Turski jezik

Turski () pripada porodici turkijskih jezika. Turski se govori kao domaći jezik u Turskoj,  Sjevernom Kipru, Bugarskoj, kao i među nekoliko miliona useljenika koji žive u Evropskoj uniji. Broj domaćih govornika je neizvjestan, prvenstveno zbog pomanjkanja manjinskih jezičkih podataka iz Turske. Broj od 60 miliona, koji se koristi u ovom članku, pretpostavlja se da je turski maternji jezik približno 80% turskog stanovništva, dok kurdski zauzima većinu preostalog broja. (Lingvističke manjine u Turskoj, međutim, dvojezične su i govore turski.)

Značajne manje grupe govornika turskog također postoje u Njemačkoj, Austriji, Bugarskoj, Sjevernoj Makedoniji, Grčkoj, drugim dijelovima Evrope, Južnom Kavkazu i nekim dijelovima Srednje Azije, Iraka i Sirije. Turski je 18. jezik koji se najviše govori na svijetu. Postoji veliki stepen međusobne razumljivosti između turskog i drugih ouskih jezika, poput azerbejdžanskog, turkmenskog i kaškajskog. Ako bi se ovi pribrojili "turskom", broj domaćih govornika bi bio 100 miliona, dok bi ukupan broj, uključujući govornike drugog jezika, bio 250 miliona.

 Klasifikacija 
Turski pripada turkijskoj porodici jezika, među kojima su turski jezik balkanskih Gagauza, gagauski i horasanski turski, uz dodatak osmanlijskog turskog. Porodica turskih jezika je podgrupa ouskih jezika, koja je opet podgrupa turkijskih jezika, za koje većina lingvista vjeruje da pripadaju porodici altajskih jezika.

 Geografska rasprostranjenost 
Turski se govori u Turskoj, a također ga govore manjine u 35 zemalja. Turski se naročito govori u zemljama koje su nekad (bilo potpuno ili djelomično) bile u sastavu Osmanskog Carstva, kao što su Bugarska, Rumunija, Jugoslavija (naročito na lokalnom nivou na Kosovu) te u Sjevernoj Makedoniji.

 Zvanični status 
Turski je zvanični jezik u Turskoj i jedan je od zvaničnih jezika na Kipru. Turski je također jedan od zvaničnih ili nacionalnih jezika u Bugarskoj.

U Turskoj, Kemal Atatürk je 1932. osnovao Türk Dili Tetkik Cemiyeti ("Udruženje za ispitivanje turskog jezika"), koje danas postoji kao nezavisno tijelo pod imenom Türk Dil Kurumu ("Društvo za turski jezik"). Nakon vojnog puča iz 1980-te, zaveden je vojni zakon, a nedugo nakon toga, u augustu 1983., društvo za turski jezik je stavljeno pod kontrolu premijera države.

 Dijalekti 
Među dijalektima turskog jezika su dunavski, eskišehirski (koji se govori u Provinciji Eskişehir), razgradski, dinlerski, rumelski, karamanlijski (koji se govori u provinciji Karaman), jedrenski (u Provinciji Edirne), gaziantepski (govoren u Provinciji Gaziantep), urfanski (govoren u Provinciji Şanlıurfa [Urfa]) i gojnučki (u selu Goynuk, grad Bolu).

 Pismo 
Turski se piše koristeći modifikovano latinično pismo, koje je Mustafa Kemal Atatürk uveo 1928. kao dio pokušaja da osavremeni Tursku. Do 1928, turski se pisao modifikovanim arapskim pismom (v. Osmanski turski jezik), nakon čega je upotreba arapskog pisma zakonom zabranjena.

Izgovor
U turskom jeziku svakom slovu odgovara tačno jedan glas.

{| class="wikitable"
|-
!colspan=2|Slovo
!IPA
!Približan izgovor u bosanskom jeziku
!colspan=2|Slovo
!IPA
!Približan izgovor u bosanskom jeziku
|-
|A||a||||kao a||M||m|||||kao m
|-
|B||b||||kao b||N||n||||kao n
|-
|C||c||||kao đ||O||o||||kao o
|-
|Ç||ç||||kao ć||Ö||ö||||kao njemačko ö
|-
|D||d||||kao d||P||p||||kao p
|-
|E||e||||kao e||R||r||||kao r
|-
|F||f||||kao f||S||s||||kao s
|-
|G||g|| ili  ||kao g||Ş||ş||||kao š
|-
|Ğ||ğ|||||produžuje prethodni samoglasnik||T||t||||kao t
|-
|H||h||||kao h||U||u||||kao u
|-
|I||ı||||tzv. velarno i||Ü||ü||||kao njemački ü
|-
|İ||i||||kao i||V||v||||kao v
|-
|J||j||||kao ž||Y||y||||kao j
|-
|K||k|| ili  ||kao k||Z||z||||kao z
|-
|L||l|| ili ||kao l
|}

Gramatika
Naglašavanje sloga
U turskom jeziku se naglašava posljednji slog uz iznimke, kad su u pitanju riječi stranog porijekla ili kombinacije riječi i pojednih nastavaka.
Imenice
Imenice u turskom jeziku imaju kategoriju broja i padeža, ali ne i roda. Sistematizacijom je turski jezik sveden na 6 padeža: nominativ, genitiv, akuzativ, dativ, lokativ i ablativ. Množina imenica tvori se dodavanjem nastavka –lar i -ler (vodeći se zakonom vokalne harmonije) na nominativ jednine.

