Sevdalinka

Sevdalinka je narodna pjesma koja predstavlja jedinstven muzički izraz u Bosni i Hercegovini. Također je gradska ljubavna pjesma. Ima dugu i bogatu tradiciju, a popularna je ne samo u Bosni i Hercegovini, nego i u mnogim dijelovima nekadašnje Jugoslavije.

Sevdalinka je od 2024. upisana u Listu nematerijalnog kulturnog naslijeđa čovječanstva.

 Pojam 
Sama riječ sevdalinka je nastala od arapske riječi sawda što znači crna žuč. U turskom jeziku se ovaj pojam veže za melanholiju. U bosanskom jeziku pojam sevdah znači čežnja, ljubavni žar, ljubavni jad.
Omer Pobrić, izvođač i poznavalac sevdalinke, daje sljedeću definiciju ovog muzičkog oblika: 

Sevdalinka je gradska narodna pjesma Bošnjaka, mada je popularna širom Jugoistočne Evrope, posebno u Srbiji, Crnoj Gori, Hrvatskoj te Makedoniji.

Prvi poznati navodi u kojima se spominje sevdalinka su prije otprilike nekih 500 godina, a ona je najvećim dijelom razvijana nakon osmanskog osvajanja srednjovjekovne Bosne kada se izgrađuju prva gradska naselja. Pojam "sevdalinka" mlađi je od muzičkog oblika kojeg ona predstavlja. Sevdalinka je nastajala u narodu, te se generacijama prenosila i uobličavala, da bi došla kao savršeno izbrušen i formiran muzički oblik.

Period osmanlijske vladavine u Bosni i Hercegovini bio je presudan za nastanak sevdalinke. Tada je razvijana čitava "scenografija" ove vrste narodnih pjesama, oblikovano je cjelokupno okruženje u koje je smještena njena radnja. O tome Munib Maglajlić piše:

 http://www.scribd.com/doc/116946396/Etnolo%C5%A1ko-antropolo%C5%A1ke-sveske-br-19

Za razliku od većine muzičkih vrsta, kod sevdalinke pjevač vodi pjesmu, dok je muzička pratnja samo u pratnji pjevača. U mnogim sevdalinkama koncept muzičkih mjera je manje važan od emocionalnog i slobodnog oblika interpretacije stihova samog pjevača. Sevdalinke su jedinstven spoj istočnih i zapadnih muzičkih uticaja i koje se znatno razlikuju od svih susjednih narodnih baština. Mnoge pjesme prikazuju jedinstveni oblik melanholičnih osjećaja sa sporim, rubato tempom, a mnoge su vesele i optimistične.

Većina sevdalinki su ljubavne pjesme, koje opisuju posebne priče između djevojaka i momaka, a neki su historijski prikazi značajnih događaja u historiji Bosne i Hercegovine. Na taj način, mnoge sevdalinke su jedinstveni ostatak bosanskohercegovačke historije i kulture i izuzetno su značajne za Bosnu i Hrcegovinu i njen narod.

 Muzički oblik 
U izvornom obliku sevdalinka je solo pjesma, bez instrumentalne pratnje. Sa dolaskom Osmanlija, solo saz koji čini pratnju solo glasu je postao popularan oblik muzičkog izvođenja.

Osvajanjem Bosne od strane Austro-Ugarske, dolazi i harmonika, koja ubrzo postaje čest muzički instrument kao i prateći instrument za većinu sevdalinki.

Svojom strukturom sevdalinke su veoma kompleksne pjesme ispunjene emocijama, a tradicionalno se izvode sa dosta strasti i duševnosti.

Modernije muzičke verzije sevdalinki danas se izvode uz pomoć različitih muzičkih pratnji:

 Orkestri mandolina
 Grupa koja broji pet muzičara, a oni sviraju: klarinet, gitaru, bas, bubnjeve i harmoniku
 Mali klasični orkestar uključujući žičane instrumente i ponekad hor.

 Sevdalinka kao kulturna baština u Bosni i Hercegovini 
Sevdalinka se pjevala različitim povodima i na različitim mjestima, a njen lirski iskaz zavisio je od toga ko je ovu pjesmu interpretirao. Žene, koje su bile sputane strogim običajnim zakonima patrijarhalnog morala sa islamskim predznakom i mahom bile vezane za kuću i djecu, sevdalinku su obično pjevušile u porodičnom okruženju tokom obavljanja svakodnevnih poslova. Nasuprot njima, muškarci su se slobodno kretali, bavili trgovinom, putovali ili ratovali, dok su slobodno vrijeme uglavnom provodili u kafani, na akšamlucima (večernjim sjedeljkama uz razgovor i piće) ili porodičnim okupljanjima, gdje je sevdalinka predstavljala omiljeni vid zabave. Uz epsku pjesmu, sevdalinka je naročito bila cijenjena među predstavnicima bosanskohercegovačke građanske elite. Tako se pouzdano zna da su čuvene begovske porodice bile mecene i domaćini naročito talentovanim pjevačima, a običaj "držanja" ovih pjevača u domovima feudalne gospode sačuvao se neobično dugo.

