20. vijek

20. vijek je bio vijek koji je počeo 1. januara 1901. i završio 31. decembra 2000. To je bio deseti i posljednji vijek drugog milenija.
Da ne bi dopustili proslavu novog vijeka i 30. godišnjicu od osnivanja Njemačkog carstva 18. januara 1901. godine, Vilim II, car Njemačke izdao je uredbu koja odstupa od Njemačke, a koja je utemeljila početak novog vijeka 1. januara 1900. godine. Dvadeseti vijek je moderna era, obilježena imperijalizmom i dva svjetska rata i posljedično opadanje evropskih kolonijalnih imperija i hladnog rata. Također, u 20. vijeku su uočljivi: ubrzani rast svjetskog stanovništva, automatizacija i digitalizacija ekonomskih procesa, te polarizacija između prvog i trećeg svijeta. Ključne tehnologije poput: plastike, elektronike, vazduhoplovstva i antibiotika promijenile su svijet.
mini|Plavi mermer, Zemlja kako se vidi sa Apolla 17 u decembru 1972. Fotografiju je snimio LMP Harrison Schmitt. U drugoj polovini 20. vijeka čovječanstvo je prvi put istraživalo svemir.|208x208piksel

 Historijski pregled 

 Periodizacija 
Mnogi historičari ne koriste kalendarske podjele za svoje periodizacije, već se oslanjaju na političke, društvene ili kulturne aspekte kako bi odredili jasne linije podjele. Često je korištena teza o "dugom 19. vijeku", koja je trajala do početka Prvog svjetskog rata (1914). Također, povezivanje prekretnice sa Oktobarskom revolucijom 1917. godine je zajednička teza. Istovremeno, 20. vijek se također naziva i "kratkim 20. vijekom" koji traje od kraja Prvog svjetskog rata do kraja Sovjetskog Saveza i njegove sfere utjecaja od 1989. do 1991. godine. Osnova za periodizaciju može biti, na primjer, sukob Istok-Zapad. Imao je svoje korijene već u usponu pokreta radničke klase u 19. vijeku. U 20. vijeku mnoge organizacije pokušale su da stvore nove državne organizacije na osnovu teorija Karla Marxa i Friedricha Engelsa. Ovaj proces je započeo Oktobarskom revolucijom 1917. godine i okončan je kolapsom eksperimenta poznatog kao Realni socijalizam oko 1990. godine.

 Vrijeme prije dva svjetska rata 
Ideje Francuske revolucije iz 1789. godine učinile su mnogo, a Napoleon Bonaparte je u potpunosti promijenio političku mapu Evrope. Industrijalizacija je dovela do preovladavanja kapitalističkih društava na evropskom tlu u 19. vijeku. Socijalno pitanje je došlo u prvi plan, razvili su se sindikati, socijaldemokratske partije i druge organizacije radničkog pokreta. Kao odgovor na
mini|Ukrajina, prvi dani nacističke invazije 1941. Sovjetski Savez je izgubio oko 27 miliona ljudi između 1941. i 1945.Mark Harrison (2002). Accounting for War: Soviet Production, Employment, and the Defence Burden, 1940–1945. Cambridge University Press. p. 167.  skoro polovinu svih smrtnih slučajeva u Drugom svjetskom ratu.|195x195piksel
to, reforme socijalne države, kao i proširivanje demokratskog učešća, kao što je izborni zakon, razvile su se u nekim industrijalizovanim zemljama. Tehnički napredak povećao je pokretljivost radnika uz pomoć željezničkih i prvih motornih vozila.

U Evropi se u to vrijeme uočavaju sasvim drugačiji društveni sistemi i režimi. U Velikoj Britaniji, pa čak i u Francuskoj, pojavile su se funkcionalne pluralističke i liberalne buržoaske demokratije, nastale industrijalizacijom i sprovođenjem kapitalističkog načina proizvodnje. U Njemačkoj je s druge strane, bio represivni autoritarni režim koji je potiskivao svoje protivnike i oslanjao se prvenstveno na vojsku. Još autoritarnija bila je ruska carska imperija, gdje su se velika neimaština širokih narodnih masa, te bogatstvo malog broja pripadnika visoke klase i ultra represivni politički režim sudarili uzrokujući nezadovoljstvo.