 Padež Deklinacije imenice adam (čovjek) Deklinacija imenice oda (soba) Nominativ adam oda Genitiv adamın odanın Akuzativ  adamı  odayı Dativ  adama  odaya Lokativ  adamda  odada Ablativ adamdan odadan
Pridjevi
Pridjevi u turskom jeziku su nepromjenjiva vrsta riječi, nemaju kategoriju roda, broja a ni padeža. Uglavnom stoje ispred imenice u rečenici. Kompariraju se pomoću riječi daha (još) za komparativ i riječi en (naj-) za superlativ.
Primjer komparacije pridjeva u turskom jeziku:
güzel adam (lijep čovjek)
daha güzel adam (ljepši čovjek)
en güzel adam (najljepši čovjek)

Zamjenice
Deklinacija ličnih zamjenica je prikazana u tabeli:
jedninaNominativben (ja)sen (ti)o (on, ono,ona)GenitivbenimseninonunDativbanasanaonaAkuzativbenisenionuLokativbendesendeondaAblativbendensendenondanMnožinaNominativbizsizonlarinGenitivbizimsizinonlarinDativbizesizeonlara AkuzativbizisizionlarıLokativbizdesizdeonlardaAblativbizdensizdenonlardan

Lokativ ličnih zamjenica se koristi da bi se izrazio vlasnički odnos. Npr.: 
Bende iki gazete var. / İki gazetem var. - u prijevodu (Ja) imam dvoje novine. 
Bizde boya kalemi var. / Boya kalemimiz var - u prijevodu (Mi) imamo bojice.
Turski jezik ima i specijalnu ličnu zamjenicu kendi, koja se koristi u kombinaciji sa drugim ličnim zamjenicama i poštuje njihove padežne nastavke, npr. ben kendim (samo ja), sen kendin (samo ti). Pokazne zamjenice su: bu, şu i o. Dekliniraju se po uzoru na lične zamjenice, ukoliko stoje pred imenicom imaju ulogu pridjeva. 
Upitne zamjenice su: 
kim? ili hangisi?, (ko?) 
ne? ili hangileri?,(šta?) 
kaç?, (koliko?) 
nasıl? koji? 
nere? neresi?  gdje
Upitne zamjenice se dekliniraju također po uzoru na lične zamjenice.

Postpozicije i veznici
Postpozicije u turskom jeziku ispunavaju istu ulogu kao prijedlozi (prepozicije) u bosanskom. Sa padežima su povezane na sljedeći način :
sa nominativ se koristi postpozicije: 
için(za), kadar(kao)
sa genitivom se uglavnom koriste postpozicije kada se opisuju prostorni odnosi:
önünde (pred), altında (pod), içinde (u), dışında (u), yanında (blizu), etrafında (oko), karşısında (protiv), ortasında (usred) sağında (desno)
solunda (lijevo), üstünde (na),arkasında (za)
arasında (među)
sa dativom se koristi postpozicije: 
karşı (protiv),doğru (usmjeren protiv),kadar(k), 
göre (prema), dair (zbog), rağmen (preko)
sa ablativom se koriste postpozicije:
sonra (po), evvel (prije nego), beri (vremensko od), öte (blizu), dolayı (za), itibaren (vremensko od) i başka (osim)
lokativu , ogovara postpozicija –ile/-la/-le, koja može stajati samostalno ili biti pripojena do riječi, npr.: benimle (sa mnom)