Za vrijeme vladavine Osmanskog carstva nad Bosnom broj sevdalinki u Bosni narastao je na oko 4.000 poznatih pjesama do danas. Ovo kulturno nasljeđe počelo da se uništava u toku 19. i 20. vijeka s dolaskom Austro-Ugarske u Bosnu.
Usmena tradicija učenja sevdalinke u Bosni danas praktično ne postoji.
Veoma mali broj istinskih umjetnika sevdalinke snimaju i žive i danas. Jedan od njih je Arif Alajbegović, koji je donedavno pjevao u poznatim sarajevskim restoranima izvorne sevdalinke u tradicionalnom stilu prepoznatljivim za Sarajevo i okolinu. Jedna je od veoma zaslužnih za očuvanje tradicionalne bosanske pjesme u drugoj polovini 20. vijeka je i Emina Zečaj, čije interpretacija i način izvođenja sevdalinki su građa i predmet proučavanja mnogih bosanskohercegovačkih i stranih kritičara i etnomuzikologa.

Mali je broj kvalitetnih tumača tonski zabilježenih sevdalinki, tako da su istinski vrijedni radovi sevdalinki malobrojni i rijetki.

 Istaknuti izvođači 
Festival narodne muzike Ilidža bio je veoma značajan za popularizaciju mnogih poznatih muzičara i pjevača sevdalinke.
Danas se festivali sevdalinke tradicionalno održavaju u Tuzli pod nazivom Sevdalinko u srcu te nosim, Sevdah u lisinskom u zagrebačkoj koncertnoj dvorani Vatroslav Lisinski, Veče sevdaha u beogradskoj koncertnoj dvorani Sava centar i Festival pjesme i sevdaha "Rade Jovanović".
Najistaknutiji vokalni izvođači sevdalinki u 20. vijeku kod nas su: Zaim Imamović, Himzo Polovina, Nedžad Salković, Meho Puzić, Zekerijah Đezić, Muhamed Mujkanović, Sejo Pitić, Safet Isović, Nedeljko Bilkić, Safet Kafedžić, Husein Kurtagić, Ekrem Pilić i Bajro Redžić, a među najpoznatije vokalne izvođačice ubrajaju se: Beba Selimović, Nada Mamula, Zehra Deović, Ljubica Berak, Hanka Paldum, Silvana Armenulić, Vesna Hadžić, Emina Zečaj, Zekija Čuturić, Zora Dubljević i Amira Medunjanin.

Iako je sevdalinka nerazdvojiv dio bošnjačke muzičke i kulturne tradicije popularna je i kod ostalih bosanskih naroda. Najbolji primjeri su Jozo Penava i Rade Jovanović, veoma značajni kompozitori, aranžeri te vokalni i instrumentalni izvođači iz zlatnog vremena sevdalinke nakon Drugog svjetskog rata. Tako je legendarna pjesma Emina djelo mostarskog pjesnika Alekse Šantića, nastala po uzoru na sevdalinku, a jedan od najpopularnijih interpretatora sevdalinke je i Nedeljko Bilkić. Sevdalinka se kao osnova koristila i u sklopu posebnog muzičkog žanra druge polovine 20. vijeka zvanog novokomponovana narodna muzika, koji je mješao različite folklorne motive gotovo svih balkanskih naroda i regija.

Iako su je većinom izvodili tradicionalni bosanski pjevači narodne muzike, sevdalinka se znala probiti i do muzičara, koji ovom žanru tradicionalno ne pripadaju. Tako su tokom svoje bogate karijere sevdalinke snimali ili izvodili Josipa Lisac (legendarna izvedba sevdalinke "Omer Beže"), Ibrica Jusić (sa čitavim albumom sevdalinki, "Amanet" iz 2003. godine), Jadranka Stojaković sa pjesmom "Što te nema" koju je otpjevala na japanskom jeziku, a sevdalinke su uzete i za osnovu nekoliko pjesama zagrebačkog kantautora Johnnyja Štulića (njegova rock grupa Azra je dobila ime po dijelu stiha iz sevdalinke "Kraj tanahna šadrvana": ja se zovem El Muhamed, iz plemena starih Azra).

Tokom 1990-ih godina, ansambl Mostar Sevdah Reunion okuplja se u Mostaru, a u ranim 2000-im snima u novoj verziji niz popularnih bosanskih sevdalinki, čime rade na njenoj širokoj popularizaciji na svjetskoj muzičkoj sceni. Ansambl sarađuje sa velikanima etno-pjesme u regiji (npr. sa Esmom Redžepovom, Šabanom Bajramovićem , Ljiljanom Buttler), Amirom Medunjanin, te osvaja značajne nagrade, predstavljajući sevdalinku mnogim ljudima širom svijeta.

Mladi bosanskohercegovački muzičari nastavljaju bogatu tradiciju sevdaha, njegujući svoju tradicionalnu muziku. Treba istaknuti sljedeće: Damir Imamović trio, Divanhana, Etnotrans, Urban sevdah band...

 Zvučne datoteke 
 Anadolka noicon|123px
 Kad ja pođoh noicon|123px
 Ne klepeći nanulama noicon|123px
 U Stambolu na Bosforu noicon|123px
 Žute dunje noicon|123px

 Također pogledajte 
 Spisak sevdalinki
 Spisak sevdalija
 Ludvík Kuba

 Reference 

 Vanjski linkovi 

 Sevdalinka.com
 Sevdalinke - tekstovi i historija
 Sevdalinke.com
 Sevdalinka.net
 Mostar Sevdah Reunion
 BosnaFolk
 Bosna Prkosna od Sna - velika kolekcija sevdalinki 
 Dr. Enes Kujundžić: SEVDALINKA IZMEĐU ZVUKOVA I SLOVA

Kategorija:Sevdalinka
Kategorija:Bosanskohercegovačka kultura
Kategorija:Muzika u Bosni i Hercegovini
Kategorija:Nematerijalna kulturna baština