Međutim, krajem 19. vijeka došlo je do velikog porasta suprotnosti u imperijalnim kapitalističkim državama. Ratovi i krize između velikih sila izmjenjivali su se bez prekida. Tržišta u industrijalizovanim zemljama jedva su uspjela smanjiti proizvodnju proizvoda za masovnu upotrebu, tako da su hitno tražili tržišta izvan domaćeg tržišta. Pošto je svijet oko 1900. godine već bio "podijeljen" po pitanju kolonija, došlo je iznova do sukoba. Imućna i kolonijalna njemačka imperija sve više je u sukobu sa postojećim velikim silama poput Velike Britanije ili Francuske, optužujući ih da imaju previše kolonija. Trošenje novca od strane velikih sila na naoružanje činilo je najveći dio vladine potrošnje, a međudržavni sukobi i nadmetanja doveli su do mnogobrojnih
lijevo|mini|Oblak pečurke detonacije Dječaka, prvog nuklearnog napada u historiji, 6. augusta 1945. nad Hirošimom, zapalio je nuklearno doba s međunarodnom sigurnošću koja dominira niti obostranog osiguranog uništenja u drugoj polovini 20. stoljeća.|225x225piksel
kriza i ratova, uglavnom van Evrope.
To je dovelo do prvih sveopštih ratova, a nacionalizam je postao jedan od glavnih političkih pitanja tokom tog vijeka.

Jedan od važnijih događaja koji su obilježili prvu polovinu 20. vijeka je bio atentat na austrougarskog prijestolonasljednika Franza Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju 28. juna 1914. godine, poznatiji kao Sarajevski atentat. Ovaj atentat poslužio je kao povod za početak Prvog svjetskog rata.

 Događaji 
 1899–1902 – Drugi burski rat, između Britanije i Burske republike
 1914–1918 – Prvi svjetski rat, više od 15 miliona žrtava
 Velika depresija
 1924–1953 – Staljin, više od 20 miliona žrtava
 1939–1945 – Drugi svjetski rat, više od 50 miliona žrtava
 1945 – Osnovane Ujedinjene nacije
 1949–1976 – Mao Ce Tung i nestašica hrane u Kini, više od 28 miliona žrtava
 1945–1991 – Hladni rat
 Dekolonizacija afričkih i azijskih zemalja
mini|Fotografija američkog astronauta Buzza Aldrina tokom prvog hoda po Mjesecu 1969. godine, koju je snimio Neil Armstrong. Relativno mlada industrija svemirskog inženjerstva brzo je rasla u 66 godina nakon prvog leta braće Wright.|lijevo|210x210piksel
mini|Martin Luther King Jr., afroamerički vođa građanskih prava (Vašington, august 1963.)|227x227piksel

 Izumi 

 Otkriće tekuće trake, proizvodnja automobila, teško bi bilo zamisliti današnji svijet bez njih
 Avioni su učinili put oko svijeta mogućim u jednom danu. Prvi let braće Wright bio je 1903.
 Vještački satelit
 Radio, televizija, internet (masovni mediji)
 Računar
 Mobilni telefon
 Integralno kolo
 Struktura DNK lanca
 Kompakt disk
 Let u svemir
 atomska (nuklearna) energija
 Penicilin, prvi put otkriven 1896, ali ušao u široku upotrebu poslije Flemingova ponovna otkrića 1928.
 Kloniranje