Prilozi
Turski jezik razlikuje priloge mjesta, vremena, načina, količine, mjere te potvrđivanja i poricanja. 
Prilozi mjesta su:  bura (ovdje), şura (tu), ora (tamo), aşağı (dole), yukarı (gore), 
yakın (blizu), uzak (daleko), solda (lijevo), sağda (desno), dışarı (vani), geri (pozadi), ileri 
(naprijed) i sl.
Prilozi vremenasu: şimdi (sada), geç (poslije), sonra (potom), bazan (nekada), erken 
(rano), ozaman (sada), dün (jučer), bugün (danas), yarın (sutra), eskiden (kada god), ara sıra 
(često) itd. 
Prilozi načina su: güzel (lijepo), fena (ružno), iyi (dobro), ezberden 
(napamet), yavaşça (polako), başbaşa (u četiri oka) i sl.
Prilozi količine i mjere su: az (malo), çok (puno), oldukça (dosta), biraz (malo), 
fazla (više), iki misli (dvokratno), hayli (dosta) i sl. 
Prilozi potvrđivanja i poricanja su: evet (da), hay hay (upravo tako), muhakkak (sigurno), 
gene (ponovno), sahi (stvarno), ok (ne) i sl.
Brojevi
Brojevi u turskom jeziku su promjenjiva vrsta riječi. Glavni brojevi:
1 bir 
2 iki
3 üç 
4 dört
5 beş 
6 altı
7 yedi 
8 sekiz 
9 dokuz 
10 on
20 yirmi 
30 otuz 
40  kırk 
50 elli 
60  altmış 
70 yetmiş 
80 seksen 
90  doksan 
100  yüz
200  iki yüz
300 üç yüz
400 dört yüz
500 beş yüz
600 altı yüz
700 yedi yüz
800 sekiz yüz
900 dokuz yüz
Kod razlomaka se prvo čita broj u nazivniku u formi lokativa, pa onda brojnik u formi nominativa.

Glagoli
Većinom su pravilni (izuzetak je biti), konjugiraju se po istim pravilima, s uvažavanjem glasovne harmonije. Glagolsku osnovu, čijim modificiranjem nastaju ostali glagolski oblici, predstavlja oblik imperativ drugog lica jednine. Infinitiv se tvori dodavanjem nastavaka -mek tj. -mak pri glasovnoj harmonizaciji. Infinitiv može poprimiti sve nastavke kao imenica, tj. ifinitiv se deklinira. 
Aorist se u turskom jeziku izražava u više oblika, u zavisnosti da li je postojanost neke radnje sporna ili nije. Glagol piti u aoristu, ako radnja nije osporena sa "možda", "izgleda" i slično, ima sljedeći oblik:
1. lice jednine içerim
2. lice jednine içersin	
3. lice jednine içer
1. lice množine içeriz
2. lice množine içersiniz
3. lice množine içerler
Ukoliko je radnja osporena, na gore navedene oblike se dodaje nastavak -şim.
Prezent, kojim se u turskom izražava radnja koja se dešava trenutno ili u bliskoj budućnosti također se javlja u nekoliko oblika. Glagol piti u prezentu, ako radnja nije osporena s "možda", "izgleda" i slično, ima sljedeći oblik:
1. lice jednine içiyorum
2. lice jednine içiyorsun
3. lice jednine içiyor
1. lice množine içiyoruz
2. lice množine içiyorsunuz
3. lice množine içiçiyorlar
Ukoliko je radnja osporena ili neizvjesna, prezent glagola piti izgleda ovako:
1. lice jednine içiyormuşum
2. lice jednine içiyormuşsun
3. lice jednine içiyormuş
1. lice množine içiyormuşuz
2. lice množine içiyormuşsunuz
3. lice množine içiçyormuşlar
Pluskvamperfekt je glagolski oblik koji također našao mjesto u turskom jeziku, ukoliko radnja nije osporena ili upitna pluskvamperfekt glagola piti izgleda ovako:
1. lice jednine içmiştim
2. lice jednine içmiştin
3. lice jednine içmişti
1. lice množine içmiştik
2. lice množine içmiştiniz
3. lice množine içmiştiler
Ukoliko radnja jeste upitna tj. osporena sa možda, mislim i sl. tada pluskvamperfekt glagola piti izgleda ovako:
1. lice jednine içmişmişim
2. lice jednine içmişmişsin
3. lice jednine içmişmiş
1. lice množine içmişmişiz
2. lice množine içmişmişsiniz
3. lice množine içmişmişler
Preterit, u turskom jeziku opisuje radnju koja se već desila u ovom trenutku, glagol piti u turskom jeziku ima oblik:
1. lice jednine içtim
2. lice jednine içtin
3. lice jednine içti
1. lice množine içtik
2. lice množine içtiniz
3. lice množine içtiler
Svojom funkcijom preteritu, je i sličan glagolski oblik imperfekt. Imperfekt glagola piti, ukoliko radnja nije osporena, niti upitna ima sljedeći oblik:
1. lice jednine içiyordum
2. lice jednine içiyordun
3. lice jednine içiyordu
1. lice množine içiyorduk
2. lice množine içiyordunuz
3. lice množine içiyordular
Futur u prošlosti, je glagolski oblik u turskom jeziku. Futur u prošlosti od nekog glagola, preciznije bi se mogao prevesti na engleski jezik nego na bosanski jezik, npr. futur u prošlosti glagola piti za prvo lice jednine u turskom je içmiş olacağım, u prijevodu na engleski jezik: I will have drank. Ukoliko radnja nije osporena ili upitna, futur u prošlosti glagola piti izgleda ovako:
1. lice jednine içmiş olacağım
2. lice jednine içmiş olacaksın
3. lice jednine içmiş olacak
1. lice množine içmiş olacağız
2. lice množine içmiş olacaksınız
3. lice množine içmiş olacaklar
Futur kondicionalni je glagolski oblik u turskom jeziku, za glagol piti ima sljedeći oblik:
1. lice jednine içeceksem
2. lice jednine içeceksen
3. lice jednine içecekse
1. lice množine içeceksek
2. lice množine içecekseniz
3. lice množine içecekseler
 Turski jezik obiluje glagolskim načinima, pored imperativa, kondicionala aoristnog, prezentskog, futuritivnog i perfektivnog, turski jezik još posjeduje glagolski način opativ aoristni, perfektivni, prezentni i futuritivni. Necesitativ je glagolski način specifičan za turski i armenski jezik. Necesitativom se najčešće izražavaju inzistiranje, molbe, želje, naredbe i sl. 
Imperativ u turskom jeziku se tvori na sljedeći način (pažnja na harmonizaciju glasova kod drugih primjera) - primjer glagol piti:
1. lice jednine içeyim (približan prijevod: neka pijem)
2. lice jednine iç (ujedno i glagolska osnova)
3. lice jednine içsin
1. lice množine içelim
2. lice množine için(iz)
3. lice množine içsinler

