 19. vijeku.

Spajanje tri distrikta pod jednu administraciju, koje je prvo propisala mađarska revolucionarna vlada 1849 je poništeno ubrzo potom, po reuspostavljanju habzburške vlasti. Konačno je ovu odluku sprovela autonomna mađarska kraljevska vlada, uspostavljena po Austro-Ugarskoj nagodbi iz 1867 (vidi Austro-Ugarska). Broj stanovnika "ujedinjene" prijestonice je porastao u periodu od 1840. do 1900. na 730 000.

U 20. vijeku je većina rasta broja stanovnika otpadala na predgrađa, Ujpešt (Nova Pešta) je više nego udvostručila broj stanovnika između 1890. i 1910, a većina industrije zemlje se koncentrisala u gradu. Ljudski gubici Mađarske tokom Prvog svjetskog rata, i kasniji gubitak više od polovine teritorije kraljevstva (1920.) je zadao samo privremeni udarac broju stanovnika, a Budimpešta je postala prijestonica manje, ali sada suverene države. Do 1930. je uže gradsko jezgro brojalo milion stanovnika, uz dodatnih 400 000 u predgrađima.

Oko trećina od 200.000 Jevreja u Budimpešti je pobijena tokom nacističkog genocida tokom njemačke okupacije u Drugom svjetskom ratu. Grad je znatno porušen u sovjetskoj opsadi tokom zime 1944, a oporavio se tokom 1950-ih i 1960-ih. Budimpešta je tokom 1980-ih podijelila sudbinu države kada je broj stanovnika smanjen uslijed povećane emigracije i smanjenja nataliteta.
 Svjetska baština 
Dijelovi grada su upisani na UNESCO-ov popis mjesta svjetske baštine.

Nakon završetka osmanske okupacije, oporavak je počeo tek u 18-om, a naročito u 19. vijeku. Budimpešta je izuzetan primer urbanog razvoja u srednjoj Evropi, sa znatnim kulturnim uticajima toga vremena. Zadržala je i posebne strukturne karakteristike nekadašnjih gradova Pešte, Budima i Obuda. Tada su izgrađeni:
 Viseći most, završen 1849. godine, simbolizirao je ponovno ujedinjenje Budima i Pešte, do čega je zapravo došlo tek 1873.
 Neorenesansna palata Mađarske akademije, izgrađena 1862. god.
 Neogotička zgrada parlamenta (1884–1904)
 Radijalna Andrašijeva avenija, koja je od 1872. radikalno transformisala urbanu strukturu Pešte.  Ime je dobila 1885. godine po glavnom poborniku plana, premijeru Đuli Andrašiju. Urbanistička arhitektonska cjelina avenije  i njena okolina (Trg heroja, Gradski park, istorijske uže gradske četvrti i javne zgrade) kvalitetna su arhitektonska i umjetnička ostvarenja principa urbanizma koji odražavaju tendencije u drugoj polovini 19. veka. Jedna je od glavnih trgovačkih ulica u Budimpešti, sa kafićima, restoranima, pozorištima, ambasadama i luksuznim buticima.
 Prva podzemna željeznice na evropskom kontinentu ispod avenije 1893-96.
 Javne zgrade sa historicističkom i secesijskom arhitekturom, uklopljene u prstenastu radijalnu gradsku strukturu uz Budimski zamak (sa svojim srednjovjekovnim i karakterističnim baroknim stilom)
 Uređenje obale Dunava kao dijela istorijskog urbanog pejzaža i primjera harmonične interakcije između ljudskog društva i prirodnog okruženja (brdo Gellert sa Citadelom i brda Budima dijelom prekrivena šumama, široka reka Dunav sa svojim ostrvima i ravničarski teren Pešte koji se uzdiže sa blagim nagibom).

 Stanovništvo 
U Budimpešti je 1. januara 2012. živjelo 1.740.041 stanovnika.Official gazetteer of Hungary, 2012 Budimpeštansko gradsko područje je dom za 2.566.097 ljudi, dok je u metropolitanskom području grada živjelo oko 3,3 miliona ljudi.

U sljedećim tabelama dat je pregled kretanja broja stanovnika Budimpešte.
 Godina 1870.  1880.  1890.  1900.  1910.  1920.  1930.  1941.  1949. Grad Budimpešta 270.476  10px 355.682  10px 486.671  10px 703.448   10px 880.371   10px 928.996  10px 1.006.184  10px 1.164.963  10px 1.057.912 Predgrađe Budimpešte 31.609  10px 47.024  10px 73.408  10px 157.986   10px 230.082  10px 303.030  10px 436.685  10px 547.828  10px 532.404 Velika Budimpešta  302.085  10px 402.706  10px 560.079  10px 816.434  10px 1.110.453  10px 1.232.026  10px 1.442.869  10px 1.712,791  10px 1.590.316

 Godina  1949.  1960.  1970.  1980.  1990.  2001.  2005.  2012. Budimpešta 1.590.316  10px 1.804.606  10px 2.001.083  10px 2.059.347  10px 2.016.774  10px 1.777.921  10px 1.695.814  10px 1.740.041 Predgrađe Budimpešte 307.566  10px 379.649  10px 479.242  10px 567.355  10px 562.666  10px 676.229  10px 726.017  10px 826.056 Budimpeštansko metropolitansko područje  1.897.882  10px 2.184.255  10px 2.480.325  10px 2.626.702  10px 2.579.440  10px 2.454.150  10px 2.421.831  10px 2.566.097

 Administrativna podjela 
Prvobitno je Budimpešta po ujedinjenju 1873. godine bila podijeljena na 10 distrikta (mađ. kerület). Danas se grad sastoji od njih 23, od čega ih je šest u Budimu, 16 u Pešti i jedan na Čepeljskom ostrvu.

 I Várkerület (Budimski dvorac i četvrt)
 II distrikt
 III distrikt
 IV Újpest
 V Belváros (uži centar grada, Pešta)
 VI Terézváros
 VII Erzsébetváros
 VIII Józsefváros
 IX Ferencváros
 X Kőbánya
 XI Újbuda
 XII Hegyvidék XIII distrikt
 XIV Zugló
 XV distrikt
 XVI distrikt
 XVII Rákosmente
 XVIII distrikt
 XIX Kispest
 XX Pesterzsébet
 XI Csepel
 XXII distrikt
 XXIII Soroksár

 Također pogledajte 
 Budimski pašaluk
 Trg Bošnjaka u Budimpešti

 Reference 

 Vanjski linkovi 

 Zvanični sajt

*
Kategorija:Glavni gradovi evropskih država
Kategorija:Gradovi u Mađarskoj
Kategorija:Gradovi sa županijskim pravom
Kategorija:Naselja na Dunavu
Kategorija:Svjetska baština u Mađarskoj