 Ličnosti 
 Franjo Josip, austrijski car
 Mustafa Kemal Atatürk, turski političar i oficir, osnivač moderne Turske države
 Vilim II, njemački car
 Nikola II Aleksandrovič Romanov, ruski car i imperator
 Indira Gandhi, indijska političarka, premijerka Indije (1966–1977, 1980–1984) i jedna od vodećih ličnosti Pokreta nesvrstanih
 Josip Broz Tito, najznačajnija politička ličnost Jugoslavije od drugog svjetskog rata pa do svoje smrti
 Mao Zedong, kineski političar, vojskovođa, revolucionarni vođa i državnik koji se smatra najvažnijom ličnošću u modernoj kineskoj historiji
 Vladimir Lenjin, političar i komunistički revolucionar SSSR-a
 Josif Staljin, gruzijski revolucionarni marksist i kasnije doživotni diktator SSSR-a (1928–1953)
 Lav Trocki, marksistički revolucionar i sovjetski političar
 Adolf Hitler, političar i kancelar Trećeg rajha (1933–1945)
 Benito Mussolini, italijanski političar i premijer (1922–1943)
 Hirohito, japanski car (1926–1989)
 Winston Churchill, premijer Ujedinjenog Kraljevstva
 Franklin Roosevelt, predsjednik SAD (1933–1945)
 Mahatma Gandhi, indijski političar, borac za nezavisnost Indije
 Džavaharlal Nehru, Indijski premijer
 Gamal Abdel Nasser, predsjednik Egipta
 Francisco Franco, španski političar
 Charles de Gaulle, predsjednik Francuske i general
 Che Guevara, kubanski revolucionar
 Fidel Castro, revolucionar i predsjednik Kube
 Sukarno, predsjednik Indonezije
 Hồ Chí Minh, predsjednik Vijetnama
 Sadam Husein, predsjednik Iraka
 Jaser Arafat, palestinski političar
 Muammar El-Gaddafi, libijski vođa
 Haile Selassie, car Etiopije
 Margaret Thatcher, premijer Ujedinjenog Kraljevstva (1979–1990)
 Konrad Adenauer, kancelar Zapadne Njemačke
 Nelson Mandela, južnoafrički političar, borac protiv aparthejda
 François Mitterrand, predsjednik Francuske
 Nicolae Ceauşescu, predsjednik Rumunije
 Mihail Gorbačov, lider SSSR-a (1985–1991)
 Helmut Kohl, kancelar Njemačke (1982–1998)

 Kultura 
 Ciklus od sedam simfonija Jeana Sibeliusa smatra se jednim od veoma važnih trenutaka u evropskoj muzici, a sam kompozitor jednom od velikana klasične muzike 20. vijeka.

 Literatura 
 Chronik des 20. Jahrhunderts. Chronik, 2003, .
 Brower, Daniel R. and Thomas Sanders. The World in the Twentieth Century (7th Ed, 2013)
 CBS News. People of the century. Simon and Schuster, 1999. 
 Grenville, J. A. S. A History of the World in the Twentieth Century (1994). online free
 Hallock, Stephanie A. The World in the 20th Century: A Thematic Approach (2012)
 Langer, William. An Encyclopedia of World History (5th ed. 1973); highly detailed outline of events online free
 Morris, Richard B. and Graham W. Irwin, eds. Harper Encyclopedia of the Modern World: A Concise Reference History from 1760 to the Present (1970) online
 Pindyck, Robert S. "What we know and don't know about climate change, and implications for policy." Environmental and Energy Policy and the Economy 2.1 (2021): 4–43. online
 Pollard, Sidney, ed. Wealth and Poverty: an Economic History of the 20th Century (1990), 260 pp; global perspective online free
 Stearns, Peter, ed. The Encyclopedia of World History (2001)


 Reference 

 Vanjski linkovi 

 https://web.archive.org/web/20120226212146/http://www.20th-century.net/
 http://www.time.com/time/archive/collections/0,21428,c_writers,00.shtml 
 http://www.nkp.ba/100-godina-od-sarajevskog-atentata-dogadaj-koji-je-obiljezio-20-vijek/

Kategorija:2. milenij