Red riječi u rečenici
Tipična turska rečenica počinje subjektom a završava predikatom, taj poredak može da bude narušen naprimjer u poeziji ili prozi.

Glasovna harmonija
Specifičnost turskog jezika je tzv. glasovna harmonija.  
Samoglasnici u riječi se podređuju tipu samoglasnika u prvom slogu. Ako je prvi samoglasnik npr.
zadnji/ prednji/ onda su i svi ostali samoglasnici zadnji/ prednji. Velarna/palatalna harmonija je nadređena labilnoj harmoniji.

 Tvorba novih riječi 
Turski jezik obimno koristi aglutinaciju za formiranje novih riječi od imenica i glagola, tj. njihovih korijena.

Primjer riječi izvedene od imenskog korjena:

TurskiKomponenteBosanskiVrsta riječigözgözokoImenicagözlükgöz + -lüknaočaleimenicagözlükçügöz + -lük + -çüoptičarImenicagözlükçülükgöz + -lük + -çü + -lükoptičarska firmaImenicagözlemgöz + -lemposmatranjeImenicagözlemcigöz + -lem + -ciposmatračImenicagözlegöz + -leposmatratiGlagolgözlemekgöz + -le + -mekposmatratiGlagol

Primjer tvorbe riječi na glagolskoj osnovi:

TurskiKomponenteBosanskiVrsta riječiyat-yat-lećiGlagolyatmakyat-maklijegatiGlagolyatıkyat- + -(ı)kležećiPridjevyatakyat- + -akkrevet, mjesto za spavanjeImenicayatayyat- + -ayhorizontalanPridjevyatkınyat- + -gınporastAdjectiveyatır-yat- + -(ı)r-odložiti Glagolyatırmakyat- + -(ı)r-makodlagati Glagol yatırımyat- + -(ı)r- + -(ı)mulaganjeImenicayatırımcıyat- + -(ı)r- + -(ı)m + -cıulagačImenica

Nove riječi mogu nastati također spajanjem više postojećih riječi:

TurskiBosanskiConstituent wordsDoslovno značenjepazartesiponedjeljakpazar ("nedelja") i ertesi ("poslije")poslije nedjeljebilgisayarračunarbilgi ("informacija") i say- ("računati, brojati")brojač informacijagökdelennebodergök ("nebo") i del- ("bosti")nebo bostibaşparmakpalacbaş ("primarni") i parmak ("prst")primarni prstönyargıpredrasudaön ("prije") i yargı ("suđenje")prije suđenja

 Reference 

 Izvori 




 On-line izvori' 






 Dodatna literatura 
 International Phonetic Association (1999) Handbook of the International Phonetic Association'' 



Rezvani, B. "Türkçe Mi: Türkçe’deki İrani (Farsca, Dimilce, Kurmançca) Orijinli kelimeler Sözlüğü.[Turkish title (roughly translated): Is this Turkish? An etymological dictionary of originally Iranic (Persian, Zazaki, and Kurmanji Kurdish) words]." (2006).

 Vanjski linkovi 
 Online tursko-bosanski dvosmjerni rječnik
 Poreklo turskog jezika

 Također pogledajte 
 Turska književnost

Kategorija:Turski jezik
Kategorija:Turkijski jezici
Kategorija:Jezici u Turskoj
Kategorija:Jezici na Kipru
Kategorija:Jezici u Njemačkoj
Kategorija:Aglutinativni jezici